Zachar Prilepin

Czarna małpa

Przełożyła Ewa Rojewska-Olejarczuk

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału rosyjskiego ЧЕРНАЯ ОБЕЗЬЯНА
Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia Autora © by WALERIJ SZYBANOW

Copyright © by ZAKHAR PRILEPIN, 2011
First Publisher by AST Publishers, Moscow
Agreement by: www.nibbe-wiedling.com
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013
Copyright © for the Polish translation by EWA ROJEWSKA-OLEJARCZUK, 2013

Redakcja MAGDALENA PETRYŃSKA
Korekta IWONA ŁASKAWIEC / D2D.PL, KAMILA ZIMNICKA / D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

The publication was effected under the auspices of the Mikhail Prokhorov Foudation TRANSCRIPT Programme to Support Translations of Russian Literature.

Published with the support of the Institute for Literary Translation, Russia.
Opublikowane ze wsparciem Instytutu Tłumaczeń Literackich, Rosja.

ISBN 978-83-7536-677-8

Skład wersji elektronicznej: MICHAŁ LATUSEK / VIRTUALO SP. Z O.O.

W serii Proza Świata ukaże się m.in.:

JONAS T. BENGTSSON, Baśń

Już w księgarniach:

SANA KRASIKOV, Jeszcze rok

MARK SLOUKA, Widzialny świat

HERTA MÜLLER, Huśtawka oddechu

SHERKO FATAH, Czarny statek

YIYUN LI, Włóczędzy

THOMAS BERNHARD, Autobiografie

YIYUN LI, Tysiąc lat dobrych modlitw

MARIELLA MEHR, Oskarżona

JONAS T. BENGTSSON, Submarino

RANA DASGUPTA, Solo

LIEVE JORIS, Godzina rebeliantów

MELINDA NADJ ABONJI, Gołębie wzlatują

SARA SHILO, Krasnoludki nie przyjdą

PATRICK DEWITT, Bracia Sisters

WŁADIMIR SOROKIN, Zamieć

JEAN HATZFELD, Ostatni wyścig

JELENA CZYŻOWA, Czas kobiet

Zastanawiam się, kiedy się zagubiłem…

Brniesz za samym sobą, ciągniesz nić, stajesz się coraz cieńszy, wydaje się, że jeszcze trochę, a będziesz mniejszy niż ucho igielne, niż nić, która prześlizgnęła się na tamtą stronę i podzieliła na tysiąc cienkich nitek – cieńszy niż najcieńsza z nich – i nagle wyrywasz się poza granice siebie, nie w stronę niebytu, lecz w przeciwną – w stronę niedobytu, gdzie wszystko ci wyjaśnią.

Bo gdy tylko znalazłem się tutaj – od razu się pogubiłem, zaplątałem się w rękach rodziców, kiedy ledwie zaczynałem chodzić, a oni puszczali mnie niby koślawą łódeczkę na suchy biały śnieg: Chodź do mnie! – surowy męski głos. No, no, a teraz do mnie! – czuły kobiecy.

Dokąd, do ciebie? Po co mnie wołałeś, pachnący tytoniem malarzu z rękami zrudziałymi od farb? Po co wołałaś mnie ty, pachnąca mlekiem, z dłońmi pobielałymi od prania? Przyszedłem, i co teraz? Mam malować, prać?

A może zagubiłem się na swoim przedmieściu, gdzie wlazłem na drzewo i nagle zastygłem, zmartwiałem, bez żadnej myśli, aż głosy sąsiedzkiej dzieciarni, która straciła mnie z oczu, umilkły, rozpłynęły się we mgle – i nagle, na drugim brzegu brudnej, szarej rzeki, nad którą się bawiliśmy, zobaczyłem starą kobietę w czerni; szła wolno i spokojnie – jak Syn Boży na obrazie pewnego malarza; potem, kiedy zobaczyłem ów obraz, od razu tę staruchę rozpoznałem, tylko moja miała dziwnie długie ręce, prawie do ziemi. Zsunąłem się wtedy z drzewa, zostawiając strzępy białej skóry na chropowatych poskręcanych gałęziach.

Kiedy już znalazłem się w domu, zrozumiałem, że to nie była żadna starucha. Wobec tego kto? I dokąd szła? Tu na rzece nie było mostu! Co zrobiła, kiedy doszła do brudnej wody?

A może zagubiłem się w wielkim mieście, gdzie patrzyłem na szyld przed sklepem – bo wówczas umiałem już czytać, i najpierw pojąłem sens liter, po czym nagle go utraciłem – a wtedy z cudowną oczywistością dotarło do mnie, dzieciaka, który ledwie zaczynał coś rozumieć, że słowa są bez sensu, że razem ze wszystkimi swoimi wymyślonymi znaczeniami rozsypują się przy pierwszym dotknięciu – ponieważ i te znaczenia, i same słowa wymyśliliśmy my sami, a niedorzeczność tego wymysłu jest oczywista, jest wprost wstrząsająca, pozbawiająca woli! Dokąd iść, skoro wszystko się osypuje jak litery z szyldu, które można tylko zgarnąć na szufelkę, otworzyć drzwi i wyrzucić w ciemność, żeby jedyna gwiazda zakrztusiła się naszą nieprawdopodobną głupotą?

No, dokąd?

Pojechała gdzieś komórka na wibrującym sygnale. Była jak zapomniany wagon, który po omacku, bez żagli, steru i wioseł¹, szuka swojego składu.

Kontemplowałem przez chwilę jej równy grzbiet, zastanawiając się jednocześnie, czy nie walnąć w nią pięścią, żeby się uspokoiła, wreszcie jednak postanowiłem odebrać.

– Szef pana wzywa – powiedziała sekretarka naczelnego.

Pracuję w gazecie.

Siedzę w wielkim pomieszczeniu, gdzie rezyduje jeszcze piętnaście innych osób, tworzących materiały o różnym stopniu trywialności.

Staram się nie zadawać z zespołem, co mi się zresztą udaje. Nikt z zespołu nie ma dzieci, toteż wszyscy długo śpią i pojawiają się w pracy około obiadu. Ja mam dzieci, więc po odprowadzeniu ich do przedszkola już o ósmej z groszami tłukę w klawisze, a przed obiadem oddaję materiał i uciekam. W najgorszym razie spotykam kogoś, kto właśnie wchodzi po schodach.

Naczelny półleży w fotelu za długim biurkiem i okręca na tłustych palcach klucze z licznymi brelokami. Śmieje się częściej, niż mówi. Rechocze, witając się, kwituje rechotem każdą reakcję rozmówcy, tak że ledwie może mówić, a już przy pożegnaniu po prostu pokłada się ze śmiechu.

Zarechotał i powiedział, że mam okazję pójść do jakiegoś ni to panoptikum, ni to terrarium, wprowadzi mnie Słatitcew. „…podobno się znacie?” – kiwam głową i w odpowiedzi słyszę rechot, widocznie tak śmiesznie kiwnąłem, „…zapoznasz się tam z ekspozycją, a potem się zastanowimy, co z tym zrobić… ten materiał może się nam przydać”, cha, cha, cha. Cha.

Kiedy wychodziłem, naczelny podrygiwał i parskał jak ogromny, mięsisty, kipiący czajnik.

Mój dawny znajomy Słatitcew przeciwnie, powitał mnie kompletnie bez entuzjazmu.

– Jednego tylko nie rozumiem: kto cię tam dopuścił? – powiedział jakby nawet nie do mnie.

Słatitcew miał krzywe zęby i w duchu mną gardził.

Szliśmy dudniącym korytarzem o ścianach pomalowanych na brudnoniebieski kolor. Słatitcew jeszcze raz się obejrzał, by zweryfikować swoje wyobrażenie o mnie. Wszystko się zgadzało: to byłem ja, miernota, której się z niewiadomych powodów powiodło.

Poznaliśmy się kilka lat temu na jakimś seminarium literackim. Słatitcew wówczas dużo i skwapliwie się uśmiechał, a oczy miał przy tym bardzo uważne, o świdrujących źrenicach. Napisał wtedy powieść z życia studentów i studentek, zawsze nosił ze sobą maszynopis i odczytywał na głos długie fragmenty, jeśli ktoś miał nieostrożność zapytać, co to jest.

Sam też przekartkowałem ten jego utwór, naturalnie w poszukiwaniu „momentów” – i zostałem wynagrodzony natychmiast, już na trzeciej stronie. Powieść opublikował w skróconej wersji miesięcznik „Nowaja Junost’”. Na tym literacka kariera Słatitcewa się zakończyła, za to on pojawił się nieoczekiwanie w pięknym i wielkim budynku, w którym zasiadali państwowi dygnitarze, jako urzędnik od nieznanych mi spraw.

Kiedyś spotkaliśmy się przypadkiem w jakimś wysokim korytarzu z ciężkimi, jakby złoconymi storami na ogromnych oknach.

– Ciągle piszesz? – zapytał Słatitcew, wyraźnie drgnąwszy na mój widok. Odpowiedziałem.

Przez całą rozmowę ani razu się nie zaśmiał, chociaż próbowałem go rozśmieszyć. „A ty co, bez powieści?” – zapytałem na przykład, wskazując kiwnięciem głowy pod jego pachę.

Teraz szliśmy do pierwszej wartowni. Dowód miałem w tylnej kieszeni lekkich spodni.

Człowiek w oknie – policyjny rękaw, owłosiony nadgarstek – obejrzał dokument, który miękko się otworzył, po czym wręczył mi elastyczny prostokąt, przepustkę.

Słatitcewa dalej nie wpuszczono. Ruszyłem pierwszy w asyście chudego lejtnanta policji.

Słatitcew wpatrywał mi się w plecy, zgrzytając zębami.

Ten korytarz był beżowy i o wiele jaśniejszy.

Po minucie oficer otworzył ogromne drzwi, skinął na mnie i odszedł.

Major, siedzący za drzwiami w schludnym pokoju, wybrał numer, naciskając tylko jeden klawisz telefonu. Długo czekał na odpowiedź, wpatrując się w biurko. Można by tu napisać: rozejrzałem się – gdyby było na co patrzeć. Kamienny sześcian, za pulpitem człowiek, który szybko wymienił moje nazwisko i natychmiast po usłyszeniu krótkiej odpowiedzi odłożył słuchawkę.

Chwilę później przyszedł po mnie mężczyzna około trzydziestki, wysoki brunet w dżinsach i koszulce bez rękawów. Ciemnoróżowawa cera, oczy lekko wyłupiaste i podpuchnięte, niemal afrykańskie wargi. Przedstawił się – „Maksim Miłajew!” – i energicznie uścisnął mi dłoń. „Jak rozumiem, można panu zaufać. Cóż, spróbujemy” – zdawał się mówić ten uścisk.

Tym razem idealnie biały korytarz, dwadzieścia kroków do windy.

Nawet sympatyczny gość – pomyślałem. – Aż dziw. Czyżby wyrosło im teraz nowe pokolenie, któremu wolno być całkiem miłymi i zapadającymi w pamięć facetami?

Obszerną i ładnie pachnącą kabiną zjechaliśmy gdzieś na dół; jak się okazało, głęboko.

– Powiedziano mi, że mam się udać do laboratorium, a to wygląda jak więzienie – odezwałem się.

– Był pan w więzieniu? – z uśmiechem zapytał mój towarzysz.

Uśmiechnąłem się w odpowiedzi.

Przez ostatni posterunek – czterej świetnie uzbrojeni faceci w kamuflażu, szerokie, otwierające się automatycznie drzwi – przeszliśmy do dziwnego, pachnącego jak mydelniczka pomieszczenia, przypominającego ogromny wagon, ale bez okien. Drzwi otwierały się tu także jak w przedziałach kolejowych.

Maksim z wysiłkiem pociągnął pierwsze; pojechały w lewo, ukazując oszklony pokój z łóżkiem, stolikiem i półką z kilkoma książkami.

Siedzący na łóżku człowiek spokojnie patrzył na nas przez szybę.

– Nie widzi nas – powiedział Maksim. – Szyba jest nieprzezroczysta.

Chyba czekał na moje pytanie, ale go nie zadałem.

– To Saławat Radujew – oznajmił to, co widziałem na własne oczy.

– Którego zabito w więzieniu – dodałem po prostu.

– No tak – tym samym tonem odrzekł Maksim.

Siedzący nieruchomo Radujew nie miał zarostu i przypominał z twarzy życzliwego downa.

Jego oczy uśmiechały się ciepło i oleiście.

– W wieku lat osiemnastu – tynkarz w oddziale budowlanym, w wieku lat dwudziestu jeden – członek irgujskiego komitetu komsomołu, w wieku lat dwudziestu dziewięciu – generał brygady, organizator wielu akcji terrorystycznych; przeżył co najmniej dwa zamachy, szkolił grupy specjalne do wysadzania elektrowni atomowych, aresztowany, zmarł w wieku lat trzydziestu pięciu w więzieniu kolisamskim, pochowany zgodnie z instrukcją, według której ciał terrorystów nie wydaje się rodzinie – wyterkotał z pamięci Maksim.

– Ksywka Titanic – dodałem. – Bo dostał kulkę w głowę i w miejsce zmiażdżonej kości czołowej wstawiono mu tytanową płytkę.

– Której tak naprawdę nie ma.

– Cóż. To nic nowego… poza tym, że siedzi tu jak w akwarium. Co z nim robicie?

– Badamy – powiedział Maksim i z lekkim hurgotem zamknął drzwi. Radujew ani drgnął i uśmiechał się, dopókiśmy go widzieli.

– Nie można z nim porozmawiać? – spytałem, patrząc na drzwi.

– Nie.

– A to… – rzekł z namysłem Maksim przy następnych drzwiach – właściwie bezdomna. Ma trzydzieści cztery lata, chociaż wygląda… cóż, nieco starzej. Zabiła po kolei sześcioro swoich nowo narodzonych dzieci. Pojemnik na śmieci, innym razem przerębel, potem stołowy nóż… O jednym po prostu zapomniała – przeleżało w mieszkaniu kilka dni, zanim…

Kobieta wściekle tarła rękami oczy. Jej uszy wydawały się odmrożone i skóra się z nich łuszczyła, włosów na głowie miała mało. Spod spódnicy wystawały białe nogi, palce stóp sterczały w różne strony, jakby chciały się rozpełznąć jeden tu, drugi tam.

Drzwi się zamknęły. Przeszliśmy dziesięć metrów do następnego boksu.

Tu siedział gwałciciel: obwisłe powieki, obwisłe ręce, obwisłe policzki, obwisłe wargi, obwisłe ramiona. Gdyby go rozebrać, wszystko na nim wyglądałoby jak dowieszone i na chybcika przyszyte. Czoło też miękkie – uszczypniesz i pozostaną ślady palców.

Jeszcze dziesięć metrów.

W sąsiadujących boksach dwaj najemni mordercy o szerokich czołach. Pierwszy z jednym rozbieganym okiem i drugim dosłownie zarośniętym pomarszczoną skórą, u drugiego w oczodołach nie dało się dostrzec maleńkich oczek.

Ostatni boks był największy, złożony z kilku pokoi, obok których przechodziło się specjalnym korytarzem oświetlonym migającym niebieskawym światłem.

W pokojach siedziały, stały i powoli chodziły mizerne dzieci, pięcioro.

Twarze miały zwyczajne, ani brzydkie, ani ładne; jeden blondyn, jeden ciemnowłosy, jeden rudy z kosmykiem siwizny. Czwarty – ni to ogolony na zero, ni to wyłysiały wskutek jakiejś choroby – siedział zwrócony do nas plecami i zdawał się patrzeć na jedyną w tym pomieszczeniu dziewczynkę, która grubym brązowym flamastrem rysowała na białej kartce jakiś dziwny wzór.

Flamaster miękko ściskała w ręku.

Maksim milczał.

– Kukułcze pisklęta, które wypchnęły z gniazda cudze jajka? – zapytałem.

Na ścianie korytarza naprzeciw wielopokojowego oszklonego boksu były straponteny; Maksim odchylił jeden dla siebie, a drugi wskazał mnie.

– Nie boicie się, że się pobiją i nawzajem poranią? – zagadnąłem.

– Przedtem trzymano każde w oddzielnym boksie, przez jakiś czas. Potem spróbowaliśmy trzymać je parami… A później wszystkie razem. Nigdy na siebie nie krzyczą i wcale się nie kłócą. Zwłaszcza że niektóre są głuchonieme, a te, które mówią, gadają jakimś dziwnym językiem, jakby ptasim, tylko pojedyncze słowa przypominają ludzkie. A więc nie jest im łatwo się pokłócić – uśmiechnął się nagle Maksim. – Poza tym wszystkie się znają i chyba nawet są spokrewnione: właśnie to sprawdzamy.

– Ile mają lat?

– Gdzieś tak od sześciu do dziewięciu… o, ten czarnulek jest najmłodszy…

Chłopiec, o którym była mowa, włączył pilotem podwieszony u sufitu telewizor i usiadł przed nim, w skupieniu oglądając serwis informacyjny. Chwilami potrząsał głową, jakby zobaczył coś bardzo nieprzyjemnego. W minutę przed ekranem skupiły się pozostałe dzieci.

Wszystkie siedziały spokojnie, tylko rudzielec nieustannie przeczesywał palcami grzywkę.

Milczeliśmy jeszcze przez chwilę.

Odniosłem wrażenie, że Maksim jest tą sceną zainteresowany – o wiele bardziej niż ja.

– Wyglądają całkiem niewinnie – odezwałem się, już znudzony.

– No właśnie – przytaknął Maksim. – A nasi specjaliści twierdzą, że… są bardziej niebezpieczne niż ci, których widzieliśmy do tej pory – dodał bez żadnej emocji w głosie.

Rudzielec nagle się odwrócił i poszukał kogoś wzrokiem, dwukrotnie prześlizgując się z ukosa po mojej twarzy.

Wsunąłem dłoń pod pachę i wytarłem pot, który nagle wystąpił na skórę. Dyskretnie powąchałem rękę. Zapachniało moim życiem, było gorąco.

– Nie mam odpowiedzi na pańskie pytania – rzekł Maksim w windzie. – Ale zaprowadzę pana do kogoś, kto tu pracuje. Może on…

Jechaliśmy w górę, niezbyt długo. Zdążyłem zapytać, gdzie znaleźli te dzieciaki – Maksim nie wiedział. Spytałem, czy podejrzewają je o dokonanie jakiegoś aktu przemocy, ale o tym też nie miał pojęcia.

Drzwi windy rozsunęły się powoli i wąsko; zdawało się, że na podobieństwo ślimaków opuszczamy skorupę.

– Na tym piętrze jest laboratorium – powiedział Maksim. – Ale chyba nie powinniśmy tam iść. Proszę tu zaczekać. Zaraz spróbuję przyprowadzić… specjalistów. Nasz profesor nazywa się Płaton Anatoljewicz.

Parkiet, kanapa, obok fotel, lampa, różowe tapety, szklany stolik. Przyłożyłem dłoń do szklanego blatu i przez jakąś minutę patrzyłem, jak topnieją linie mojego życia i mojego losu.

Drzwi się otworzyły, jakby wydął je ostry przeciąg. Profesor w białym fartuchu szybko wszedł pierwszy, Maksim musiał przytrzymać drzwi, które już zatrzaskiwały mu się przed nosem.

Profesor usiadł w fotelu tak gwałtownie, jakby popchnięto go w pierś.

Był to mężczyzna bardzo przystojny, chociaż bynajmniej nie pierwszej młodości, o pięknych, zaczesanych do tyłu włosach, pięknym, arystokratycznym owalu twarzy, pięknym prostym nosie. Pomyślałem mimo woli: ciekawe, jak wygląda jego córka, jeśli ją ma. Tylko spojrzenie profesora było takie, jakby jego oczy miały grypę.

– Czemu zawdzięczam – odezwał się bez pytającej intonacji, patrząc na zielone fałdy story na oknie.

– Widziałem dzieci – odrzekłem po sekundzie milczenia.

Specjalista zamknął oczy i po trzech sekundach je otworzył.

– Dlaczego są tutaj trzymane? – spytałem z namysłem.

– Czy pan wie, że w starożytnych Chinach niektórzy cesarze tortury poruczali dzieciom? – zapytał profesor, rzucając mi krótkie spojrzenie; nie zobaczywszy jednak nic ciekawego, znów się odwrócił. – Poruczali je dzieciom, które, jak przypuszczano, nie znają kategorii dobra i zła. Co więcej, z racji swej, by tak rzec, anielskiej natury, po prostu nie rozumieją, co to jest okrucieństwo. Podobno nie było katuszy bardziej wyrafinowanych niż te, które zadawały dzieci. Wiedział pan o tym?

– Nie wiedziałem.

– Nie szkodzi, to bez znaczenia. Tu mamy przypadek zupełnie inny… Wie pan, co to jest homicidomania?

– Mm… Też nie.

– To choroba psychiczna, charakteryzująca się natrętnym pociągiem do zabijania i przemocy.

Podniosłem oczy i spojrzałem ze zrozumieniem; nieprawda, wcale nie ze zrozumieniem. Profesor także o tym wiedział i nawet nie zwrócił uwagi na moją mimikę.

– Homicidomania, tak… Tylko że one na nią nie cierpią. Ani jednego symptomu… – Popatrzył na mnie, znowu zdziwiony, że opowiada to nie wiadomo komu, i jakby machnąwszy ręką, lecz w rzeczywistości nie poruszywszy nawet palcem, oznajmił w przestrzeń: – Są zupełnie zdrowe.

Czekałem na dalszy ciąg, ale przez jakiś czas dalszego ciągu nie było.

– Czy pan wie, że w naszym kraju około dwóch milionów dzieci jest stale bitych przez rodziców? – zapytał specjalista. – I wiele ginie z rąk swoich ojców i matek… tysiące. Ponad pięćdziesiąt tysięcy co roku ucieka z domu przed przemocą domową. Przeszło siedem tysięcy co roku pada ofiarą przestępstw seksualnych – wiedział pan o tym? A o tym, że u nas tylko oficjalnie zarejestrowanych jest ponad dwa miliony sierot, a przytłaczającej większości nikt nigdy nie adoptuje? Czy pan o tym słyszał?

Przytaknąłem z drewnianym wyrazem twarzy. Pomyślałem chwilę i przytaknąłem jeszcze raz.

– Słyszał pan. Ale to też nie ma znaczenia – rzekł profesor. – W każdym razie decydującego… Z dziećmi, które pan widział, pracowali dobrzy psychologowie. Dzieci nie zdradzają, gdzie są ich rodzice, ale… sądząc z niektórych reakcji jakichś krewnych, po pierwsze miały, po drugie zaś chłopcy najprawdopodobniej nigdy nie doznali przemocy… i dziewczynka ma błonę dziewiczą…

Specjalista odwrócił się do mnie z niezadowolonym wyrazem pięknej twarzy i zapytał:

– Wie pan co nieco o neurogenetyce? Cóż, z pewnością pan nie wie. Przedstawię to panu w uproszczeniu: chemicy, psychologowie i biolodzy prowadzą tutaj badania nad ludzkimi zachowaniami. A wie pan przynajmniej, co to jest DNA? Wie pan?! I co?… W porządku, niech pan nie mówi. Uczeni próbowali już zbadać i porównać DNA ludzi, ujmując to przystępnie, całkowicie pozbawionych wyobrażeń o humanitaryzmie i moralności… Rezultaty pozostawiają wiele do życzenia. Ale istnieje coś takiego jak cząsteczka oksytocyny. Jeśli kobieta nie ma oksytocyny, jest obojętna wobec dzieci. Nikt nie odkrył dlaczego, ale tak jest… Widział pan jedną z tych matek, pamięta pan? Dzieciobójczynię? Mówi się – alkoholizm, bezrobocie, patologia, być może. Ale w tym konkretnym przypadku to bzdura. Ona po prostu nie ma tego, co mają inne kobiety!

Milczał przez chwilę, nie odrywając oczu od story.

– A te dzieciaki są obojętne nie wobec dzieci. Są obojętne wobec człowieka. A właśnie, i z jakiegoś powodu nie płaczą… – Profesor obrócił w palcach nie wiadomo skąd wzięty ołówek i szybko dodał: – W każdym razie obojętne prawie wobec wszystkich prócz siebie i sobie podobnych.

– Pod jakim względem podobnych? – zapytałem równie szybko.

– To właśnie próbujemy zrozumieć. Pamięta pan o małych chińskich oprawcach? Tutaj historia jest inna: dzieci, które pan widział, nie tylko po prostu nie mają, ale również nie nabierają z czasem wyobrażeń o złu i… no, powiedzmy, grzechu… A dokładniej, zabicie człowieka w ich rozumieniu zupełnie nie wiąże się z tymi pojęciami. Jeśli trafi im się sposobność, będą zabijać bez zainteresowania i bez agresji. Co więcej – uczynią z tego powinność.

– Radujew też jest taki? – spytałem pośpiesznie.

– Nie. Radujewa łatwo rozgryźć. Z ee… naukowego punktu widzenia nie ma z nimi nic wspólnego.

– A inni?

Uczony skrzywił się lekceważąco.

– Nie, nie, nie. To zwyrodnialcy, nic nowego. Całe zebrane tutaj dorosłe panoptikum to po prostu zwyrodnialcy. Mówiąc szczerze, te przygłupki nie są nam już potrzebne… Ja w każdym razie się nimi nie zajmuję. Jak powiedziałem, nic wspólnego.

– Czy to inny gatunek ludzki? Te dzieci mają inną biologię? – zagadnąłem nagle, usiłując zajrzeć profesorowi w twarz.

Spojrzał na mnie ze zdziwieniem, a na Maksima niemal z irytacją.

– Czy jest ktoś, kogo można… powiązać z tymi dziećmi? – zapytałem jeszcze raz, jakbym usłyszał jego odpowiedź. – Czy istnieją podobne do nich… dorosłe osobniki?

– Na razie takich nie znaleźliśmy. Albo te dzieci pojawiły się całkiem niedawno i jeszcze nie zdążyły dorosnąć, albo zmieniają się, dorastając… Albo jest to typ, którego jeszcze nie znamy. Na nasze szczęście…

– Czy takie dzieci występują tylko w naszym kraju? Czy są informacje o tym, że…

– Nie ma takich informacji. Nie ma! Poza tym dopiero rozpoczęliśmy pracę – te dzieci trafiły do nas kilka dni temu. A tak w ogóle, ja mam do czynienia z cieczami, nie… z ludźmi. Tak więc…

Profesor znów z niezadowoleniem popatrzył na Maksima i z nieukrywanym gniewem na mnie. Odchodząc, machnął na pożegnanie połą białego fartucha.

Jeszcze raz, jakby na pamiątkę, przyłożyłem dłoń do stolika.

…Drzwi. Winda. Papier o nierozgłaszaniu informacji, który mi bez słowa podsunięto i który bez słowa podpisałem. Przepustka. Wyjście na zewnątrz…

Miłajew wyszedł w ślad za mną, niby zapalić, ale bez papierosa.

Stanąłem, nie odwracając się do niego, i wciągnąłem w nozdrza rozpalone powietrze. Lato w tym roku było z piekła rodem. Pachniało dymem, walerianą, grillem, cielesnością.

– Przepraszam – zagadnął mnie Miłajew. – Czy to prawda, że chodził pan do jednej klasy z Wielemirem Szarowem?

Mój naczelny też stale o to pyta.

Nieprawda.

Kiedy się to wszystko skończy? – pytałem leniwie sam siebie, dłubiąc kluczem w drzwiach swego mieszkania.

Znowu zamknęła od środka, nienawidzę tego nawyku. Przychodzi człowiek do własnego mieszkania i musi dzwonić, a potem stoi; niekiedy całą minutę. Minuta, kurwa, to bardzo długo.

Drzwi otworzyły dzieci, syn i córka.

To one się zamknęły, niepotrzebnie pomstowałem. Żeby dosięgnąć do zamka i przesunąć rygielek, we dwójkę przyciągają pod drzwi krzesło. Żeby otworzyć – znów je przynoszą.

Ona jest wzrostu doniczki z kwiatem o rozłożystym kielichu.

On wzrostu koła rowerowego, tylko bez obręczy i opony – cały na cienkich złotych szprychach: paluszki, ramionka, nóżki – wszystko mieni się i uśmiecha, jakby w słoneczny dzień przejechał obok rower.

Stoją z szeroko otwartymi oczami.

– Kupiłeś nam coś? – codzienne pytanie.

– Tak, gumę.

– A jaką?

– Poziomkową. Poziomkowe polany.

Napchali sobie do buzi całe polany poziomek, ale stoją, nie odchodzą – a nuż mam jeszcze coś w kieszeniach. Żują niczym dwie maszynki do mięsa. Oczy okrągłe z napięcia i mądre.

Zdejmuję buty, moje białe skarpetki wyglądają tak, że nic, tylko ścierać nimi kurz z książek.

– Jest mama? – pytam cicho.

Kręcą przecząco głowami, oboje jednocześnie, po czym syn mówi:

– Nie, wyszła.

Potem odzywa się córka:

– Mamy nie ma, wyszła.

Każde z nich mówi tak, jak gdyby drugie nie istniało. Na wszystkie pytania padają dwie odpowiedzi.

– A tata jest?

– Ty jesteś tata.

– Ty jesteś nasz tata.

Szturchnęli mnie palcami z dwóch stron, w lewe i prawe biodro.

Od niedawna żona nie obawia się zostawiać ich samych, co prawda nie na długo. Są grzeczni, nie bawią się zapałkami, nie otwierają okien, majstrują w swoim pokoju. Budują domek.

Wydaje mi się też, że od niedawna ich nienawidzi – nie ciągle, ale w porywach; może właśnie dlatego wychodzi, żeby ich nie widzieć. Machają jej przez okno łapkami, ona się odwraca – twarz ściągnięta skurczem. To ja ją do tego doprowadziłem.

Otworzyłem lodówkę, poszperałem w chłodku, znalazłem parówkę i stary ser. Ogryzając go jak jabłko, ruszyłem do stołu, potem wróciłem po majonez.

Dzieci zrobiły tę całą trasę przez dużą kuchnię razem ze mną; tam, z powrotem, tam. Przy lodówce dwa razy wspinały się na palce, żeby zajrzeć do środka.

– Jest coś dobrego? – on.

– Tato, daj coś dobrego! – ona.

Odgrzałem parówkę w mikrofali – pękła i zaczęła tam salutować. Znów żona mnie obsztorcuje, że cała kuchenka jest w środku brudna. Powiem, że to nie ja.

(„Tak, sąsiad” – powie ona).

Wyciągnąłem talerzyk z poskręcaną, dymiącą parówką.

– Oj – powiedział syn, patrząc na nią.

– Wow – przeciągle powiedziała córka.

Popatrzyłem na nią uważnie; wzruszyła ramionkiem.

No, no – pomyślałem z roztargnieniem – to już kobietka…

Stanęli przy mnie z obu stron.

Po namyśle jeszcze raz poszedłem do lodówki po ogórek. Pycha: ogórek, sparzona parówka, ser, do tego jeszcze chleb.

– Ja też chcę ogórek – powiedziała córka.

– A ja parówkę – powiedział syn.

– Jedliście już? – spytałem, przeżuwając.

Spojrzeli po sobie: nie pamiętają.

Znowu wstałem, poszedłem do lodówki. Ile razy otwieram i zamykam ją w czasie obiadu – dwadzieścia razy czy mniej? Jajka zaraz się ubiją na kogel-mogel. A właśnie, jajka.

– Zjecie jajecznicę? – spytałem przez ramię.

Kiedy wróciłem – oboje wiercili się na moim krześle i dojadali mój pyszny obiad.

– Tato, kochasz mnie? – spytała wesoło córka.

– Kocham, kocham.

Trzasnąłem jajkiem o brzeg patelni.

Syn milczał pochłonięty wyławianiem ogryzka parówki, który wpadł do słoika z majonezem.

Córka dokończyła ogórek i postanowiła podjąć rozmowę, z tą samą intonacją, jakby nie wygłosiła tego zdania przed siedmioma sekundami.

– Tato, kochasz mnie?

Zamiast „sz” wymawia „s” – „kochas”.

– Nie, nie kocham – odparłem nagle, sam się sobie dziwiąc i nie zastanawiając się nad sensem własnych słów, po czym potrząsnąłem patelnią z jajecznicą.

– Jak to nie kochasz? – żachnęła się córka, jej oczy natychmiast wezbrały łzami – i łzy pociekły po, zdawało się, spokojnej twarzyczce – taki ból, że nawet nie jest w stanie wykrzywić buzi; nie ma nic gorszego, niż kiedy dzieci tak płaczą.

– O Boże, ależ kocham, oczywiście, że cię kocham – wystraszony omal nie upuściłem patelni i ukląkłem obok córeczki.

– Tak nie ma! – powiedziała bardzo wysokim głosem, nie przestając płakać. – Tak nie ma: najpierw kochasz, a potem nie kochasz!

(„Najpierw kochas, a potem nie ko-ochas!”)

Rozległ się dzwonek do drzwi. Ja też zamknąłem się od środka, na złość.

Dzieci wyskoczyły zza stołu. Przepychając się i krzycząc jedno przez drugie „mama, mama!”, rzuciły się do drzwi.

Zaraz zaczną tam walczyć o to, które przysunie krzesło i otworzy zamek.

– No, dzieci, to ja będę leciał. Mama przyszła – powiedziałem sam do siebie, wpatrując się w jajecznicę i z trudem się powstrzymując, by z rozmachem nie trzepnąć nią o ścianę. – Mówisz, że tak nie ma? – zwróciłem się do nieobecnej córki. – A właśnie że jest – odpowiedziałem sam sobie i wyłączyłem palnik.

Pośpiesznie wbiłem się w buty i przecisnąłem się obok żony. Kiedy oboje znajdowaliśmy się w przedpokoju, żarówka mrugała, gotowa zgasnąć albo raczej pęknąć.

Nie przywitaliśmy się ani nie pożegnali. Radośnie zamknąłem za sobą drzwi, oddzielając nas od siebie.

Jak tu wspaniale na klatce, jak przyjemnie, zaraz musnę ręką ścianę, po kilku schodkach znów musnę i jeszcze przy samym wyjściu dotknę kamiennego chłodku. Bo na dworze jest jak w piecu i ten żar runie na mnie, gdy tylko wyjdę na zewnątrz.

Przespaceruję się i wrócę, kiedy wszyscy zasną.

Ulicą właśnie przejechała polewaczka, asfalt był wilgotny i śliski jak ryba i tak samo pachniał.

Popatrzyłem przez rzęsy na słońce – pod wieczór to tak, jakby się łyknęło lemoniady, wczorajszej, zwietrzałej, prawie bez bąbelków. A właściwie powinno się to nazywać nie lemoniada, tylko oranżada – to coś, czego łyknąłem, patrząc na słońce.

Często chodzę na plac trzech dworców², mam tam swoje sprawy.

W pobliżu metra jak zwykle kłębił się tłum gastarbeiterów, twarze niczym pieczone jaja, ręce tak brudne, jak gdyby sypiali z dłońmi zakopanymi w ziemi. Gdzież oni mogą pracować, tacy wynędzniali: wszystko, co można z nimi zrobić, to wrzucić do dołu, nawet niezwiązanych. I będą tam słabo podrygiwać nogami, któryś może bez sensu machnie ręką, zanim czarne grudy, łopatą…

Jakież lepkie jest wszystko dokoła.

Rezerwista, cały w akselbantach, jak kretyn. Stoi obok prostytutki, wyższej od niego o głowę.

Prostytutka – czarna koafiura, niewinne oczy za okularami, usta szczodre jak u starego klauna, twarz biała jak płótno. Odwraca się, jakby chłopak śmierdział. I rzeczywiście śmierdzi. Jest pijany, rozchełstany, usiłuje jej szeptać do ucha, od czasu do czasu wspinając się na palce, ale natychmiast się zatacza i omal nie przewraca, nogi mu się plączą. Ona dwoma palcami ściska go za ramię, trzymając na dystans. Rezerwista obiecuje jej bezpłatne rozkosze – pieniądze przechlał w dworcowym barze. Cztery sety i jedna kanapka. Bilety do domu już kupione. Idź, oddaj bilety, za to zrobi ci laskę. A do domu dojdziesz po torach.

W pobliżu stoją jeszcze trzy dziewczyny, wszystkie brzydkie, na cienkich nogach, z cienkimi nosami, w cienkich palcach cienkie papierosy.

Obszedłem je wkoło, niby nie zwróciły uwagi.

A oto ta, dla której tu jestem.

W dżinsach, prawie niemalowana, jakby wyszła poplotkować z koleżankami, a nie do pracy.

Biodra szerokie, wydatne kości policzkowe, jasna farbowana grzywka, bezczelne oczy, roześmiana. T-shirt kończy się powyżej pępka i widać kilka rozstępów na skórze, rodziła.

Jest podobna do mojej żony.

Przychodzę tu prawie codziennie.

Pewnie mam ochotę ją kupić, a potem, nie wiem, pogadać… coś wyjaśnić.

Gawędzi z jedną z wąskolicych, coś omawiają, jakąś niedawną historię.

– Krzyczę do Achmeda: zgłupiałeś? – śmieje się białymi zębami dżinsowa. Wąskolica w odpowiedzi przesuwa po twarzy cienkie brwi, które chwilami robią się niemal pionowe i przypominają dżdżownice przeciskające się przez wąski otwór. Wydaje się, że brwi też zaraz odpełzną, najpierw jedna, potem druga.

– A Achmed do mnie: a chuj z tym, idź, obsłuż! – zanosi się śmiechem dżinsowa, zdmuchując grzywkę z oczu.

Podszedłem blisko i nie mogąc pohamować ciekawości, zajrzałem jej w twarz. Nagle przeniosła wzrok wprost na mnie i spytała:

– Pójdziemy?

Obeszliśmy budynek metra i skierowaliśmy się w stronę przydworcowych kiosków. Odprowadzali nas wzrokiem dwaj sutenerzy, kaukascy górale, jeden młody, chudy, drugi tęgawy, łysy, pod oczami wory świadczące o zużytych nerkach.

– Jak się nazywasz? – spytała.

Milczałem, nagle wyleciały mi z głowy wszystkie męskie imiona.

– A ty? – odezwałem się wreszcie.

– Oksana.

Skinąłem głową, ruchem, jakim strząsa się pot z czoła, mając zajęte ręce.

– Jesteś stąd? – zapytała; głos jak u uczennicy starszych klas rozmawiającej z małolatem.

– Stąd – odpowiedział małolat.

– Widziałam cię kilka razy, zawsze tylko patrzysz. Wstydzisz się? Czy kasy ci szkoda?

Przełknąłem ślinę, nie odpowiedziałem.

– Masz obrączkę na palcu – ciągnęła spokojnie. – Potem pójdziesz do domu, do żony?

– Dokąd idziemy, Oksano? – przerwałem.

– Albo do pokoju wypoczynkowego na dworcu, albo do mieszkania, tu niedaleko – odrzekła z gotowością. – Co wolisz?

– Chodźmy do mieszkania.

Przy sklepikach zatrzymała się i powiedziała:

– To będzie kosztować trzy tysiące. Możesz od razu dać forsę?

– Masz.

Wyciągnąłem z kieszeni zmięty zwitek, odliczyłem trzy banknoty.

– Dorzucisz jeszcze patola na krem ochronny?

– Nie – odmówiłem.

– Jak chcesz.

Niecierpliwie pochyliła się do wnętrza kiosku, ja też tam zajrzałem. Zobaczyłem zmęczoną ekspedientkę i półki z alkoholem i papierosami.

– Może byśmy kupili wino? – zaproponowała.

– Ja nie piję, chodźmy.

Oksana nagle szybko wskoczyła do kiosku i natychmiast przy drzwiach, rozmawiając z ożywieniem, stanęli dwaj starszawi górale.

Postąpiłem krok za dziewczyną, ale dwa zagradzające drogę tłuste brzuchy ani drgnęły.

– E, spadaj – powiedziałem, lekko trącając jednego w ramię. Nadal rozmawiali z przejęciem. Pchnąłem mocniej. Góral lekko się przesunął, co zresztą okazało się niepotrzebne: kiosk miał dwa wyjścia. Moja dżinsowa uciekła.

Wyszedłem na ulicę i głośno się roześmiałem: ależ ze mnie głupiec.

Na Dworcu Leningradzkim jest droga i nieciekawa restauracja, w sam raz dla mnie.

Dwie setki czystej, dwa ciemne piwa, zapiekane grzyby, krewetki z wody, osiem sztuk, sądząc z ceny, po pięćdziesiąt rubli każda.

– Ale ona tu przecież wróci – powiedziałem nagle głośno po godzinie. – Nie pójdzie z trzema tysiącami do domu.

Zapłaciłem i wyszedłem na ulicę. Starając się nie rzucać w oczy, doszedłem do węgła Leningradzkiego, skąd było widać miejsce postoju dziewczyn. No, wiedziałem. Stoi sobie, znów się śmieje.

Prawie biegiem wróciłem na dworzec.

Na komisariacie nikt nie zwracał na mnie uwagi. Miejsce wyglądało tak, że lepiej w ogóle je omijać.

Pociągnąłem za rękaw idącego do drzwi sierżanta:

– Słuchaj, mam sprawę. Prostytutka nacięła mnie na trzy paczki. Odbierz jej kasę, a połowa będzie twoja.

Popatrzył na mnie bez wyrazu.

– Nie, bracie – odparł po sekundzie namysłu. – One mają ochronę, chaczów³, a z chaczami nikt tu nie chce mieć do czynienia.

Westchnąłem ze smutkiem, wciąż patrząc na sierżanta.

– No dobra, zaczekaj – rzucił. – Zaraz zapytam dyżurnego.

Nacisnął dzwonek; żelazne drzwi dyżurki otwarły się ze szczękiem.

Po minucie wyszedł do mnie bez pośpiechu chorąży. Coś żuł. Jego bezczelne i jakby gumowe szczęki lekko podrygiwały. Miało się ochotę odciągnąć mu skórę na policzku i zobaczyć, co będzie.

Nagle drgnąłem: to był mój kolega z wojska, z jednego poboru, nazwiskiem Wierisajew; miał ksywkę Isaj, rzadziej – Artysta. Przez pierwszy rok służby tylko ja wiedziałem, że Isaj maluje, ale nikomu o tym nie mówiłem.

Był wiecznym podpadziochą, a raz przydarzyło mu się coś naprawdę paskudnego… Właśnie w tamtym okresie przyznał się, że umie się posługiwać kredkami i farbami. Od tej pory, zamknięty w piwnicy, gorliwie rysował albumy odchodzącym do cywila. Potem sam został dziadkiem i gnoił młodych kotów jak ostatnia bestia, nie pamiętam gorszego bydlaka.

Po wojsku chyba się nie widzieliśmy… Nie przypominam sobie.

– Co jest? – zapytał Wierisajew, nie kiwnąwszy mi głową jak znajomemu i nie przedstawiając się, jak powinien. – Coś ukradziono?

Jeszcze przez sekundę patrzyłem mu w oczy, a on, ze wstrętną wyższością i nie mrugając, nie odwracał wzroku.

Miał we włosach jeden siwy kosmyk.

Pokręciłem przecząco głową i odwróciłem się, żeby wyjść. Oczywiście poplątało mi się, w którą stronę otwierają się drzwi, i szarpałem je w tę i we w tę, dopóki mi ktoś nie pomógł.

Ciekawe, czy sierżant mu powiedział, co mi się przydarzyło – zastanawiałem się przez chwilę, a potem beztrosko machnąłem ręką. Pokłady bezwstydu w każdym człowieku są ogromne – można kopać i kopać, a i tak nie dotrze się do dna.

Zatoczyłem duże koło, lawirując wśród gastarbeiterów, obszedłem metro i znów stanąłem przed Dworcem Jarosławskim.

Tam też znaleźli się stróże prawa, aż trzech.

Przydworcowi gliniarze to szczególny gatunek, chodzą z takimi minami, z jakimi my, dzieciarnia, snuliśmy się po swoim przedmieściu, wypatrując tylko, co by tu paskudnego zbroić.

– Szefie, nie pomógłbyś? – zagadnąłem chorążego o wielkim guzowatym czole i w kilku słowach przedstawiłem sprawę, obiecując, że odpalę połowę.

Po co mu takie czoło? – pomyślałem. – Co on nim robi?

– No to chodźmy – powiedział bez zapału i zwracając się do swoich dwóch towarzyszy, polecił: – Uważajcie na te małpy, kiedy będę rozmawiał.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013

Wydanie I