Pamięci pana Lee i Alice

CZĘŚĆ I

1

Już od Atlanty spoglądała przez okno wagonu restauracyjnego z niemal fizyczną przyjemnością. Pijąc kawę do śniadania, patrzyła, jak ostatnie wzgórza Georgii ustępują miejsca czerwonej ziemi i jak pojawiają się kryte blachą domy, stojące pośrodku pozamiatanych podwórek z nieodzownymi werbenami na grządkach otoczonych pobielonymi oponami. Uśmiechnęła się szeroko na widok pierwszej anteny telewizyjnej na niepomalowanym domku murzyńskiej rodziny, a im było ich więcej, tym bardziej się radowała.

Jean Louise Finch zawsze podróżowała samolotem, ale piątą doroczną pielgrzymkę do domu – z Nowego Jorku do węzła Maycomb – postanowiła odbyć koleją. Po pierwsze, gdy leciała po raz ostatni, umierała ze strachu, bo pilot wybrał kurs przez środek tornada. Po drugie, podróż samolotem oznaczałaby, że ojciec musiałby wstać o trzeciej nad ranem i przejechać sto mil, by odebrać ją z Mobile, w dodatku przed całym dniem pracy. Miał siedemdziesiąt dwa lata; to już nie było fair. Cieszyła się, że wybrała pociąg. Bardzo się zmieniły od czasu jej dzieciństwa, a nowe doświadczenie było dla niej zabawne. Kiedy wciskała umiejscowiony w ścianie przycisk, zjawiał się bagażowy, niczym otyły dżin. Na jej rozkaz z innej ściany wyskakiwała umywalka z nierdzewnej stali, znajdowała się tam też toaleta, na której można oprzeć stopy. Jean Louise postanowiła, że nie da się zastraszyć instrukcjom, które rozmieszczono w przedziale – szumnie zwanym salonikiem – lecz gdy poprzedniej nocy układała się do snu, zatrzasnęła się w ścianie wraz z koją, bowiem nie skorzystała z dobrej rady, by zaciągnąć dźwignię za wsporniki. Z opresji wybawił dziewczynę wspomniany bagażowy, co niestety kosztowało ją nieco zażenowania, jako że zazwyczaj sypiała w samej bluzie od piżamy.

Miała szczęście, że właśnie patrolował korytarz, gdy utknęła w potrzasku.

– Zaraz panienkę wyciągnę – zawołał, usłyszawszy łomotanie.

– Proszę, nie! – odpowiedziała. – Wystarczy, że powie mi pan, jak stąd wyjść.

– Pomogę pani odwrócony plecami – obiecał i tak też uczynił.

Rankiem, gdy się obudziła, pociąg toczył się wolno przez zwrotnice na terenach kolejowych pod Atlantą. Tym razem postąpiła zgodnie z instrukcją i pozostała w pościeli do czasu, aż za oknem mignął College Park. Ubrała się w swoim stylu „Maycomb”: w szare portki, czarną bluzkę bez rękawów, białe skarpetki i pantofle. Choć od spotkania dzieliły ją cztery godziny, już niemal słyszała pełne dezaprobaty prychnięcie ciotki Alexandry.

Gdy zaczynała czwartą filiżankę kawy, pociąg Crescent Limited, niczym olbrzymia gęś, donośnym głosem pozdrowił swego partnera zmierzającego na północ i mostem nad Chattahoochee wtoczył się do Alabamy.

Chattahoochee jest szeroka i błotnista. Tego dnia poziom wody był niski; żółta łacha piasku zmieniła nurt rzeki w wątłą strużkę. Być może zimą zaczyna śpiewać, pomyślała. Rety, nie pamiętam ani linijki tego wiersza. Gdym wędrował dolinami? Nie, to nie to. A w ogóle, chodziło o ptactwo wodne czy o wodospady?

Skarciła się w duchu za niesforne myśli, gdy skojarzyła, że poeta Sidney Lanier musiał mieć w sobie coś z jej dawno zmarłego kuzyna, Joshuy Singletona St. Claira, którego prywatny, literacki rezerwat rozciągał się od Black Belt po Bayou La Batre. Ciotka Jean Louise często stawiała kuzyna Joshuę za przykład, wzorzec pozostający poza wszelką krytyką: miał to być człowiek wielkiego formatu, przedwcześnie zgasły poeta, zaś Jean Louise dobrze by zrobiła, gdyby zachowała ową chlubę rodziny we wdzięcznej pamięci. Portrety istotnie przynosiły familii zaszczyt – kuzyn Joshua żywo przypominał wynędzniałego Algernona Swinburne’a.

Jean Louise uśmiechnęła się mimowolnie, wspominając chwilę, w której ojciec wyjawił jej resztę prawdy. Istotnie, talent kuzyna Joshuy zgasł przedwcześnie, lecz nie z woli Boga, ale wskutek spraw zgoła przyziemnych.

Wstąpiwszy na uniwersytet, kuzyn Joshua studiował nazbyt ciężko i rozmyślał przesadnie, do tego stopnia, że stał się postacią żywcem wyjętą z dziewiętnastego stulecia. Nosił z upodobaniem pelerynę typu Inverness oraz pancerne buty kawaleryjskie, wykonane przez kowala wedle jego projektu. Frustrację kuzyna Joshuy wywołała reakcja władz na to, że próbował zastrzelić rektora uczelni, który w jego mniemaniu potrafił jedynie „gospodarować ściekami”. Zarzut był niewątpliwie słuszny, jednak trudno usprawiedliwić nim napaść z bronią w ręku. Dzięki temu, że spora kwota po cichu zmieniła właściciela, udało się kuzyna Joshuę przenieść na drugą stronę torów, do państwowej instytucji dla nieodpowiedzialnych, gdzie pozostał do końca swoich dni. Podobno od tamtej pory zachowywał się całkiem rozsądnie, póki ktoś nie wymienił przy nim nazwiska rektora, wtedy bowiem kuzyn z okropnym grymasem na twarzy przyjmował postawę żurawia krzykliwego. Potrafił w niej wytrwać osiem godzin i więcej, żadna siła nie mogła go zmusić do opuszczenia nogi, póki nie zapomniał o swym wrogu. W lepsze dni kuzyn Joshua czytywał grekę, a wszystko, co po nim zostało, to cieniutki tomik wierszy wydany prywatnym nakładem w Tuscaloosie. Poezja ta tak bardzo wyprzedziła swoje czasy, że do dziś nikt jej jeszcze nie odszyfrował, jednak ciotka Jean Louise nadal, podobno zupełnie przypadkiem, trzyma ów zbiorek w dość widocznym miejscu, a mianowicie na stole w salonie.

Jean Louise roześmiała się głośno i natychmiast rozejrzała wokół, by sprawdzić, czy nikt nie słyszał. Ojciec miał wyjątkowy dar ośmieszania wykładów swej siostry na temat wyższości któregokolwiek z Finchów. Zawsze dopowiadał córce resztę historii, po cichu i z powagą, lecz Jean Louise miała czasem wrażenie, że dostrzega wtedy w oczach Atticusa Fincha znajome, figlarne błyski – a może to tylko światło tańczyło w szkłach jego okularów? Nigdy nie była pewna.

Pejzaż za oknem przesuwał się leniwie, gdyż pociąg wyraźnie zwolnił bieg. Od szyby aż po horyzont widać było jedynie pastwiska i czarne sylwetki krów. Jean Louise zastanawiała się, dlaczego nigdy nie przyszło jej do głowy, że to taki piękny kraj.

Stacja w Montgomery gnieździła się u szczytu głębokiego zakola rzeki Alabama. Gdy Jean Louise wysiadła na chwilę z pociągu, żeby rozprostować nogi, bezbarwność dworca, jego oświetlenie i bukiet osobliwych zapachów wydały jej się znajome, ale czegoś brakowało. Grzejników parowych, o właśnie! I kolejarza z łomem, włażącego pod wagon. Brzęku metalu i głośnego ss-ss-sss, gdy z instalacji buchała biała para, a pasażerowie czuli się jak w stołowym podgrzewaczu. W nowych wagonach były grzejniki olejowe.

Całkiem bez powodu zawładnął nią dawny lęk. Nie odwiedzała tego dworca od dwudziestu lat. Kiedy jako dziecko przybyła do stolicy stanu z Atticusem, przeraziła ją myśl o tym, że pociąg rozkołysze się na nadbrzeżnym torze i spadnie, a wtedy wszyscy utoną. Zapomniała o strachu, gdy wróciła do wagonu i ruszyła w stronę domu.

Pociąg stukotał na torze przecinającym sosnowe lasy, a gdy mijał polanę z bocznicą, zatrąbił pogardliwie na krzykliwie pomalowaną lokomotywę z dzwonowatym kominem, muzealny egzemplarz z godłem koncernu drzewnego. Crescent Limited mógł połknąć ją w całości i jeszcze zostałoby miejsce. Greenville, Evergreen, węzeł Maycomb.

Poprosiła konduktora, by nie zapomniał jej wypuścić, ale że ów konduktor był sędziwym człowiekiem, domyślała się, jakiego spłata psikusa: pozwoli, by pociąg przemknął przez Węzeł Kolejowy Maycomb jak nietoperz z piekła rodem i zatrzymał się ćwierć mili za stacyjką, a potem powie na pożegnanie, że bardzo żałuje, ale prawie zapomniał. Pociągi się zmieniały, ale konduktorzy nie. Dowcip z przystankami na żądanie i panienkami-pasażerkami najwyraźniej był w ich mniemaniu nieśmiertelny. Atticus, który potrafił przewidywać zagrywki wszystkich konduktorów od Nowego Orleanu po Cincinatti, naturalnie czekałby na nią nie więcej niż sześć kroków od miejsca, w którym musiałaby wysiąść.

Jej domem było hrabstwo Maycomb, terytorium długie może na siedemdziesiąt mil, a w najszerszym miejscu sięgające trzydziestu; głusza nakrapiana maleńkimi osadami, z których największa to stołeczne miasteczko Maycomb. Jeszcze całkiem niedawno hrabstwo było tak odcięte od spraw krajowych, że jego mieszkańcy, nieświadomi politycznych upodobań Południa w ostatnim dziewięćdziesięcioleciu, nadal głosowali na republikanów. Nie dojeżdżały tam pociągi, a nazwa „Węzeł Kolejowy Maycomb” była czysto grzecznościowa, bo sama stacja znajdowała się dwadzieścia mil od granicy, w hrabstwie Abbott. Autobusy kursowały nieregularnie i w zasadzie donikąd; rząd federalny przeciął okoliczne bagna tylko jedną czy dwiema szosami, by ludność miała którędy stąd uciec. Jednak niewielu obywateli korzystało z tych dróg, bo i po co? Kto nie potrzebował wiele, ten znalazł tu dość dla siebie.

Miasto oraz hrabstwo wzięły swą nazwę od pułkownika Masona Maycomba, człowieka, którego nadmierna pewność siebie i niebywały upór przekraczały zdolność pojmowania nawet osób wiernie towarzyszących mu w wojnie z plemieniem Krików. Terytorium, na którym miał działać, położone na skraju przybrzeżnych równin, było pagórkowate na północy i płaskie na południu. Pułkownik Maycomb, przekonany, że Indianie nie cierpią walczyć na równinach, tropił ich na północnej rubieży. Gdy jego przełożony, generał, odkrył, że Maycomb włóczy się wśród wzgórz, podczas gdy Krikowie siedzą w każdym sosnowym zagajniku na południu, wysłał doń zaufanego indiańskiego gońca ze zwięzłym rozkazem: „Idź pan na południe, do cholery”. Maycomb jednak, przekonany, że to podstęp Krików, którzy jakoby chcieli wciągnąć go w pułapkę (czyż nie dowodził nimi błękitnooki, rudowłosy diabeł?[1]), wziął zaufanego indiańskiego gońca do niewoli, po czym ruszył jeszcze dalej na północ. W końcu jego oddział całkiem się zagubił w pierwotnych lasach Alabamy i tam też tkwił, w stanie kompletnego skołowania, do końca wojen.

Gdy minęło już dostatecznie wiele lat, by pułkownik Maycomb nabrał przekonania, iż rozkaz przyniesiony przez gońca jednak mógł być prawdziwy, poderwał swych ludzi do marszu na południe. Po drodze żołnierze napotkali osadników napływających w głąb lądu i od nich dowiedzieli się, że Wojny Indiańskie dobiegły końca. Prawdę mówiąc, żołnierze i osadnicy tak się polubili, że zostali przodkami Jean Louise Finch, zaś sam pułkownik Maycomb udał się w dalszą drogę, aż do miasta, które dziś znamy jako Mobile, pragnąc dopilnować, by jego osiągnięcia zostały należycie docenione. Oficjalna historia stanu jakoś nie potwierdza tej prawdy, jednak takie są fakty przekazywane drogą ustną z pokolenia na pokolenie i zna je każdy mieszkaniec Maycomb.

– …i przyniosę walizki panienki – powiedział bagażowy.

Jean Louise podążyła za nim z wagonu restauracyjnego do swego przedziału. Wyjęła z portfela dwa dolary: jednego za usługę, a drugiego w podziękowaniu za uwolnienie ostatniej nocy. Pociąg naturalnie przemknął przez stacyjkę jak nietoperz z piekła rodem i zatrzymał się 440 jardów dalej. Zaraz też zjawił się konduktor. Szczerząc zęby w uśmiechu, wyznał, że bardzo żałuje, ale prawie zapomniał. Jean Louise odpowiedziała mu uśmiechem i z lekkim zniecierpliwieniem zaczekała, aż bagażowy rozłoży żółty stopień. Gdy pomógł jej zejść, wręczyła mu dwa banknoty.

Ojciec na nią nie czekał.

Powiodła spojrzeniem po torach w kierunku stacji i zobaczyła na malutkim peronie rosłego mężczyznę, który zaraz zeskoczył na ziemię, wybiegając na spotkanie.

Zamknął ją w niedźwiedzim uścisku, a potem odsunął nieco i pocałował w usta – najpierw siarczyście, a potem delikatnie.

– Nie tutaj, Hank – mruknęła zadowolona.

– Cicho, dziewczyno – odpowiedział, obejmując dłońmi jej twarz. – Jeśli zechcę, będę cię całował nawet na schodach sądu.

Szczęśliwym posiadaczem prawa do całowania jej nawet na schodach sądu był Henry Clinton, przyjaciel od dziecka, towarzysz jej brata oraz – gdyby tylko dalej tak ją całował – przyszły mąż. „Kochaj kogo chcesz, ale wychodź za swoich” – tak brzmiała zasada, którą Jean Louise pojmowała wręcz instynktownie. Henry Clinton był z tej samej gliny co ona, dlatego przestrzeganie zasady nie wymagało szczególnego trudu.

Ramię przy ramieniu pomaszerowali po walizkę.

– Co z Atticusem? – spytała.

– Dłonie i barki dają mu dziś popalić.

– W takim stanie nie może prowadzić, prawda?

Henry ugiął palce prawej dłoni do połowy i odparł:

– Raczej nie jest w stanie zacisnąć pięści. W takie dni panna Alexandra musi mu wiązać buty i zapinać koszulę. Nawet brzytwy nie utrzyma.

Jean Louise pokręciła głową. Była za stara na to, by się pieklić na niesprawiedliwość losu, ale i za młoda, by przyjąć bez walki wiadomość o ciężkiej chorobie ojca.

– Naprawdę nic się nie da zrobić?

– Przecież wiesz, że nie – odpowiedział Henry. – Przyjmuje siedemdziesiąt granów[2] aspiryny dziennie, to wszystko.

Henry dźwignął jej ciężką walizkę i ruszyli w stronę samochodu. Zastanawiała się, w jaki sposób zachowywałaby się, gdyby co drugi dzień miała tak cierpieć. Z pewnością nie jak Atticus: gdy ktoś go pytał o samopoczucie, odpowiadał, ale nigdy się nie skarżył, nie widział powodu, by mówić o sobie, skoro jego stan się nie zmieniał.

Henry dowiedział się o jego chorobie przez przypadek. Pewnego dnia, gdy pracowali w piwnicy archiwum nad sprawą tytułu własności do pewnej nieruchomości, Atticus sięgnął po ciężką księgę hipoteczną, pobladł nagle i upuścił ją na podłogę.

– Co się dzieje? – spytał wtedy Henry.

– Reumatoidalne zapalenie stawów. Mógłbyś podnieść? – poprosił Atticus.

Henry zapytał, jak długo to trwa, a Atticus odrzekł, że sześć miesięcy. Jean Louise już wie? Nie. Zatem lepiej będzie ją zawiadomić.

Jeśli to zrobisz, przyleci tu i będzie próbowała mnie niańczyć, a jedyny sposób na tę chorobę jest prosty: nie mogę pozwolić, żeby mnie pokonała.

Temat był zamknięty.

– Chcesz prowadzić? – spytał Henry.

– Nie wygłupiaj się – odparła. Choć była poważanym kierowcą, nienawidziła posługiwać się mechanizmami bardziej skomplikowanymi niż agrafka: składanie leżaka było dla niej czynnością wysoce irytującą, nigdy też nie nauczyła się jeździć na rowerze i pisać na maszynie, a ryby łowiła za pomocą kija. Jej ulubioną grą był golf, albowiem liczyły się w nim zaledwie trzy składniki: kij, mała piłeczka oraz odpowiedni stan umysłu.

Zielona z zazdrości przyglądała się, jak Henry bez wysiłku panuje nad wozem. Samochody są jego sługami, pomyślała.

– Wspomaganie kierownicy? Automatyczna skrzynia biegów? – spytała.

– Jasne.

– A co będzie, jeśli to wszystko się zepsuje? Nie masz nawet dźwigni zmiany biegów. Wtedy będziesz miał problem, prawda?

– Wszystko się nie zepsuje.

– Skąd wiesz?

– Na tym polega wiara. Chodź do mnie.

Wiara w General Motors. Położyła głowę na jego ramieniu.

– Hank – odezwała się po chwili. – Tak naprawdę… Co ci się stało?

Powtarzali ten żart od lat. Różowa blizna zaczynała się pod jego prawym okiem, zahaczała o nozdrze i biegła ukosem przez górną wargę. Pod wargą zaś nosił sześć sztucznych zębów, lecz nawet Jean Louise nie mogła go namówić, by je wyjął i pokazał. W takim stanie powrócił z wojny. Podobno jakiś Niemiec, chyba głównie po to, by wyrazić swoje niezadowolenie z racji zakończenia wojny, zdzielił go w twarz kolbą karabinu. Jean Louise postanowiła wierzyć, że to prawdopodobna historia, chociaż… Skoro istniały już działa strzelające za horyzont, bombowce B-17, broń rakietowa i tak dalej, Henry najpewniej nigdy nie znalazł się tak blisko Niemców.

– Powiem ci, skarbie – odparł. – Siedzieliśmy w berlińskiej piwnicy. Wypiliśmy wszyscy odrobinę za dużo i zaczęła się bójka… Chciałaś usłyszeć wiarygodną wersję, prawda? I co, teraz za mnie wyjdziesz?

– Jeszcze nie.

– Dlaczego?

– Chcę być jak doktor Schweitzer i bawić się do trzydziestki.

– O, ten się bawił – odparł ponuro Henry.

Jean Louise wśliznęła się pod jego ramię.

– Wiesz, co mam na myśli – powiedziała.

– Wiem.

Nie było porządniejszego młodzieńca, jak twierdzili mieszkańcy Maycomb, niż Henry Clinton. Jean Louise była tego samego zdania. Pochodził z południowego krańca hrabstwa. Wkrótce po tym, jak przyszedł na świat, jego ojciec porzucił rodzinę. Matka pracowała dniem i nocą w małym sklepiku na skrzyżowaniu dróg, by móc posłać syna do publicznych szkół w Maycomb. Henry, odkąd skończył dwanaście lat, pomieszkiwał na stancji naprzeciwko domu Finchów, a fakt ten czynił go postacią nieprzeciętną: był sam sobie panem, wolnym od władzy kucharek, ogrodników czy rodziców. Był też cztery lata starszy od Jean Louise, w tym wieku to ogromna różnica. Drwił z niej, a ona go uwielbiała. Gdy miał czternaście lat, odumarła go matka i został praktycznie z niczym. Atticus Finch zaopiekował się skromnym spadkiem – większość kwoty, którą udało się pozyskać ze sprzedaży sklepiku, pochłonęły koszta pogrzebu – i skrycie zasilał go własnymi pieniędzmi, chłopakowi zaś załatwił pracę sprzedawcy w Jitney Jungle, oczywiście po lekcjach. Henry skończył szkołę i wstąpił do wojska, a gdy wojna dobiegła końca, poszedł na uniwersytet i studiował prawo.

Mniej więcej wtedy umarł nagle brat Jean Louise, a gdy koszmar tamtych dni dobiegł końca, Atticus, który zawsze marzył o tym, że przekaże synowi swą praktykę, postanowił wziąć pod skrzydła innego młodzieńca. W całkiem naturalny sposób wybrał Henry’ego, a ten z czasem stał się jego prawą ręką i jego oczami. Estyma, którą młody prawnik darzył swego dobroczyńcę, wkrótce przerodziła się w szczere oddanie – Henry traktował Atticusa Fincha jak ojca.

Co się jednak tyczy Jean Louise, nigdy nie uważał jej za siostrę. Przez wszystkie te lata, które spędził na wojnie i na studiach, zmieniła się z krnąbrnej dziewuchy w ogrodniczkach o mentalności rewolwerowca w całkiem niezłą podobiznę ludzkiej istoty. Gdy co roku przyjeżdżała do Maycomb z dwutygodniową wizytą, umawiał się z nią na randki. Choć nadal ruszała się jak trzynastoletni chłopak i gardziła wszelkimi kobiecymi ozdobami, była dla niego tak skończenie kobieca, że nie mógł się nie zakochać. Nietrudno na nią patrzeć, a jeszcze łatwiej spędzać z nią czas, choć w żadnym sensie tego słowa nie była „łatwą” osobą. Nosiła w sobie niepokój ducha, którego nie umiał rozgryźć, wiedział jednak, że to ta jedyna. Pragnął ją chronić, zamierzał się z nią ożenić.

– Nie masz dość Nowego Jorku? – spytał.

– Nie.

– Daj mi wolną rękę na te dwa tygodnie, a zobaczysz, że będziesz miała go dość.

– Czy to jakaś nieprzyzwoita sugestia?

– O, tak.

– Zatem idź do diabła.

Henry zatrzymał samochód, przekręcił kluczyk i obróciwszy się nieco, spojrzał na Jean Louise. Wiedziała, kiedy zamierzał rozmawiać poważnie. Jego po żołniersku przystrzyżone włosy jeżyły się wtedy gniewnie, twarz nabierała koloru, a blizna nabiegała czerwienią.

– Skarbie, chciałabyś, żebym to ujął w słowa godne dżentelmena? Panno Jean Louise, osiągnąłem już status ekonomiczny, który pozwoli mi utrzymać nas oboje. Niczym starotestamentowy Izrael trudziłem się przez lat siedem w winnicy uniwersytetu i na pastwiskach kancelarii adwokackiej twego taty – dla ciebie…

– Powiem Atticusowi, żeby dołożył ci jeszcze siedem.

– Złośnica.

– A poza tym – dodała – to był Jakub. Nie, czekaj, to jedna i ta sama osoba. Co trzeci wers zmieniali mu imię. Co u ciotuni?

– Wiesz doskonale, że od trzydziestu lat ma się świetnie. Nie zmieniaj tematu.

Brwi Jean Louise drgnęły nieznacznie.

– Henry – odpowiedziała nabożnie – będę miała z tobą romans, ale nie wyjdę za ciebie.

Naprawdę tak myślała.

– Do diabła, Jean Louise, nie bądź dzieckiem! – wybuchnął Henry, a potem, zapominając o świętych przykazaniach koncernu General Motors, chwycił dźwignię zmiany biegów i wcisnął sprzęgło. Gdy nic się nie wydarzyło, ze złością przekręcił kluczyk i użył kilku przycisków, a wtedy wielki wóz popłynął szosą niespiesznie i gładko.

– Wolny ten pickup, nie? – zauważyła. – Nie nadaje się do jeżdżenia po mieście.

Henry spojrzał na nią spode łba.

– Co chcesz przez to powiedzieć?

Jeszcze minuta i zaczęliby się kłócić, Henry był śmiertelnie poważny. Jean Louise czuła, że musi go rozwścieczyć, aby umilkł i dał jej czas na przemyślenie sprawy.

– Skąd wziąłeś ten koszmarny krawat? – spytała.

O tak.

Prawie go kochała. Nie, to niemożliwe, pomyślała: albo się kogoś kocha, albo nie. Miłość to jedyna niedwuznaczna rzecz na tym świecie. Jasne, istnieją różne rodzaje miłości, ale wszystkie miewają tylko dwa stany: tak lub nie.

Była jedną z tych osób, które, mając przed sobą łatwe wyjście, zawsze szukają trudnego. W tym przypadku łatwym wyjściem było małżeństwo z Hankiem, życie na jego utrzymaniu. Po paru latach, gdy dzieci sięgałyby im już do pasa, w końcu pojawiłby się mężczyzna, za którego powinna wyjść. Zaczęłyby się rozterki serc, gorączki i niepokoje, potem długie spojrzenia na schodach urzędów pocztowych, gorzki żal po obu stronach, a kiedy już wrzaski dobiegłyby końca i upadłyby wielkie marzenia, ocalałby jedynie kolejny marny romans w lokalnym country clubie i może jeszcze intymna, domowej roboty gehenna pośród najnowszych sprzętów marki Westinghouse. Hank na to nie zasługiwał.

Nie. Postanowiła, że tymczasem spróbuje jeszcze powędrować kamienistym szlakiem staropanieństwa. Zaraz też przystąpiła do negocjacji w sprawie zawarcia honorowego rozejmu.

– Skarbie, przepraszam. Strasznie mi przykro – powiedziała i była to prawda.

– W porządku – odparł Henry i klepnął ją w kolano. – Chodzi tylko o to, że czasem chętnie bym cię zabił.

– Wiem, jestem złośnicą.

Henry spojrzał na nią z ukosa.

– Jesteś tylko trochę dziwna, moja miła. Nie umiesz się maskować.

– O czym ty mówisz? – spytała, patrząc mu w oczy.

– Otóż typowa kobieta, zanim jeszcze zdobędzie mężczyznę, daje mu poznać swoje uśmiechnięte, zawsze zgodne oblicze. Ukrywa prawdziwe myśli. Ty zaś, skarbie, kiedy czujesz złość, zwyczajnie dajesz jej upust.

– Czy tak nie jest uczciwiej? Niech mężczyzna wie, w co się pakuje.

– Tak, ale czy nie rozumiesz, że w ten sposób nigdy go nie zdobędziesz?

Ugryzła się w język, by nie udzielić najbardziej oczywistej odpowiedzi.

– Zatem, co mam zrobić, żeby stać się czarodziejką?

Henry wyraźnie zapalił się do tematu. Miał trzydzieści lat i skłonność do udzielania porad – może dlatego, że był prawnikiem?

– Na początek – zaczął beznamiętnie – ugryź się w język. Nie spieraj się z mężczyzną, zwłaszcza wtedy, gdy wiesz, że możesz go pokonać. Często się uśmiechaj. Niech poczuje się wielki. Mów mu, jaki jest cudowny – i czekaj na niego.

Uśmiechnęła się promiennie i powiedziała:

– Hank, zgadzam się ze wszystkim, co powiedziałeś. Od lat nie spotkałam człowieka o tak przenikliwym umyśle, w dodatku mierzysz sześć stóp i pięć cali! Czy mogę zapalić ci papierosa? Jak było?

– Okropnie.

Znowu byli przyjaciółmi.

[1] Najprawdopodobniej chodzi o Williama A. Bowlesa, Anglika, który przez pewien czas uważał się za wodza wszystkich Indian w tych stronach (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] Jednostka masy w krajach anglosaskich.

2

Atticus Finch uniósł nieco, a potem starannie opuścił lewy mankiet. Pierwsza czterdzieści. Niekiedy nosił dwa zegarki: ten stary, z dewizką, na której jego dzieci wypróbowywały zęby, i ten nowy, naręczny. Tak było i tego dnia. Pierwszy nosił z przyzwyczajenia, drugi zaś pokazywał mu czas w tych dniach, kiedy nie mógł zgiąć palców na tyle, by sięgnąć do kieszonki. Był postawnym mężczyzną, zanim wiek i artretyzm przeniosły go do „stanów średnich”. Od miesiąca był również siedemdziesięciodwulatkiem, lecz w oczach Jean Louise przestał się starzeć gdzieś w połowie drogi do sześćdziesiątki – nie pamiętała, by kiedykolwiek był młodszy, ale też nie posuwał się w latach.

Przed fotelem, na którym siedział, stał stalowy pulpit do nut, a na nim spoczywała książka Osobliwy przypadek Algera Hissa[3]. Atticus pochylał się nieco ku przodowi, by wygodniej mu było nie zgadzać się z tym, o czym czytał. Ktoś obcy nie dostrzegłby w jego twarzy oznak rozdrażnienia, bo rzadko je okazywał. Być może przyjaciel wiedziałby, że należy się spodziewać suchego „hmm”, bowiem brwi Atticusa uniosły się nieco, a usta zmieniły w przyjemną dla oka, ale cienką linię.

– Hmm – mruknął.

– Co tam, mój drogi? – spytała jego siostra.

– Nie rozumiem, jak ten człowiek śmie dzielić się ze światem swoimi poglądami na sprawę Hissa. To tak, jakby James Fenimore Cooper chwytał za pióro samego sir Waltera Scotta.

– Dlaczego, mój drogi?

– Przejawia dziecinną wiarę w niezachwianą uczciwość urzędników i chyba zdaje mu się, że Kongres to równie arystokratyczne towarzystwo. W ogóle nie pojmuje amerykańskiej polityki.

Siostra zerknęła na obwolutę książki.

– Nie znam tego autora – powiedziała, tym samym potępiając ją na wieki. – Cóż, nie martw się tak, mój drogi. Czy nie powinni już tu być?

– Ja się nie martwię, Zandra – Atticus spojrzał na nią z lekkim rozbawieniem.

Była nieznośną kobietą, ale lepiej mieszkać pod jednym dachem z nią niż z Jean Louise, która nie przestałaby rozpaczać nad jego chorobą. Bo gdy jego córka chodziła przygnębiona, zaczynała szukać sobie zajęcia, Atticus zaś wolał kobiety spokojne, a nie wiecznie zajęte opróżnianiem popielniczek.

Usłyszał najpierw odgłos samochodu skręcającego na podjazd, potem trzaśnięcie drzwiczek, a następnie huk drzwi frontowych. Ostrożnie odsunął stopami pulpit, podjął daremną próbę powstania z głębokiego fotela bez używania rąk, a gdy udało się za drugim razem, ledwo zdążył odzyskać równowagę, gdy dopadła go Jean Louise. Wytrzymał jej serdeczny uścisk i odwzajemnił najlepiej, jak potrafił.

– Atticusie… – szepnęła.

– Hank, proszę, postaw walizki w jej pokoju – powiedział Atticus nad ramieniem dziewczyny. – Dziękuję, że po nią pojechałeś.

Jean Louise cmoknęła ciotkę i nie trafiła, a potem wyjęła paczkę papierosów i rzuciła torebkę na kanapę.

– Jak tam reumatyzm, ciociu?

– Trochę lepiej, skarbie.

– A Atticus?

– Trochę lepiej, skarbie. Udaną miałaś podróż?

– Tak jest – odpowiedziała, opadając na kanapę.

Hank zdążył wrócić do salonu.

– Posuń się – powiedział i usiadł obok niej.

Jean Louise ziewnęła i przeciągnęła się.

– Co nowego? – spytała. – Jeśli się czegoś dowiaduję, to tylko czytając między wierszami „Maycomb Tribune”. Wy nigdy mi o niczym nie piszecie.

– Wiesz już pewnie o śmierci syna kuzyna Edgara – odrzekła ciocia Alexandra. – Okrutnie smutna sprawa.

Jean Louise zauważyła, że Henry i jej ojciec wymienili spojrzenia.

– Wrócił późnym popołudniem – odezwał się Atticus – mocno rozgrzany po treningu futbolowym, szturmem wziął lodówkę bractwa Kappa Alpha, dorzucił tuzin bananów, a wszystko to zalał pintą whiskey. Godzinę później już nie żył. Nic w tym smutnego.

– Fiu – świsnęła Jean Louise.

– Atticusie! – obruszyła się Alexandra. – Przecież mówimy o ukochanym synku Edgara.

– To rzeczywiście okropna historia, panno Alexandro – zgodził się z nią Henry.

– Kuzyn Edgar nadal się do ciebie zaleca, ciotuniu? – spytała Jean Louise. – Po jedenastu latach mógłby w końcu poprosić cię o rękę.

Atticus ostrzegawczo uniósł brwi. Widział, jak w jego córce budzi się demon: jej brwi, podobnie jak jego, powędrowały w górę, pod ciężkimi powiekami błyszczały całkiem okrągłe oczy, a kącik ust wzniósł się niebezpiecznie. Gdy tak wyglądała, tylko Bóg i Robert Browning wiedzieli, co jeszcze mogła palnąć.

– Ależ Jean Louise – zaprotestowała ciocia. – Edgar jest moim i twego ojca kuzynem pierwszego stopnia.

– Na tym etapie rozgrywki to już chyba nie robi wam wielkiej różnicy, ciociu.

– A co słychać w wielkim mieście? – spytał prędko Atticus.

– W tej chwili obchodzi mnie tylko, co słychać w tym wielkim mieście. Nawet strzępka informacji nie mogłam się od was doczekać. Ciociu, polegam na tobie: streść mi ostatni rok w piętnaście minut.

To rzekłszy, Jean Louise poklepała po ręku Henry’ego, głównie po to, by nie przyszło mu do głowy rozpocząć rozmowy o interesach z Atticusem. Zinterpretował ów gest jako wyraz czułości i zrewanżował się tym samym.

– Cóż… – zaczęła Alexandra. – Na pewno słyszałaś już o Merriweatherach. To także bardzo smutna sprawa.

– Co się stało?

– Rozstali się.

– Co? – Jean Louise była szczerze zdumiona. – Rozeszli się?

– Tak – ciotka pokiwała głową.

Jean Louise spojrzała na ojca.

– Merriweatherowie? Jak długo byli małżeństwem?

Atticus zapatrzył się na sufit, szperając w pamięci. Był precyzyjnym człowiekiem.

– Czterdzieści dwa lata – odparł po chwili. – Byłem na ich ślubie.

– Wyczuliśmy, że dzieje się coś niedobrego – dodała Alexandra – gdy zaczęli siadać w kościele po przeciwnych stronach…

– I gapili się na siebie wilkiem w każdą niedzielę – wtrącił Henry.

– Zanim się obejrzeliśmy – dorzucił Atticus – już zjawili się w kancelarii, prosić mnie o pomoc w rozwodzie.

– Pomogłeś? – spytała Jean Louise, spoglądając na ojca.

– Pomogłem.

– O co poszło?

– Cudzołóstwo.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[3] Alger Hiss był amerykańskim prawnikiem i urzędnikiem państwowym, skazanym w 1950 r. za szpiegostwo na rzecz Związku Sowieckiego.

Tytuł oryginału: Go Set a Watchman

Copyright © Harper Lee 2015

All rights reserved

Copyright for the Polish edition © 2015 by Wydawnictwo FILIA

Copyright for the Polish translation © 2015 by Maciej Szymański

First published in the United States of America by HarperCollins in 2015

First published in Great Britain by William Heinemann in 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2015

Projekt okładki: Glenn O’Neill

Zdjęcie autorki: Michael Brown

Elementy graficzne okładki pochodzą z zasobów Getty Images i iStockphoto.

Redakcja: Kinga Zalejarz

Korekta: SEITON, www.seiton.pl

eISBN: 978-83-8075-060-9

Wydawnictwo FILIA

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

www.wydawnictwofilia.pl

Wszelkie pytania prosimy kierować na adres:

czytelnicy@wydawnictwofilia.pl

Dołącz do nas na Facebooku!

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

„DARKHART”

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl