KATARZYNA KUBISIOWSKA

RAK PO POLSKU

Rozmowa z Justyną Pronobis-Szczylik i Cezarym Szczylikiem

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki FAJNE CHŁOPAKI
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / D2D.PL
Fotografia na okładce © by GRAŻYNA MAKARA

Copyright © by Katarzyna Kubisiowska, 2014
Copyright © by JUSTYNA PRONOBIS, CEZARY SZCZYLIK, 2014

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA
Korekty JADWIGA MAKOWIEC / D2D.PL, ALICJA LISTWAN / D2D.PL
Redakcja techniczna i skład ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Konwersja MICHAŁ LATUSEK

ISBN 978-83-7536-806-2

Źródła. Cezary

Będę lekarzem – kiedy po raz pierwszy pan tak pomyślał?

PROFESOR CEZARY SZCZYLIK: W liceum. I to była niesłychanie trudna decyzja, zresztą dotyczy każdego młodego człowieka, który musi określić, co będzie robił w życiu, sporo w tym z loterii. Losy kilkorga znajomych pokazują, jaką rządzi się to przypadkowością: fizycy zostają politykami, a historycy menedżerami.

W rodzinie był lekarz?

CEZARY: Nie. Dziadka po kądzieli słabo znałem, dlatego że mama zbyt dużo wycierpiała z jego powodu. Mam w sobie blokadę na tę część życia rodzinnego. Ale drugi dziadek był z kolei absolutną moją fascynacją – mądry i silny. Okupację sowiecką i niemiecką przetrwał w Baranowiczach.

To dziś Białoruś.

CEZARY: Za okupacji mieszkańcy Baranowicz byli już przygotowani przez NKWD do wywózki na Syberię. Ale Hitler napadł na Związek Radziecki i do wywózki nie doszło. Ocaleli więc dzięki wojnie sowiecko-niemieckiej. A potem w ramach przesiedleń rodzina dziadka została przeniesiona na teren obecnej Polski. Dziadek dostał możliwość zamieszkania w dużym gospodarstwie nad jeziorem w okolicy Mikołajek, ale powiedział, że z rybami to on nie będzie rozmawiał, więc dostał ziemię między Działdowem a Nidzicą.

Babci ze strony mamy też prawie nie znałem, a babcia ze strony ojca to wzór poświęcenia dla domu. Wstawała o czwartej rano, kończyła o dwudziestej drugiej, kładła się spać i tyle ją znałem, widywałem cały czas krzątającą się, przy pracy.

A rodzice?

CEZARY: Mama nauczycielka, ojciec inżynier i oficer. Ojciec jeszcze w Baranowiczach skończył dwujęzyczne liceum z językiem polskim i białoruskim, a może jeszcze był tam i rosyjski…? Potem poszedł do oficerskiej szkoły artylerii. A później z dyplomem inżynierskim zajmował się problemami optyki w uzbrojeniu.

Optyka w uzbrojeniu?

CEZARY: Celowniki – w czołgach, karabinach, samolotach, śmigłowcach, bombowcach, myśliwcach.

Jak miał piętnaście lat, poszedł do AK. Po wojnie cały czas żył w strachu, że to wyjdzie na jaw, że go zamkną i cała rodzina ucierpi.

Opowiadał o AK?

CEZARY: Ani słowa. Dopiero później, jak się zrobiło normalnie.

Rodzice naciskali, żeby zdawał pan na medycynę?

CEZARY: Najpierw rozważana była politechnika, miałem zostać inżynierem, jak większość kolegów z klasy. Tyle że mnie akurat zupełnie nie szła nauka matmy ani fizyki, nie moja bajka. Uwielbiałem literaturę, zaczytywałem się w książkach, ale najbardziej to mnie ciągnęło do biologii. I wciąż szukałem pomysłu na życie. Gdy moja ówczesna dziewczyna powiedziała, że wybiera się na prawo, pomyślałem, że i ja pójdę.

Dziewczyna zdała?

CEZARY: Zdała, skończyła i jest prawnikiem.

To były lata siedemdziesiąte, akurat reformowano szkolnictwo, byłem pierwszym rocznikiem ośmioklasistów, a w liceach wprowadzono zajęcia fakultatywne. Zgłosiłem się na te biologiczno-chemiczne. Po pół roku tak mnie wciągnęło, tak się douczyłem, że przed maturą samodzielnie prowadziłem lekcje, nauczycielka mnie o to prosiła.

Prymus.

CEZARY: Prymusem to ja byłem w podstawówce. Ale pod presją rodziców, z własną wolą nie miało to nic wspólnego. Matka nie dość że uczyła w szkole, to jeszcze dostała wychowawstwo w mojej klasie. Najmniejsze odchylenie syna od pionu spotykało się z jej zdecydowaną reakcją. Prawdę mówiąc, nie pamiętam bardziej traumatycznego doświadczenia niż podstawówka. Dziecko nauczycielki musiało być wzorem dla innych.

Dziecko się buntowało?

CEZARY: Raz się zbuntowałem, na polskim, u pana Stefaniaka – to był sopel lodu, za uczniami, mówiąc delikatnie, nie przepadał. Gdy lekcja się kończyła i zabrzmiał dzwonek, wskoczyłem na ławkę, wykrzyczałem radosne „Hurrrra!” i odtańczyłem indiańskiego łamańca. Stefaniak opieprzył mnie z góry na dół i natychmiast posłał po matkę. Ta wkroczyła do klasy i na oczach wszystkich uderzyła mnie w twarz.

Wszystkim pokazała, kto tu rządzi.

CEZARY: Zapaść się pod ziemię to wtedy było dla mnie mało. Klasa za mną nie przepadała, jak to za synem wychowawczyni i nauczycielki fizyki w jednym. Moja „miłość” do tego przedmiotu nie wzięła się z kosmosu. I jednocześnie wtedy właśnie poczułem, że na swój sposób mi współczują, dostrzegli trudność mojego położenia. Długo jednak nie mogłem się po tym zdarzeniu otrząsnąć.

Jak długo?

CEZARY: Do liceum, sądzę. W ogólniaku mieliśmy nauczyciela fizyki pieszczotliwie nazywanego Balonem, ze względu na niesłychaną wagę i łysinę, do tego jeszcze się ślinił. Gdy się dowiedział, że fizyki uczyła mnie matka i że miałem u niej piątkę, postanowił udowodnić, że ona na fizyce się nie zna, a młody Szczylik to zwyczajny głąb. W pierwszym półroczu pierwszej klasy Balon zdążył mi postawić siedem luf, wtedy skala była od dwójki do piątki. W domu miałem z tego powodu ostrą jazdę, bo i matka, i wspierający ją w tym ojciec uznali, że to skandal, żeby na cenzurce ich syna pojawiła się dwója. Dlatego jak maszyna uczyłem się rozwiązywać zadania i pod koniec drugiego semestru fizykę miałem wykutą na blachę. Balon obwieścił, że lista ocen jest gotowa i Szczylikowi znów wyszła lufa. „Masz coś przeciwko?”– zapytał. Balona bałem się jak mysz kota, ale wiedziałem, że jak się nie obronię, to w domu będę przegrany, zaćwiczą mnie na śmierć. Strach przełamałem, wstałem i powiedziałem, że ta dwójka mi się nie należy, poziom swojej wiedzy oceniam co najmniej na trójkę. Balon poprosił mnie do tablicy, wręczył Zbiór zadań, cegłę w twardej okładce, i grubym palcem wskazał zadanie. Pół godziny stałem pod tą tablicą, ale rozwiązałem. Balon mówi: „Rzeczywiście coś wiesz”. Za tę odpowiedź postawił mi czwórkę i jednocześnie uznał, że by dostać trzy z dwoma, dodatkowo muszę jeszcze napisać kartkówkę. Na lekcji chemii, którą prowadził z inną klasą, posadził mnie w ostatniej ławce i dał mi ileś tam zadań. Udało się, na świadectwie miałem trzy z dwoma.

To wtedy po raz pierwszy świadomie zawalczył pan o siebie?

CEZARY: Tak. Bo to był Lelewel, w latach siedemdziesiątych w Warszawie liceum na topie. Dyrektorował Nikodem Księżopolski, człowiek niesłychanie pedantyczny, nienagannie ostrzyżony na jeżyka. Uczniów, którzy mieli za długie włosy, potrafił zatrzymać na środku korytarza i zwrócić im uwagę. Surowy obserwator i dobry menedżer, wszyscy się czuli zaopiekowani. Moją wychowawczynią była Anna Radziwiłł, niezwykła postać, lubiła nas, tak po prostu. Miało się wrażenie, że jak patrzy komuś w oczy, to widzi wszystko. Ubrana w długie suknie i kapcie z cepelii, całkowicie aseksualna, co akurat miało znaczenie przy naszych buzujących hormonach. Nikt nie miał wątpliwości, że była damą.

W końcu córka księcia.

CEZARY: W drugiej klasie przestaliśmy się uczyć. Jej otwartość potraktowaliśmy jako zgodę na to, by sobie odpuścić. Wkurzyła się. Na historii zarządziła klasówkę, powiedziała, że możemy korzystać z podręczników, zależy jej przede wszystkim na naszych przemyśleniach. Większość oblała, ja się spiąłem i wyciągnąłem na trójczynę.

Lubiła pana?

CEZARY: Bywałem u niej w domu. Niezwykle mądra kobieta – mobilizowała nas do samodzielności, suwerenności intelektualnej, łączenia faktów. Kazała nam wykuwać maksymy łacińskie: Alea iacta est, Divide et impera, Non scholae, sed vitae discimus. Mam ich w głowie dziesiątki, przypominają mi się w niespodziewanych momentach, choć nigdy później już ich nie powtarzałem.

Tak naprawdę to rodzice nie potrafili mi dać tego, co dała mi Radziwiłłka.

Akceptacji?

CEZARY: Nie wyłączając akceptacji moich mroków, bo i to przyjęła.

Któregoś dnia gadałem w czasie lekcji z Pauliną Fedak. W klasie była nieparzysta liczba facetów, żaden kolega nie chciał ze mną siedzieć, pewnie dlatego, że spośród chłopaków byłem najdrobniejszy, w górę wystrzeliłem dopiero po liceum. Oni się skrzykiwali, chodzili na randki, na biby, a mnie nie wolno było wrócić do domu po dwudziestej. Z automatu zostałem wyrzucony poza nawias życia towarzyskiego.

No więc w ławce siedziałem z Pauliną, niesłychaną osobą, wyrastającą wzrostem i intelektem ponad wszystkich. Jako dziewczyna Paulina mi się nie podobała, ale kumplem była fantastycznym. Zajadałem się jej kanapkami, dbała o mnie, lubiła mnie, z wzajemnością. I z Pauliną kiedyś na historii gadaliśmy zawzięcie. Radziwiłłka podeszła i zadała mi pytanie. Odpowiedziałem, ona się wtedy przede mną pochyliła i powiedziała, że jak Napoleon mam podzielną uwagę.

Komplement.

CEZARY: Pracownia historyczna była upiększona eksponatami z jej domu – listy rodziny Radziwiłłów, portrety, szable. Mieliśmy świadomość, że obcujemy z niezwykłym człowiekiem. Mówiła, że prawda o Katyniu jest zupełnie inna niż to, co się pisze w komunistycznych gazetach.

Potrafiła nas zintegrować: co roku dwa miesiące przed wakacjami cała klasa wymyślała, gdzie chciałaby pojechać na obóz wędrowny. Wspólnie dyskutowaliśmy, wysyłaliśmy listy do schronisk, rezerwowaliśmy miejsca, a potem Radziwiłłka z nami szła, mimo słabego serca. Kiedyś zdobywaliśmy Śnieżkę. Ja, chudziutki, o kondycji długodystansowca, zwyczajnie na nią wbiegłem, to samo zrobiło kilku innych, równie silnych. W tyle zostali słabsi, nie wspomogliśmy ich. Radziwiłłka powiedziała nam wtedy: „Wiecie, gdzie jest miejsce lidera? Na końcu. Wy macie iść i zbierać. Dowodem waszej siły jest to, że wytrzymacie tempo najsłabszych, że pomożecie im”.

Mówił pan o mamie, o Radziwiłłce, a o ojcu mało.

CEZARY: Ojciec był cieniem matki. Przekładał jej wolę na polecenia i dyscyplinowanie, aparat wykonawczy dla tego, czego ona wymagała. Chciał ją zadowolić, kochał ją. Naszą trójkę – siostrę, brata i mnie – też kochał.

Czuliście to?

CEZARY: Wiedzieliśmy. Jako najstarszy z rodzeństwa zostałem oddelegowany do dawania przykładu. Przeklęta rola, cholerna niesprawiedliwość losu.

W tej sytuacji na Wojskową Akademię Medyczną w Łodzi musiał pan chyba zdać za pierwszym razem?

CEZARY: W latach siedemdziesiątych to była jedna z najlepszych uczelni medycznych w Polsce. Dziś już jej nie ma, jestem absolwentem nieistniejącej uczelni. A wówczas funkcjonowało coś w rodzaju kultu WAM-u, oficerowie marzyli, żeby ich dzieci właśnie tam skończyły studia. Ojciec wręcz nalegał, bym nie zdawał na warszawską akademię medyczną, na której swoją drogą wylądowała moja siostra, anestezjolożka.

W tym wszystkim było też trochę rodzinnego pragmatyzmu. W trzypokojowym mieszkaniu żadne z nas nie miało swojego kąta, a gdy wyjechałem do Łodzi, to brat i siostra dostali po pokoju.

Sprytne rozwiązanie.

CEZARY: Z bratem, który potem skończył geodezję, rozumieliśmy się dobrze. A siostra była niekwestionowaną ulubienicą ojca, wszystko było dla niej. Myśmy ją czasami z tego powodu krzywdzili, musiała być równowaga, ale dziś trzymamy się razem, nie rozjechaliśmy się po świecie, wszyscy troje mieszkamy w Warszawie. Spotykamy się chyba za rzadko, tu piję do samego siebie i obiecuję poprawę.

W latach siedemdziesiątych na WAM-ie nosiło się mundury, które za PRL-u nie dawały popularności.

CEZARY: W mundurze czułem się obywatelem kategorii B, by nie powiedzieć D. Mundur stanowił część gry psychologicznej. Dziewczyna ze mną zerwała, gdy zobaczyła mnie w mundurze po raz pierwszy i okazało się szybko, że ostatni.

Każdy miał więc na zewnątrz jakąś ciotkę, u której trzymał cywilne ubrania, żeby móc się przebierać. To nie wystarczało: wtedy wszyscy młodzi mężczyźni zapuszczali włosy, a my byliśmy ogoleni na pałę.

Pozostawało więc wykazywać się inaczej, choć na dziewczynach nie robiło to wrażenia. Organizowano na przykład konkursy międzyuczelniane z patomorfologii. Równolegle startowali studenci z akademii cywilnej i wojskowej. I wojskowi zazwyczaj wygrywali. Tylko w ten sposób mogliśmy rywalizować z cywilami, pokazać, że w czymś jesteśmy lepsi. Bo w reszcie nie byliśmy w stanie im dorównać. Dziewczyny wolą facetów bez munduru.

JUSTYNA PRONOBIS-SZCZYLIK: Ja nawet nie dostrzegałam mundurowych – do momentu gdy poznałam Czarka, który był w randze pułkownika.

CEZARY: Justyna uratowała mnie przed stopniem generalskim.

Jak to?

CEZARY: W latach dziewięćdziesiątych oczekiwano, że zostanę dyrektorem szpitala przy Szaserów w Warszawie. To nie był otwarty konkurs, poszukiwano osoby, która będzie miała odpowiednią wizję poprowadzenia tego rodzaju instytucji. Wahałem się. Z jednej strony byłem na tak, bo chciałem uprościć model administracyjny, poprawić warunki, unowocześnić bazę terapeutyczną. Z drugiej strony czułem, że mogę się uwikłać w coś makabrycznego. Reakcja Justyny była jednoznaczna.

JUSTYNA: Mówiłam Czarkowi, że zależność polityczna oznacza zwykle, że można więcej przegrać, niż wygrać.

W końcu dyrektorem został profesor Jan Podgórski, neurochirurg.

CEZARY: Dyrektorowanie Janka zbiegło się z rządami PiS-u, który zaczął nagonkę na ludzi „skażonych” kontaktem z pałacem prezydenckim za czasów Aleksandra Kwaśniewskiego. Większość profesorów z naszego szpitala znalazła się na liście proskrypcyjnej, byliśmy przeznaczeni do odstrzelenia.

Odstrzeliwanie zaczęło się od Podgórskiego. Ówczesny szef CBA Mariusz Kamiński oświadczył w sierpniu 2007 roku na konferencji prasowej, że generał Jan Podgórski „organizował najgroźniejszym przestępcom w Polsce dokumentację medyczną, którą się posługiwali, aby uniknąć więzienia”.

CEZARY: Jankowi próbowano wmówić, że celowo wypisywał lewe zaświadczenia bossowi pruszkowskiej mafii i jeszcze jednemu gangsterowi oskarżonemu o przestępstwo gospodarcze.

A przecież my wystawiamy mnóstwo zwolnień, pacjent nie ma na czole wypisanej profesji i systemu wartości, którego się trzyma. Najważniejsze jest jego zdrowie, lekarz ma się nim zająć, bez względu na okoliczności. W tym tkwi piękno medycyny, wtedy pogwałcone.

Profesor Podgórski, człowiek, który ratował życie tysiącom ludzi, prowadzony był do sądu w świetle kamer przez jakichś gówniarzy w kominiarkach. Wojskowa prokuratura domagała się aresztowania, sąd jednak uznał, że zarzuty nie są rzetelnie udokumentowane, i nie wydał na to zgody. Podgórski na własną prośbę odszedł z wojska.

Na samym początku procesu profesor Podgórski zwrócił się do dziennikarzy, by nie stawiali inicjału w miejscu jego nazwiska – jest niewinny i chce się bronić z otwartą przyłbicą.

CEZARY: Wszystkie zarzuty zostały obalone i Janek wygrał sprawę w Sądzie Najwyższym. Tylko co z tego? Cenę zapłacił ogromną – on, jego rodzina, szpital.

I właśnie to wszystko mnie ominęło. Przypuszczam, że gdyby chcieli na mnie znaleźć haka, toby im się udało. Jak w przysłowiu z psem – zawsze jakiś kij na niego znajdziesz.

Wróćmy jeszcze do studiów na WAM-ie.

CEZARY: WAM był katastrofą moich marzeń. Przygotowany do życia przez Radziwiłłkę, trzymałem się przekonania, że studia to niebo. Myślałem, że będę siedział w książkach, wyszukiwał, porównywał, analizował, po prostu szczęście. Tymczasem przez pierwsze dwa miesiące studia przypominały obóz unitarny: byłem zwykłym żołnierzem, nade mną jacyś nieludzcy sierżanci, zwyczajne agresywne skurwysyny. Mój polityczny ryczał na mnie: „Wy, Szczylik, myślicie, że jesteście za drutami obozu koncentracyjnego? Wy myślicie, że ja jestem gestapo? Wy myślicie, że to jest przeciwko wam? A to ojczyzna wam daje takie możliwości! Wy mi, Szczylik, piachu w dupę nie sypcie!”. Na ćwiczeniach nas zwyczajnie upodlano. Kolega prowadzący ćwiczenia polowe kazał mi się położyć w kałuży i czołgać, nigdy mu tego nie zapomnę.

Każdy z nas miał mieć mundur złożony w kostkę, na mundurze pas zwinięty regulaminowo, na tym jeszcze czapka. Czy wszystko to jest w należytym porządku, oceniał plutonowy Wróbel, alkoholik, prymityw jakich mało. Wpadł kiedyś do naszego pokoju, dostrzegł drwinę w czyichś oczach, miał świadomość, że każdy ma go serdecznie dość, więc postanowił zademonstrować swoją władzę. Padło na mnie: czapkę kopniakiem strącił, potem coś powiedział na temat mojej dziewczyny – w oczywistych słowach – i w tym momencie przebrał miarkę. Złapałem go za klapy, a że był niższy ode mnie o głowę, podniosłem go na wysokość oczu i cisnąłem na szafę, drzwi się wklinowały, potem nie dało się ich wyjąć. Wróbel się przestraszył, zawołał pomocnika, takiego dobrze napakowanego byka, ale dwaj moi koledzy stanęli przed nim i zaprosili go do rozmowy, której odmówił, i łaskawie wyszedł. Wiedziałem, że następnego dnia czeka mnie spotkanie z dowódcą plutonu. Zadzwoniłem do ojca, przyjechał, opowiedziałem, co się stało, a ponieważ ojciec był w randze pułkownika i pracował w sztabie generalnym, to zrobiło się niespokojnie. Kadra WAM-u wiedziała, że ojciec może coś powiedzieć w Warszawie, a tego akurat okropnie się bali. Ojciec mnie wtedy uratował przed bezpośrednimi konsekwencjami, ale i tak miałem przegwizdane do końca studiów.

Skończył je pan, nie mogło być cały czas aż tak źle.

CEZARY: Przez pierwsze trzy lata obwiązywała zasada: jeśli się nie podoba, możesz odejść, ale wtedy pójdziesz na dwa lata do normalnej jednostki, gdzie cię przeczołgają jeszcze bardziej niż tutaj. Opcja ucieczki była więc słaba, trzeba się było jakoś zaadaptować. Nielicznym udało się przenieść z WAM-u na studia cywilne. Na szczęście koło czwartego roku robiło się już luźniej, jakoś bardziej można było uwierzyć, że zostaniemy lekarzami. A na szóstym roku traktowano nas już jak prawdziwych lekarzy, to był kompletnie inny stosunek. Ale ja cały czas się stawiałem, chodziłem z uśpionym orłem.

Uśpionym?

CEZARY: Najpierw czapkę zlewało się wodą, a potem kładło na niej parokilogramowy atlas świata, w rezultacie wyglądała jak naleśnik, a orzeł leżał na daszku i nie było go widać. Dowództwo krew zalewała, bo czapka miała stać sztywno, a ja przy każdej okazji pokazywałem, że mi się to nie podoba.

WAM wyglądał jak koszary, terenu pilnowała straż. Wiedzieliśmy, że jak któryś z nas będzie próbował przejść przez płot, straż będzie strzelać. To byli żołnierze służby zasadniczej, mieli nas w głębokiej pogardzie. Świetny pretekst do robienia sobie jaj. Ktoś wymyślił hasło „Leon”. Otwierają się wszystkie okna, krzyczymy „Leon!”, głos się niesie, strażnicy nie wiedzą, o co chodzi, czy to bunt, czy alarm, biegają zdezorientowani.

Jeszcze jedną historię mógłbym opowiedzieć.

Bardzo proszę.

CEZARY: Nie mieliśmy letnich wakacji, tylko miesięczny obóz, na którym dokładano nam zadań: na przykład rozbijaliśmy szpitale polowe. Można tam było co najwyżej uczyć się segregować trupy, bo zestawy do leczenia były puste… A dowódcom co rusz przychodziły do głowy nowe pomysły. Każdy bardziej absurdalny od poprzedniego. Lądował, dajmy na to, śmigłowiec z szefem służby zdrowia, my na mundury polowe mieliśmy pozakładać białe fartuchy, jak w rzeźni, i salutować. Kiedyś któryś ze starszych studentów miał zameldować, że obóz wojskowy WAM-u jest gotowy do przeglądu. Ten dość otyły i bardzo spięty kolega wyszedł przed szereg, stanął na baczność, nabrał powietrza w płuca i… pierdnął. Kadra dowódcza była przerażona, a od nas dostał huraganowe brawa i ryk śmiechu.

W rzeczywistości byliśmy głęboko nieszczęśliwi. A na pewno ja.

Doświadczenie upokorzenia może czegoś nauczyć?

CEZARY: Żadnych wartości wyższych wnieść do życia nie może. Ludzie odbierali sobie życie, na drugim roku powiesił się Witek, syn generała Krepskiego, dowódcy sił lotniczych. Później, w trakcie studiów i po nich, tych samobójstw było więcej.

Ciężko.

CEZARY: Bardzo.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.PL

Wołowiec 2013

Wydanie I