/FOTOGRAFIE KOBIET/

Kobiety przyszły do obozu w 1942 roku. Później zostały przeniesione do Brzezinki.[322] Ja widziałem je, gdy przychodziły do atelier, a także dlatego, że wykonywaliśmy wiele prac na terenie kobiecego obozu.

Kobiety miały inną numerację i w sumie nie było ich tak wiele.

W KL Auschwitz zarejestrowano ponad 131 560 kobiet, z których większość nie przeżyła obozu. Wśród więźniarek przeważały Żydówki (ok. 82 000), Polki (31 000) i Romki (ok. 11 000). W obozie więzione były również: Rosjanki, Niemki, Białorusinki,  Serbki, Ukrainki, Jugosłowianki, Francuzki, Czeszki i Holenderki.

„Kobiety stanowiły przypuszczalnie połowę ofiar zamordowanych w oświęcimskich komorach gazowych w ramach hitlerowskiego planu eksterminacji Żydów europejskich oraz około 30% zarejestrowanych w KL Auschwitz więźniów.”[323]

Do zdjęć policyjnych przychodziły zwykle tylko Niemki, Czeszki i Jugosłowianki – przeważnie Serbki – a wśród kobiet wykorzystywanych do eksperymentów było dużo Greczynek.

Miałem znajomych, którzy myśleli w innych kategoriach i mówili:

Ale ty to się tam napatrzysz!

A mnie to nie interesowało. To znaczy doceniałem urodę, ale przecież większość kobiet przychodziła do nas – to widać zresztą na zdjęciach – już wychudzona, wynędzniała. Bardzo przykry widok.

Sytuacje, kiedy kobiety były jeszcze w pełni sił fizycznych, z pełnymi biustami, były bardzo rzadkie. Wtedy zainteresowanie wykazywali też moi koledzy. Jak znaleźli zdjęcie jakiejś młodej, zgrabnej Żydówki w pełni kobiecej krasy, to nawet próbowali je gdzieś schować.

Członkinie kobiecego oddziału pomocniczego SS w drodze autobusem do ośrodka wypoczynkowego SS niedalego Auschwitz 22.7.1944r. (fot. z United States Holocaust Memorial Museum)

W godzinach zdjęć dla esesmanów przychodziły niemieckie dziewczęta z Funkstelle[324], które pracowały w Auschwitz dla SS jako służby pomocnicze w centrali telefonicznej oraz jako „służba iskrowa” w telegrafie na terenie tutejszej komendantury. Miały niewiele ponad dwadzieścia lat, nosiły mundury i były zawsze ładnie uczesane. Bardzo mi się podobały.

Najbardziej w pamięć wryła mi się telefonistka - śliczna blondynka, dwudziestotrzyletnia, w marynarce i spódnicy z tego samego materiału co mundury SS. Przyszła zrobić zdjęcie w asyście esesmana, który jej pilnował, bo normalnie kobiety przychodziły zawsze pod strażą. Miała pozwolenie na fotografie portretowe i powiedziała mi, że chce zrobić zdjęcie z dość głębokim dekoltem, by biust było widać. Przyniosła ze sobą nawet kawałek tiulu, by nim ten biust przysłonić. W pewnym momencie wyprosiła esesmana z atelier. Ku mojemu zdziwieniu wyszedł.

Zostaliśmy sami. Zdjęła bluzkę i biustonosz.  Powiedziała, że chce takie zdjęcie, na którym widać będzie prawie cały biust. Byłem wstrząśnięty tym widokiem, bo dziewczyna była naprawdę ładna, zgrabna, dobrze odżywiona, z pięknym biustem. Stałem podniecony i lekko zdenerwowany. Zrobiłem pięć zdjęć w różnych ujęciach. Na dwóch tylko lekko przysłaniała biust tiulem. Jedno ujęcie zrobiłem w zbliżeniu, inne z dalszej odległości, jeszcze inne – samo zbliżenie buzi i góry biustu. Powiedziałem jej, że będą gotowe za trzy dni. Wykonałem półostre kopiowanie, więc ten biust nie był widoczny, wszystko pięknie wyretuszowałem. Zdjęcia wydał jej mój szef - Walter.

Gdzieś po tygodniu podczas wieczornego apelu nagle zostałem wezwany do Lagerführera Schwarza. Poszedłem, zameldowałem się przepisowo: „Häftlingsnummer solche und solche Berichte in der Reihenfolge an Ort und Stelle”[325]. Czapka obowiązkowo przy sobie, ręce przyłożone. On się wtedy zapytał, czy robiłem zdjęcia tej dziewczynie. Odpowiedziałem, że tak.

- Sofort bringen diese Negative zu mir![326]  - powiedział

To było niedopuszczalne, bo takie negatywy są w zasadzie prywatną rzeczą, zwłaszcza, że kobieta była na nich do połowy goła. Ale to był Lagerführer, więc nie mogłem się nie zgodzić. Poszedłem i przyniosłem. Popatrzył pod światło i zadał krótkie pytanie:

Ob sie hatte ordentliche Ziztzen?[327]

Ja powiedziałem:

Ja wohl, Lagerführer![328]

Od innej esesmanki dowiedziałem się później, że ta dziewczyna się otruła. Prawdopodobnie nie wytrzymała widoku tego, co się działo w obozie. Radiostacja i stacja iskrowa mieściły się w piętrowym budynku tuż obok krematorium. Telefonistki widziały wszystko przez druty: całą machinę śmierci i stosy trupów na wozach.

Oprócz tej pięknej dziewczyny, która odebrała sobie życie, przychodziły jeszcze inne ładne dziewczęta, młodziutkie Niemki. Rozmawiałem z nimi po niemiecku. Jedna z nich mówiła też po polsku. Nazywała się Edyta Pinczer[329] i pochodziła z Bielska. Śliczna dziewczyna, tylko nogi miała do niczego.

Czesława Kwoka (nr 26947) – polski więzień polityczny. Przywieziona do Auschwitz 13.12.1943r. z Zamościa.

Pamiętam również młodziutką więźniarkę, 16-17 lat, która przyjechała z obozu przesiedleńczego w Zamościu wraz z większą grupą kobiet. Inne były już bardzo wynędzniałe, a ona jeszcze w dość dobrym stanie i wyjątkowo ładna. Czesia Kwoka[330], na którą wtedy zwróciłem uwagę, miała krew na ustach. Byłem młodym mężczyzną, wrażliwym na wygląd dziewczyny, więc taka osoba natychmiast wpadała mi w oko.  Poprosiłem ją wtedy grzecznie do zdjęcia. Uspokoiłem, że nie ma się, czego bać. Te dziewczęta były na ogół przerażone, nie znały niemieckiego, więc nie rozumiały o co chodzi, kiedy wywoływano ich numery. SS-manki terroryzowały je krzykiem i biły też przy formowaniu kolumny. Wystarczyło, że któraś dziewczyna o parę centymetrów odstawała z szeregu i już dostawała pejczem po twarzy.

Słyszałem zwłaszcza o trzech SS-mankach, które wyróżniały się szczególną brutalnością: Hasse[331], Dreshsler[332], Mandel[333]. Ta ostatnia miała zwyczaj jeździć po obozie rowerem.

„Piękna Mandel [...]

Było to rasowe, giętkie, sprężyste, śliczne dzikie zwierzę, zawsze rozwścieczone, pantera złotowłosa o oczach błyszczących żądzą mordu, ryś umiejący niepostrzeżenie zajść którędyś od tyłu, gdzie go się nikt nie spodziewał i walić na ziemię jednym ciosem małej, a jak stalowej ręki. [...] Bicie w paroksyźmie wściekłości sprawiało jej przyjemność i widocznie było dla niej środkiem pielęgnowania piękności, bo po każdej takiej egzekucji robiła się jeszcze piękniejsza; mięśnie, których grę widać było przez bajecznie uszyte, a niesłychanie obcisłe ubranie, chodziły jak żywe węże, zielonkawe oczy świeciły jak gwiazdy, delikatny róż twarzy nabierał żywości, nawet złote włosy zdawały się bardziej błyszczeć.”

ŹRÓDŁO: Zeznania Heleny Tyrankiewicz[334]

„Zna tylko język niemiecki, mówi narzeczem wiedeńskim. Z zawodu bokserka, pochodząca z Wiednia, urodz. 10.1.1912 r. Popularnie zwana wśród więźniarek jako «Mańcia Migdał». Człowiek – okrutnik, znęcała się i katowała osobiście więźniarki. Siła jej uderzenia była okrutna, jednym uderzeniem pięści wybijała szczękę, a specjalnością jej było kopanie w podbrzusze tak kobiet jak i mężczyzn.”

ŹRÓDŁO: Pismo Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce[335]

„U niej nie było prawa łaski. Inni wyciągali pewne osoby, a ona była bezwzględna. Posyłała do gazu, jeśli ktoś miał obtartą piętę albo odmarznięty palec. Nic nie pomagały prośby więźniarek, które całowały jej buty.”

ŹRÓDŁO: Zeznania Anny Szyller[336]

Wśród grup kobiet, które spotykałem w obozie, trafiała się czasami osoba tak piękna, że jej twarz pamiętam przez całe życie. Dla mnie to twarz przepięknej blondynki z Krakowa, którą spytałem za co siedzi. Powiedziała, że była łączniczką AK i została aresztowana. Później, ciekawym zbiegiem okoliczności, zobaczyłem zdjęcie tej dziewczyny. Zrobił je mój wiceszef Hofmann, gdy fotografował kobiety pracujące przy oczyszczaniu stawów niedaleko Oświęcimia. Pamiętam tę fotografię - buzię miała wynędzniałą, ale w dalszym ciągu ładną. Kobiety z tego komanda żyły w niesłychanie trudnych warunkach, przy ciężkiej i wyczerpującej pracy, więc patrzyłem na zdjęcie i od razu pomyślałem, że ta dziewczyna niedługo zginie.

Poza tym przypominam sobie też, że gdzieś we wrześniu lub październiku 1944 roku była fotografowana z polecenia Politische Abteilung[337] więźniarka Żydówka z Estonii, która miała być kochanką Palitzscha. Nazwiska tej więźniarki nie znałem[338].

KL Auschwitz II-Birkenau. Barak drewniany nr 8 na odcinku BIIa (fot. 9.4.1963r.)

KL Auschwitz II-Birkenau. Wnętrze baraku drewnianego nr 16 na odcinku BIIa (fot. L. Foryciarz 2.11.1974r.)

Kobiety mieszkały w barakach bez łóżek, na trzypiętrowych boksach zbitych z desek. W każdym takim boksie spały po cztery więźniarki, w strasznym ścisku, jedna na drugiej. Wody nie miały, ustępu też nie – między barakami były tylko latryny.

„Obóz ten [dla kobiet] został zbudowany, na największych moczarach i bagnach, tak, że błoto i ogromne kałuże o głębokości 2-ch metrów nie wysychały od wiosny do zimy.”

ŹRÓDŁO: Zeznanie 2 [w:] Oświęcim w systemie RSHA[339]

„Na trzypiętrowych łóżkach rozstawionych ciasno po obu stronach długiego baraku leżały setki wynędzniałych postaci, niewiele różniących się od kościotrupów. Kilka kobiet siedziało w kucki na swych pryczach, iskając się, parę innych zawzięcie biło wszy w kocach przypominających łachmany, jeszcze inne snuły się nago między łóżkami, starając się być jak najbliżej oryginalnego pieca, zajmującego całą swą długością środkową część baraku, łudząc się, że tu bodaj trochę się ogrzeją. Pod ich bosymi stopami chlupało błoto przypominające gnojówkę.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Wiesława Kielara[340]

KL Auschwitz II-Birkenau. Stajnia dla 52 koni adaptowana na więźniarski barak mieszkalny dla setki więźniów (Kronika wyzwolenia obozu, 1945)

Bardzo współczułem tym kobietom. Nie było tam warunków do higieny. A przecież one potrzebowały wody nawet bardziej od mężczyzn, z powodów biologicznych.

Po prostu nie miesiączkowały - natura okazała się łaskawa.

Potem się dowiedziałem, że życie w strachu i przerażeniu zatrzymywało menstruację.

„Przez osiem miesięcy po przeniesieniu nas do Brzezinki nie myłam się. Jak nas przywieźli to tylko na jednym baraku był tusz, który działał przez trzy dni i koniec. Nie było w ogóle wody. Myłam się tylko na deszczu, jeśli padał, a SS-mani nie widzieli.”

ŹRÓDŁO: Relacja Anny Stefańskiej – Tytoniak[341]

„Wszystkie byłyśmy niedożywione. Żadna z nas nie miesiączkowała, przy braku bielizny stanowiło to zaletę. Ale zadaję sobie pytanie, czy było to tylko niedożywienie, czy pasuje tutaj porównanie ze zwierzętami? Nawet dobrze odżywione ssaki w ZOO rzadko mają młode. Niewola jest szkodliwa, od najniższego do najwyższego stopnia ewolucji.”[342]

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Ruth Klüger[343]

/ŻYCIE OBOZOWE/

Życie obozowe miało swój rytm. Można powiedzieć, że uprzywilejowana pozycja w moim komandzie pozwalała mi na prowadzenie życia towarzyskiego. To życie to po prostu spotkania z kolegami – zwyczajne albo świąteczne. W sercu najbardziej w pamięć zapadły mi chwile gdy byłem z innymi więźniami bardzo blisko – jak w Boże Narodzenie. Czuliśmy wtedy wielką solidarność wśród więźniów.

Wigilia w Oświęcimiu, Jerzy Potrzebowski, (APMA-B-I-1-669)

„Smutek i przygnębienie trwało do chwili pojawienia się w obozie wielkiej choinki.

Rozpoczął się śpiew niemieckiej kolędy, a następnie popłynęła potężna jak morze pieśń «Bóg się rodzi - moc truchleje» i inne, w końcowym akordzie popłynął Mazurek Dąbrowskiego «Jeszcze Polska». Wszyscy ściskali się serdecznie, gorąco i długo płakali, a byli i tacy, którzy głośno szlochali. Byli i tacy, którym serca przestały bić.” 

ŹRÓDŁO: Relacja Józefa Jędrycha[462]

Zdarzało się – w aktach pomocy więzień-więźniowi - że Ci, którzy mieli pieniądze, nieraz dawali je tym, którzy niczego nie mieli. Kilku kolegów z naszego komanda w ogóle nie otrzymywało paczek, więc oddawaliśmy nasze paczki do wspólnej puli i równo dzieliliśmy między wszystkich.

Oficer SS Karl Hoecker zapala świeczki na choince (fot. z United States Holocaust Memorial Museum)

W pierwsze w obozie święta Bożego Narodzenia był silny mróz. Tej Wigilii na szczęście nie fotografowaliśmy ale zapadła mi mocno w pamięć. Niemieccy kapowie postawili naprzeciw kuchni choinkę i zawiesili na niej kilka żarówek. W Wigilię wieczorem był apel i wtedy zobaczyliśmy ten straszny obraz. Niemcy ułożyli pod choinką kilka żydowskich trupów. Obok choinki trzech kapów intonowało niemiecką pieśń wigilijną. Kapo Markus grał na bandonium[463], drugi kapo grał na gitarze, a trzeci śpiewał Heilige Nacht[464].

Wigilia, Władysław Siwek, (APMA-B-I-1-107)

„Chociaż na placu stało kilka tysięcy więźniów – śpiew ten nie był zbyt głośny gdyż atmosfera obozowa i widok leżących obok choinki trupów lub konających kolegów stwarzały raczej nastrój milczenia i zamyślenia u każdego więźnia.”

ŹRÓDŁO: Relacja Karola Świętorzeckiego[465]

Rok później Niemcy znowu zorganizowali Wigilię. W czasie powrotu do obozu komand radzieckich po niewolniczej pracy przy budowie KL Auschwitz II-Birkenau Niemcy zabijali na miejscu wszystkich, którzy nie byli w stanie iść o własnych siłach. Zginęło wtedy około 300 osób. Widziałem też inne transporty, które były w tym dla nas wyjątkowym - świątecznym okresie – okrutnie męczone. 

Kazano mi robić zdjęcia tuż przed jedną z wigilii obozowych, kiedy odbyło się tzw. polowanie na Żyda. Przyszedł transport Żydów, z którego lekarz obozowy wyciągnął niesłychanie grubego mężczyznę. Przysłał go najpierw do naszego atelier, byśmy go sfotografowali jako okaz otyłości. Był postawny i wysoki, ale niebywale gruby z okropnym brzuchem. Zrobiłem mu zdjęcie nago. Pamiętam do dziś, nazywał się prezes Feivel[466].

Na drugi dzień widziałem, jak maszerował do pracy poza obozem. Po coś wyszedłem i zobaczyłem go za drutami. Tam, gdzie ci więźniowie pracowali, był dół, z którego wyciągano żwir. Niemieccy kapo znęcali się nad tym Żydem niesłychanie, okładali go kijami i spychali do tego dołu żwirowego. Kapo wraz z esesmanami śmiali się do rozpuku. On się próbował wydostać, ale jak tylko wychodził, to go spychali nogami i bili w głowę drewnianymi pałkami. Uderzenia słychać było z odległości 50-70 m. Ten okrutny obraz niesłychanie wrył mi się w pamięć. Stale widzę jak go bez litości biją. Urządzili sobie wesołe widowisko, a na końcu go zamordowali.

Poza tymi złymi obrazami Wigilii, które powracają, wspominam kilka pięknych chwil z tego czasu.

Przeżyłem na przykład jedną wyjątkowo obfitą Wigilię (już drugą w obozie, w 1942 roku). Zawdzięczaliśmy ją Marianowi Studenckiemu[467] z Żywca.

Pracował jako rzeźnik i dwa razy w tygodniu szedł na dworzec kolejowy po bydło i świnie. Przyniósł wtedy wszystkie potrzebne mięsa i wędliny, a my mieliśmy się postarać o spirytus, chleb i inne dodatki. Przygotowaliśmy Wigilię. Razem z kapo było nas dwunastu. Tego mięsiwa mieliśmy naprawdę dużo. W pierwszy dzień świąt zrobiliśmy sobie jeszcze jedno przyjęcie.

Na trzecią obozową Wigilię wszyscy w komandzie postanowili przestrzegać postu, więc ustaliliśmy, że nie będziemy jeść żadnych kiełbas. Razem z kolegą zdobyliśmy trochę makaronu i syrop do smarowania. Kolega ugotował makaron na słodko, bo cukier też mieliśmy i urządziliśmy sobie wigilię. Dzieliliśmy się opłatkiem, opłatki dostaliśmy od cywili. Ryby nie było, bo nie mieliśmy skąd jej wziąć, ale zrobiliśmy jeszcze podsmażane ziemniaki z bulionem. A na koniec wypiliśmy trochę wódki.

Wigilię 1944 roku spędzałem u kolegów w szpitalu obozowym w bloku 28. To było komando ziółkarzy, którzy sortowali ziółka. Zaprosili mnie na makaron i jakieś jarzyny. Można było je skombinować u ogrodników, nawet w zimie. Mogłem też już wtedy skombinować przynajmniej sardynki, bo przywozili je greccy i holenderscy Żydzi. Nasza Wigilia była całkiem okazała. Mieliśmy wspaniały ser, podsmażane ziemniaki jako główne danie oraz rodzynki i figi na deser.

Kantownia, Tadeusz Myszkowski, (APMA-B-I-1-0431)

W takich lepszych czasach poczucie humoru pomimo wszystko – nam dopisywało. Z esesmanów raczej nie robiliśmy sobie żartów - to było zbyt ryzykowne. Ale sobie nawzajem owszem. Na przykład zabieraliśmy Tadziowi Myszkowskiemu, rysownikowi, gąbkę, moczyliśmy w wodzie i podkładaliśmy pod cienki kocyk. On na tym siadał, po chwili wstawał mokry i klął. Kiedyś się zdarzyło, że na tej gąbce usiadł nasz drugi szef – Ernst Hofmann. Trochę „poverfluchtował”[468], ale na szczęście na tym się skończyło.

Kiedyś wykombinowałem kalejdoskop. Wyjąłem kryształki ze środka i zamiast nich wsadziłem tam fotografie półgołych dziewczyn. Często Żydzi z Grecji przywozili tego rodzaju zdjęcia, czasem nawet kolorowe filmy. Ta zabawka dla dorosłych cieszyła się popularnością, a ja wpadłem kiedyś na pomysł, żeby wysmarować nasadkę kalejdoskopu sadzą. Jak kolega przyłożył do niego oko, to miał wypapraną twarz i robiło się wesoło.

Takie kalejdoskopy kupowali też od nas esesmani - za papierosy. Chcieli sobie popatrzeć na gołe dziwki. Czasem przychodzili do nas na pogawędki, najczęściej to byli Blockführerzy[469]. Na ogół rozmawialiśmy o jakichś neutralnych sprawach: o jedzeniu, o komandach – gdzie kto pracował i jak było.

„Życie obozowe ma swe najbardziej intensywne godziny wieczorem między apelem a gongiem nakazującym pozostanie na własnym bloku. W ciągu tego czasu spotyka się znajomych czy nawiązuje nowe znajomości, odbywają się także wtedy transakcje handlu wymiennego i wreszcie przygotowanie potraw ze zorganizowanych artykułów żywnościowych wymagających gotowania.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienie Janusza Karwackiego[470]E*

„Już jesienią 1940 r. rozpoczęła się jak gdyby moda na chodzenie pewnych kolegów od bloku do bloku wieczorami na poszczególne sale i opowiadanie o ludziach, zdarzeniach i rzeczach interesujących, z którymi zetknęli się w swoim życiu. Były to niejednokrotnie pogadanki czy opowiadania ciekawe, ba arcyciekawe. Dowiadywaliśmy się spraw dla wielu ludzi zupełnie nieznanych. Jeden z kolegów, którego nazwiska niestety nie pamiętam, były dyplomata, człowiek starszy opowiadał o protokole dyplomatycznym, o różnych zdarzeniach na placówkach dyplomatycznych i w ministerstwach krajów egzotycznych czy też zachodnich.”

ŹRÓDŁO: Relacja Andrzeja Rablina[471]

„W niekończących się opowieściach urodzonych gawędziarzy, ludzi prostych czy intelektualistów, rzeczywistość ulegała iście literackiemu przetworzeniu, budziła się fantazja i narratorzy opowiadali nie tyle własne przeżycia, co swe, może nie uświadomione, marzenia.(…) Szczególną rolę odgrywało pisanie wierszy nie przez «zawodowych» poetów, ale przez zwykłych ludzi. (...) Nie były to żadne hurapatriotyczne ody, przeciwnie, głównie bardzo osobiste liryki, których treścią była przede wszystkim tęsknota za wolnością i bliskimi, rozpacz i ból lub – zazwyczaj ironiczne – spojrzenie na siebie. Te, które miały uogólniające znaczenie, wyrażały powszechne uczucia, krążyły po obozie. Istniała bowiem niezaprzeczalna potrzeba dawania wyrazu obozowej rzeczywistości, jakiejś ponownej samokreacji człowieka w pasiakach i dania odpowiedzi na podstawowe nieraz pytanie: co się stało z człowiekiem?”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Tadeusz Hołuja[472]

„Organizacja” (artysta nieznany, inicjały MM)(APMA-B-I-2-417/17)

Poważnych tematów nie poruszaliśmy, robienie tego oficjalnie było bardzo niebezpieczne.

Pewnego dnia w magazynie żywnościowym esesman zaczął mnie wypytywać, jak sobie wyobrażam zakończenie wojny. Był przyjaźnie nastawiony do więźniów, ale mimo wszystko bałem się mu powiedzieć, co myślę naprawdę.

Odbyłem też podobną rozmowę z esesmanem Schumacherem[473]. Pochodził z Frankfurtu nad Menem, miał 32 lata i był jednym z szefów magazynów żywnościowych. Miał opinię człowieka lubiącego swych współpracowników. Często tam przychodziłem, więc mnie zagadywał. Pytał, skąd jestem, kim jest mój ojciec, za co siedzę. Zaczął też pytać, jak my sobie wyobrażamy koniec wojny. Nie chciałem o tym rozmawiać, ale kilkukrotnie zapewniał mnie, że nie mam się czego bać. Delikatnie dałem mu do zrozumienia, że prawdopodobnie Niemcy wojnę przegrają, ale możliwe, że się dogadają z Anglikami. Różne plotki wtedy krążyły. Wtedy był schyłek 1943 roku, Niemcy były bardzo bombardowane. Potem ten esesman pojechał na urlop. Wrócił kompletnie załamany. Jego dom został całkowicie zbombardowany. Żona, dziecko i rodzice zginęli. Zaczął okropnie pić, a później zgłosił się na front wschodni i słuch o nim zaginął.

Kiedyś mieszkałem w jednej sali z Niemcem w wieku około 45 lat. Pracował w kantynie. Spokojny, nadzwyczaj porządny człowiek. Po kilku miesiącach dowiedziałem się, że był pastorem. Trafił do obozu, bo podczas kazania powiedział, że słyszał pogłoski o mordowaniu i gazowaniu ludzi. Nawet za słowa „słyszałem pogłoski” można było być aresztowanym, a co dopiero za opowiadanie dowcipów. W obozie opowiadaliśmy je w bardzo zaufanym kręgu, bo szpicli była cała masa.

„Szczególnie popularne były dowcipy przyniesione z wolności, a w satyrycznym świetle ukazujące Niemców, zwłaszcza ich przywódców. Oto jeden z wielu przykładów: «Jaki powinien być prawdziwy hitlerowiec? – Blondyn jak Hitler, smukły jak Göring, postawny jak Goebbels, męski jak Röhm, a nazywać się powinien Rosenberg».”[474]

Mówienie o Niemcach w negatywny sposób zawsze kończyło się tragicznie.

Kapo Malz zaczął kiedyś opowiadać w naszym komandzie, że miał sen. Widział w nim całe Niemcy otoczone drutem kolczastym, za którym przechadzał się Hitler, Himmler i Goebbels. Potem opowiadał to już innym więźniom z bloku, gdzie pracowaliśmy. Zwróciłem mu uwagę:

- Franz, halt Maul weil du kannst dein Kopf verlieren. [475]

On tylko machnął ręką, poszedł i znowu opowiedział swoją historię – tym razem szefowi kantyny obozowej – Unterscharführerowi Jakobowi Raith[476] - Bawarczykowi, zdeklarowanemu nacjonaliście. Ten zameldował na Malza w wydziale politycznym.

Na drugi dzień kazano naszemu kapo stawić się przy bramie, a z bramy zabrano go do wydziału politycznego. Tam podobno przesłuchiwał go niejaki Kirchner[477]. Gdy Malz zorientował się, że sprawa wygląda groźnie, próbował pobiec do swego przyjaciela, szpicla obozowego Kauera[478] ale dopadli go tuż obok krematorium, wciągnęli do środka i tam zamordowali.

Moim zdaniem on był nieszkodliwy, choć większość więźniów złożyła na jego temat obciążające relacje. Na początku, owszem, bywał złośliwy, wyżywał się na więźniach, ale generalnie był nieszkodliwy.

Nawet nie wiem, czy on rzeczywiście miał taki sen, czy po prostu sobie to wymyślił. Malz był zażartym przeciwnikiem narodowego socjalizmu. Pochodził ze Szczecina i aresztowano go zaraz po dojściu Hitlera do władzy za to, że był czynnym komunistą. A poza tym był prostakiem. Nawet nie będę powtarzał, jak ordynarnie potrafił się do nas odezwać. Zachowywał się też nie lepiej. Podjadł kapuchy, dostał wzdęcia i puszczał głośnego bąka. Wstawał, kłaniał się i znów siadał. I za chwilę to samo. Takie miewał pomysły.

Już po wszystkim nie tyle żałowaliśmy Malza, ile byliśmy przerażeni tym, co się stało. W końcu Malz był rodowitym Niemcem, a został brutalnie zabity przez swoich.

Zakazane były jakiekolwiek rozmowy i kontakty z polskimi robotnikami, którzy pracowali na terenie obozu, a nie byli więźniami. Więzień mógł trafić za to do kompanii karnej, a robotnik wylądować w areszcie obozowym, czasem nawet w obozie. Zdarzały się takie przypadki, więc ci robotnicy byli bardzo zastraszeni. Kiedyś poszedłem ze swoim szefem Hofmannem robić robotnikom zdjęcia do przepustek. Przebywali w specjalnym budynku. Ustawiłem aparat, przygotowałem wszystko i zacząłem robić zdjęcia. Wśród tych robotników był kolega z Żywca. Chciałem, by pozdrowił moich bliskich. Był tak wystraszony, że prosił, by się do niego nie odzywać. Podobną sytuację miałem z jeszcze jednym człowiekiem z Żywca, tak zwanym więźniem wychowawczym. Tacy trafiali do obozu na sześć tygodni za drobne przewinienia w pracy lub za jej opuszczenie i nosili osobną numerację.

Ten mój znajomy więzień wychowawczy właśnie wychodził z obozu, przebrany w cywilne ubranie. Spotkałem go na korytarzu, a ponieważ nikogo prócz nas nie było, więc się do niego odezwałem – poprosiłem, by odwiedził moich rodziców. Najzwyczajniej na świecie kazał mi zamilknąć i odejść.

Oficer SS Karl Hoecker odpoczywa na leżakach z kobietami podczas pobytu w Solahuette, 1944. (fot. z United States Holocaust Memorial Museum)

Właściwie w temacie „życie towarzyskie” istniały jakby dwie rzeczywistości. Jedna, którą opisałem - ludzie unikali kontaktu, bo tak byli wystraszeni, i druga rzeczywistość – dość niewiarygodna, trudna do wyobrażenia sobie gdy myśli się o obozie. I były to sytuacje jak najbardziej towarzyskie. Na przykład uprawianie prawdziwego sportu i pamiętne mecze, na przykład pomiędzy Polakami a kapo.

„Uprawianie sportu kwalifikowanego, takiego jak piłka nożna, boks, gimnastyka, pływanie itp.., zaliczyć należy z całą pewnością do osobliwości obozu koncentracyjnego.” [479]

Mecz piłki nożnej, Aleksander Kołodziejczyk,(APMA-B-I-1-251)

„Piłka nożna była niewątpliwie najbardziej popularną dyscypliną sportu uprawianą w obozie. Miała nie tylko najwięcej kibiców i obserwatorów zarówno wśród więźniów, jak i wśród esesmanów, lecz także najwięcej więźniów uprawiało ją czynnie. Pierwsze mecze w niepełnym wymiarze czasu rozgrywano w Oświęcimiu I obok bloku 11. [...] W piłkę grywano nawet w krematorium!”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Stanisława Głowy[480]

„Bywało i tak, że mecze piłkarskie odbywały się bezpośrednio po masowych egzekucjach, na placu, z którego przed chwilą uprzątnięto ślady krwi. Z jednej strony ustawiono bramkę zrobioną z… przenośnej szubienicy, z drugiej strony bramka znajdowała się na ścianie śmierci, gdzie dokonywano masowych egzekucji. «Graliśmy nieraz mimo fetoru z krematorium».”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Stefana Świszczowskiego[481]

„[...] Najczęściej rozgrywano mecze pomiędzy poszczególnymi komandami. Pod takim «płaszczykiem» rozgrywano w istocie mecze drużyn różnych narodowości lub mecze między więźniami a kapo, więźniami a  «Krankenbau», DAW[482] przeciwko TWL[483], młodzież przeciwko «oldbojom» itp. Piłkarze polscy często grali w meczach mających charakter «międzynarodowy», tzn. z drużynami Austrii, Francji, Niemiec, Związku Radzieckiego oraz z drużynami żydowskimi. W skład drużyn często wchodzili funkcyjni, blokowi i kapo. Niektórym ważniejszym meczom przyglądali się również esesmani.

[...] Poza więźniami-amatorami, którzy mieli trochę sił do gry, brali w nich udział znani zawodnicy piłkarscy klasy europejskiej. W niektórych relacjach byli więźniowie wspominają o podobnych meczach w roku 1942, natomiast w latach 1943-1944 w piłkę grywano znacznie częściej i w tym okresie rozegrano wiele ważnych, wspominanych do dziś meczów o charakterze międzynarodowym.[...]

Drużyna polska wyróżniała się niespotykaną wolą walki i zwycięstwa. Doping więźniów bywał ogromny i tutaj także przeważali Polacy okrzykami «Polska, gola». Bywało jednak inaczej. Podczas jednego meczu, kiedy drużyna polska zaczęła zdobywać przewagę, jeden z esesmanów stanął nagle za polskim bramkarzem z pistoletem w ręku i zagroził, że go zabije, jeśli będzie skutecznie bronić strzałów piłkarzy niemieckich. W takiej sytuacji mecz musiał być rozstrzygnięty na korzyść Niemców.

«Wyniku meczu dokładnie nie pamiętam – pisze jeden z respondentów – lecz dla nas, oglądających ten niedzielny mecz, był on niezapomniany. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że wbrew założeniom okupanta stanowimy monolit narodowościowy».”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Juliana Kiwały[484]

„Po piłce nożnej boks był drugą pod względem popularności dyscypliną sportową, którą uprawiano w obozie w pewnych okresach. [...]

W roku 1942 walki bokserskie organizowano co niedzielę w różnych blokach.”[485]

Tadeusz Pietrzykowski (fot. E. Szafran)

„Przypominam sobie walkę Pietrzykowskiego, który przed wojną nosił pseudonim „Teddy” i capo rzeźni „Fleischerei”. Capo o postawie kulturysty z ogromnie rozwiniętymi mięśniami chyba waga ciężka, a „Teddi” w najlepszym przypadku kogucia: drobny, szybki, zwinny, członek przedwojennej kadry polskiej. Na żadnym innym ringu walka tego rodzaju odbyć się nie mogła, różnica wynosiła chyba cztery wagi, z jednej strony kolos, a z drugiej drobny szczupły chłopak. Kulturysta ten przegrał, chociaż miał pojęcie o boksie. Dysproporcja wagowa nie była jedyną przyczyną, że walka ta nie powinna mieć miejsca. Decydującą sprawą była przewaga umiejętności bokserskich „Teddiego”. Nie widziałem, aby na ringu zawodnik w ten sposób masakrował przeciwnika jak to miało miejsce w tej walce. Krew z rozbitego nosa, warg i rozciętych brwi zalewała tułów capo rzeźni i matę ringu, a walka wciąż trwała. To mogło się zdarzyć tylko w Oświęcimiu.”

ŹRÓDŁO: Relacja Andrzeja Rablina[486]

„Polak jest w ringu, Polak bije niemieckiego kryminalistę, który wczoraj jeszcze bił i mordował naszych kolegów. Ta atmosfera wokół ringu, ten klimat wśród wychudzonych i zabiedzonych polskich więźniów, to była jakby «transfuzja» wiary, bodziec dodający otuchy, że przecież «Jeszcze Polska nie zginęła».”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Tadeusza Sobolewskiego[487]

Równie nieprawdopodobne było to, że w 1944 roku uruchomiono kino dla zwykłych więźniów. Ekran rozstawiono obok krematorium, więc więźniowie nie chcieli iść na projekcję, bo się bali, że to podstęp.

„Cywil w tyrolskim kapeluszu obsługiwał projektor, obok niego rozsiedli się esesmani. Zaczęła się projekcja. Jakiś film z Mariką Rück. Niewiele widziałem, bo zasłaniali mi stojący przede mną, tekstu też nie rozumiałem. Lekka muzyka działała na mnie jakoś denerwująco, tym bardziej że ciągle mi się wydawało, iż słyszę warkot samochodów dochodzący z zewnątrz. W momentach kiedy na ekranie Marika Rück tańcząc, ukazywała swe kształtne uda, na sali wzmagał się szmer uznania, cmokanie i ciężkie westchnienia. Reakcja podobna, jaką słyszało się przed wojną w drugorzędnym kinie. Tu może bardziej jaskrawa, tak że któryś ze zdenerwowanych blockführerów gromko krzyknął: Ruhe da! – podniecony gwar posłusznie ucichł.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Wiesława Kielara[488]

„Wyświetlano nam również filmy naukowe i komedie – na najniższym poziomie. Zorganizowano również objazdowe rewie i kabarety w języku niemieckim. O tym nie warto wspominać, było to urządzone po to, by wydrzeć resztę moralności i uczuć szlachetnych z piersi ludzkich.”

ŹRÓDŁO: Relacja Wandy Tarasiewicz[489]

„[...]Treść drugiego filmu propagandowego dotyczył działalności GPU. Przedstawiono w nim wewnętrzną i zagraniczną działalność radzieckich słuźb bezpieczeństwa, roiło się więc w tym filmie od różnych prowokacji. Jednym słowem był to typowy, antysowiecki w treści film propagandowy.”

ŹRÓDŁO: Relacja Kazimierza Smolenia[490]

Wiem, że w Birkenau dwa razy pokazywano film muzyczny o niemieckiej piosenkarce Ernie Sack.

Na terenie Auschwitz pokazywano też raz, by załamać więźniów, film o burzeniu Warszawy po Powstaniu Warszawskim.

„Wyświetlanie filmów rozpoczęto dopiero w 1944 roku i używano do tego celu zastępczo większych pomieszczeń w blokach mieszkalnych lub np. w łaźniach. [...] Nie są znane tytuły wyświetlanych filmów, lecz z reguły były to bądź filmy o wyraźnej treści propagandowej lub typu romantyczno-przygodowego, wszystkie produkcji niemieckiej.”[491]

/WESELE W AUSCHWITZ/[563]

Szczególnie, bo miło, wspominam wydarzenie zupełnie nietypowe - rodzinne zdjęcie mojego bliskiego przyjaciela Rudolfa Friemla, studenta, trochę starszego ode mnie. Miał czerwony trójkąt, był więźniem politycznym, austriackim komunistą. W czasie wojny domowej w Hiszpanii w latach 1936-39 walczył jako członek międzynarodowych oddziałów komunistycznych. Opowiadał mi, że ma dziewczynę Hiszpankę, córkę jakiegoś profesora, która urodziła mu dziecko, chłopczyka. Po zakończeniu wojny w Hiszpanii uciekli razem do Francji, a tam zostali internowani. W 1940 roku, kiedy Niemcy zajęli Francję, od razu go aresztowano. Ta dziewczyna pojechała nawet za nim, zaczęła pracę i zamieszkała przy jego rodzinie. Niestety w lutym 1942 roku Rudolfa wywieziono do Oświęcimia. Pozycja Friemla była w obozie uprzywilejowana. Oznacza to, że miał dużo lepiej, niż normalni więźniowie. Poza tym jako mechanik – specjalista silników Diesla – dostał się do Fahrbereitschaft, czyli służby transportowej, a tam był ceniony nawet przez Niemców.

Rudolf Friemel (nr 25173) (fot. wykonane przez Wilhelma Brasse podczas  wesela Friemla 18.03.1944r.)

„W KL Auschwitz istniała także grupa więźniów uprzywilejowanych, tzw. «Bevorzugte – Häftlinge»[564]. [...]

«Bezorzugte – Häftling» miał prawo noszenia dłuższych włosów, mógł mieć zegarek, nie musiał nosić obok numeru /na bluzie/ trójkąta. [...]. Niektórzy z nich mogli w niedzielę wychodzić na spacery poza obóz /pod nadzorem SS-mana/ w ubraniach cywilnych. Takich wypadków było mało, ale zdarzały się.”

ŹRÓDŁO: Relacja Erwina Olszówki[565]

„Mechanicy samochodowi mieli lepsze wyżywienie, prawdopodobnie zdobywali coś w kuchni SS i Friemel wyglądał na dobrze odżywionego, podobnie jak Vesely, wesoły chłopak, wykonujący prace biurowe, ktoś w rodzaju adiutanta Friemela. Uchodzili za nierozłącznych i wydaje mi się, że Friemel czuł się w jakimś stopniu odpowiedzialny za tego młodzika, który może przypominał mu jego własną młodość. Friemel był wesoły, tryskał humorem, był silnym mężczyzną, przeświadczonym, że istnieje szansa na przeżycie tego piekła. Zdeklarowany marksista, o niewzruszonych zasadach moralnych, wstąpił do partii nie z wyrachowania, lecz świadomie zerwał z polityką socjalistów i opowiedział się za partią komunistyczną. Kiedy to nastąpiło, tego nie wiem. Przypuszczalnie w 1941 roku, po agresji Niemiec na Związek Radziecki.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienie [w:] Wesele w Auschwitz [566]

Zaprzyjaźniłem się z Friemlem i byliśmy blisko, bo mieszkaliśmy w tym czasie na tym samym bloku. Opowiadał dużo i o dziewczynie Hiszpance, i o małym synku.

„Moja przyjaciółka pracowała w cenzurze i znajdowała czasem sposobność, żeby przeczytać jego listy do Hiszpanki. Potrafiła powtórzyć z pamięci całe fragmenty. [...] Tyle trosk, marzeń, pieszczotliwych imion. Moja dzielna, biedna żono! Moja kochana Hiszpanko! Moja kochana, kochana Margo! Słodka mała pieszczoszko! Jakże piękne będzie nasze życie. Nie zniechęcaj się, bądź cierpliwa, jestem dumny z Ciebie i Eduardito, on jest podobny do mnie, ale ma Twoje oczy, a w spojrzeniu – ich słoneczną ojczyznę [...] Wiem, pisał Rudi, że pragniesz wyrwać się z tej niedoli, i smutno mi na myśl, że chcesz z naszym synkiem wyjechać daleko ode mnie – ale nie mogę nic więcej zrobić, jak tylko powiedzieć Ci: bądź dzielna i walcz razem ze mną o naszą wspólną przyszłość. To najtrudniejszy odcinek drogi, ale zarazem ostatni przed osiągnięciem naszego celu.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia [w:] Wesele w Auschwitz [567]

Rudi mówił mi, że  rodzina z Wiednia nie ustaje w dążeniach do tego, by poślubił dziewczynę, nawet tutaj w Auschwitz. Napisali również w tej sprawie do szefa SS, Heinricha Himmlera. Rudolf też bardzo chciał ją poślubić. I tak oto w ostatnią sobotę marca 1944 roku[568] odbyło się szczególne, jak na warunki obozowe, wydarzenie. Jego Hiszpanka przyjechała do Oświęcimia, gdzie skierowano ją na początku do kancelarii.

„Któregoś dnia rozeszła się wieść: przyjdzie teraz do nas jakaś Hiszpanka, osoba cywilna, żeby poślubić Rudiego Friemela. Zaraz potem wprowadził ją jeden z esesmanów. Wyglądała tak, jak człowiek wyobraża sobie typową Hiszpankę: pociągła twarz, czarne włosy, czarne oczy. Była w ciemnym kostiumie i białej bluzce, na głowie miała biały kapelusik z kwiatkami. Ktoś poprosił, żeby usiadła, ale ona dalej stała. Była speszona i zdenerwowana i nie odezwała się ani słowem.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia [w:] Wesele w Auschwitz [569]

Margarita Ferrer. Fot. wykonana przez Wilhelma Brasse podczas wesela Friemla.

Margarita miała oczy jak węgiel i była naprawdę piękna. Patrzyliśmy na Rudiego z zazdrością, ale i sympatią, bo był  on bardzo lubiany przez Polaków. Koledzy wiedzieli, że chłopak będzie miał uroczystość ślubną, więc zorganizowali orkiestrę. Orkiestra ustawiła się obok w łaźni i muzycy zagrali pieśń „Niech żyje miłość”. Chwilę później wszyscy stali pod prysznicami i jakiś drań zrobił figla i odkręcił wodę, więc się szybko rozbiegli. Zrobił to dla żartu. I naprawdę było śmiesznie, przynajmniej przez chwilę.

Kartka z życzeniami wykonana na okoliczność zawarcia związku małżeńskiego w KL Auschwitz.

Potem Rudolfowi Friemlowi i Margaricie Ferrer udzielono ślubu w komendanturze SS, bo tam, jak się okazało, znajdował się urząd stanu cywilnego, choć normalnie służył do innych celów - rejestracji przepływu więźniów i sporządzania aktów zgonu.

„Urząd stanu cywilnego miał 3 referaty: urodzeń, ślubów i zgonów. [...] Referat ślubów załatwiał wszelkie formalności związane ze zmianą stanu cywilnego esesmanów jak również więźniów. Najbardziej rozbudowany był referat zgonów.”[570]

„Kiedy wychodziliśmy z tego biura, kapela znowu zagrała marsza, i wydawało mi się, że więźniowie patrzą na nas teraz przyjaźniej jakby wrogowie ich wrogów odnieśli zwycięstwo. Potem poszliśmy do jadalni, gdzie było nakryte tylko dla nas, a więźniowie, którzy podawali do stołu, mówili mi szeptem, jak bardzo się cieszą z tego wyjątkowego wesela.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Margarity Ferrer Rey [w:] Wesele w Auschwitz [571]

Po ślubie zezwolono młodej parze na wykonanie zdjęcia wraz z dzieckiem. Ja to zdjęcie robiłem i bardzo się cieszyłem, bo to był mój prawdziwy przyjaciel. Poza tym przyprowadzono dziecko, nie wystraszone, trzymające mamę za rękę. Odczuwałem nieprawdopodobną przyjemność patrząc na tę wolną, małą istotę.

Rudolf Friemel z żoną i synkiem - Edim (fot. wykonana przez Wilhelma Brasse podczas ślubu Friemla, 18.03.1944)

„Był to jeden jedyny wypadek, aby więzień zamknięty w obozie żenił się. W dzień ślubu wydano mu jego cywilne ubranie i pod strażą odprowadzono przyszłych małżonków do Urzędu Stanu Cywilnego w Oświęcimiu. Po ślubie przyprowadzono młodą parę do obozu i umieszczono ich na I piętrze bloku 24-go, gdzie mieściły się pokoje domu rozpusty. Dzień przedtem usunięto bogdanki z ich apartamentów.”

ŹRÓDŁO: Relacja Jana Dziopka [572]

„Po posiłku obejrzeliśmy przydzielone nam na noc pokoje, jeden dla teścia i szwagra, drugi dla nas trojga. Kiedy wchodziliśmy po schodach na górę, Rudi powiedział: Nie denerwuj się, że zakwaterowano nas akurat tutaj, na co dzień w tym domu są ulokowane prostytutki. Na pierwszym piętrze w długim korytarzu czekali na nas liczni więźniowie polityczni. Składali nam gratulacje, żartowali, dostaliśmy też od nich rysunki wykonane specjalnie z tej okazji.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Margarity Ferrer Rey [w:] Wesele w Auschwitz [573]

„Młoda para pozostała tam do następnego dnia. Małżonkę, opuszczającą swojego męża, żegnali więźniowie owacyjnie z muzyką.”

ŹRÓDŁO: Relacja Jana Dziopka [574]

To był niespotykany przypadek w obozie. Takie rzeczy się po prostu nie zdarzały, choć w tym czasie, czyli w roku 1944, reżim obozowy nieco złagodniał.

„Mimo licznych transportów do gazu i selekcji wśród chorych, a nawet zdrowych, ogólnie rzecz biorąc, poprawiły się znacznie stosunki w obozie. Różnie to komentowano. Oświęcimiacy przypisywali to nowemu komendantowi Liebehenschlowi, następcy Hössa. [...] Jeszcze inni utrzymywali, mając wiadomości ze «źródeł poinformowanych», że zmianę kursu spowodowały doniesienia radia londyńskiego, które rzekomo wie o wszystkim co się tu dzieje.”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia Wiesława Kielara[575]

O tym, że teraz będzie lżej, przekonaliśmy się w chwili, gdy decyzją obecnego Lagerführera Liebehenschela zniesiono karę śmierci za próbę ucieczki. Za takie przewinienie na ogół dostawało się od tej pory 25 batów po tyłku lub szło się do kompanii karnej ewentualnie otrzymywało przeniesienie do obozu karnego.

Lżejsze traktowanie było jednak iluzją. Dowiedzieliśmy się o tym wkrótce - dwa miesiące po ślubie Friemel próbował ucieczki wraz z innymi więźniami, ale ich złapano i wsadzono do bunkra.

W dniu 27 października 1944 r. nastąpiła próba ucieczki pięciu więźniów z kierownictwa obozowego ruchu oporu. Uciekinierzy korzystając z pomocy przekupionego esesmana,  mieli zostać wywiezieni z obozu na ciężarówce wiozącej odzież do pralni w Bielsku. Na skutek zdrady esesmana SS-Rottenführera Johanna Rotha ucieczka nie powiodła się. Zbigniew Raynoch (nr 60746) i Czesław Duzel (nr 3702) zażyli truciznę w momencie aresztowania. Natomiast Bernard Świerczyna wraz z Piotrem Piątym (nr 130380) i Austriakiem Ernstem Burgerem (nr 23850) zostali poddani śledztwu, podobnie jak dwaj inni austriaccy współorganizatorzy ucieczki: Ludwig Vesely (nr 38169) i Rudolf Friemel.

Byliśmy w szoku, gdy się okazało, że ten chłopak został skazany na śmierć. 30 grudnia 1944 roku postawiono go wraz z innymi pod szubienicą ustawioną na placu apelowym[576].

„Bladzi jak ściana, ale z wysoko uniesionymi głowami ci nieszczęśnicy szli na oświetlony reflektorami plac apelowy. Przez całą drogę wykrzykiwali polityczne hasła. Cały czas ich bito, ale oni nie przestawali wołać. [...] Ernst Burger zawołał: Precz z faszyzmem! Niech żyje wolna, niepodległa Austria! A Rudi Friemel podniósł związane ręce nad głowę i krzyknął: «Precz z brunatną zarazą! Niech żyje...».”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia [w:] Wesele w Auschwitz [577]

Rudi zdążył jeszcze krzyknąć:

- Hoch Österreich, es lebe Freiheit – Niech żyje Austria, Niech żyje wolność.

„[...] byli w starych spodniach i wytartych koszulach. Z wyjątkiem Rudiego. Heinz Dürmayer, oboźny, polecił zanieść do bunkra koszulę, w której Rudi brał ślub. Nie wiem, czy to była jego ostatnia wola. Wiem tylko, że powieszono go w ślubnej koszuli z wyhaftowanymi różami. Jego żona Hiszpanka, nigdy się o tym nie dowiedziała”

ŹRÓDŁO: Wspomnienia [w:] Wesele w Auschwitz [578]

Była to ostania egzekucja przez powieszenie wykonana w obozie męskim w Oświęcimiu. Wolność była wtedy już bardzo blisko. 27 stycznia 1945 r., oddziały Armii Czerwonej wyzwoliły KL Auschwitz.

PRZYPISY:

[322] 26 marca 1942 r. w obozie zarejestrowane zostały pierwsze więźniarki, przywiezione w dwóch transportach. W pierwszym było 999 Niemek z KL Ravensbrück (jedna więźniarka zbiegła z transportu), wśród których, prócz więźniarek politycznych i badaczek Pisma Świętego (Świadków Jehowy) były również prostytutki i przestępczynie pospolite. Drugi transport, wysłany z Popradu na Słowacji składał się z 999 młodych Żydówek (jedna kobieta zmarła w trakcie transportu).

[323] Strzelecka I., Kobiety w KL Auschwitz [w:] Auschwitz 1940-1950…, op. cit., s. 139

[324]  Tłum.: z radiostacji

[325]  Tłum.: Więzień numer taki to a taki melduje się na rozkaz.

[326] Tłum.: Natychmiast wydać negatywy, przynieść je do mnie!

[327] Tłum.: Czy przynajmniej miała porządne cycki?

[328] Tłum.: Tak jest, Lagerführer!

[329] brak danych

[330] Czesława Kwoka ( nr  26947)  ur. 15.8.1928 r. w Wólce Złojeckiej. Przywieziona do KL Auschwitz 13.12.1942 r. transportem z Zamościa. Więcej - BIOGRAFIE

[331] Elisabeth Hasse  (SS-Aufseherin ) ur. 24.12.1917 r. Przybyła do KL Auschwitz 7.10.1942 r. z KL Ravensbrück,  w 1944 r. awansowała na stanowisko Rapportführerin. Więcej - BIOGRAFIE

[332] Margot Elisabeth Drechsler (SS-Aufseherin) ur. 11.5.1908 r. w Neuersdorf, Saksonia. Do KL Auschwitz przeniesiona z początkiem października 1942 r. z FKL Ravensbrück. Do końca czerwca 1944 r. nadzorczyni SS w FKL w KL Auschwitz II-Birkenau. Więcej - BIOGRAFIE 

[333] Marie Mandel (SS-Oberaufseherin) ur. 10.1.1912 r., urzędniczka. Październik 1942 - listopad 1944 r. główna nadzorczyni SS w obozie kobiecym w KL Auschwitz.  Więcej - BIOGRAFIE 

[334] APMA-B, Proces ZO, t. 57, k. 40

[335] Pismo z 13.4.1946 r. [w:] APMA-B, Proces ZO, t. 65, k. 4

[336]  APMA-B, Proces ZO, t. 56, k. 84

[337] Tłum.: wydział polityczny

[338] Kiedy w listopadzie 1942 roku zmarła na tyfus plamisty żona Palitzscha zakochał się on w pięknej więźniarce, Żydówce słowackiej - Katji Singer. O romansie dowiedziała się obozowa komórka gestapo i Palitzscha aresztowano. Katja Singer (nr 2098), miała bardzo wysoką pozycję, pełniąc funkcję Lagerschreiberin – czyli pisarki. Po wykryciu jej związku z Palitzschem została przeniesiona do obozu w Stutthoffie, wojnę przeżyła i po jej zakończeniu wyszła za mąż za czeskiego oficera.

[339] Rajewski L., Oświęcim w systemie..., op. cit., s. 98-99

[340] Kielar W., Dzieła…, op. cit.,  s. 184

[341]  APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 137, k. 100

[342] „Wiele kobiet (wg badań ok. 85%) traciło menstruację w obozie w wyniku zaburzeń gospodarki hormonalnej spowodowanych niedożywieniem oraz czynnikami psychogennymi wywołanymi skrajnym napięciem psychicznym. Zaburzenia objawiały się zwykle w postaci całkowitego braku miesiączkowania (oligomenorrhea) lub zaburzeniami występującymi okresowo lub cyklicznie (amenorrhea).”

ŹRÓDŁO: Giza J., Morasiewicz W,, Poobozowe zaburzenia seksualne u kobiet jako element tzw. Kz-syndromu [w:] Przegląd Lekarski, Nr 1, Kraków 1974, s. 68-71

[343]Klüger R., Żyć dalej…, Wrocław 2009, s. 163

[462] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 101 k. 21

[463] Bandonium – harmonia

[464] Stille Nacht, heilige Nacht

[465] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 86, k. 234

[466] brak danych

[467] Marian Studencki (nr 5822) ur. 14.11.1907 r. w Żywcu. Przywieziony do KL Auschwitz 8.10.1940 r. transportem z Krakowa – Tarnowa. Więcej - BIOGRAFIE

[468]  Verfluchen (niem.)  – przeklinać.

[469]  Tłum.: esesmani, kierownicy bloków lub baraków więźniarskich, nadzorcy SS w strukturze hitlerowskich obozów koncentracyjnych.

[470] APMA-B, Zespół Wspomnienia, t. 175 k. 50. E* - Tym symbolem oznaczeni są członkowie Erkennungsdienst

[471] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 101, k. 93

[472] Jagoda Z., Kłodziński S., Masłowski J., Oświęcim…, op. cit, s. 113-114

[473] Hans Schumacher (SS-Unterscharführer) ur. 31.8.1906 w Düsseldorfie. W KL Auschwitz od 1942 r.,  zastępca kierownika magazynów żywnościowych. Więcej - BIOGRAFIE

[474] Jagoda Z., Kłodziński S., Masłowski J., Oświęcim…, op. cit, s. 153

[475] Tłum.: Franz, trzymaj pysk na kłódkę, bo możesz głowę stracić.

[476] Jakob Raith (SS-Unterscharführer) ur. 22.5.1909 r. w Bittenkirchen.  W KL Auschwitz od 1.2.1941 r. do 2.12.1941 r., kierownik kantyny dla SS i kantyny więźniarskiej. Więcej -> BIOGRAFIE

[477] Kurt Paul Kirchner (SS-Hauptscharführer)ur. 23.10.1913 r. W Eckartsbergu. W KL Auschwitz od września 1944 r. Więcej ->BIOGRAFIE

[478] Rudolf Kauer (nr 15592) ur. 24.1.1902 r. w Teschen, inżynier budowalny. Przywieziony do KL Auschwitz 16.5.1941 r. transportem zbiorowym. Więcej ->BIOGRAFIE

[479] Ryn Z., Kłodziński S.,  Patologia sportu…, op. cit., s. 109

[480] Ibidem, s. 110

[481] Ibidem, s. 112

[482] DAW – Deutsche Ausrüstungswerke – wielospecjalistyczne warsztaty w obozie, w zasadzie dla celów zbrojeniowych, zatrudniające wiele komand więźniów.

[483] TWL – Truppenwirtschaftslager – magazyny zaopatrzenia SS.

[484] Ryn Z., Kłodziński S., Patologia sportu…, op. cit., s. 110-111

[485] Ibidem, s. 112

[486] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 101, k. 97

[487] Cyra A., Boksował by przeżyć [w:] Kronika, Nr 24, Bielsko-Biała 1988, s. 6

[488] Kielar W., Dzieła…, op. cit.,  s. 241

[489] APMA-B, Zespół Wspomnienia, t. 19, k. 29

[490] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 114, k. 69

[491] Iwaszko T., Kontakt ze światem zewnętrznym [w:] Auschwitz 1940-1950…, op. cit., s. 320

[563] Erich Hackl (ur. 1954 r. w Steyr) jeden z czołowych współczesnych prozaików austriackich, wydał książkę poświęconą temu wydarzeniu zatytułowaną „Wesele w Auschwitz”. Książka została wydana po polsku w 2006 r.

[564] Tłum.: więźniowie uprzywilejowani

[565] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 72, k. 135

[566] Hackl E., Wesele w Auschwitz, Kraków 2006, s. 87

[567] Ibidem, s. 107-109

[568] „18 marca 1944 roku więzień austriacki Rudolf Friemel (25173) zawarł ślub cywilny z Margaritą Ferrer Rey – Hiszpanką posiadającą obywatelstwo francuskie; był to jedyny przypadek zawarcia ślubu w obozie przez więźnia.”

ŹRÓDŁO: Paczuła T., Izby Pisarskie w KL Auschwitz [w:] Księgi zgonów…, op. cit., s. 32

[569] Hackl E., Wesele…, op. cit., s. 124

[570] Paczuła T., Izby Pisarskie w KL Auschwitz [w:] Księgi zgonów…, op. cit., s. 32

[571] Hackl E., Wesele…, op. cit., s. 107-109

[572] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 10, k. 27-28

[573] Hackl E., Wesele…, op. cit., s. 124

[574] APMA-B, Zespół Oświadczenia, t. 10, k. 27-28

[575] Kielar W., Dzieła…, op. cit.,  s. 273

[576] Friemel został powieszony w publicznej egzekucji w Stammlager – obozie macierzystym 30.12.1944 r.

[577] Hackl E., Wesele…, op. cit., s. 183

[578] Ibidem