Copyright © Anna Frajlich, 2010-2012

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2010-2012

grafiki na okładce i w książce: Janusz Kapusta

redakcja, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Anna Nowakowska, Marta Suchojad

ISBN 978-83-63316-04-4

wydanie drugie (ebook)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

tel. 91 488 62 40, gsm 605 631 746

www.wforma.eu

e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

w serii piętnastka ukazały się:

Henryk Bereza Względy

Henryk Bereza Zgłoski

Kazimierz Brakoniecki Dziennik berliński

Anna Frajlich Czesław Miłosz. Lekcje

Anna Frajlich Laboratorium

Paweł Gorszewski Niecierpiące zwłoki

Lech M. Jakób Poradnik złych manier

Krzysztof Maciejewski Osiem

Tomasz Majzel Opowiadania w liczbie pojedynczej

Piotr Michałowski Cisza na planie

Paweł Orzeł Cudzesłowa

Grzegorz Strumyk Re _ le rutki

Leszek Szaruga Kanibale lubią ludzi

Wiesław Szymański Skrawki

LABORATORIUM

W żaden sposób nie mogę dojrzeć drugiej części zegara. Wychylam się na wszystkie strony, ale tu – u mnie w wagonie – właśnie urywa się okno, a tam, na peronie, stoi słup. Ta część, którą dostrzegam, którą widzę nawet nieźle, jest zupełnie martwa, nie posuwa się po niej żadna wskazówka. I jeżeli tak jest, wiem doskonale – jest już późno. Jest po wpół do... Tylko nie wiem, ile po. Nie jest dobrze, bo jeżeli wskazówki są po tamtej stronie tarczy, a ja po tej stronie mostu, nie mam żadnych szans. Spóźnię się i będę musiała przełknąć cały ten wstyd i upokorzenie, które skuteczniej zżera tkankę śluzową mego żołądka niż cały słoik marynowanej papryki.

Gdybym chociaż mogła zobaczyć ile jest po... Może jak pociąg ruszy? Dlaczego właściwie nie rusza, na co czeka, drażniąc mnie tą niemą połową zegara.

Zaczęło się już źle od samego początku. Nie było żadnego pociągu, ani ekspresu, ani tego drugiego, który staje na każdej stacji i zbiera mieszkańców cichych zaspanych uliczek. Właściwie to niewielka różnica. Ekspresem na całej tej trasie zarabia się może dziesięć minut, ale te dziesięć minut to wielka wygrana. Te dziesięć minut sprawia, że wchodzę do biura lekko, swobodnie, witam się ze wszystkimi i siadam spokojnie przy biurku – wolny człowiek.

Tymczasem tłum na stacji gęstniał, ludzie niecierpliwi pochylali się to nad jednym, to nad drugim torem, aby wypatrzyć przynajmniej z daleka jakiś znak. I wreszcie przyjechał, ale ten drugi, ten wolniejszy, który staje na każdej stacji. Stał dość długo, wystarczająco długo, abym mogła cztery razy zmienić decyzję:

– Wsiadać, nie wsiadać, wsiadać?

Pochyliłam się jeszcze raz nad torami ekspresu i wsiadłam. Było nawet wolne miejsce. W tym pociągu często można znaleźć wolne miejsce, z reguły ludzie nie chcą ryzykować utraty tych głupich paru minut. Bo... jeżeli tracę te dziesięć minut, to nie wiadomo dlaczego, przy pierwszej przesiadce tracę następne pięć i przy drugiej, tej ostatniej, następne pięć. A wówczas, wówczas nie jest to już jeden słoik marynowanej papryki, są to dwa słoiki, od razu z rana, na czczo. Żołądek wypełnia się jakimś ciężkim żwirem, w dodatku piecze, pali, skręca.

– Może źle zrobiłam wsiadając do tego pociągu – myślę i zmieniam miejsce. Mam szczęście, ktoś wstał i siedzę teraz naprzeciw drzwi. Jeżeli tylko ekspres nas dogoni, przesiądę się. Pal diabli to siedzące miejsce. Gładkie i wygodne, a przecież siedzę jak na gwoździach. Żeby ten pociąg już ruszył. Wszystkie dotychczasowe przystanki potwierdziły słuszność mojego wyboru. Ekspres nie przegonił nas. Dobrze, że wsiadłam, inaczej stałabym wciąż tam na stacji. Tu oba tory schodzą się i nie muszę nawet uważać, czy tamten pociąg nie nadjeżdża. Ławka z powrotem odzyskuje swą gładką fakturę i zaczynam już myśleć o wyciągnięciu książki z torby, kiedy nagle przed oczyma pojawia się inny obraz.

Ja, wolny człowiek, wpadam zdyszana do biura. Zatrzymuję się na sekundę w drzwiach, aby ocenić sytuację. Wszyscy są. Carmen posyła mi życzliwy uśmiech. Ruszam naprzód. Izaak, mój przełożony, niby od niechcenia podnosi głowę i wita mnie. Nawet nie głośno, ale mnie się wydaje, że wypowiada to tak dobitnie i wyraźnie, że słychać to wszędzie. Wszędzie, szczególnie tam w gabinecie, gdzie siedzi nasz główny szef, jego i mój. Rzucam torbę na krzesło i podchodzę do Izaaka. Teraz nie podnosi głowy, udaje, że zdążył się już tak zagrzebać w robocie. Podchodzę i przepraszam. Za co ja go przepraszam, za to, że wsiadłam do tego drugiego pociągu i ten w dodatku nie wiadomo dlaczego stanął?

Teraz już wiem, dlaczego stanął. Prosta rzecz, stoi i przepuszcza ekspres na ten jedyny tor. Ekspres! Żeby nadrobił te stracone minuty. Może gdybym była cierpliwa, bardziej przewidująca... Zaryzykowałabym utratę pięciu minut, żeby potem nadrobić osiem. Może wówczas przy każdej następnej przesiadce straciłabym tylko po trzy minuty.

Ale ja nie mam żyłki hazardowej. Boję się postawić i dlatego nie wygrywam.

– I'm sorry – mówię i czuję jeszcze jeden kamień w żołądku.

– Drobiazg, nie szkodzi! – odpowiada Izaak.

Nieprawda, wiem, że szkodzi. Bardzo szkodzi. I on wie, i chce, żeby szkodziło, dlatego nie podnosi głowy, choć przecież ten świstek, który przed nim leży, można przeczytać jednym rzutem oka. Wracam do swego biurka krokiem starego wilka, który w upalny dzień cofa się w głąb klatki, chowając się przed skwarem i natrętnym krzykiem dzieciarni. Z daleka podnosi się Tomek. Jego biurko stoi naprzeciw drzwi naszego głównego szefa. Tomek współczuje mi. Podejdzie tu, żeby mnie pocieszyć.

– Nie martw się – powie, on nie zauważył, nie wie, że się spóźniłaś. Ale na próżno. Ja wiem, że zauważył, albo usłyszał. A jeżeli nawet nie zauważył i nie usłyszał, to i tak wie. Ja wiem, że on wie. Krzyczy o tym, zwijając się w skrętach mój żołądek.

+ + +

Wieczorem opowiadam Pawłowi „o pracy”.

– Opowiedz, co było w pracy – tak jak „opowiedz, co było w szkole”, pyta mnie przed zaśnięciem. Opowiadam więc, jak urządziliśmy szefowi urodziny i wręczyli mu zapalniczkę.

– Ty dałaś mu zapalniczkę? – upewnia się Paweł.

– Nie, my wszyscy.

Paweł nie ukrywa swego zgorszenia.

– Jeden prezent od wszystkich, to nie jest fair. Każdy pownien kupić prezent od siebie.

Elżunia wróciła z podróży do Moskwy i Leningradu. Kiedy zadzwoniła wieczorem do swojej przyjaciółki, Sasza już był tam od trzech dni. Pojechała metrem, przy pierwszej przesiadce czekał Sasza, przy drugiej przyjaciółka. Poszli do domu, ale ponieważ ona nie wie, co łączy Elżunię z Saszą, Elżunia spała w pokoju z przyjaciółką. Nazajutrz spotkała się z nim na dwie godziny w tamtym mieszkaniu. Dwie godziny miłości na miesiące czekania. Po to poleciała z Nowego Jorku do Moskwy. W Leningradzie Sasza ma swoją fikcyjną żonę. Słabo jej się zrobiło, że dopiero po trzech latach małżeństwa może dostać „propisku” na Leningrad. Akurat wypadł ósmy marca, spotkała go na ulicy, jak szukał kwiatów dla żony i teściowej, bo rodzina nie wie, że to fikcyjne małżeństwo. Wieczorem dopiero spotkali się i „gulali”. Zauważyła, że jest w starym płaszczu, zarabia 80 rubli, pisze i stara się drukować. Nie chciał wziąć od niej pieniędzy.

Sheila usunęła ciążę. Jest smutna.

– Straciłam niewinność – mówi. – Teraz, nie przedtem.

+ + +

Dziś rano przeprowadziłam pierwszy wywiad z facetem. Tylko pierwsze pytanie zażenowało go nieco: Are you gay or straight?

Praca angażuje teraz całą moją uwagę i sprawia mi niekłamaną przyjemność. Jestem sumienna, dokładna, przynajmniej tak się sta-ram. Nawet systematyczna. Prowadzę ostatnio „baseline” i „Chinese Studies”. Izaak oddał mi to wspaniałomyślnie. „Baseline” to epidemiologiczna analiza pacjentów na hemodializie. Podczas dializy zdarzają się wypadki zarażenia wirusem hepatitis, ale ci pacjenci nie mają wyboru, ten zabieg utrzymuje ich przy życiu. „Chinese Studies“ to badania ludności chińskiej i ich podatności na wirus.

Te próbówki otrzymujemy ze szpitala w chińskiej dzielnicy, tam też z kart chorobowych wybieramy dane do kwestionariusza. W tych kilku pytaniach kwestionariusza przewija się cała masa ludzka – kucharzy, kelnerów, pracowników pralni. Urodzeni w Chinach, tutaj od siedmiu do pięćdziesięciu lat. Prawie wszyscy powyżej siedemdziesiątki i na emeryturze. Prawie nigdy nie podają religii. Raz znalazła się jedna młoda dziewczyna, 28 lat, właścicielka sklepu, unikat. Diagnoza? – rak piersi.

Rano zabieram się do próbówek z „Chinese Studies”. Najpierw sprawdzam numery pacjentów w księdze z kwestionariuszami. Wyrzucam te, które mamy. Jeżeli wynik jest niejasny, lub mamy tylko jeden dla danego pacjenta, odsyłam próbówkę do powtórzenia. Trzy razy przechodzę więc przez tę baterię szklanych rurek wypełnionych krwią. Krew jest stara, przeważnie skrzepy, czasem już odwirowana surowica. Pierwszy raz tylko sprawdzam. Potem wypisuję kwestionariusze dla nowych pacjentów, potem formularze laboratoryjne na każdą próbówkę. Potem liczę homoseksualistów – wiek, rasa, potem znów jakieś próbówki, potem znów wyniki. Izaak podrzuca mi praktycznie całą robotę. On bierze na siebie sprawy organizacyjne i koncepcje intelektualne.

Pracuję z zacięciem, pasją. Nie ze względu na pracę, chcę zabić czas. Czasem mam chęć rzucić wszystko i wziąć pióro. Ale wtedy pracuję najszybciej. Ciągle nie ufam sobie samej, szczególnie jeśli chodzi o chińskie nazwiska. Po całym sprawdzaniu nagle wydaje mi się, że widziałam już Wong, Louie Piu. Wracam, sprawdzam próbówki, kwestionariusze, a to było Wong, Hong Piu.

Wczoraj przeprowadziłam już dziewięć wywiadów w Przychodni Chorób Wenerycznych. Przychodzą tu ludzie na darmowy test, my proponujemy im dodatkowy, też darmowy, na żółtaczkę wszczepienną w zamian za odpowiedź na nasz kwestionariusz. To są właśnie te pionierskie badania naszego szefa... Do narkotyków prawie nikt się nie przyznaje, do homoseksualizmu, dużej ilości kobiet, picia, ludzie przyznają się bez żenady. Bez widocznej żenady. Ale ja muszę zadawać pytania bardziej szczegółowe, dotyczące częstotliwości stosunków i technik seksualnych. Na tej podstawie szef bada sposoby rozchodzenia się wirusa:

– Ilu partnerów/partnerek miał/-a pan/-i w ciągu ostatniego tygodnia? – Czy ta liczba pomnożona przez 4 da reprezentatywną wielkość na miesiąc, a jak tę pomnożę przez 6, czy odzwierciedla to sytuację w ciągu połowy roku? Do tego nie przygotowała mnie moja warszawska polonistyka. I często to ja jestem zażenowana.

Homoseksualiści odpowiadają w sposób naturalny, szczery, czasem nawet wyczuwa się pewną czułość.

– Tak ostatnio dużo podróżowałem, 40 na 6 miesięcy to mniej więcej odpowiada prawdzie.

Inni pacjenci denerwują się i potrafią być wulgarni:

– Ile kobiet? A kto je liczy, jednego dnia mam siedem, innego żadnej!

Z kobietami jeszcze trudniej:

– Czy kiedykolwiek uprawiała pani prostytucję? – pytam.

– Nie rozumiem.

– Czy była pani podrywana na ulicy?

– Nie, żeby mi było wiadomo.

Na razie Izaak kieruje do mnie głównie mężczyzn, kobiety bierze na siebie. Całe szczęście, że nie posyła mi tych zadeklarowanych prostytutek, przyprowadzanych na badanie przez „opiekunów”. Tam trzeba się posługiwać slangiem, żeby się czegokolwiek dowiedzieć.

Dr Sz. wzywa mnie w połowie dnia:

– Miałem telefon z Bostonu – zawołał. W myślach zaczęłam szukać gorączkowo, co ja mam wspólnego z Bostonem. Okazało się, że wśród dziesięciu buteleczek z Hyperimmune Gamma Globuliną jedna okazała się wypełniona wodą.

– Doktor Grady wstydził mnie przez pół godziny – powiedział. Kiedy jesteśmy sami, rozmawiamy po polsku i czasem szefowi wymyka się jakiś rusycyzm. Zdałam mu sprawę, jak wzięłam buteleczki z magazynu dra Erlicha, jak pakowałam; każdy rodzaj buteleczek z Gamma Globuliną jest innej wielkości, pomyłka jest wykluczona.

Dziś Izaak miał jakąś prelekcję, więc do kliniki poszliśmy bez niego i Sheila wszystko prowadziła sama. Kiedy już rozdała próbówki z numerkami i ludzie ustawili się w kolejkę, pierwszy mężczyzna odmówił udziału w ankiecie, drugi też odmówił, zrobiło jej się słabo – myślała, że odmówią wszyscy po kolei. Otóż trzeci nie odmówił. Poprosiła Scotta, aby zaczął ankietować, ale on wdał się z nią w dyskusję, dlaczego pozwoliła tamtym zatrzymać próbówki. Wtedy zareagowała spokojnie i stanowczo:

– Proszę, zajmij się teraz wywiadem, a potem ci wyjaśnię.

Tak się złożyło, że miałam samych homoseksualistów, najdłuższa ankieta – 26 pytań. O 3.30 wyszłyśmy bardzo zmęczone.

+ + +

Przyniosłam znaleziony na ulicy stolik i przemeblowaliśmy mieszkanie. Wszyscy się śmieją, że mamy manię stolików. Wieczorem czytam z Pawłem, to czytanie to cały teatr. Komentuje co trzecie słowo. Wodzi palcem i nagle przypomina sobie, że nie powinien, cofa palec i po chwili znów wodzi. Przypomina sobie, że po cudzysłowie trzeba zrobić przerwę i zachwyca się faktem, że sobie przypomniał. Bagatelizuje każdą pomyłkę:

– Pomyliłem się, to co, każdy ma prawo się pomylić.

Kupił papierowy samolot od Howarda za 2 centy, Brian daje takie same za darmo, ale on woli te kupione. Sam też chce robić „business”.

– Może czapki papierowe – podpowiadam.

– Tak, po co mam naśladować. Będę sprzedawał czapki.

Któregoś dnia odpowiedział najlepiej z fonetyki. Jedyny w klasie pamiętał, że każda samogłoska ma swój krótszy odpowiednik. Nauczycielka powiedziała:

– To jest chłopiec, który uważa na lekcji.

+ + +

Trzeba pilnować, żeby wszystkie perforowane kartoniki ułożone były równo, zadrukowaną stroną do góry. Nie jest to zresztą trudne, bo wszystkie mają ścięty róg z prawej strony. Pozostaje tylko wyrównać caly plik, najlepiej trochę postukać nim o szklany blat sortera, albo – jak to robi Izaak – delikatnie wklepać ręką, jak karty. Jakkolwiek się to robi, trzeba uważać. Kartonik leciutko nawet załamany, to kartonik stracony, trzeba dziurkować nowy. Gdy tak wszystkie są już ułożone, Izaak bierze je w dwa palce i wkłada w paszczę sortera; przykrywa specjalnym plastikowym przyciskiem, nastawia numer kodu i naciska na start. Wtedy zawsze muszę się schylić, bo chociaż blat jest szklany, lubię od dołu obserwować jak te żółte perforowane karteczki wprawione w ruch kółeczkami, przenoszone na metalowych tasiemkach biegną, spieszą się, fruwają do swoich przegródek. I nawet, kiedy wszystkie leżą już spokojnie na swoim miejscu, kółka jeszcze obracają się przez krótką chwilę.

Czasem coś się zatnie, to właśnie jakaś załamana kartka. Ślizga się śmiesznie na kółkach jak niezręczny łyżwiarz, gdy straci równowagę, a plastikowa pokrywka podskakuje niczym ryba wyrzucona na piasek. Ale na ogół wszystko idzie gładko, kółka kręcą się, karteczki przenoszone na taśmach wpadają do właściwych przegródek, skąd wyjmujemy je i liczymy. Tylu i tylu białych, tylu i tylu mężczyzn, itp. itd.

Sorter stoi w maleńkim korytarzyku. Z plikiem kart chodzę od ściany do ściany: dwieście pięćdziesiąt trzy, dwieście pięćdziesiąt cztery, dwieście pięćdziesiąt... Zaraz złożymy to wszystko razem, przekręcimy korbkę z numerem kodu i znów będziemy liczyć: tyle i tyle zamieszkałych w Nowym Jorku, tyle urodzonych w Stanach, a tyle gdzie indziej. Maszyna zajmuje niewiele miejsca, a przecież jest to wielki plac wypełniony tłumem różnokolorowym, różnojęzycznym – kobiety, mężczyźni, młodzi i starzy. Jedni mają doktoraty, inni ledwo umieją czytać. Mężczyźni po prawej, kobiety po lewej. Protestanci w jednym szeregu, katolicy w drugim – wydajemy rozkaz. Bieganina, szuranie butami, tłum miesza się, wrze i po chwili znów liczymy.

– Dwieście pięćdziesiąt pięć, dwieście pięćdziesiąt sześć, dwieście pięćdziesiąt siedem...

Ale my oczywiście nie krzyczymy, naciskamy tylko guziczek i przewracamy prostokątne kartoniki.

I jest gdzieś tam ta dziewczyna, którą zapamiętałam najlepiej. Nie byłam nawet pewna, czy to chłopak, czy dziewczyna. Z tyłu widziałam dżinsy, kurtkę i trochę włosów wystających spod beretu. Czekałam więc aż się odwróci i spojrzałam na piersi. Miała drobną twarz okoloną chmurą niegdyś czarnych, a teraz już przysypanych popiołem włosów. Na szyi maleńka kolorowa chusteczka, jedyny znak kokieterii, jedyny i przez to żałosny. Usiadła. Powoli zza każdej odpowiedzi wyłaniał się jej obraz. Nieśmiały i żałosny, jak ta chusteczka. Tylko o rok ode mnie starsza, pomyślałam sobie przy pierwszym pytaniu. Nie, nie wyznaje żadnej religii, a rodzice są katolikami. Nie pracuje już od dawna, żyje z zasiłku.

Wykształcenie? – średnie.

Narkotyki? – Tak – odpowiada bez wahania.

Ile alkoholu? – Nie wie. Czasem cały dzień pije. Czasem nie.

Dla mnie to prosta sprawa, zakreślam cyferki i literki – TAK, NIE. Więcej tych TAK. Czasem muszę coś dopisać: syfilis, gonorea, data...

Już widzę, jak każda jej odpowiedź zamieni się tylko w te cyferki, a ona sama, drobna, z burzą siwych i czarnych włosów zamieni się w jeszcze drobniejszą perforowaną karteczkę. Będzie tam A, B, C, i dziesięć podstawowych cyfr. A ten dzień, kiedy siedzi i pije zamknięta sama w domu? Ma za co, bo sprzedała krew. Ten dzień zostanie znowu tylko z nią, choć powiedziała mi o tym.

Mam kilka minut na cały wywiad.

Nie zdąża jeszcze wyjaśnić, kiedy zadaję następne pytanie. Wysilam się na możliwie poprawną angielszczynę i właśnie dlatego zdarzają mi sie śmieszne pomyłki.

– Ile różnych partnerek miała pani w ciągu ostatnich sześciu miesięcy?

– Przepraszam – mówię – pomyliłam się. Ilu różnych partnerów – zaczynam jeszcze raz poprawnie.

– To nie była pomyłka – odpowiada. – Właśnie partnerek. Byłam kilka razy zgwałcona, ale to się nie liczy.

Teraz ja wpadam w popłoch. Wzięłam zły kwestionariusz, dla takich jak ona mamy inny. Miała jedenaście lat, jak zaczęła żyć z mężczyznami, może jeszcze w dwunastym roku byli mężczyźni... A potem już tylko kobiety.

– Przepraszam za to zamieszanie – mówię.

– Dlaczego zamieszanie – pyta cicho, ale i trochę wyzywająco. – Czy dlatego, że śpię z kobietami?

– Nie, nie – tłumaczę się. – Potrzebny był inny kwestionariusz. – Inne cyferki i inne ABC, dodaję już w myślach.

A wieczorem wciąż myśląc o niej sięgam po Pieśni Bilitis:

Mężczyzna jest gwałtowny i leniwy.

Znasz go niewątpliwie. Nienawidź go.

On ma pierś płaską, skórę szorstką,

Włosy ostrzyżone, ramiona kosmate.

Lecz kobiety są całe piękne.

+ + +

Dostaję do podliczenia jakieś inne, nie „moje” badanie. W jednej grupie żydzi, w drugiej kontrolnej nie-żydzi.

– Czy pan jest rasistą? – pytam żartem szefa. – Jakie to ma znaczenie dla hepatitis. – Niemałe – odpowiada – żydom nie wolno mieć stosunków z miesiączkującą kobietą, a wirus przenosi się przez krew. – Hm, myślę sobie, „Leviticus” to też epidemiologia.

W czasie pracy dzwoni Angela. Znów obawia się, że jest w ciąży. Skarży się, podbudowuje psychicznie mnie i siebie. Słucham i denerwuję się, wchodzi szef, słucha Izaak. Poza tym ciężko mi rozmawiać przez telefon. Angela już o ósmej wieczorem odkłada słuchawkę. Helena zdenerwowana zajściem z rodzicami, od trzech tygodni ani słowa od Antka. Elżunia mówi: kiedy wchodzę do domu, ogarnia mnie atmosfera stęchlizny. Chciałabym otworzyć wszystkie okna i drzwi. A ja, kiedy wychodzę z pociągu i zrzucam z siebie resztki atmosfery laboratoryjnej, idę do domu pełna optymizmu. Ale przy drzwiach opadają mi ręce wobec obiadu, rozrzuconych zabawek, tego, że Paweł nie chce myć rąk, nie chce pójść spać. Wobec wszystkich jego problemów – chce mieć pensję, chce mieć małego kotka... Na rogu jest ogłoszenie na słupie. Albo dwa kotki, będą się ze sobą bawiły i nie będą nam przeszkadzały. Wreszcie leży w łóżku i pyta z nieopisanym żalem w głosie:

– Dlaczego nie jesteś jak mama Howarda, która roznosi gazetki do wszystkich klas. Mogłabyś być taka. Albo mogłabyś pilnować dzieci w czasie lunchu, miałabyś gwizdek i otwieracz do puszek. Bądź taka. Gdybyś pracowała w szkole, byłabyś w domu o czwartej, a nie o szóstej. – Może wszystko dlatego, że upadł dziś, potłukł się i przy całym zamieszaniu dopiero teraz, o dziewiątej, mówi mi o tym. Ma więc potłuczoną głowę w dwóch miejscach i łokieć.

+ + +

Siedzę z Violet. Separujemy krew. Praca nie jest trudna. Trzeba odlepić numerek z próbówki i nakleić go na miniaturową buteleczkę, potem pipetką pobrać surowicę i wlać do buteleczki. Wyrzucić próbówkę z resztą skrzepu, wyrzucić pipetkę. I tak jedną po drugiej, jedną po drugiej. Siedzę z Violet. To idiotyczna praca. Ja jestem tu, przy jej stole, godzinę, dwie. Mam trochę czasu, mogę jej pomóc. Ona musi codziennie siedem godzin – próbówka, numerek, buteleczka, próbówka, numerek, buteleczka. Kiedy schodzi na lunch, studiuje stenografię; chce dostać pracę w gabinecie lekarskim. To jej się podoba. Ruch, dużo ludzi i ona odbiera telefony, pisze, zapisuje, stenografuje. Siedzi więc godzinę przy kawie i wgryza się w te znaki, dzięki którym będzie mogła szybciej zanotować polecenie doktora. Oby tylko pomogły jej nadążyć za owym „szybciej, szybciej”...

Potem Violet wraca na górę, zakłada biały fartuch i zaczyna odlepiać numerek. Numerki przylegają do gumowych rękawiczek, drą się, trzeba robić nowe nalepki. Praca ma jedną zaletę – można przy niej myśleć na własny użytek. Więc siedem godzin dziennie Violet myśli, czasem na głos do mnie i przeszkadza mi myśleć na swój własny użytek. Przeszkadza tym bardziej, że mówi cicho, a nie rozumiem jej jeszcze tak dobrze.

Odklejam numerek wychylona do Violet. Okazuje się, że ona zmieniła o mnie zdanie. Nie wiem z jakiego na jakie, ale wiem, że coraz bardziej jestem oschła. Może nie tam, gdzie już się do mnie takiej przyzwyczaili. A może i tam też. Przestałam być miła. To dobrze. Ale teraz ta Włoszka zmieniła o mnie zdanie i chce mi coś powiedzieć. Otóż jeszcze dwa lata temu bardzo łatwo było dostać pracę. Wystarczyło podzwonić po znajomych i zawsze coś się znalazło. A teraz jest już inaczej. Trzeba chodzić od agencji do agencji, wypisywać aplikacje. Ale... nie tylko to. Teraz zadają coraz dziwniejsze pytania. Pytano ją nawet, ile zapłaciła za meble i czy wychodzi wieczorami z domu. Już nie dzwoni do znajomych. Kazała wyłączyć telefon.

A w ogóle Violet chciała być artystką. Studiowała malarstwo i miała wielu przyjaciół. Spędzali całe noce przy winie, rozmawiając o sztuce i miłości. Miłość... Pewnego razu siedzący obok niej Japończyk pochylił się ku niej, jakby chciał powierzyć jej jakąś tajemnicę. W dłoniach trzymał widelec i nóż.

– Miłość – powtórzył wysunąwszy rękę z nożem – to nie jest ani to, ani to – powiedział wskazując na widelec.

– To jest ten dźwięk – i uderzył lekko jednym o drugie.

Oczy Violet są bardzo piękne, ale naokoło nich puder zbiera się w maleńkich, ledwo dostrzegalnych rowkach. Ubrana jest elegancko i starannie. Zanadto starannie.

+ + +

Postanawiam przeprowadzić eksperyment psychologiczny na sobie i Izaaku, uznać wszystkie swoje żale za niebyłe i zacząć od nowa. Był więc ten ranek bardzo przyjemny, a o dwunastej pojechaliśmy do kliniki. Pierwszy raz odczułam coś w rodzaju strachu podczas przeprowadzania wywiadu. Ankietowany mężczyzna ledwie odpowiadał na pytania. Murzyn – wcięty skórzany płaszcz, kapelusz z szerokim rondem, miał 33 lata, a wyglądał jak chłopiec. Na pytanie o narkotyki odpowiada twierdząco, zapytany o alkohol – „heavy drinker”. Skończyłam już, wstaję, a on siedzi dalej i patrzy. Wtedy poczułam to ukłucie strachu. Otworzyłam drzwi i pokazałam mu wyjście, podniósł się, wyszedł, ale w korytarzyku oddzielającym mój pokoik od dużego holu przejściowego, zatrzymał się, odwrócił i wówczas znów pokazałam mu kierunek. Odetchnęłam, kiedy znaleźliśmy się wśród ludzi. Po południu weszłam do chłodni odstawić próbówki i nagle zobaczyłam pudełko, które Sheila przywiozła z Bostonu. Na pudełku notatka: „zawartość jednej buteleczki okazała się zanadto rozcieńczona”. I nagle przypomniałam sobie tę scenę, kiedy wezwał mnie szef i niemal konspiracyjnym szeptem powiedział „w jednej buteleczce była czysta woda”. Okazuje się, że ta czysta woda, to po prostu „zanadto rozcieńczony roztwór”.

– Kłamca – powiedziałby Izaak. Ale czy jest to kłamstwo? Prawda jest tylko relacją pomiędzy czyjąś percepcją a faktem. Nagim faktem. A czy istnieje nagi fakt? Wystarczy nieco inne rozłożenie akcentów i zmienia się prawda. Dla alkoholika lekki koktajl, który pije się na przyjęciu, to też czysta woda, tak jak dla dra Sz. rozcieńczony roztwór. Zresztą gdyby powiedział, że roztwór ma za małe stężenie, nie zrobiłoby to tak wielkiego wrażenia. Ale „czysta woda” zamiast Gamma Globuliny, to już sabotaż, przestępstwo, kryminał.

+ + +

Pojawia się możliwość służbowego wyjazdu do Waszyngtonu. Izaak pyta mnie:

– Nie miałabyś nic przeciwko temu, żeby pojechać?

Wie, że chcę pojechać. Przy okazji porozmawiałabym z Heńkiem o przedmowie do tomiku. Ja z kolei wiem, jak niepewna jest to sprawa i nie zdradzam się z tym, że mi zależy.

– Mogę.

– W takim razie myślę, że ty pojedziesz.

Nie cieszę się. Jeszcze za wcześnie. Może jeszcze dziesięć razy zmienić zdanie i wymyślić dziesięć najbardziej prawdopodobnych powodów. Czy pojadę, czy nie, i tak ja muszę wszystko przygotować. Idę więc powyjmować próbówki z zamrażarki. Po pół godzinie spotykam go tam. Coś się zmieniło, pofatygował się trzy piętra.

– Widzę, że nie masz specjalnej ochoty i ja nie mam. Ale muszę tam kogoś spotkać, wobec tego to ja jadę. Za to następnym razem już bez wątpienia ty. Następnego dnia znów zmienia zdanie:

– Obiecałem ci, a boję się, że mógłbym nie dotrzymać obietnicy, bo już nie mamy pieniędzy. Chcę, abyś pojechała teraz. – Bullshit, powiedziałaby Elżunia, ale jadę w poniedziałek. Izaak jest enigmą dla nas wszystkich. Nikt z nas nie wie, co w jego życiorysie jest prawdą, a co wymysłem. Nie wiemy nawet, czy był rzeczywiście w Tybecie, czym lubi się chwalić. Jego jedynym bliskim znajomym w całym instytucie jest dr Denmark, w którego gabinecie znika na długie rozmowy.

– Czy Izaak jest gejem? – zapytał mnie raz szef.

– To trudno powiedzieć, a czy dr Denmark jest? – odpowiedziałam.

– To trudno powiedzieć.

+ + +

Śpię. Odsunęłam od siebie cały wieczór ze wszystkimi jego sprawami. Otoczona ścianami snu nie istnieję. Moje nerwy otulone szczelnie i troskliwie leżą sobie z rozrzuconymi beztrosko rękoma. Nie terroryzują mnie, nie domagają się papierosa, śmiechu, krzyku... Śpię. Może później, za chwilę wstanę, znajdę się znów twarzą w twarz z moim czasem, ze wszystkim, co każdą swoją przychodzącą godziną daje i każdą odchodzącą odbiera. Ale teraz jestem tu. Oddalona, bezpieczna, ukryta. Nic nie słyszę, nic nie słyszę... Słyszę. Słyszę dzwonek telefonu, dotarł do mnie aż tu, do mojego śniegiem otulonego ogrodu. Rozprężone nerwy znów czają się do skoku, ale wstrzymuję je, nie chcę tam wrócić. Jeszcze nie teraz. Władek podniósł już słuchawkę. Kto dzwoni? Ktoś, kto dawno nie dzwonił, ktoś, o kim nie wiemy, co u niego słychać. Ktoś.

I nagle odnajduję maleńki strumyk, który wciąż płynie gdzieś na dnie każdej mojej godziny, jawy i snu. Ja czekam. Czekam na coś, co może jeszcze przyjść. Na coś, co tyle razy już utraciłam i odzyskałam. Na coś, o czym nic nie wiem, co może nigdy się nie zjawi. Czekam.

+ + +

Na rogu 67. ulicy i Drugiej Avenue strajk głodowy studentów ukraińskich. Przechodzę teraz tamtędy codziennie, ponieważ stare wejście do metra zamknięte. Tak lepiej, bo nikogo nie spotykam po drodze. Ten zeszyt dostałam od Rebeki, a ona sama jest teraz gdzieś w Missouri, pomaga matce budować pomieszczenia na hodowlę psów. A wieczorem siedzi w swoim domku na kółkach, pisze wiersze i czyta. I będzie szukała pracy, albo na uniwersytecie, albo w fabryce. Dziś przeprowadzka w naszym laboratorium. Każdy ma swój mały box, w którym mieści się biurko i dwa krzesła, ja mam maszynę do pisania. Cieszy mnie, że będę sama. Ratuję się pracą. Postanowiłam udekorować ten kąt, otwieram teczkę „osobiste” i nagle list od Sheili. Zostawiła go dla mnie z myślą, że natknę się nań kiedyś, kiedy jej tu nie będzie. Mówi do mnie przez telefon: jestem z tobą, tylko nie tam.

Kiedyś jechałyśmy wszystkie razem metrem. Ja z Elżunią z jednej strony, na sąsiedniej ławce Sheila w brązowym kapeluszu z koralikami, Rebeka w czarnym kapeluszu i płaszczu bordo z lat -estych, obok Marlene. Przy wyjściu Sheila mówi – Zastanawiałam się, co myślałabym o was, gdybym nie była was znała. Byłabym zaintrygowana. – Śmiejemy się wszystkie. To dlatego tak ciężko mi teraz, kiedy ich tu nie ma.

Wczoraj znów klinika, ale dziś Izaak zdecydował, że kończymy te badania. A więc znów jakiś rozdział zamknięty. Ukraiński strajk głodowy trwa już drugi tydzień, teraz na Trzeciej Avenue i 67. ulicy. Leżą na kołdrach, śpią. Ten odcinek 67. bardzo ciekawy – straż pożarna, policja, synagoga i misja sowiecka. Dlatego pewnie tutaj ten strajk.

Paweł chory. Miał trzy razy zapalenie ucha w ciągu ostatnich dwóch miesięcy. Nie licząc świnki i grypy. Jesteśmy do cna wyczerpani. Teraz jakiś dziwny wirus, który atakuje gardło. Ja myślę, że to angina, ale u nich za każdym razem jest to coś innego i zawsze dają ten sam antybiotyk. – Dlaczego antybiotyk, jeżeli to wirus? – pytam. Odpowiedź też zawsze ta sama, aby zabić towarzyszące bakterie.

+ + +

Dr Sz. zrobił zebranie i ja zostałam zaproszona. Zapewne za wysługę lat. Zaproponowałam, abyśmy wypili po szklaneczce wina. Propozycja przeszła. Izaak dał na wino, ja dodałam i kupiłam precelki. Zaczęło się mówić o chińskiej wódce, Dr. Sz. zapytał o to Lee, a ja wtrąciłam coś o spirytusie.

– Pan pił zapewne – powiedziałam do szefa.

I wówczas opowiedział, jak w obozie pracy dawano im codziennie rano 200 gram spirytusu, przed wyruszeniem do lasu przy 40. stopniach mrozu.

– A i tak pod koniec dnia zaczynaliśmy zamarzać.

– A coście jedli? – spytal Izaak.

– Mrożone kartofle i kapustę, 600 kalorii dziennie.

Na Izaaku zrobiło to duże wrażenie. Czyta teraz Sołżenicyna.

– Nie wiedziałem, że on był w obozie – powiedział.

Zajrzeliśmy do curriculum vitae i rzeczywiście, nigdy jakoś nie zauważyłam, że między 39. a 46. rokiem – biała plama. W 39. był jeszcze w Pizie na studiach medycznych, a w 46. kontynuował już medycynę w Tomsku. Które to już dla niego wygnanie? Tyle tylko, że triumfalne. Przynoszące światową sławę. Jeszcze kilka lat temu prowadził badania nad żółtaczką wśród dzieci na lubelskich wsiach. To dlatego tak chętnie pomaga emigrantom, chociaż to nie ułatwia mu zawodowej sytuacji. Ja po polonistyce, a Angela jeszcze trzy lata temu tańczyła solowe partie w operze rumuńskiej.

– Czy jak przyjmowali asystentkę dla szefa, to specjalnie szukali kogoś, kto mówi po polsku? – pyta z przekąsem Cathy.

– Nie, szukali kogoś wyjątkowo inteligentnego i błyskotliwego i dlatego mnie przyjęli – odcinam się. Ale prawda jest inna. Moja siostra powiedziała Helenie, że jesteśmy bez pracy i z małym dzieckiem i to Helena poprosiła ojca, żeby mnie przyjął. Na tych warunkach mógłby przyjąć najbardziej wykwalifikowanego asystenta.

Zresztą cały instytut jest trochę międzynarodowy. Jeden z dyrektorów, Czech z pochodzenia, zatrudnił wielu najświeższych emigrantów politycznych, tych z 68. W księgowości żona byłego przedstawiciela czeskiego w ONZ, w laboratoriach jakieś sławy sportowe. Ja, która w życiu byłam ze trzy razy na meczu, odbywam na korytarzu pogaduszki z jakimś znakomitym mistrzem piłkarskim. On mówi po czesku, ja po polsku. On lepiej rozumie, bo odbierał w telewizji program z Katowic. Dr N., czeski wirusolog, lubi opowiadać swój sen, podobno typowy sen emigrantów politycznych: znów jest tam i nie może wyjechać.

Mój sen jest inny.

+ + +

Dla rozrywki staram się błyszczeć dowcipem w rozmowach z Izaakiem:

– Patrz – mówię – ten człowiek miał hepatitis czterdzieści lat temu!

– To prawdopodobnie była zwykła żółtaczka – odpowiada.

– Ty oczywiście nie wierzysz w przypadek hepaptitis przed oddzieleniem wirusa? – pytam podchwytliwie.

– Trudno mi z tobą rozmawiać – podsumowuje Izaak – ponieważ ty otrzymałaś wykształcenie na podstawach heglowskich, a ja...

Nie pamiętam, co powiedział i zresztą to nieważne, ważna jest sama wymiana. Przeprowadziłam pewne rozróżnienie. Lee zanadto subtelnego dowcipu nie zrozumie, Richard może zrozumie, ale nie doceni materii, wysiłku myślowego, który za tym stoi. Natomiast Izaak widzi to, czuje i docenia. Dostrzegam w jego oczach szacunek dla trudu, podziw dla skojarzenia. Najchętniej przed nim się popisuję. Popisuję dla popisu, bo Izaak nie ceni człowieka w nikim.

Szef ceni wszystkich, tylko nie w aspekcie pracy. W tym momencie wszyscy robią za mało i zarabiają za dużo. Tomek, którego bardzo lubi, skarżył mi się – Szef uważa, że mój tytuł i pensja są za wysokie, urlop za długi... – Nie może pojąć, że coś, co dla niego jest pasją życia, dla innych jest tylko pracą zarobkową. O trzeciej Carmen prosi o zwolnienie wcześniej z okazji sederu. Jej mąż jest Żydem i ona zawsze obchodzi wszystkie żydowskie święta. Trochę to podważa moje plany, bo mam umówione spotkanie z prezesem Fundacji i też chcę się zwolnić. Toteż, kiedy szef wchodzi do mojej „klatki” zaczynam:

– Wiem, co pan mi zechce powiedzieć, ale ja też muszę wyjść wcześniej, bo mam ważną rozmowę.

– Pewnie w sprawie książki – mówi, śmiejąc się. – Co tam taka książka, gdybyś napisała książkę o hepatitis to byłoby coś. A nie tam polska książka...

– Napiszę, napiszę, nie o hepatitis, ale o panu, o Izaaku, o wszystkich.

Kiedy po chwili wchodzę do niego, wyciąga zrobione przez siebie, bardzo piękne zdjęcia żony i Heleny.

– Ja też muszę się czymś pochwalić – mówi. – Zadzwoń do Heleny i powiedz jej, że ci się podobały – prosi, poklepując mnie przez biurko. Obiecuję mu to.

Następnego dnia po wizycie u dentysty, idę z Pawłem na hamburgera. Oto siedzi naprzeciw, partner do rozmowy, zmęczony jak ja chodzeniem, wie, co trzeba zamówić, popilnuje mi płaszcza jak wyjdę do toalety. Kto mi jeszcze jest potrzebny? W pociągu zapomina się i dłubie w nosie.

– Czytam ciekawą książkę wielkiego polskiego pisarza.

– O czym? – pyta Paweł.

– Do pociągu wsiada bardzo piękna dziewczyna, wszyscy patrzą na nią, bo jest piękna i nagle ona zaczyna dłubać w nosie. Nie jestem pewna, czy uchwycił więc łopatologicznie podkreślam, pytając:

– Czy to ładnie?

– Nie, nieładnie, ale ja mogę – odpowiada Paweł. – Ja nie jestem piękny.

+ + +

Po plecach spłynęła mi strużka potu. Było jeszcze gorąco. Nawet tu, kilkanaście metrów pod ziemią. Gorąco i duszno. Co chwilę pociąg wdzierający się na pustą o tej porze stację, napędzał jakby falę powietrza, które tylko dlatego dawało złudzenie chłodnego, że było go dużo. Jedynie ten rów czerniejący tuż po moimi stopami milczał. Pamiętam, po raz pierwszy w moskiewskim metrze doznałam tego strachu. Ja tam, w dole, i ta sunąca, hucząca, przerażająca masa pociągu. To było tyle lat temu i dopiero tutaj powrócił ten strach, powrócił na co dzień. Nie był to strach jedyny, a nawet, wydaje mi się, był to jeden ze strachów mniejszych. Ustępował przed wieloma innymi. Ustępował przed strachem naczelnym, generalnym – strachem, że nie zdążę. O, ten strach nie opuszczał mnie na chwilę. Kiedy przy biurku sięgałam po pierwszą księgę do rejestrowania wyników, ten „nie zdążę” strach paraliżował mnie. Fala gorącego powietrza podchodziła do głowy, cyfry skakały jedna przez drugą i nie mieściły się w schludnych krateczkach. Ten strach budził mnie w sobotę rano, „nie zdążę” zaczynało stukać do mózgu, robota leciała mi z rąk, czas przeciekał przez palce.

Nie zdążę, myślałam i teraz, wygięta nad szynami, czekając aż tam gdzieś, daleko, światło reflektorów rzuci się nagle na szyny i oznajmi nadjeżdżający pociąg. Lubiłam to nagłe światło na szynach, jeszcze zanim można było dostrzec dwa ogromne ślepia. Wtedy odsuwałam się szybko, jak najdalej od łożyska, w którym tak zwinnie poruszała się ta masa.

A przecież, myślałam, gdybym nie odsunęła się na czas, straciła rownowagę, znikłoby wszystko. Znikłby ten przeklęty strach, że nie zdążę, choć wtedy naprawdę nie zdążyłabym donikąd. A tymczasem szyny widoczne jeszcze wyraźnie na stacji dalej zlewały się już z czernią tunelu. Ludzi prawie nie było. Kilka osób rozsypanych na całej długości peronu. Nad wszystkimi górowała ogromna, nieubłagana, patrząca na dwie strony, jak oblicze jakiegoś boga, twarz zegara.

„Nie zdążysz”, mówiła do mnie całą swą szyderczą wszechpotęgą. I rzeczywiście, pociąg jakby utknął gdzieś w brzuchu tunelu. Tkwił gdzieś tam, nie zdążał i nie zdążałam ja. Ochłodziło się nawet, choć czułam jeszcze, jak pod karkiem wyrasta mała kropelka potu i sunie w dół, między łopatkami, leniwa jak rzeka w dolinie. Stałam tak w miejscu, jak stoi drobny pyłek żelaza w polu działania dwóch sił magnetycznych. Z jednej strony mroczna zagadkowość tunelu, z drugiej jaśniejąca w swej pysze oczywistość zegara. Szczęśliwy jest drobny pyłek. Nie wie. Nie wie, dlaczego stoi w miejscu. Ja wiedziałam. Gdyby tunel napełnił się światłem, hukiem i tą kupą żelastwa, której tak się bałam, przeciągnąłby mnie na swoją stronę. Wyrwał spod znaku „nie zdążę”, spod szyderczej władzy boga o dwu obliczach.

– Jeszcze chwila, jeszcze dwie – mówiłam sobie. Lubiłam myśleć „chwila” na przekór zegarowi, który miał je wszystkie zmierzone i poukładane w przegródkach i ciągle obmacywał je swymi czarnymi wąsami, jakby chciał sprawdzić, czy leżą tam jeszcze, czy są. Tunel milcząc przegrywał. Coraz częściej zatrzymywałam wzrok na tarczy zegara. Zdawało mi się, że jednym ramieniem wskazówki sięga w moją stronę. Sprawdza, czy ciągle tu jestem, czy ciągle nie zdążam. I wtedy właśnie, jakby na pomoc, gdzieś daleko, szyny mrugnęły leciutkim światłem. Poczułam to raczej niż zobaczyłam, z wysiłkiem oderwałam oczy od złowieszczego zegara. Światło w tunelu wzmagało się, lekko i bezgłośnie sunęło po szynach, a za nim z hukiem, zgrzytem i hałasem sunął potwór o dwu ślepiach.

– Zdążę – spojrzałam wyzywająco na zegar. I nagle tarcza skurczyła się jakby, czarna wskazówka posunęła się jakoś szybko, nerwowo i zawisła jak postrzelone skrzydło.

Drzwi wagonu rozsunęły się z charakterystycznym jazgotem.