W Serii Amerykańskiej ukaże się m.in.:

Rick Bragg Jerry’ego Lee Lewisa opowieść o własnym życiu

Już w księgarniach:

Patti Smith Poniedziałkowe dzieci

Jack Kerouac Allen Ginsberg Listy

Magdalena Rittenhouse Nowy Jork. Od Mannahatty do Ground Zero

Geert Mak Śladami Steinbecka. W poszukiwaniu Ameryki

Johnny Cash Cash. Autobiografia

Allen Ginsberg Listy

Bob Dylan Kroniki. Tom pierwszy

William S. Burroughs Jack Kerouac A hipopotamy żywcem się ugotowały

Lawrence Wright Droga do wyzwolenia.

Scjentologia, Hollywood i pułapki wiary

Charlie LeDuff Detroit. Sekcja zwłok Ameryki

S. C. Gwynne Imperium księżyca w pełni. Wzlot i upadek Komanczów

David Ritz Respect. Życie Arethy Franklin

Alysia Abbott Tęczowe San Francisco. Wspomnienia o moim ojcu

Jon Krakauer Pod sztandarem nieba. Wiara, która zabija

Kim Gordon Dziewczyna z zespołu

DENNIS COVINGTON

ZBAWIENIE NA SAND MOUNTAIN

Nabożeństwa z wężami
w południowych Appalachach

Przełożył Bartosz Hlebowicz

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego Salvation on Sand Mountain: Snake Handling and Redemption in Southern Appalachia

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Fotografia na okładce © by A. Abbas / Magnum Photos / Forum

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © 1995 by Dennis Covington

Afterword copyright © 2009 by Dennis Covington

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2016

Copyright © for the Polish translation by Bartosz Hlebowicz, 2016

Redakcja Marta Höffner

Korekta Edward Rutkowski / d2d.pl, Monika Pasek / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Sandra Trela / d2d.pl

ISBN 978-83-8049-267-7

Pamięci Sama S. Covingtona, mojego ojca

To schodzenie [autora] w głąb samego siebie będzie równocześnie zejściem w jego krainę. Będzie to wędrówka przez mrok tego, co znane, ku światu, gdzie – niczym ślepiec z Ewangelii, który odzyskał wzrok – ujrzy ludzi tak, jak gdyby byli drzewami, tyle że chodzącymi.

Flannery O’Connor, Mystery and Manners

PROLOG

Tego ranka, gdy wracałem od skrzynki na listy, sąsiadka zapytała, czy skończyłem pisać nową książkę.

– Niezupełnie – odpowiedziałem. Nie miałem odwagi przyznać, że nawet jej nie zacząłem.

– Cóż, chciałam wiedzieć, czy wspomniałeś o drzewach duchów – rzekła.

Drzewa duchów?

Wyjaśniła, że to uschnięte drzewa na wiejskich podwórkach, przybrane szklanymi butelkami w różnych kolorach. Wtedy przypomniałem sobie, że gdzieś już coś takiego widziałem. Myślałem, że butelki służą tylko do ozdoby. Ale sąsiadka wyjaśniła, że drzewa duchów spełniają konkretną funkcję. Jeśli nie daj Boże gnębią cię złe duchy, powieś butelki na gałęziach drzewa na swoim podwórku. Im bardziej kolorowe szkło, tym lepiej. Złe duchy wpadną do butelek i nie zrobią ci nic złego. Tak właśnie mieszkańcy wiejskich terenów w południowych stanach radzą sobie ze złymi duchami.

Nie miałem pojęcia o drzewach duchów, bo jestem chłopakiem z miasta. Urodziłem się i nadal mieszkam w Birmingham, przemysłowym mieście założonym po wojnie secesyjnej. Mój ojciec też urodził się w Birmingham, w 1912 roku, a więc i on nie bardzo wiedział, czym są drzewa duchów. Był jednym z dwanaściorga dzieci i przez większą część życia pracował w hucie stali. Zmarł na rozedmę płuc.

Dorastałem, czytając wielkich autorów Południa: Williama Faulknera, Flannery O’Connor, Eudorę Welty i Roberta Penna Warrena, ale ich Południe tak naprawdę było mi obce. Nigdy nie orałem ziemi mułami, nie zbierałem bawełny ani nie zarzynałem prosiaka. Kiedy odwiedzałem dalekich krewnych żyjących na farmach, uderzało mnie, jak mało wiem o prawdziwym życiu. Dla nich byłem cwaniaczkiem z miasta. Nosiłem spodnie z zaprasowanymi kantami zamiast ogrodniczków.

Tłem moich pierwszych utworów literackich była jednak wieś. Co ciekawe, pierwsze opowiadanie, które opublikowałem, nosiło tytuł Zbawienie na Sand Mountain.

Muszę się przyznać, że dwadzieścia pięć lat temu, gdy pisałem tamto opowiadanie, w ogóle nie znałem płaskowyżu Sand Mountain – nigdy tam nawet nie byłem. Czerpałem jednak pomysły z bogatej literatury Południa, niewiele wiedząc o tej krainie. Z czasem świat przedstawiony i bohaterowie moich utworów coraz bardziej zaczęli przypominać ludzi i rzeczywistość znane mi najlepiej, czyli miasto. Zacząłem pisać o parach mieszkających w mieście, mających dzieci lub nie, oraz o ich różnych drobnych problemach. To wydawało mi się uczciwsze, ale czegoś brakowało. Moje opowieści równie dobrze mógłbym ulokować w Portland czy w Des Moines. Nie byłem już pewien, czy wciąż jestem pisarzem Południa. Nie byłem pewien, czy samo Południe wciąż istnieje.

W eseju opublikowanym w „Time” w 1990 roku Hodding Carter III przekonuje, że Południa już nie ma: „Południe jako Południe, żywa, nieustannie odradzająca się mityczna kraina o specyficznej osobowości, już nie istnieje”. Szkoda, że pan Carter nie słyszał w czerwcu tego roku kazania pastora Boba Stanleya, wygłoszonego we wspólnocie ludzi od węży[1], w Kingston, w Georgii: „Głoście słowo! Wychodzimy z naszych gospodarstw! Nadchodzimy! Na razie jesteśmy małym strumykiem, ale niedługo będziemy rwącym potokiem. A potoki połączą się i utworzą małą rzekę – małe rzeki połączą się i utworzą wielką i silną rzekę, i coraz większymi falami będziemy pędzić do morza!”.

W tym czasie byłem już na tyle zżyty z „wężownikami”, by wiedzieć, że brat Bob Stanley mówił o Południu, które mieliśmy we krwi, które nosiliśmy w sercu. Południe nie zatraciło swej odrębności, gdy chrząszcze zniszczyły pola bawełny, a w Meridian otwarto Burger Kinga. Dzisiaj tworzymy pewną osobną społeczność, tak samo jak w przeszłości, a może nawet pragniemy odróżnić się jeszcze bardziej, odkąd nasza kultura jest zagrożona. Na przykład zwyczaj brania węży do rąk w czasie nabożeństw nie narodził się w jakichś zapomnianych górach. Jego początków należy szukać w czasach, gdy mieszkańcy Appalachów zeszli na niziny i zorientowali się, że otacza ich wroga i jałowa pod względem duchowym kultura. Wszędzie, gdzie zetknęli się z nowoczesnym światem – w takich miejscach jak Newport w Tennessee czy Sand Mountain w Alabamie – doznali wstrząsu. Stawili opór. A kiedy zawiodły ich własne siły, wezwali Ducha Świętego. Włożyli dłonie w ogień. Zaczęli pić truciznę. Wzięli do rąk węże.

Wciąż to robią. Południe nie zniknęło. Jeśli już, to stało się jeszcze bardziej „południowe” w swej rozpaczliwej próbie przetrwania. Południe, które wyszło z tej próby zwycięsko, przetrwa znacznie dłużej niż to, które istniało wcześniej. Dlaczego? Bo przeszło przez piekło. Nie mam na myśli ruchu praw obywatelskich, chociaż oczywiście moglibyśmy zacząć od tego. Myślę o tlącym się już od dawna ogniu: wojnie secesyjnej i uprzemysłowieniu, do którego się przyczyniła; o migracji do miast, epidemiach cholery, powodziach; o kolonizacji Południa przez jankeskich biznesmenów; o wojnach, których mieszkańcy Południa stoczyli w XX wieku więcej niż ktokolwiek inny, oraz o ich ubóstwie. Myślę o tym czasie, gdy popadliśmy w niełaskę Pana, o pogardliwym i szyderczym traktowaniu biednych białych mieszkańców Południa – jedynej grupy etnicznej w Ameryce, której nie pozwolono mieć własnej historii. Myślę o mieście i chodzi mi nie o Atlantę, lecz o Birmingham.

Na Południu mieszkańcy miasteczek i wiosek chwytają złe duchy w kolorowe butelki zawieszone na drzewach. A co robimy ze złymi duchami w mieście? Zacznijmy od węgla, który wydobyli spod ziemi nasi dziadowie, oddając przy tym życie. Podgrzewamy go w piecach koksowniczych, aż zaczyna wydzielać trujące gazy i zamienia się w koks, coś jeszcze twardszego i czarniejszego niż to, czym był na początku. Potem ładujemy koks do wielkich, pokrytych rdzą pieców, które kształtem przypominają ogromne żarówki. Nie chcielibyście czegoś podobnego w waszym sąsiedztwie. Wypełniamy taki piec wapieniem i rudą żelaza oraz wszelkimi złymi duchami, jakie wokół nas znajdziemy. Ruda żelaza topi się w koksowym ogniu. Zanieczyszczenia przywierają do wapiennych odłamków i wypływają na powierzchnię. Na dnie pozostaje czysty, przeraźliwy żar. Wtedy odtykamy otwór w dnie pieca i pozwalamy chlusnąć kaskadom stopionego żelaza, które płynie wstęgą tak jasnej czerwieni, że trzeba zamykać oczy. Pamiętam, że jako dziecko razem z kolegami stawaliśmy na wiadukcie ciągnącym się ponad piecami Sloss w centrum Birmingham i obserwowaliśmy rzekę stopionego żelaza, która wściekle pędziła przed siebie. Tego żywiołu nie można było kontrolować, o czym przekonał się Ross Keener, przyjaciel mojego ojca. Pewnej nocy przechylał się przez barierkę na wiadukcie, gdy nagle od rzeki ognia oderwała się iskra i wypaliła mu oko.

O tym Południu piszę.

Birmingham, lato 1993

ROZDZIAŁ 1

Znaki

Pewnej nocy we wschodnim Tennessee jeden z tych kaznodziejów, co to biorą węże do rąk, podszedł do nas i zapytał:

– Chłopaki, czy macie jakieś węże w tym samochodzie?

Powiedzieliśmy mu, że nie.

– Co? Chcecie mi powiedzieć, że nie macie tu ani jednego grzechotnika?

– Nie mamy, proszę pana.

Wybałuszył na nas oczy i krzyknął:

– Dzieciaki, co z wami? Powariowaliście?

Kiedy pierwszy raz uczestniczyłem w nabożeństwie wspólnoty praktykującej branie węży do rąk, nie zobaczyłem ani jednego węża. Był marzec 1992 roku, a nabożeństwo odprawiono w Scottsboro, w Alabamie, w Kościele Jezusowym ze Znakami. Pojechałem tam zaproszony przez jednego z członków kongregacji, którego poznałem, przygotowując relację z procesu ich kaznodziei i pastora Glenna Summerforda. Uznano go za winnego i skazano na dziewięćdziesiąt dziewięć lat więzienia za próbę zamordowania żony, którą wystawił na ukąszenia grzechotników.

Kościół stał przy Woods Cove Road, wąskiej asfaltowej drodze biegnącej obok okręgowego szpitala hrabstwa Jackson. Pamiętam, że wieczór był chłodny. Niebo miało kolor moreli, chwilę wcześniej pokazał się na nim wąski sierp księżyca, ale nie było jeszcze widać gwiazd.

Minąłem szpital i kilkakrotnie przeciąłem tory kolejowe, aż w końcu dostrzegłem migocące w oddali światła kościoła. Gdy podjechałem bliżej, zacząłem się zastanawiać, czy to rzeczywiście jest budynek kościoła. Okazało się, że to przerobiona stara stacja benzynowa ze sklepem. Fasadę obito płytą pilśniową, a całość była zwieńczona miniaturową wieżyczką. Ktoś wymalował pierwsze imię kaznodziei Summerforda i to aż w trzech wersjach: Glenn, Glen i Glyn. Przed budynkiem stało pięć czy sześć samochodów. Nawet przez zamknięte okna mojego auta słyszałem rytmiczną muzykę.

Nie przypominała niczego, co do tej pory zdarzyło mi się słyszeć, jakby pomieszanie melodii Armii Zbawienia i acid rocka. Tamburyn, gitara elektryczna, perkusja, talerze i głosy, które załamywały się między poszczególnymi nutami, jak gdyby ktoś przepiłowywał śpiewających na pół. „Nie, nie zachwieję się… Nie, nie zachwieję się… Jak drzewo zasadzone nad wodą, ooo… Nie zachwieję się!”.

Czasami człowiek staje przed jakimś nowym doświadczeniem i uświadamia sobie, że nie ma na to żadnego wpływu. Może cały się w tym zanurzyć albo odwrócić się i odejść. Wie jednak, że cokolwiek zrobi, jego życie nieodwracalnie się zmieni. Niezależnie od decyzji pozostanie w nim ślad.

Ja dałem nura.

Kilkanaścioro mężczyzn i kobiet klaskało w dłonie i przytupywało. Byli chudzi i spracowani – typowi mieszkańcy Appalachów. Twarze niektórych pamiętałem z procesu. Rozpoznałem łysą głowę i rzadką siwą brodę wuja Ully’ego Lynna, z którym rozmawiałem w sali dla świadków podczas przerwy w rozprawach sądu. Miał na sobie chyba te same wypłowiałe ogrodniczki, a jego bladoniebieskie oczy były tak samo łagodne i tajemnicze, jak przy naszym pierwszym spotkaniu. Zapytałem go wtedy, jak to jest trzymać w ręku węża.

– Trudno to wyjaśnić – odpowiedział. – Jesteś pogrążony w modlitwie. Nie możesz myśleć o niczym innym. Duch mówi ci, co robić.

– Ale dlaczego niektórych wąż kąsa?

Pomyślał chwilę i rzekł:

– Czasami ktoś źle rozumie Ducha.

Podobno za młodu wuj Ully był jednym z największych pieśniarzy gospel na Sand Mountain, ale wtedy tego nie wiedziałem. Nie mogłem też wiedzieć, że za rok miał już nie żyć, wyniszczony przez zakażenie, które w żaden sposób nie łączyło się z wężami. Gdy umierał, wciąż otrzymywał tantiemy za piosenki, które napisał dla swej krewnej Loretty Lynn[2]. Jednak i tę historię usłyszałem dopiero po jego śmierci. Tej pierwszej nocy wiedziałem tylko tyle, że wuj Ully bierze węże do rąk i – jak się wydawało – na tyle dobrze rozumie Ducha, że pozostaje przy życiu, podczas gdy inni umierają.

Za kiwającą się łysą czaszką wuja Ully’ego dostrzegłem siostrę Bobbie Sue Thompson. To ona zaprosiła mnie na nabożeństwo. Teraz stała na przedzie, a kiedy mnie zobaczyła, uśmiechnęła się i skinieniem głowy dała znać, bym do niej podszedł. Wyglądało na to, że przewodzi śpiewom. Obok niej stała kobieta ubrana w bluzkę z motywem wężowej skóry. Nie znałem słów pieśni, ale nie miało to większego znaczenia. Śpiewaliśmy głównie refreny: Ujrzałem światło, Pokonując głębokie wody i Czy krąg nie zerwie się. Gitarzysta, rudowłosy knypek o imieniu Cecil, grał naprawdę dobrze, co trochę mnie zaskoczyło. Stałem tuż za nim i mogłem dobrze przyjrzeć się kościołowi.

Zanim doszło do procesu Glenna Summerforda, na odprawiane trzy razy w tygodniu nabożeństwa w Kościele Jezusa ze Znakami przychodziła podobno setka ludzi. Nie wiadomo, jakim cudem mieścili się w tym niewielkim przybytku bożym. W kościele było tylko kilkanaście ławek, a leżące na podłodze linoleum wyginało się niczym fale w czasie burzy. Na białych ścianach wisiało kilka portretów Jezusa i wyblakły gobelin przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. Na środku pomieszczenia stał elektryczny grzejnik. W korytarzu na tyłach znajdowały się toalety.

Kiedy śpiewy dobiegły końca, w stronę pulpitu ruszył niski, żylasty i wąsaty mężczyzna, z włosami zaczesanymi do tyłu. W jednej ręce trzymał Biblię, a w drugiej płaską drewnianą skrzynkę z wężami. Miał na sobie ciemną kowbojską koszulę, dżinsy i pas z Jezusem na klamrze. Ten Jezus nie wyglądał jak dobrotliwy esteta ze świeżo umytymi włosami, raczej przywodził na myśl żydowskiego cieślę, który z szaleństwem w oczach przegania handlarzy ze świątyni.

– Nie jestem kaznodzieją – powiedział mężczyzna przepraszającym tonem. Nie miał dolnych przednich zębów. Potem dowiedziałem się, że nazywa się J. L. – Nie jestem też zastępcą kaznodziei. Po prostu staram się, żeby nasz kościół przetrwał.

– Amen – powiedziała siostra Bobbie Sue.

J. L. ostrożnie postawił skrzynkę z wężami na ołtarzu, a gdy kładł Biblię na pulpicie i powoli przekładał kartki, zapadła głęboka cisza. Miał grube, kwadratowe palce i brudne paznokcie – ręce człowieka pracy. Był spawaczem chorującym na serce. Jak się później dowiedziałem, jego marzeniem była możliwość sztucznego zapładniania własnych krów.

– Pomóż mu, Panie – powiedziała siostra Bobbie Sue.

– Będziemy czytać Świętego Jana, księga trzecia, wers szesnasty – oznajmił wreszcie J. L. Czytał niepewnie, trzymał palce na tekście i marszczył ciemne brwi. Już wtedy poczułem, że w tym miejscu jest coś dziwnego. Kiedy w takim kościele jak Kościół Jezusowy ze Znakami jest zupełnie cicho i spokojnie, ma się wrażenie, że coś się porusza, niczym światło lampy kołyszącej się na łańcuchu. Ale tego wieczoru żadnej takiej lampy tam nie było. Pomyślałem, że to złudzenie. Coś, czego tam nie było.

– „Tak bowiem Bóg umiłował świat – czytał J. L. – że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne”[3].

– Amen – powiedziała siostra Bobbie Sue.

– Pobłogosław jego słodkie imię – odezwała się kobieta w bluzce w wężowe wzory.

J. L. podniósł wzrok, rozważając słowa, które miał wypowiedzieć:

– Bóg tak ukochał świat. – I dodał: – Módlmy się.

To chyba było najkrótsze kazanie w historii. Jednak nikt się tym nie przejmował. Wszyscy podeszli do przodu – kobiety ubrane w bawełniane, sięgające kostek suknie ze wzorami w drobne kwiatki i z haftowanymi kołnierzykami i mężczyźni w dżinsach, ogrodniczkach lub tanich spodniach z poliestru. Uklękli przed prowizorycznym ołtarzem i zaczęli się głośno modlić, a każdy robił to własnymi słowami. Głos J. L. wyprzedzał inne o mniej więcej jeden takt. „O Panie, bądź z nami teraz i w swym miłosierdziu podtrzymuj nas i wspieraj. Słodki Panie, pobłogosław ten nasz mały kościółek, amen, i zachowaj go dla siebie…”.

Potem inny głos wzniósł się nad pozostałe i zrównał z głosem J. L., by złączyć się z nim, a po chwili od niego oderwać. Każdy głos snuł własny wątek znaczenia, lecz od czasu do czasu splatał się z pozostałymi, tworząc osobliwą pieśń. Głosy wznosiły się i opadały, łączyły i rozdzielały, a nad nimi wszystkimi górował dyszkant matki Glenna Summerforda, ciotki Annie Mance. Modliła się za swojego syna, skazanego na dziewięćdziesiąt dziewięć lat więzienia za zbrodnię, której jej zdaniem nie mógłby popełnić. Jej głos stapiał się w duecie z głosem innej kobiety, która błagała o nawrócenie swoich dzieci, żyjących w mieście i pogrążających się w grzechu. Głosy tych dwóch kobiet chwilami przegrywały z głosem wuja Ully’ego, zachrypłym i przypominającym dzwonienie pasikoników, oraz bluesowym głosem siostry Bobbie Sue. Pośród tych wszystkich ludzkich głosów nieustannie słuchać było syczenie węża zamkniętego w drewnianej skrzynce.

Nikt nie dał znaku, by zakończyć modlitwę. Głosy były coraz cichsze i znalazły wspólny rytm, który stopniowo zwalniał. Grzechotnik wciąż syczał. W końcu ludzie zaczęli milknąć, ucichł też wąż. Modlitwę zakończyła kaskada okrzyków „Amen!”, przypominająca zakończenia kanonu, gdy poszczególni wykonawcy kolejno śpiewają swoją część i przestają się odzywać.

Po zakończeniu nabożeństwa wyszedłem na zewnątrz i zastanawiałem się, jakim cudem straciłem poczucie czasu. Dochodziła dziesiąta wieczór. Sierp księżyca zniknął za Sand Mountain, a jego miejsce zajęły połyskujące lodem gwiazdy.

Kilku mężczyzn zebrało się na parkingu. Wspominali, jak to było, zanim aresztowano Glenna, gdy kościół był pełen rodzin z całego hrabstwa Jackson.

– Oni wrócą – powiedział Cecil gitarzysta i poklepał mnie po ramieniu. – Ty też wrócisz.

W dzieciństwie należałem do Kościoła metodystycznego, ale to była jego dziwna odmiana. Tworzyliśmy małą kongregację w East Lake, dzielnicy mieszkaniowej Birmingham. Czasem przyjeżdżał do nas kaznodzieja z jakiejś (z naszego punktu widzenia) dziury, na przykład z East Gadsden, niewielkiego miasteczka przemysłowego u podnóża Appalachów, czy z Arab, które leżało na Brindley Mountain, a jego nazwę wymawiano „ej-rab”.

Kiedy tacy ludzie zjawiali się w naszej cichej, statecznej dzielnicy, gdzie rodziny sklepikarzy, hydraulików i urzędników usiłowały zaskarbić sobie szacunek należny klasie średniej, wydawali się istotami z innego świata. Próbowali ożywić swe wystąpienia, krzycząc aż do ochrypnięcia. Czasami uciekali się do jeszcze bardziej zuchwałych sposobów. Brat Jack Dillard, mój ulubiony, w samym środku kazania doświadczał zstąpienia Ducha Świętego, gnał do pianina i zaczynał walić w klawisze. Nie umiał grać, ale w ogóle się tym nie przejmował.

Brat Dillard wierzył w posłuszeństwo Duchowi Świętemu i nawoływał tych sklepikarzy i handlarzy, by tak jak on byli posłuszni Duchowi. Jednak nie przypominam sobie, żeby choć raz którykolwiek z nich wziął sobie jego nauki do serca. Oczywiście, w czasach posługi brata Dillarda każdy z nastolatków dostąpił zbawienia w tym kościele, niektórzy nawet kilkakrotnie. Najlepsze wyniki osiągała jedna z dziewcząt, Frances Fuller, która nigdy nie przepuszczała okazji, by pobiec do ołtarza. Zdarzało się, że w połowie drogi dopadał ją atak padaczki i ktoś musiał pędzić do kuchni po łyżeczkę, którą wkładano Frances między zęby. Chór cały czas śpiewał Panu cały się oddam, a ja pamiętam, że mój ojciec dopóty zaciskał dłonie na oparciu stojącej przed nim ławki, dopóki inni nie postawili Frances na nogi i nie zaprowadzili jej na miejsce.

Najbardziej martwiło nas serce brata Dillarda. Wiele lat później rzeczywiście go zabiło. Martwiliśmy się, ponieważ zawsze doprowadzał się do takiego stanu, że cały oblewał się potem i musiał wyjmować chustkę, żeby otrzeć czoło, policzki i kark. Tak się do tego gestu przyzwyczailiśmy, że nie przeszkadzał nam w słuchaniu kazania. Pewnej niedzieli brat Dillard zamiast chustki przez pomyłkę wyjął z kieszeni grzebień i zaczął się czesać, cały czas przy tym krzyczał:

– Kiedy my byliśmy wciąż grzesznikami, On umierał za nas!

To były dni pełne zdesperowanej niewinności i duchowego światła. Kiedy dorosłem, zaczęło mi tego brakować. Byliśmy małym, prostolinijnym zborem, zawsze głodnym dobrych, łzawych opowieści, takich jak historyjka misjonarza z Rodezji Południowej – tak wtedy nazywano Zimbabwe. Wiele lat później odkryliśmy, że w rzeczywistości był właścicielem sporej plantacji kauczuku i zatrudniał na niej miejscowych za pół darmo. Młodzi mężczyźni żyli w barakach, a właściciel czasem, po nocach, nieformalnie wykładał im tekst Pisma Świętego. Z tego powodu nazywano go misjonarzem, a my co miesiąc posyłaliśmy mu znaczną część naszych pieniędzy przeznaczonych na misje zagraniczne.

Był też doktor Doctorin. Zjawił się w 1958 roku. W tym czasie gazety bez przerwy publikowały historie z wojny domowej w Libanie i zdjęcia amerykańskich żołnierzy wysadzanych na ląd w Bejrucie. Wszyscy bardzo się przejmowali i naszymi żołnierzami, i biednymi Libańczykami. Jacy byliśmy szczęśliwi, gdy pewnego niedzielnego wieczoru doktor Doctorin pojawił się w naszym kościele, żeby pokierować spontanicznym spotkaniem odnowy religijnej. Trudno było o lepszy moment. Doktor Doctorin powiedział, że dopiero co przybył z Bejrutu. Przepojeni miłością bliźniego, zebraliśmy dla niego olbrzymi datek. Pamiętam, że płakał ze wzruszenia, gdy podarowaliśmy mu stosy banknotów.

Wtedy też widzieliśmy doktora Doctorina po raz ostatni. Dopiero wiele lat później zacząłem się zastanawiać, czy naprawdę był doktorem, czy mógł nazywać się doktor Doctorin i czy przyjechał z Bejrutu.

Nie zawsze potrafiliśmy trafnie ocenić ludzi i ich zamiary, ale nasza wiara była prosta – jak wiara dzieci. Podobno takiej wiary chciał Jezus. Nawet jeśli uczestnictwo w tej wspólnocie nie dało mi nic więcej, to przynajmniej oswoiło z przypadkami niewytłumaczalnego wylania Ducha Świętego i zrodziło we mnie czułe nastawienie do oszustów oraz głosów wołających na puszczy – bez względu na to, jak osobliwe i podejrzane były ich przesłania. Zetknąłem się wówczas z tą bardziej nieokrzesaną i niespokojną stroną mojej osoby, z ową spuścizną kulturową, której w przeciwnym razie nigdy bym nie poznał. Możliwe, że w innych okolicznościach w ogóle bym jej nie zauważył, pogrzebałbym ją w zakamarkach pamięci. Gdy dorasta się w East Lake, gdzie ludzie za wszelką cenę chcą uciec od swej przyziemnej przeszłości, człowiek osiąga dojrzałość, prawie nie znając historii swojej rodziny. W mojej rodzinie uznawano, że jej historia sięga zaledwie dwóch pokoleń wstecz, do naszych dziadków. Mój dziadek po kądzieli pracował na kolei jako detektyw i zmarł na syfilis. Ojciec mego ojca także jeździł pociągami, ponieważ był urzędnikiem pocztowym. Później odkryłem, że Covingtonowie nie zawsze mieszkali w Birmingham. Okazało się, że w pewnym momencie moi przodkowie też mieszkali w Appalachach, a to oznaczało, że ci zapamiętani z dzieciństwa spoceni kaznodzieje z szaleństwem w oczach byli mi bliżsi, niż się spodziewałem czy potrafiłem sobie w pełni uzmysłowić. Teraz, po latach, wydaje mi się, że moja edukacja religijna konsekwentnie kierowała mnie ku spotkaniu z ludźmi od węży.

Moja pierwsza podróż do wspólnoty „wężowników” była intrygująca i ekscytująca, mimo że nie zobaczyłem wtedy ani jednego węża. Tego wieczoru wracałem do Birmingham w stanie uniesienia i zmieszania, jak gdybym przejrzał na moje duchowe oczy. Było to niepokojące doznanie, ale nie do końca nieprzyjemne. Cokolwiek to było, chciałem jeszcze raz to przeżyć. Oczywiście, musiałem też zobaczyć, co ci ludzie robią z wężami.

Następnego wieczoru znów pojechałem do Kościoła Jezusowego ze Znakami. Tym razem wyjęto węże ze skrzynki. Kazanie wygłaszał brat Carl Porter, który przyjechał z Kingston, w Georgii, gdzie miał własny kościół. Brat Carl był emerytowanym kierowcą ciężarówek, a w środowisku CB-radiowców nazywano go Podstępnym Wężem. Wyglądał jak golibroda albo dobrotliwy wujaszek. Był niepozornym mężczyzną pod pięćdziesiątkę, z nieco spłaszczonym czubkiem nosa. Miał blisko osadzone oczy i rzadkie włosy. Nic w jego wyglądzie nie zdradzało szczególnej siły duchowej, która spływała na niego, gdy stawał przy kościelnym pulpicie. Ktoś, kto zobaczyłby brata Carla na ulicy, nigdy by się nie domyślił, że regularnie spływa na niego Moc Pańska, ani że bierze do rąk grzechotniki.

Jednak dla Kościoła Jezusowego ze Znakami brat Carl był kimś szczególnym. Odkąd Glenn Summerford trafił za kratki, Porter w miarę możliwości przyjeżdżał z Kingston, żeby go zastępować. Na pewno nie było to dla niego łatwe, zwłaszcza od czasu skazania Glenna, ale brat Carl najwyraźniej postrzegał swoje obowiązki w kategoriach misji.

Tego wieczoru towarzyszyła mu małżonka Carolyn oraz kilkunastu członków Kościoła z Kingston, między innymi ciotka Daisy Parker, starsza pani o srogim wyglądzie i gwałtownym usposobieniu. Śpiewy i modły trwały od mniej więcej godziny, gdy nagle ciotka Daisy zerwała się na nogi i zaczęła prorokować:

– Nadejdzie dzień, kiedy trzewia ziemi się rozewrą i jednych uwolnią, a innych pochłoną!

Po tych słowach ruszyła do przodu. Siwe włosy miała upięte w kok. Była bardzo szczupła i nieco przygarbiona, a idąc, kołysała ramionami i krzyczała:

– O, Panie! Tego dnia niektórzy zostaną wyzwoleni z więzienia i umieszczeni z powrotem w sercu Boga, gdzie ich miejsce!

Pozostali członkowie wspólnoty krzyknęli: „Amen!”. Kobieta kontynuowała:

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

PRZYPISY

[1] Polska literatura religioznawcza nie wypracowała polskiego odpowiednika angielskiego snake handlers (i analogicznie snake handling churches). Określenie „poskramiacze wężów”, które można spotkać na niektórych stronach internetowych czy w nielicznych tekstach, niezupełnie odpowiada temu, co robi się z wężami podczas tych nabożeństw. „Ludzie od węży” wydaje się najlepszym neutralnym określeniem, sugerującym jakiś stopień wyspecjalizowania się uczestników tego typu nabożeństw w postępowaniu z wężami. Innym określeniem użytym w przekładzie jest neologizm „wężownicy”, a w opisach praktyki religijnej zwykle pojawia się „branie węży do rąk”, co odpowiada polskim przekładom słów z Ewangelii według Marka 16,11–18, stanowiącym podstawę tej praktyki religijnej (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] Loretta Lynn, jedna z najpopularniejszych amerykańskich piosenkarek country, urodzona w Kentucky w 1932 r.

[3] Wszystkie tłumaczenia cytatów z Pisma Świętego pochodzą z Biblii Tysiąclecia (dostępnej online), Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2003.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel./fax +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2016

Wydanie I