Kacper Pobłocki
Prawo do odpowiedzialności

Flaga na maszt

Irak jest nasz

A rower jest wielce OK

Rower to jest świat.

LECH JANERKA, ROWER

Głupi ludzie wierzą w głupie bzdury

Mądrzy ludzie wierzą w mądre bzdury.

DEZERTER, BZDURY

Działalność charytatywna na ponuro

zawsze wydawała mi się nieco podejrzana.

JERZY OWSIAK

I

Koszmar partycypacji Markusa Miessena należy do tych książek, które należy przeczytać, a następnie wyrzucić. Wszyscy zachęceni do lektury tytułowym hasłem „partycypacja” na pewno będą rozczarowani i pozbędą się jej nawet wcześniej. Inaczej niż w większości książek pisanych przez architektów, takich jak Léon Krier czy Jan Gehl, tutaj nie ma porad, jak przebudować miasto ani nawet – jak to bywa w publikacjach sygnowanych przez Rema Koolhaasa czy w przetłumaczonym ostatnio klasyku Roberta Venturiego – jak je lepiej zrozumieć[1]. Nie jest to książka o tym, co robić, ale o tym, czego unikać. Nie stanowi ona katalogu dobrych praktyk, jest raczej przewodnikiem po polu minowym. Miessen zaprasza nas na swoisty seans terapeutyczny, abyśmy sobie uświadomili, jak sami się oszukujemy i pozbawiamy zdolności do działania na rzecz realnej, a nie fasadowej zmiany. To książka szczególna. Autor mówi wprost to, co wielu z nas podskórnie przeczuwa: jesteśmy wciągani do współudziału w wielkiej ściemie. Pokazuje, jak zupełnie niepostrzeżenie pewien ideał przerodził się we własną karykaturę[2]. Dlatego książka ta powinna zostać w Polsce starannie przeczytana. Potem można, a nawet należy się z nią rozstać. Ale trzeba zrobić to z właściwych powodów.

Koszmar partycypacji jest publikacją programowo jednorazową również ze względu na sposób, w jaki Miessen podchodzi do zdobywania wiedzy i dzielenia się nią. Głównym celem jego książki jest wskrzeszenie „człowieka publicznego”, którego śmierć, jak świetnie pokazał to Richard Sennett[3], była związana m.in. z pojawieniem się w XIX wieku „systemu gwiazdorskiego”. Uczestnictwo w życiu publicznym przestało polegać na ścieraniu się racji politycznych, a stało się areną do prezentacji prywatnego „ja”. Sennett pokazał, jak wprowadzono – zarówno do miasta czy polityki, jak i sztuki – podział na genialnego intelektualistę, artystę i polityka oraz niemy, uziemiony na widowni tłum, którego głównym środkiem ekspresji stały się oklaski (bądź ich brak). System ten do dziś króluje w akademii, sztuce, czy też biurach architektonicznych, i sprawia, że w tych zawodach jest się albo kimś, albo nikim – albo grubą rybą, albo planktonem. Książka Miessena nie jest kolejnym manifestem kandydata na architekta, a kult ego, który w dużej mierze rządzi prawami rynku sztuki, architektury i wiedzy, to ślepa uliczka, z której Miessen próbuje nas wyprowadzić. Sformalizowane i zbiurokratyzowane instytucje coraz rzadziej są miejscami, gdzie rodzi się wartościowa wiedza. Dlatego książka ta pisana jest z perspektywy marginesu i nie stanowi kolejnej cegiełki dołożonej do ogromnej biblioteki wiedzy z dziedziny architektury, urbanistyki, socjologii czy geografii, ale jest kamieniem, który wybijając okno, wpuszcza do ogarniętego duchotą budynku świeże powietrze.

Jest nam ono niezwykle potrzebne. Przestrzeń debaty publicznej staje się coraz mocnej zdominowana z jednej strony przez gadające głowy, znające się na wszystkim, czyli niczym, a z drugiej – przez wyspecjalizowanych ekspertów mówiących językiem, który tylko oni sami są w stanie zrozumieć. Aby wyjść poza tę dychotomię, Miessen szuka nowej formy wypowiedzi. Gilles Deleuze stwierdził kiedyś, że przerażają go „ludzie dobrze wykształceni” pokroju Umberto Eco, który kojarzy mu się z przyciskiem – wystarczy nacisnąć, a popłynie erudycyjna wypowiedź na zadany temat[4]. Eco jest bodaj najwyśmienitszym produktem systemu gwiazdorskiego i kapitalizmu, w którym zdobywanie wiedzy jest równoznaczne z jej akumulacją. Wykłady Eco na uniwersytecie w Bolonii są podobno wygłaszane przez jednego z jego asystentów, podczas gdy słynny profesor siedzi rozparty na fotelu ulokowanym na podwyższeniu i emanuje swoją osobowością na salę. Miessen, w odróżnieniu od omnibusa Eco, nie buduje swojego autorytetu na przytaczaniu mało znanych faktów, przeprowadzaniu erudycyjnych paraleli czy rzucaniu błyskotliwych bon motów. Nie lansuje w tej książce swojego „ja”, a nawet, co sugeruje zdjęcie z ukrytą twarzą, odsuwa je na drugi plan. I właśnie z tego ukrycia serwuje nam montypythonowski miętowy opłatek, którego celem ma być rozsadzenie nadętej świątyni wiedzy zarządzanej przez kapłanów systemu gwiazdorskiego.

Inaczej niż w znanych publikacjach tuzów współczesnej architektury nie szafuje się tutaj obrazami, diagramami, rysunkami ani zdjęciami. Są wyłącznie słowa. Ale nie stanowią one wykładu. Miessen poukładał poszczególne fragmenty w taki sposób, by Koszmar partycypacji stanowił książkę do prze-myślenia, a nie do prze-czytania. Jej przedmiotem nie jest to, co jest, ale to, co mogłoby być. Nie to, co możemy już naszkicować albo pokazać na slajdach, ale to, czego jeszcze nie potrafimy sobie wyobrazić. Deleuze twierdził, że przy każdym nowym projekcie zapomina o wszystkim, czego dowiedział się wcześniej. Z wyjątkiem Spinozy zawsze pozostającego w jego sercu. W tym sensie książka Miessena jest wybitnie deleuziańska, gdyż wychodzi z pozycji filozofii „stawania się”, a nie filozofii „bycia”[5]. Jej celem nie jest zaserwowanie nam gotowego pakietu zgromadzonych wcześniej informacji, tylko odblokowanie pewnego potencjału do działania, uśpionego w ramach systemu opartego na sztywnym podziale na producentów i konsumentów wiedzy.

Eklektyczna forma tego tomu może być jednak złudna. Dlatego postanowiłem, nieco na przekór samemu Miessenowi (który ostrzega, że jego książka może być koszmarem dla naukowców), napisać akademickie wprowadzenie do tej antyakademickiej książki. Deleuze zauważył, że w Etyce Spinoza wykłada swoją filozofię w dwojaki sposób. O ile we właściwym tekście mamy do czynienia z bardzo rygorystyczną, wręcz matematyczną, formułą przedstawienia argumentu, to w przypisach Spinoza mówi to samo w bardzo swobodny, czasem nawet frywolny, sposób. Rygor jest drugim obliczem wolności[6]. Nie chciałbym, aby czytelnicy odnieśli wrażenie, że Koszmar partycypacji to postmodernistyczny kolaż w stylu Zapisków na pudełku od zapałek Eco czy nieszczęsnych Lapidariów Ryszarda Kapuścińskiego. To nie jest katechizm mądrości tak zwanego wybitnego intelektualisty. Ci, którzy przywykli do książek-manifestów architektonicznych, mogą wręcz uznać ją za niepoważną. A jednak – zasługuje ona na bardzo poważne potraktowanie. Przy czym nie jest to dzieło do czytania na kolanach, głos kolejnego znanego zachodniego architekta-intelektualisty tłumaczącego nam, zwykłym ludziom, jak skonstruowany jest świat. To książka, którą proponuję potraktować czysto praktycznie: jako okazję do rozprawienia się z szeregiem rozpowszechnionych w Polsce mitów. Dlatego pragnę zwrócić uwagę na ograniczenia formy, jaką obrał Miessen, i pokazać, że można (a nawet trzeba) myśleć o mieście i demokracji w proponowany przez niego sposób. Koszmar partycypacji jest swoistą odpowiedzią na technokratyczny bełkot, który nieodmiennie towarzyszy komunałom serwowanym nam przez intelektualne gwiazdy. Miessen nie oferuje jednak żadnej kontrnarracji, która mogłaby nie tylko demaskować dominujący dyskurs o mieście, ale też pokazywać, co dalej. Dlatego potrzebny jest, moim zdaniem, bardziej sformalizowany komentarz do tej dość swobodnej w formie książki. Celem niniejszego przypisu jest zatem wykonanie owego ostatniego kroku, po którym będzie można z radością rzucić Koszmar partycypacji za siebie. Bo nie będzie nam już ta książka potrzebna.

II

Neoliberalizm jest, jak określił to Neil Smith, „martwy, ale dominujący”[7]. Martwy, gdyż nie generuje już nowych pomysłów; dominujący, gdyż nie zastąpiła go żadna inna ideologia. Jest też zatem heterofagiczny – żywi się tym, co znajdzie naokoło. To właśnie wyjaśnia zagadkę partycypacji i tłumaczy, dlaczego to słowo zrobiło tak ogromną karierę. Najlepiej widać to na przykładzie budżetów partycypacyjnych w Polsce. Gdy w 2005 r. pisał o tym Rafał Górski, budżety partycypacyjne powszechnie uważano za nierealny postulat anarchistów[8]. W chwili obecnej pomysł wdrożony został do kilkudziesięciu miast, począwszy od Warszawy, Poznania i Gdańska, przez Sopot czy Radom, po Dąbrowę Górniczą[9]. W większości przypadków takie budżety nie są narzędziem do zwiększania udziału mieszkańców w podejmowaniu istotnych decyzji, ale czymś na kształt konkursu grantowego albo teleturnieju audiotele. A nawet i tam, gdzie oprócz głosowania przeprowadza się spotkania i dyskusje z mieszkańcami, jak w tym roku w Łodzi, okazuje się, że ostateczne wyniki przypominają bardzo to, jak Polacy gospodarują swoim jednym procentem podatku dochodowego. Projekty, na których koncentruje się uwaga, to zwykle hospicja, schroniska dla zwierząt, kosze na psie odchody, place zabaw czy stojaki rowerowe. Większość z nich ma charakter czysto kosmetyczny i nie prowadzi do realnej, systemowej zmiany, a jedynie do załagodzenia nieprzyjemnych konsekwencji obecnego sposobu zarządzania miastem. Mimo to sama idea angażuje tłumy – w Łodzi w tym roku na projekty oddano łącznie blisko sto trzydzieści tysięcy głosów. Neoliberalizm pożarł budżety obywatelskie, aby umocnić swoją dominację.

Partycypacja to gra podwójnie pozorowana. Po pierwsze władze dają mieszkańcom do dyspozycji jeden procent budżetu miasta (lub mniej) właśnie po to, by móc w większym spokoju dysponować pozostałymi dziewięćdziesięcioma dziewięcioma procentami. Mają w ten sposób gotową odpowiedź na zarzut, że nie liczą się z potrzebami mieszkańców. Organizują konsultacje społeczne przy uchwalaniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, ale najczęściej konsultuje się już w zasadzie gotowe projekty, a spotkania te służą jedynie jako wentyl bezpieczeństwa dla społecznego niezadowolenia. Władze wysyłają na takie spotkania urzędników-zderzaki, wprawionych w przyjmowaniu na siebie żalów, oskarżeń czy wręcz obelg. Ludzie mają się okazję wygadać, a potem wszystko wraca do normy. Zresztą zaangażowanie zostaje zawłaszczone nie tylko przez władze, ale także przez rynek. W Warszawie niedługo po tym, jak w niewyjaśnionych (do dziś) okolicznościach zamordowano działaczkę ruchu lokatorskiego, Jolantę Brzeską, na ścianie budynku przy Nowym Świecie pojawił się napis: „Zamiast minuty ciszy całe życie w walce”. W budynku mieścił się sklep Lacoste. Po jakimś czasie przejął go dystrybutor Apple i urządził tam salon firmowy o nazwie iMad, a na ścianie wymalował reklamowy mural. Marketerzy pracujący dla iMad-u nie zamazali całego hasła upamiętniającego tragiczną śmierć Brzeskiej, ale tylko jego część, a wokół reszty stworzyli własną treść reklamową. Nauczyli się, że ekskluzywnym markom nie przystoi rozwieszać na budynkach wielkich płacht reklamowych, więc stworzyli mural, który nie wyglądał jak reklama, a wręcz był antyreklamą. Zrozumieli, że dziś zaangażowanie, a nawet wściekłość świetnie się sprzedają. I w ten sposób, przerobiwszy napis na własne potrzeby, pożarli i historię, i ślad po Jolancie Brzeskiej.

Partycypacja jest kluczowym elementem kampanii typu bait and switch, będącej, jak twierdzi Barbara Ehrenreich, kwintesencją współczesnego kapitalizmu[10]. Klientów wabi się bardzo atrakcyjnym towarem tylko po to, by w ostatniej chwili podmienić go na coś innego, gorszego lub droższego, twierdząc, że po pierwsze reklamowany towar jest już niedostępny, a po drugie, nie ma przecież wielkiej różnicy między oryginałem a produktem zastępczym. Jednym z powodów, dla których władze coraz chętniej „dzielą się” miastem z mieszkańcami, jest to, że dzięki takiej transakcji mogą wytworzyć wrażenie, że wciąż nimi rządzą. Aby móc coś oddać, trzeba to najpierw mieć. Tymczasem bezradność dominująca w polskiej przestrzeni publicznej jest również udziałem władz. Jak pisze Krzysztof Nawratek, polskie miasta są dziś czarną dziurą, poprzez którą globalny kapitał wysysa zasoby z obszarów peryferyjnych. Samorządy nie rządzą, ale zarządzają miastem, a raczej tym, co z niego pozostało[11]. Miasto dryfuje na falach globalnego kapitalizmu, a jego zarządcy chwytają się każdej brzytwy (zwłaszcza tępej), żeby wykazać, iż to oni wciąż stoją za sterem. Do takich narzędzi manipulacji należą również rozwiązania z nurtu nowej urbanistyki, będącej obecnie najbardziej wpływową filozofią miejską w Polsce. Publikacja książki Miessena jest zatem szansą, aby rozprawić się również z niezwykłą banalnością nowego urbanizmu, rozumianego jako przepis na reformę i uspołecznienie miasta. Dlatego chciałbym tutaj opowiedzieć o losach pewnej książki uważanej niemal za biblię aktywistów miejskich. Jesienią 2010 roku, podczas jednej z debat samorządowej kampanii wyborczej, poznańscy aktywiści podarowali tę książkę prezydentowi Ryszardowi Grobelnemu. Chcieli pokazać władzom, że można myśleć o mieście i jego mieszkańcach w inny, bardziej prospołeczny, sposób. Książka spodobała się tak bardzo, że blisko dwa lata później, 23 sierpnia 2012 roku, Ryszard Grobelny zaprosił jej autora na specjalne spotkanie w poznańskim Urzędzie Miasta.

III

Spotkanie miało charakter tajno-jawny. Jawny, gdyż zostało wcześniej zapowiedziane w mediach; tajny, ponieważ ani miejsce, ani godzina nie były podane do publicznej wiadomości. Na sali znaleźli się więc ci, którzy dostali imienne zaproszenia: począwszy od radnych miejskich i osiedlowych, przez architektów i akademików, przedstawicieli agend miejskich, na policjantach i strażakach kończąc. Przedstawiciele ruchów miejskich zaproszeń nie dostali, ale nikt nas też nie wyprosił. Dość szybko uświadomiłem sobie, że jestem świadkiem swoistego konwentu, na którym ustanawiana jest nowa ideologia władz miasta Poznania. Przyjdźcie i uczcie się tego języka od samego mistrza – takie przesłanie zawarte było między wierszami zaproszenia. Obecni na sali chyba wiedzieli, czego się spodziewać, bo wielu z nich przyniosło ze sobą egzemplarz książki gościa, którą zresztą trzymano na stole obok oficjalnej strategii rozwoju Poznania do roku 2030. Była kawa, były kanapki, ale zaproszeni wykazywali się dużą powściągliwością. Najbardziej spięci byli bodaj mundurowi, umiejący z racji wykonywanego zawodu świetnie odczytywać nawet zakamuflowane i niewypowiedziane wprost rozkazy płynące „z góry”. Jedyną osobą wykazującą się odrobiną luzu był pewien wpływowy biznesman, który też jako jeden z nielicznych (nie licząc kilku aktywistów) nie przyszedł pod krawatem. Cóż, nie jest on bezpośrednio zależny od magistratu, więc na luz mógł sobie pozwolić.

Gościem wywołującym na sali takie napięcie był duński architekt Jan Gehl. W chwili, gdy piszę te słowa, kolejne polskie miasta szykują się na jego odwiedziny, kolejne osoby wiele sobie po tych spotkaniach obiecują, a w Internecie krąży radosna wiadomość, że pojawił się dodruk Życia między budynkami, bo nakład z 2009 roku dawno już się wyczerpał. To nie przypadek, że Gehl jest w tej właśnie chwili koronowany w Polsce na guru dyskusji o mieście; spotkanie w Poznaniu dość wyraźnie pokazało, dlaczego tak jest. Konwent urządzony przez prezydenta Poznania odbył się dosłownie kilka tygodni po zakończeniu mistrzostw Europy w piłce nożnej. Zanim Gehl rozpoczął swój wykład dotyczący wyzwań, przed którymi stoją miasta XXI wieku, Grobelny wygłosił krótką mowę: wyjaśniał, dlaczego wraz z końcem mistrzostw zamknął się pewien okres w historii Poznania, i tłumaczył, że miastu na gwałt potrzebna jest wizja rozwoju na kolejne lata. Opracujemy ją w oparciu o mądrości profesora Gehla. Wizja duńskiego architekta przeistoczyła się z herezji wypowiadanej przez aktywistów w oficjalne stanowisko miejskich władz (oraz Związku Miast Polskich, którego szefem jest Grobelny). Można postrzegać tę sytuację jako sukces ruchów miejskich, którym udało się narzucić władzy swój punkt widzenia, tudzież przekonać ją do obrania bardziej proobywatelskiego kierunku rządów i kreowania miasta dla mieszkańców. Ale można też, idąc tropem Miessenowskim, odczytać to jako sygnał ostrzegawczy. I to dość poważny.

Każda władza potrzebuje ideologicznej legitymizacji swoich poczynań. W Polsce przez pierwsze lata po roku 1989 takimi metanarracjami były budowanie demokracji, doganianie Zachodu albo dekomunizacja. Potem na horyzoncie pojawiło się wstąpienie Polski do NATO, a następnie do Unii Europejskiej. Po 2004 roku należało znaleźć coś nowego. Euro 2012 spadło na Polskę jak manna z nieba. Decyzja o organizacji mistrzostw w Polsce i na Ukrainie zapadła latem 2007 roku – dokładnie w chwili, gdy światowe giełdy zaczęły pikować, a na amerykańskim rynku nieruchomości pojawiły się pierwsze sygnały nadchodzącego krachu. W Polsce zakładano jednak, że nie ma czego się obawiać, a dzięki Euro 2012 nasz kraj szybciej dogoni cywilizowany Zachód. Organizacja tego megawydarzenia (w Poznaniu sprowadzającego się, koniec końców, do trzech meczów piłkarskich) nazwana została przez jednego z publicystów „nowym planem pięcioletnim” i stała się doskonałą ideologią technokratycznego neoliberalizmu na szczeblu lokalnym. Nie był to krok do przodu, ale wręcz do tyłu. Jak świetnie zauważyli ekonomiści Larry Elliott i Dan Atkinson w kontekście dyskusji o londyńskiej olimpiadzie, organizacja tego rodzaju imprez nie pomaga dogonić liderów światowej gospodarki, a raczej jest znakiem, iż kraje organizujące te widowiska, w tym Wielka Brytania, pogrążają się w zapaści i idą w ślady gospodarek Trzeciego Świata. Jest to klasyczny modernizacyjny skok w tył[12].

Niemniej jednak dzięki organizacji mistrzostw można było wytworzyć sytuację stanu wyjątkowego (gwarantowaną również tzw. „specustawą”, której celem było „ułatwienie” przeprowadzania inwestycji związanych z organizacją mistrzostw) i dzięki temu bez przeszkód prowadzić własną, partykularną politykę. W Poznaniu na przykład w ramach „wyciskania brukselki” (czyli wydawania pieniędzy od „cioci Unii”, jak określiła to kiedyś Hanna Gronkiewicz-Waltz[13]) zamiast zbudować linie tramwajowe rozwiązujące w mieście realne problemy komunikacyjne (na przykład postulowaną od lat linię na odizolowane osiedle Naramowice) zbudowano trasę, którą oficjalnie kibice mieli się przemieszczać na mecze, a która w rzeczywistości dowozi mieszkańców Poznania do centrum handlowego ulokowanego na peryferiach miasta. Euro 2012, zamiast przygotować kraj na nadciągający kryzys, umożliwiło realizację polityki pod hasłem „zastaw się, a postaw się” oraz dało fantastyczne narzędzia odpierania jakiejkolwiek krytyki. Tych, którzy twierdzili, że jest to piramidalne marnotrawstwo, można było oskarżyć o brak patriotyzmu. Nie chcą Euro, bo są złymi Polakami, a w dodatku źle życzą naszym piłkarzom.

Po zakończeniu Euro można było wyłożyć kawę na ławę. A zatem: wspomniane centrum handlowe szybko rozwiesiło w centrum miasta reklamy z radosną informacją, że poznaniacy dzięki Euro mają teraz do nich bliżej. Grobelny nie był już tak szczery, ale przyznał, że organizacja mistrzostw była dla niego swoistym eksperymentem, dzięki któremu władze dowiedziały się, co nowego da się zrobić. Na przykład z ulicy Żydowskiej zniknęły na jakiś czas samochody i na chodnikach pojawiły się ogródki kawiarniane. Z jednej strony uznał to za sukces, bo śródmieście ożyło, ale z drugiej strony lokalni restauratorzy okazali się przeciwnikami zamykania ulicy dla ruchu samochodowego. Bo klient zmotoryzowany jest wciąż w cenie. Stąd wniosek nasuwa się sam: w szukaniu nowych rozwiązań zawsze należy iść na kompromisy. I to właśnie w tym duchu Grobleny zinterpretował godzinne wystąpienie Gehla. Duńczyk opowiadał głównie o tym, jak szczęśliwi i zdrowi są mieszkańcy Kopenhagi (którzy po mieście poruszają się pieszo lub rowerami) i jak nieszczęśliwi (oraz grubi i brzydcy) są mieszkańcy Houston – jednego z najbardziej zmotoryzowanych miast na świecie. Grobelny wytłumaczył swoim podwładnym opowieści Gehla następująco: przemienienie Kopenhagi z miasta dla samochodów w miasto dla mieszkańców (czyli, w jego rozumieniu, pieszych) zajęło dwa pokolenia, a zatem czeka nas bardzo długa i wyboista droga. A poza tym wszystkie zmiany należy zacząć od zmiany mentalności. Innymi słowy: będziemy mówić o Gehlowskiej wizji „miasta dla mieszkańców” jako o czymś, co można zrealizować tylko w odległej przyszłości, a nie tu i teraz. Teoria jest oczywiście słuszna, ale przecież okoliczności są dziś niesprzyjające, kasa miejska jest pusta albo „nie ma tradycji” (w ten sam sposób jeszcze niedawno prezydent Grobelny uzasadniał promowanie transportu samochodowego i marginalizowanie transportu rowerowego[14]). Tak jak Euro 2012 miało być kołem zamachowym radykalnej modernizacji polskich miast (będą autostrady, turyści, inwestorzy, stadiony będą na siebie zarabiać etc.), tak teraz wizja Gehlowska ma stać się takim horyzontem rozwoju miasta – horyzontem, do którego oczywiście nigdy nie dojdziemy.

Tak się złożyło, że w trakcie wizyty Gehla trwała w Poznaniu burzliwa dyskusja na temat tego, jak ma wyglądać przygotowywany w ramach organizacji Euro 2012 nowy budynek dworca kolejowego. W rzeczywistości projekt zakładał zastąpienie budynku dworca galerią handlową – dokładnie tak samo, jak to się wcześniej stało w Krakowie i Katowicach. Galeria handlowa została nazwana Poznań City Center, a w pewnym momencie inwestor chciał nawet, żeby PKP zmieniło oficjalną nazwę przystanku kolejowego „Poznań Główny” na „Poznań City Center”, de facto dostosowując rozkład jazdy do prywatnej inwestycji. Poznańskim ruchom miejskim udało się temu skutecznie sprzeciwić za pomocą ustawy o ochronie języka polskiego. Następnie inwestor próbował nazwać centrum handlowe „Poznań Główny City Center”, co również zostało skrytykowane przy użyciu rzeczonej ustawy, a Grobelny, wobec kontrowersji narastających wokół tego pomysłu w mediach, ostatecznie nie poparł postulatów właściciela galerii handlowej[15]. Ale bitwa o to, którędy mają iść pasażerowie z przystanku tramwajowego na perony, była już trudniejsza do wygrania. Władze i inwestorzy forsowali trasę najdłuższą z możliwych (blisko pół kilometra) po to, aby pasażerowie, zanim trafią do pociągów, musieli przejść przez centrum handlowe i ustąpić miejsca samochodom, chodząc z walizkami w dół i górę przez przejścia podziemne. Poznańscy aktywiści pokazywali, że można tę trasę wyznaczyć inaczej, tak aby była o połowę krótsza, oraz że o wiele wygodniej będzie zrobić dla pieszych przejście naziemne.

Spotkanie z Gehlem zdawało się idealną okazją, aby poruszyć tę sprawę. Dlatego gdy przyszedł czas na pytania z sali, jeden z aktywistów zapytał słynnego profesora i urbanistę, co sądzi na temat przejść podziemnych, wspominając jednocześnie, że w Poznaniu toczy się obecnie żywa dyskusja na ten temat. Gehl odpowiedział, że nie zna tego konkretnego przypadku, więc nie może się do niego odnieść, ale może udzielić odpowiedzi ogólnej: ludzie nie lubią chodzić po schodach i dlatego w cywilizowanych miastach istniejące przejścia podziemne się zasypuje, a przy nowych inwestycjach absolutnie się takich nie buduje. Wydawało nam się, że sprawa jest więc jasna. Ale gdy potem inna osoba zapytała Grobelnego, czy w świetle wypowiedzi Gehla, przychyli się do wariantu krótszego i prostszego, prezydent odparł następująco: „Jak powiedział profesor Gehl, każdy przypadek należy rozpatrywać osobno”. Tak jest i teraz: inwestycja już się zaczęła i nie ma sensu jej na tym etapie zmieniać, bo byłoby to zbyt kosztowne. Innymi słowy, może i jest Gehl nowym guru nie tylko aktywistów, ale i władzy, ale to nie zmienia faktu, że będziemy się do niego odwoływać tylko wtedy, gdy będzie to dla nas korzystne. Dzięki temu łatwiej będzie nam robić to, co uznamy za słuszne. Tak też się stało – bój o krótszą drogę trwał kolejny rok i zakończył się klęską miejskich działaczy. Filip Springer tak relacjonował otwarcie budynku: „Kolejki ustawiły się do wszystkiego, nawet do ruchomych schodów. Dzieci wpadały w katatonię na widok darmowych balonów. Przed głównym wejściem stało kilku krawaciarzy, palili fajki. Na szyjach mieli identyfikatory inwestora. Gęby im się uśmiechały od ucha do ucha. Wtedy zrozumiałem. Już jest pozamiatane i oni o tym od początku wiedzieli. Trzeba było tylko przeczekać szczekanie tych wszystkich oszołomów, trzeba było na chwilę schować głowę w piach i nie reagować – robić swoje. A potem rzucić tańsze o parę złotych gacie i kilka ładnych hostess... Tanie gacie i fontanna – za mniej więcej tyle kupuje się w Polsce możliwość zrobienia w przestrzeni czegokolwiek, co się chce”[16]. Ostateczna oficjalna trasa z przystanku wynosi trzysta pięćdziesiąt siedem metrów długości. Coraz więcej pasażerów wybiera drogę krótszą, liczącą dwieście trzydzieści cztery metry. Co prawda trzeba przejść przez tory kolejowe, co jest nie tylko nielegalne, ale też niebezpieczne, jednak zajmuje to o połowę mniej czasu. Policja już zapowiada kontrole[17].

IV

Koniunkturalizm nie jest jedynym powodem, dla którego nowy urbanizm stał się oficjalną ideologią polskiego establishmentu samorządowego. O ile ideologia Euro 2012 była ideologią inwestycyjną, o tyle teraz, gdy pieniądze na modernizację w większości wydano i trzeba zacząć spłacać kredyty, władze szukają ideologii na lata chude. Gdy gra toczy się o mniejszą stawkę, można spokojnie mówić, że to mieszkańcy są najważniejsi. I tak niewiele z tego wyniknie, a władze przynajmniej będą mogły obronić się przed zarzutami, że nie liczą się z potrzebami zwykłych ludzi. Po tym jak w Poznaniu wydano miliard złotych na przebudowę stadionu piłkarskiego, można bez problemu oddać dwadzieścia milionów na budżet obywatelski. Można zająć się małą architekturą, wybudować jakąś fontannę czy oddać do użytku ścieżkę rowerową, zrobić sobie przy tym zdjęcie i mieć dowód, że coś się dzieje. Dlatego nowa urbanistyka z jej dość ograniczonymi ambicjami idealnie wpasowuje się w ten trend. Mała skala, mała urbanistyka, więcej partycypacji. Miasto dla mieszkańców.

Podczas swojego wystąpienia Gehl mówił głównie o tym, że ludzie są najważniejsi, ale nigdy nie uściślił, kogo konkretnie ma na myśli. Gdy opowiadał o tworzeniu przestrzeni publicznych, pokazywał krzesełka i stoliki kawiarenek wychodzących na chodniki i deptaki – a przecież to nie jest prawdziwa przestrzeń publiczna, w której mogą się znajdować i czuć komfortowo wszyscy, bo żeby tam przebywać, trzeba mieć pieniądze na konsumpcję. Równie charakterystyczne było wychwalanie przez niego polityki Bloomberga w Nowym Jorku za to, że chce tam stworzyć miasto najbardziej na świecie zrównoważone środowiskowo. Gehl był zachwycony faktem, że po Manhattanie można teraz jeździć rowerem, a na Broadwayu jest mniej samochodów. Ale co z tego? To nie jest absolutnie miasto przyjazne dla większości mieszkańców, a ścieżki rowerowe na Manhattanie niewiele znaczą, bo mogą tam mieszkać tylko naprawdę bogaci. Jonathan Raban opisał kiedyś Nowy Jork jako miasto dwóch plemion: ludzi powietrza i ludzi ulicy. Ludzie powietrza, pisał, „lewitują jak fakirzy. Spora część ich dnia jest poświęcona na jazdę windą lub czekanie na nią; a windy odgrywają taką rolę dla kultury nowojorskich klas średnich, jaką miały gondole w renesansowej Wenecji. To stanowi fundamentalne rozróżnienie: móc nacisnąć przycisk i śmignąć do swojego apartamentu. Nieważne, czy mieszkasz na szóstym, szesnastym czy sześćdziesiątym piętrze: dostęp do windy oznacza, że twoje życie ma wystarczającą wyporność, aby uchronić cię przed »uziemieniem« i utrzymać nad powierzchnią miasta – będącą w Nowym Jorku synonimem porażki i zagrożenia”[18]. Pod rządami Bloomberga Nowy Jork stał się jeszcze bardziej spolaryzowany, nierówny ekonomicznie i społecznie[19]. Gehl zdawał się zupełnie tego nieświadomy – mimo że nie była to tajemnica poliszynela, a ruch Occupy rok wcześniej dość dobitnie pokazał, że Nowy Jork, podobnie jak cała Ameryka, to miasto podzielone na jeden procent „ludzi powietrza” i dziewięćdziesiąt dziewięć procent „ludzi ulicy”.

Podstawowe zło, z którym zdaje się walczyć Gehl podczas swoich rozlicznych podróży, nazywa się modernizm. Jego narracja o miastach była bardzo autobiograficzna. Opisywał, jak wielkim odkryciem było dla niego, że miasto to nie tylko budynki, ale też ludzie. Dokonał tego odkrycia w zasadzie przez przypadek – jako student architektury poznał, a potem poślubił socjolożkę. Awersja Gehla do modernizmu sprawia, że skupia się on na rozwiązaniach w skali mikro, na przykład na przerabianiu ulic na ścieżki rowerowe. Jedną z istotnych spraw, którą poruszali w dyskusji uczestnicy, była kwestia kurczenia się i starzenia miast oraz wyludniania śródmieść. Prezydent Grobelny stwierdził zdecydowanie, że nie to jest problemem, ale „pauperyzacja” śródmieść, czyli wyprowadzanie się zamożnych mieszkańców za miejskie peryferia. A potem wprost zapytał Gehla o to, jak działać, żeby zwiększać wartość działek w centrum, a duński urbanista wymienił kilka możliwości. Nowy urbanizm nie oferuje nam w zasadzie nowej wizji miasta, ale ten sam produkt, tyle że w wersji organicznej. Miasto neoliberalne, które jest czystsze, ładniejsze i bardziej „eko” – nie ma psich kup, są fontanny, ławeczki i rowerzyści.

Gehl obsesyjnie wracał do tego, że po mieście należy chodzić, bo to zdrowe. Może tak jest w Kopenhadze. W Poznaniu pewnie też. Ale jak to się ma do najważniejszych współczesnych procesów urbanizacyjnych? Czy w megamieście Lagos, w którym mieszka szesnaście milionów ludzi, też najważniejsi są piesi? W stolicy Bangladeszu, Dhace, nie ma praktycznie samochodów, a głównym środkiem transportu pozostaje rower albo riksza. Jest ono więc w pewnym sensie koszmarnym ucieleśnieniem postulatów nowego urbanizmu. Zresztą to właśnie biedne miasta są najbardziej ekologiczne, gdyż całe grupy społeczne żyją w nich z recyklingu[20]. Na początku swojej prezentacji Gehl z dumą wymienił najbardziej egzotyczne języki, na które została przetłumaczona jego książka. Wspomniał też, że mimo iż jest ona dostępna po chińsku, to sami Chińczycy chyba jej nie przeczytali, zważywszy na to, co robią ze swoimi miastami. Nie za bardzo się temu dziwię. Chińczycy mają zdecydowanie większe ambicje, m.in. budują największy obszar metropolitalny na świecie o wielkości dwudziestu sześciu „większych Londynów”[21]. W nowym urbanizmie nie ma miejsca na szerzej zakrojone projekty modernizacyjne, wymagające większego zaangażowania władz i odważniejszej polityki. Jestem daleki od wychwalania urbanizacji po chińsku – dość wspomnieć, że ostatnio Chińczycy wybudowali w stolicy Angoli miasto-widmo na pół miliona mieszkańców. Luanda jest obecnie najdroższym miastem na świecie, kilogram pomidorów może tam kosztować i pięćdziesiąt złotych. Ceny mieszkań dochodzą do trzystu tysięcy dolarów, a połowa ludności żyje za mniej niż dwa dolary dziennie. Ten absurdalny system z jednej strony dostarcza Chinom surowców naturalnych (Angola ma ogromne złoża ropy, którą płaci Chińczykom), a z drugiej – utrzymuje chińską maszynę wzrostu gospodarczego[22]. Fakt, nie ma tam miejsca dla „mieszkańców”, ale nie dlatego – jak twierdzi Gehl – że zabrał je samochód.

Przykład Chin pokazuje, że nowa urbanistyka i jej gwiazdy są już trochę jak Deep Purple – wciąż grają koncerty, ale to głównie odgrzewane piosenki sprzed wielu lat – i znajdują się nieco obok procesów, które w tej chwili są najistotniejsze na świecie. Z sali padły dwa pytania, które się do tego odnosiły i dotyczyły globalnego ocieplenia, nasilających się anomalii pogodowych i polityki wodnej w mieście (sprawy niezmiernie istotnej nie tylko w miastach tzw. globalnego Południa, ale też w Europie)[23]. Gehl na jedno pytanie odpowiedział, że się nie zna, a na drugie, że go nie rozumie. Ale mimo to, a może właśnie dzięki temu, duński Deep Purple wciąż znajduje fanów, a coraz więcej polskich magistratów chce dołączyć do tego objazdowego tańca z gwiazdami architektury. W sytuacji, gdy pieniądze już zostały wydane, nowa urbanistyka z jej ograniczonymi ambicjami idealnie nadaje się do ich celów i może być (choć nie musi) zbieżna z promowaniem polityki otwarcie sprzyjającej gentryfikacji, ciągłym ograniczaniem obowiązków i zadań administracji publicznej do małych, często symbolicznych czy kosmetycznych gestów. W ubiegłym roku, po raz pierwszy od końca drugiej wojny światowej, w większości europejskich krajów liczba sprzedanych rowerów przekroczyła liczbę sprzedanych samochodów[24]. To pokazuje, iż nowa urbanistyka trafiła już pod strzechy. Tyle tylko, że w tej chwili ogranicza ona nasze pole widzenia, zamiast je poszerzać. Gehl nie ma nic do powiedzenia nie tylko na temat zmian klimatycznych, ale też tak fundamentalnych kwestii jak polityka mieszkaniowa jako wyzwanie cywilizacyjne. W takich krajach jak Polska, gdzie połowa mieszkań jest przeludniona, a rzekomy boom budowlany ostatniej dekady był porównywalny do siermiężnego ponoć okresu gomułkowskiego (jeśli chodzi o liczbę oddanych mieszkań), polityka mieszkaniowa to sprawa o wiele istotniejsza niż przejścia dla pieszych czy elementy małej architektury[25]. Ale gdy zakładamy, że małe jest piękne, okazuje się, że większe sprawy nie mieszczą się w naszym horyzoncie myślowym.

V

Szanse, że książka Miessena stanie się – podobnie jak Życie między budynkami – hitem wśród samorządowców, są minimalne. Dzieje się tak między innymi dlatego, iż formuła tej książki, będąca swoistym antymanifestem, sprawia, że nie można jej użyć jako ideologicznego parawanu, za którym prowadzi się business as usual. Książka Miessena ma wbudowany bezpiecznik i stanowi ostrzeżenie: nowy urbanizm i system gwiazdorski, opisywane przez Miessena pod hasłem architektury Bilbao, nie gwarantują bardziej demokratycznych miast. Można nawet powiedzieć, że są wręcz zbieżne z neoliberalnym autorytaryzmem[26]. Nie jest to zaskakujące, gdyż właśnie w chwilach, kiedy władza jest w kryzysie, sięga się po narzędzia partycypacyjne. Niektórzy może pamiętają hasło „małe jest piękne”, niezwykle popularne w, a jakże, kryzysowych latach osiemdziesiątych. Pojawiło się ono po raz pierwszy w tytule książki Ernsta Schumachera wydanej w Polsce w 1981 roku[27]. Doskonale pasowało do krytyki gierkowskiej gigantomanii i zachęcało do promowana rozwiązań na ludzką skalę. Po wprowadzeniu stanu wojennego ekipa Jaruzelskiego próbowała zbliżyć się do obywateli między innymi poprzez politykę trzech „S” – samorządności, samodzielności i samofinansowania. Słowo „partycypacja” było w tamtych czasach często używane, choć oznaczało głównie udział robotników w zarządzaniu przedsiębiorstwem.

Lata osiemdziesiąte, jak świetnie pokazał Dariusz Grala, nie były okresem stagnacji, ale ciągłego poszukiwania modelu gospodarczo-politycznego, który z jednej strony byłby efektywny, a z drugiej cieszył się społecznym poparciem[28]. Władze były w pełni świadome, że „straciły odbiór” w społeczeństwie, i dość desperacko szukały płaszczyzny porozumienia z nim. Gdy swego czasu czytałem lokalną prasę z tamtych lat, uderzyło mnie, że w porównaniu do tych samych gazet z okresu gierkowskiego czy gomułkowskiego drukowano wtedy ogromną liczbę listów do redakcji – czasami na dwie płachty. Dziennikarze doskonale zdawali sobie sprawę z tego, że konkurują o czytelników tzw. bibułą i muszą być bardziej „interaktywni”. Dawano się ludziom wygadać. Jak opisuje to Grala, z jednej strony robotnicy mieli większy wpływ na kierowanie przedsiębiorstwami, z drugiej – „centrum ekonomiczne” było coraz mocniej zawężane, a istotne decyzje i tak podejmowano ponad głowami nie tylko robotników, ale także dyrekcji poszczególnych przedsiębiorstw. W ramach eksperymentów formalnych wciąż zmieniano przepisy, co jeszcze pogłębiało instytucjonalny chaos. Przywrócono nawet szereg „burżuazyjnych” instytucji, takich jak urząd Rzecznika Praw Obywatelskich, Narodowy Bank Polski oraz Naczelną Izbę Kontroli, a Sejm i Senat zaczęły mieć większe znaczenie. Zorganizowano referendum, za pomocą którego chciano uzyskać społeczną akceptację w zasadzie neoliberalnych reform ekonomicznych. Gdy okazało się ono fiaskiem, postanowiono, że łatwiej będzie oddać władzę, a ekipa Solidarności, ciesząca się większym poparciem społecznym, będzie w stanie zrobić to sprawniej[29].

Miessen próbuje przygotować nas na świat, w którym nie będzie już pieniędzy na finansowanie wielkich inwestycji architektów. Świat bardziej przypominający kryzysowe (i autorytarne) lata osiemdziesiąte niż to, co jest nam znane. Obecnie obserwujemy równoczesny rozkwit budżetów obywatelskich i próby ograniczenia demokracji w innych sferach. Jesienią tego roku, w czasie gdy nad Hanną Gronkiewicz-Waltz wisiało widmo odwołania poprzez referendum, w Kancelarii Prezydenta RP powstał projekt ustawy, która rozróżniając lokalne referenda na „merytoryczne” (tak określano referenda tematyczne) i takie, które merytorycznymi nie są (tak opisywano referenda odwoławcze), utrudnia, a wręcz uniemożliwia, mieszkańcom odwoływanie prezydentów czy burmistrzów. Powód jest prosty: referenda odwoławcze stały się ostatnio równie popularne jak budżety obywatelskie – tylko w trakcie ostatniej kadencji odbyło się ich aż osiemdziesiąt pięć[30]. A zatem wyłącznie te rozwiązania, które nie podważają w rażący sposób obecnego systemu sprawowania władzy, są uznawane za dopuszczalne.

Sprawa ta pokazuje, jak powszechne wśród elit rządzących stało się to, co Jacques Rancière nazywa, „nienawiścią do demokracji”[31]. Kilka miesięcy wcześniej inna wersja projektu tej samej ustawy wzbudziła stanowczy sprzeciw Pawła Adamowicza, prezydenta Gdańska i szefa Unii Metropolii Polskich, który napisał do Kancelarii Prezydenta, że niektóre z proponowanych tam przepisów otwierają furtkę dla „pieniaczy i osób z zaburzoną psychiką”, z którymi nie ma zamiaru dzielić się władzą[32]. Była to swoista chwila prawdy – Adamowicz pokazał, co naprawdę myśli o mieszkańcach i demokracji. Momentów takich było zresztą ostatnio więcej: w trakcie kampanii referendalnej w Warszawie premier, a następnie prezydent RP zaapelowali do warszawiaków, aby zrezygnowali oni z tego, co w innym kontekście opisywane jest jako obywatelski obowiązek, i nie szli do urn. Następnie premier ogłosił, że w razie gdyby warszawiacy jednak poszli na referendum i odwołali Hannę Gronkiewicz-Waltz, powoła ją na komisarza Warszawy. Tym samym przyznał, że uznaje mechanizmy demokratyczne tylko wtedy, gdy działają na jego korzyść. To pewnie dlatego w 2010 roku, kiedy trwała kampania związana z referendum odwoławczym prezydenta Łodzi Jerzego Kropiwnickiego, politycy PO zachęcali obywateli do udziału w referendum. Wtedy służyło ono ich interesom.

Jesteśmy obecnie w sytuacji, w której już nie jest oczywiste, czym jest demokracja. Demokracja przedstawicielska pogrąża się w poważnym kryzysie i dlatego łatana jest wybiórczo dobieranymi instrumentami demokracji bezpośredniej, aby można było legitymizować poczynania władzy. Kampania wokół referendum odwoławczego wobec Hanny Gronkiewicz-Waltz ujawniła ów kryzys i fakt, iż nie do końca już wiemy, co jest, a co nie jest demokratyczne. Sondaże opinii publicznej przepowiadały dość łatwe odwołanie prezydent Warszawy (prognozowano frekwencję w wysokości nawet trzydziestu sześciu procent, przy wymaganych dwudziestu dziewięciu procentach), a jednocześnie okazało się, że gdyby zorganizować ponowne wybory na prezydenta Warszawy, wygrałaby je właśnie Gronkiewicz-Waltz. Dlatego warszawska Platforma Obywatelska w pewnym momencie rozważała scenariusz, według którego po przegranym referendum organizują wcześniejsze wybory, wystawiają odwołaną prezydent i odnoszą sukces. A zatem w obu przypadkach dochodziło do sytuacji, kiedy mniejszość za pomocą dostępnych instrumentów zaczynała mówić w imię większości: w imieniu warszawiaków odwoływała Hannę Gronkiewicz-Waltz ze stanowiska prezydenta lub ponownie ją na nie powoływała. Dlatego Miessen zachęca nas do przemyślenia, a nawet wymyślenia na nowo tego, czym jest demokracja. Nie jest ona zestawem instytucji, które da się wyciąć z jednego kontekstu lub kraju i wkleić do innego. Po roku 1989 zakładaliśmy, że na tym właśnie polega budowanie demokracji. Miessen pokazuje, że nie należy się zbytnio przywiązywać do zastanych instytucji i że ważniejsza jest zasada demokratyczna, a nie jakiś konkretny jej model. W przeciwieństwie do tego, co głosił Francis Fukuyama, historia demokracji jeszcze się nie skończyła.

VI

Jaki jest zatem najważniejszy wniosek wypływający z tej książki? Miessen pokazuje, że prawdziwa, a nie fasadowa, partycypacja polega na nierozłącznym powiązaniu odpowiedzialności ze sprawczością. Tymczasem partycypacja używana jest w Polsce głównie do przeprowadzania tego, co Miessen nazywa outsourcingiem odpowiedzialności – przerzucania na obywateli niechcianych obowiązków, współuczestniczenia z nimi w odpowiedzialności za miasto nie po to, aby dzielić się władzą, ale by efektywniej ją sprawować. Gdy w 2011 roku prezydent Poznania ogłosił sondaż deliberatywny w sprawie budżetu, w ramach którego czterdziestu mieszkańców miało się wypowiedzieć, gdzie ich zdaniem należy szukać oszczędności, dziennikarz Michał Wybieralski pisał: „Choć nie jestem zwolennikiem prezydenta, to przeciw sondażowi nie będę protestować. Traktuję go jak gest ze strony Ryszarda Grobelnego, danie społeczeństwu przysłowiowego palca. Nic to, że motywacja prezydenta i stan kasy miasta wskazują, że to palec środkowy. Zamiast go odrzucać, wolę zastanowić się, jak zabrać prezydentowi całą rękę”[33]. Dzięki Miessenowi wiemy już, że ręki nigdy nie dostaniemy. Droga do niej nie prowadzi przez środkowy palec.

Moda na nowy urbanizm, a także powrót zainteresowania modernizmem wynikają m.in. z odkrycia faktu, że możemy mieć wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Jest to odkrycie dość banalne, ale należy pamiętać, że przez wiele lat po roku 1989 w polskich miastach dominował technokratyzm połączony z konserwatyzmem. Ten pierwszy zakładał, że miastem powinni zarządzać fachowcy, a mieszkańcy nie mają prawa się do tego mieszać[34]. Według paradygmatu konserwatorskiego z kolei miasto to przede wszystkim zbiór zabytków, które należy chronić, pielęgnować, ewentualnie odnawiać, ale absolutnie nie gruntownie zmieniać. Fascynacja modernizmem, którą od kilku lat możemy w Polsce obserwować, jest właśnie reakcją na wcześniejsze uziemienie mieszkańców. O ile przez ostatnie dwadzieścia lat przeszłość, jak ujął to Jürgen Habermas, stanowiła jedyny możliwy model dla przyszłości, tak dzięki neomodernizmowi odkrywamy, że możemy współtworzyć przyszłość[35]. Mimo że moderniści popełnili wiele błędów, nie można odmówić im odwagi. Nie interesowały ich kosmetyczne zmiany czy niwelowanie nieprzyjemnych konsekwencji kapitalizmu. Chcieli zburzyć to, co uznali za złe, i zbudować na ruinach nowe, lepsze miasto. Choć Miessen dość krytycznie rozprawia się z modernizmem, pokazując, że fala fascynacji architekturą ze stajni Le Corbusiera jest w dużej mierze polskim fenomenem, zachęca też, by podążać ich śladem i nie bać się odważnych rozwiązań.

Czy miasta faktycznie straciły swą podmiotowość i nie można już nimi efektywnie rządzić, a tylko próbować sterować ich dryfem? Czy da się wyplątać z sytuacji, w której ludzie powietrza, zamieniający przestrzenie publiczne w Polsce – jak dworzec w Poznaniu – w prywatne kopalnie zysku, skutecznie uziemiają resztę? Jeszcze kilka lat temu wydawało nam się, że naprawa demokracji jest kwestią techniczną – wystarczy wprowadzić szereg instrumentów, takich jak budżety partycypacyjne, a sprawa będzie załatwiona. Teraz wiemy, że nie jest to kwestia wyłącznie praktyki czy nawet kilku dobrych praktyk. To sprawa bardziej fundamentalna. Przygoda z partycypacją zaprowadziła nas w zupełnie nowe miejsce – do punktu, w którym musimy na poważnie zastanowić się, czym tak naprawdę jest demokracja. Miessen pokazuje, że narzędzia, po które dotychczas sięgaliśmy, są nieskuteczne, a nawet, przeciw-skuteczne. O wiele ważniejsze od pytania, kto partycypuje w mieście, jest pytanie o to, kto jest za nie odpowiedzialny. Rafał Drozdowski, opisując oddolne praktyki niezależnej, a nawet – jak nazywa to Maliq Simone – „pirackiej” partycypacji mieszkańców w kształtowaniu przestrzeni, zauważył, że „posiadanie stałych, powtarzających się obowiązków [związanych z utrzymywaniem takich nieformalnych struktur jak np. ogródki pod blokiem – K.P.] jawi się tu jako rodzaj przywileju [...]. Po drugiej stronie są »ci, co nic nie muszą«. Ale to właśnie jest samą esencją ich społecznego wykluczenia. Ów podział na tych, którym (jeszcze) nie odmawia się prawa do posiadania obowiązków [...], oraz tych, którym już je odebrano (bądź którzy sami się go pozbawili), jest notabene chyba jedną z najbardziej dramatycznych osi dzisiejszych nierówności”[36]. Większość polityk miejskich, nie pozostawia złudzeń Drozdowski, idzie obecnie w kierunku uziemiania mieszkańców; to ludzie powietrza wciąż zarządzają miastem, zatrzymując dla siebie kompetencje sprawcze i pozbywając się jednocześnie odpowiedzialności za własne działania. Jednym z bardziej dramatycznych konfliktów, które możemy obecnie obserwować, pisze Drozdowski, jest właśnie walka o „zachowanie tego fundamentalnego rodzaju godności, jakim jest bycie uprawnionym do »zaangażowania w życie«”[37]. To właśnie o tym, jak angażując się w życie, należy połączyć na nowo sprawczość z odpowiedzialnością, jest ta książka. Odpowiedzialność na razie jest na nas zrzucana z góry, jako swoisty obowiązek. Ale jest też prawem. Miessen stara się nam powiedzieć, że najwyższy czas nauczyć się z tego prawa korzystać.

[1] Léon Krier, Architektura wspólnoty, tłum. Piotr Choynowski, słowo /obraz terytoria, Gdańsk 2011; Jan Gehl, Życie między budynkami. Użytkowanie przestrzeni publicznych, tłum. Marta A. Urbańska, Wydawnictwo RAM, Kraków 2009; Robert Venturi, Denise Scott Brown, Uczyć się od Las Vegas. Zapomniana symbolika formy architektonicznej, tłum. Anna Porębska, Karakter, Kraków 2013; Rem Koolhaas et al., Mutations, Actar, Barcelona–New York 2001; Rem Koolhaas, Deliryczny Nowy Jork. Retroaktywny manifest dla Manhattanu, tłum. Dariusz Żukowski, Karakter, Kraków 2013.

[2] Bardzo podobny argument dotyczący „społeczeństwa obywatelskiego” został przedstawiony ostatnio w książce Pawła Stefana Załęskiego, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012.

[3] Richard Sennett, Upadek człowieka publicznego, tłum. Hanna Jankowska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie „Muza”, Warszawa 2009.

[4] Pierre-Andre Boutang (reż.), Gilles Deleuze from A to Z, Semiotext(e), U.S.A, Canada 2012.

[5] Gilles Deleuze, Félix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, tłum. na ang. Brian Massumi, University of Minnesota Press, Minneapolis 1987.

[6] Gilles Deleuze, Expressionism in Philosophy: Spinoza, tłum. na ang. Martin Joughin, Zone Books, New York 1992.

[7] Neil Smith, The Revolutionary Imperative, „Antipode”, t. 41, styczeń 2010, s. 56.

[8] Rafał Górski, Bez Państwa. Demokracja uczestnicząca w działaniu, Korporacja Ha!art, Kraków 2007.

[9] Wojciech Kębłowski, Budżet partycypacyjny. Krótka instrukcja obsługi, Instytut Obywatelski, Warszawa 2013.

[10] Barbara Ehrenreich, Bait and Switch: The (Futile) Pursuit of the American Dream, Henry Holt, New York 2006.

[11] Krzysztof Nawratek, Dziury w całym. Wstęp do miejskich rewolucji, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2012. Por. Artur Celiński, Prawo do miasta, prawo do polityki, „Res Publica Nowa”, nr 209: Międzymieście, jesień 2012, s. 4–10.

[12] Larry Elliott, Dan Atkinson, Going South: Why Britain will have a Third World Economy by 2014, Palgrave Macmillan, Hampshire–New York 2012, s. 7–10.

[13] Miało to miejsce 19 lutego 2011 podczas spotkania w ramach „Łódź you like Warsaw” w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, zob. <http://krzysztofnawratek.blox.pl/html/1310721,262146,14,15.html?1,2011>.

[14] Nie ma tradycji, nie ma ułatwień. Z Ryszardem Grobelnym rozmawiają Natalia Mazur i Michał Wybieralski, „Gazeta Wyborcza” Poznań, 4 maja 2009, dostępny w Internecie: <http://poznan.gazeta.pl/poznan/1,36001,6568389,Grobelny__Nie_ma_tradycji__nie_ma_ulatwien.html>.

[15] Poznań Główny: oficjalna nazwa nowego dworca PKP, Epoznan.pl, 12 stycznia 2012, dostępny w Internecie: <http://www.epoznan.pl/news-news-29936-Poznan_Glowny_oficjalna_nazwa_nowego_dworca_PKP. Niemniej jednak oficjalna strona centrum handlowego Poznań City Center to <poznanglowny.pl>.

[16] Filip Springer, Świątynia, 25 października 2013, zob. <http://filipspringer.com/blog/?p=3642>.

[17] Ile zajmuje droga na dworzec? „Na szagę” dwa razy szybciej, TVN24, 2 listopada 2013, dostępny w Internecie: <http://www.tvn24.pl/wiadomosci-poznan,43/ile-zajmuje-droga-na-dworzec-na-szage-dwa-razy-szybciej,368275.html>.

[18] Jonathan Raban, Hunting Mister Heartbreak: A Discovery of America, Vintage Books London 1998, s. 80 [tłum. moje – K.P.].

[19] Julian Brash, Bloomberg’s New York: Class and Governance in the Luxury City, University of Georgia Press (Geographies of Justice and Social Transformation, t. 6), Athens 2011.

[20] Katherine Boo, Zawsze piękne. Życie, śmierć i nadzieja w slumsach Bombaju, tłum. Adriana Sokołowska-Ostapko, Znak, Kraków 2013.

[21] China to create largest mega city in the world with 42 million people, „Daily Telegraph”, 24 stycznia 2011, dostępny w Internecie: <http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8278315/China-to-create-largest-mega-city-in-the-world-with-42-million-people.html>.

[22] Marcus Power, Angola 2025: The Future of the ‘World’s Richest Poor Country’ as Seen through a Chinese Rear-View Mirror, „Antipode”, t. 44, nr 3 / 2012, s. 993–1014.

[23] Christian Parenti, Tropic of Chaos: Climate Change and the New Geography of Violence, Nation Books New York 2012; Brian Stone, The City and the Coming Climate: Climate Change in the Places We Live, Cambridge University Press, New York–Cambridge 2012.

[24] Zob. <http://www.npr.org/blogs/parallels/2013/10/24/240493422/in-most-every-european-country-bikes-are-outselling-cars>.

[25] Lech Mergler, Deweloperzy na swoje (wyszli), „Res Publica Nowa” (online), 11 października 2013, dostępny w Internecie: <http://publica.pl/teksty/deweloperzy-na-swoje-wyszli>.

[26] Erik Swyngedouw, Authoritarian governance, power, and the politics of rescaling, „Environment and Planning D: Society and Space”, nr 18(1) / 2000, s. 63–76.

[27] Ernst Friedrich Schumacher, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę świata z założeniem, że człowiek coś znaczy, tłum. Ewa Szymańska, Jerzy Strzelecki, wstęp Jan Strzelecki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981.

[28] Dariusz T. Grala, Reformy Gospodarcze w PRL(1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2005.

[29] Kazimierz Z. Poznański, Poland’s Protracted Transition. Institutional change and economic growth 1970–1994, Cambridge University Press, Cambridge 1996.

[30] Będzie trudniej odwołać włodarza, „Rzeczpospolita”, 30 sierpnia 2013, dostępny w Internecie: <http://www.rp.pl/artykul/1043304.html>.

[31] Jacques Rancière, Nienawiść do demokracji, tłum. Maciej Kropiwnicki, tłum. aneksu Agata Czarnacka, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2008.

[32] Samorządowcy o swoich mieszkańcach: nie będziemy się dzielić władzą z „pieniaczami”, „Gazeta Wyborcza” (online), 7 marca 2013, dostępny w Internecie: <http://wyborcza.pl/1,75478,13517341,Samorzadowcy_o_swoich_mieszkancach__Nie_bedziemy_sie.html#TRrelSST>.

[33] Michał Wybieralski, Sondaż jest dobry. Dają palec, bierzmy rękę, „Gazeta Wyborcza”, Poznań, 17 maja 2011, dostępny w Internecie: <http://poznan.gazeta.pl/poznan/1,36037,9609658,Sondaz_jest_dobry__Daja_palec__bierzmy_reke.html#ixzz2jVnE6mKz>.

[34] Zob. Lech Mergler, Kacper Pobłocki, Maciej Wudarski, Anty-bezradnik przestrzenny. Prawo do miasta w działaniu, „Res Publica Nowa”, Warszawa 2013.

[35] Jürgen Habermas, Michael Haller, Max Pensky, The Past as Future: Vergangenheit Als Zukunft, University of Nebraska Press, Lincoln 1994.

[36] Rafał Drozdowski, Agory i kluby – społeczny pomysł na uspołeczniające się miasto[w:] Niewidzialne miasto, red. Marek Krajewski, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2012, s. 57; Abdou Maliq Simone, Pirate Towns: Reworking Social and Symbolic Infrastructures in Johannesburg and Douala, „Urban Studies”, t. 43, nr 2, 1 lutego 2006, s. 357–370.

[37] Rafał Drozdowski, Agory i kluby..., op. cit., s. 58.

Jedną z najbardziej odpychających sytuacji jest ta, gdy nasze skryte marzenia są nam narzucane z zewnątrz. Mamy ładne określenie dla urzeczywistnionego marzenia: nazywamy je koszmarem[38].

SLAVOJ ŽIŽEK

Kiedy jakaś rzecz jest zbyt mocno promowana, zaczyna być w pewien sposób darzona szacunkiem, a wkrótce potem zostaje uspołeczniona − nie w sensie politycznym, ale w takim, że staje się prawem każdego. Właśnie to zepsuło interaktywną telewizję, traktowaną obecnie, jakby była prawem. Albo weźmy te okropne audycje radiowe, do których ludzie mogą dzwonić, by wygłaszać swoje poglądy, co jest dosyć tanie dla radia, ale niezwykle nudne dla reszty odbiorców. Nie mam ochoty słuchać, co myśli sobie o tym czy owym czterdziestu pięciu przypadkowych ludzi dzwoniących do radia! Ale ponieważ forma ta została oficjalnie uznana przez władze i przechwycona przez tych, którzy rozpoznali w niej tani sposób na robienie programów telewizyjnych czy radiowych, wygląda to trochę tak, jakby wszystko było usprawiedliwione, ponieważ publiczność może uczestniczyć w tworzeniu przekazu. I dlatego mamy zły teatr, złe filmy, złe radio, złą telewizję...[39]

CEDRIC PRICE

[38] Slavoj Žižek w wywiadzie przeprowadzonym przez Georga Dieza i Christophera Rotha, The 80*81 Book Collection. Part One: What Happened?, Edition Patrick Frey, Zürich 2010, s. 60.

[39] Cedric Price, Cedric Price − Hans Ulrich Obrist in Conversation, Verlag der Buchhandlung Walther König (The Conversation Series, t. 21), Köln 2010, s. 53−53.

PROLOG
Eyal Weizman
PARADOKS WSPÓŁPRACY

Na horyzoncie pojęcia partycypacji, na samym jego krańcu, znajduje się idea kolaboracji. Można o niej myśleć jako o tendencji do przymusowego lub dobrowolnego sprzymierzania własnych działań z celami władzy − politycznymi, militarnymi, gospodarczymi bądź też ich kombinacją. Aluzje historyczne są tutaj jasne. Sojusz ten jest zazwyczaj uzasadniany jako zdroworozsądkowe, nawet jeśli tragiczne, rozwiązanie problemu granic. Dylemat partycypacji / kolaboracji implikuje istnienie zamkniętego systemu, w ramach którego ani dostępne opcje, ani pozycja tych, którzy je reprezentują, nie mogą zostać zakwestionowane. Chęć zmuszenia podmiotu do uległości prowadzi do stworzenia zestawu alternatyw, które należy przedstawić w taki sposób, aby „wolne podmioty”, dokonując wyborów mających na celu ograniczenie szkód, skończyły na usługach władzy. Partycypacja wydaje się zatem prowadzić do wielu politycznych i etycznych dylematów wymagających trzeźwej analizy sojuszu sił wokół sceny, na którą jest wzywana.

Paradoks partycypacji ma wpływ nawet na najbardziej niezależne organizacje pozarządowe, stanowiące tło obecnego kryzysu. Działa on poprzez tworzenie wspólnego gruntu, gdzie aktywiści muszą współdziałać z państwami, armiami lub bojówkami, z którymi pierwotnie usiłowali się skonfrontować. Dlatego też na przykład oficer próbujący funkcjonować w „oświecony” sposób może poszukiwać możliwości kolaboracji z działaczami pomocy humanitarnej, którzy z kolei potrzebują przyzwolenia wojska na dostarczanie żywności i udzielanie pomocy medycznej. Logika takiej partycypacji mogłaby do pewnego stopnia zaciemnić fundamentalne różnice moralne pomiędzy tymi grupami.

W gruncie rzeczy paradoks partycypacji jawi się jako taktyczny kompromis, który często prowadzi do strukturalnej impotencji wikłającej władzę i opozycję we wzajemnym uścisku, a organizacje pozarządowe obsadzającej w rolach faktycznych uczestników rozproszonego systemu rządowego. W jego ramach państwo przerzuca świadomość moralną na pozarządowe instytucje mające się zajmować etyką, a te z kolei delegują swoje roszczenia do skutecznego działania w ramach państwa.

Pomiędzy odrzuceniem udziału w tych procesach a podejściem taktycznym lokuje się zasadniczy problem partycypacji, czyli jej praktykowanie przy jednoczesnym unikaniu. Oczywiście nie istnieje żadna ogólna formuła, za pomocą której można by się odnieść do tego dylematu, jednak refleksja nad polityczną praktyką myślową mogłaby się zogniskować wokół dwóch zagadnień: orientacji politycznych ścieżek oraz stałej ekspansji granic problemów zarówno w czasie, jak i przestrzeni. Pierwsze z nich − poprzez studiowanie i analizowanie pola siłowego wokół i wewnątrz tego dylematu − prowadziłoby do identyfikacji szerszych i głębszych powiązań politycznych; z kolei drugie dałoby możliwość spoglądania w przyszłość.

Starożytni Grecy traktowali dylematy jako elementy składowe tragedii. Każda z możliwości, wobec których stawał bohater tragiczny, z konieczności prowadziła do różnych form przeraźliwego cierpienia, a dylemat przedstawiany był jako wybór pomiędzy którymś z rogów rozjuszonego byka. Jednak dylemat − jeśli nadal mamy myśleć w tych kategoriach − nie mógł dotyczyć wyłącznie tego, który z rogów wybrać, ale raczej tego, czy powinno się w ogóle przyjmować kategorie, za pomocą których sformułowane zostało pytanie, i dokonywać jakiegokolwiek wyboru. Robert Pirsig zaproponował kilka sposobów uwolnienia się z tego chwytu retorycznego: można „odmówić wejścia na arenę”, „sypnąć bykowi piachem w oczy” lub „uśpić byka śpiewem”.

W sytuacjach wymagających kompromisu aktywiści zajmujący się polityką przestrzeni zawsze będą się znajdować na arenie zmagań. Ich działania muszą jednak prowadzić do poszukiwania sposobów umożliwiających kwestionowanie narzuconych prawd, a przez to także fundamentów autorytetu władzy, z którą działacze ci jednocześnie konfrontują się i współpracują. A tę władzę tworzą ci sami ludzie, którzy postawili nas przed bykiem i kazali wybrać krótszy z jego rogów.

W sytuacji, gdy jest to niemożliwe, odmowa może być uznawana za jedną ze skutecznych form politycznego działania. Opcja ta musi jednak pozostać zarezerwowana dla tych, którzy mogą działać i będą to robić niezależnie od obrotu spraw.

WPROWADZENIE
JAKA JEST STAWKA?

Książka, którą trzymacie w rękach, jest próbą naszkicowania hipotezy mówiącej, że czasami za wszelką cenę należy unikać wszechogarniającej demokracji. Aby w ramach dowolnej struktury, sieci czy instytucji opartej na współpracy dało się podejmować jakiekolwiek decyzje, konflikty muszą być ostatecznie przezwyciężane i przekuwane na praktykę, o ile ktoś zdecyduje się wziąć na siebie taką odpowiedzialność.

By tego dowieść, przeanalizuję praktykę postkonsensualną − to znaczy taką, która nie opiera się na (częstokroć błędnie) zdefiniowanych sposobach działania w ramach poszczególnych partii czy innych tego rodzaju konstruktów, złożonych pod względem politycznym i działających w oparciu o konsensus, ale zamiast tego formułuje postulat zniesienia niewinności partycypacji.

Partycypacja znajduje się obecnie w okresie przejściowym − zarówno w lewicowej polityce, praktykach przestrzennych, jak i architekturze, która jest jej najbardziej dostrzegalnym i najlepiej zdefiniowanym wytworem. Tak z historycznego punktu widzenia, jak również w kategoriach działalności politycznej partycypację odczytywano poprzez romantyczne pojęcia negocjacji, inkluzji i demokratycznego procesu decyzyjnego. Jednak to właśnie ten rzadko kwestionowany tryb inkluzji (bez końca używany przez polityków w kampaniach bezpośrednich) nie daje konkretnych rezultatów, ponieważ krytyczność kłóci się z kategorią większości. Zamiast powielać ten schemat, niniejsza książka promuje konfliktową interpretację partycypacji jako metody działania. Opiera się ona na zanegowaniu idei demokratycznego pomocnika, który czasami musi odwołać się do niefizycznej przemocy i jednostkowych decyzji, aby stworzyć ramy dla dalszych zmian.

Koszmar partycypacji ma na celu podważenie przekonania, że ludzie na ogół kierują się dobrymi intencjami. Konwencjonalne modele partycypacji opierają się na inkluzji i zakładają, że jest ona powiązana ze społeczno-demokratycznym protokołem głoszącym, że w egalitarnym społeczeństwie każdy głos ma taką samą wagę. Zazwyczaj w prostym akcie sformułowania propozycji określonej struktury lub w sytuacji, gdy promowana jest owa oddolna inkluzja, polityczny aktor lub inny podmiot stojący za tą propozycją jest postrzegany jako dobroczyńca. Co ciekawe, że na przykład rola kuratora opiera się na praktyce podejmowania decyzji, a przez to − eliminacji wyboru. Partycypacja, zwłaszcza w czasach kryzysu, bywa celebrowana jako coś, co nas wybawi od wszelkiego zła. Należy jednak zakwestionować taką miękką formę uprawiania polityki.

Przedstawię tutaj koncepcję partycypacji jako sposobu wejścia do polityki (czyli wciskania się pomiędzy już istniejące relacje władzy), a nie „motywowanego politycznie modelu pseudopartycypacji” (propozycji, aby inni również mieli swój wkład w proces decyzyjny), który jest notorycznie wykorzystywany przez ludzi żądnych politycznej legitymizacji. Moja propozycja wyrasta nie tyle z niewiary w reguły demokracji, ile raczej z czystego zainteresowania krytyczną i twórczą zmianą.

Ktoś mógłby stwierdzić, że model ten zawiera w sobie pewną dozę oportunizmu[40]. Kwestionuje on rozpowszechnione przekonanie, że opinia większości jest tożsama z mądrością, i stanowi argument na rzecz proaktywnego obywatelstwa, w ramach którego jednostkowy outsider (znajdujący się na zewnątrz danej politycznej struktury) może się stać motorem zmian dzięki energicznemu wejściu w istniejący dyskurs, a nie przez samo otwarcie pola do dyskusji. Pozostając w obrębie tego, co „demokratyczne”, przedstawię partycypację jako agresywną, niedemokratyczną praktykę, oportunistyczny model interwencjonizmu umożliwiający zaistnienie działalności postkonsensualnej. Ta ostatnia jest oderwana od zintegrowanych modeli procesu decyzyjnego i przygotowuje grunt dla produktywnej walki wewnętrznej. Nazywam ten szczególny model postawą „niezależnego praktyka”.

Moje tezy są częścią wciąż rozwijającego się projektu skupionego na partycypacji jako czymś, co wymaga naprawy. Projekt ten stanowi próbę stworzenia nowego języka, nowej praktyki i pola do działania, a nie konfrontacji z polem już istniejącym. Chociaż w tym tekście znajduje odbicie wiele różnych sposobów pisania, niniejsza książka w swej istocie traktuje o myśleniu architektonicznym jako metodzie.

W tak naszkicowanych ramach opiszę serię eksperymentów przeprowadzonych w ciągu ostatnich trzech lat – każdy z nich w ten czy inny sposób miał na celu wspomniane wyżej zakwestionowanie przekonania o niewinności partycypacji. Niektóre z tych eksperymentów zostały oparte na tekście, inne umieszczone w świecie sztuki, jeszcze inne są z kolei miejskimi interwencjami, modelami instytucjonalnymi lub konkretnymi projektami architektonicznymi − stworzonymi na małą skalę lokalnymi poligonami służącymi do testowania możliwości dokonania zmiany.

Każdy z kolejnych rozdziałów można traktować jako model galaktyki, w którym planety krążą wokół znajdującej się w środku próżni. Być może pod koniec pustka ta zostanie wypełniona pewnym modelem praktyki. Będzie on przedstawiał problemy i stawiał pytania w sposób, który nie jest hierarchicznie zorganizowany ani nie stanowi określonego pola wiedzy. Proponowany przeze mnie model ma raczej formę układu centrycznego o charakterze relacyjnym. Czytelnik odnajdzie tutaj różne próby radzenia sobie z tym niehierarchicznym modelem i podejmowania szczegółowych zagadnień w celu uwolnienia potencjału dla bardziej rozproszonych form pracy.

Książka ta stanowi trzeci tom trylogii, której celem jest skutkujące stopniową deziluzją zakwestionowanie istniejących sposobów rozumienia praktyki partycypacyjnej. Pierwsza część cyklu, Did Someone Say Participate? An Atlas of Spatial Practice[41], kwestionowała partycypację w prosty sposób. Druga, The Violence of Participation[42], wymierzyła jej kopniaka. Obecna książka zawiera alternatywną propozycję – stanowi próbę zmierzenia się z problemem i postawienia pytania, w jaki sposób można dziś pisać o procesie albo jego efektach.

Staram się sformułować teorię tego, jak można partycypować, znajdując się poza wyraźnie zdefiniowanymi i istniejącymi już strukturami władzy, a nie działając w ich ramach. Chociaż partycypacja jest tradycyjnie rozumiana jako praktyka o charakterze oddolnym, próbuję tutaj uniknąć właściwego dla demokracji aktu zaproszenia do uczestnictwa i włączyć się do konwersacji w jej trakcie, by tak rzec − z boku.

Wykorzystam formę tej książki w sposób instrumentalny; nie będę jej używać jako przestrzennej protezy czy też narzędzia służącego do akumulacji i przetwarzania istniejącej wiedzy, ale potraktuję ją jako rodzaj maszynerii, która pozwala łączyć ze sobą i uzasadniać dostępne praktyki i projekty. Dzięki temu możliwe będzie zajęcie stanowiska, z którego da się formułować krytykę bez konieczności używania akademickiego języka wyznaczającego granice praktyki. Zamiast badać temat, będę prowadził dociekania na temat tego, co problematyczne: pułapek i ewentualnych ślepych uliczek partycypacji.

Każda z wymienionych wyżej „planet” jest próbą postawienia kilku konkretnych pytań. Jaka jest alternatywa (czy też alternatywy) dla konwencjonalnej konfrontacji opartej na nostalgicznej metaforze barykady? Jak mogłaby wyglądać propozycja odmiennej praktyki włączania się w projekty przestrzenne, która brałaby pod uwagę rzeczywistość społeczną i polityczną? Na czym miałaby ewentualnie polegać tego rodzaju polifoniczna praktyka? Jakie jest znaczenie tego rodzaju pracy i czy zawsze wymaga ona pośpiechu?

Za pomocą tego konkretnego trybu rozproszonej praktyki życie zostanie ujęte w format, w ramach którego wola działania nie wymaga uzyskania mandatu już w punkcie wyjścia. Taka samoinicjująca się praktyka istniejąca poza systemami ekonomicznymi, w których istnieje wyraźne rozróżnienie na klientów i usługodawców, może się w nie wkraść i wytworzyć obcy rodzaj dyskursu lub pola wiedzy.

Opisane powyżej kwestie i możliwe sposoby działalności zostaną umiejscowione w kontekście większego projektu, którego celem jest stworzenie orbity dla samodzielnie generujących się i stosowanych studiów przypadków oraz modeli interwencji. Oprócz refleksji na temat trójdzielnej struktury „eksperymentu partycypacji” przedstawię kilka projektów, takich jak Winter School Middle East czy europejska Kunsthalle – niektóre spośród podjętych tutaj tematów zostały tam przeanalizowane w odpowiednim lokalnym kontekście. Traktuję je jako przykłady praktyk mających prowadzić do stworzenia niezależnych, niedużych organizacji stanowiących alternatywę dla publicznych instytucji artystycznych oraz franczyzy regionalnych akademii. Przykłady te są ukształtowane przez kontrastujące doświadczenia, w trakcie których poddałem swoją osobę instytucjonalizacji w ramach formalnych politycznych działań w skali rządowej – zarówno w ramach projektu realizowanego na zlecenie rządu Słowenii w okresie prezydencji tego państwa w Komisji Europejskiej („East Coast Europe”[43]), jak i projektu badawczego, którego wynikiem była zamówiona przez rządowy dubajski think tank Moutamarat książka With / Without: Spatial Products, Politics and Practices in the Middle East[44] wydana w 2007 roku.

Większość materiałów, badań i wiedzy zgromadzonej w niniejszej książce nie jest wynikiem długich tygodni spędzonych w bibliotekach i archiwach, ale raczej próby zdobycia wiedzy poprzez praktykę. Do pewnego stopnia materiał ten stanowi dziennik dokumentujący ostatnie pięć lat zmagań z dziedzinami, które z jednej strony definiują moją praktykę, a z drugiej wyznaczają moje jej rozumienie. Jedną z motywacji do rozpoczęcia tego projektu był dla mnie rzucający się w oczy brak materiałów, które kwestionowałyby te zagadnienia. Dlatego też zdecydowałem, że powinno powstać takie właśnie archiwum. Byłem na przykład od dawna zainteresowany tym, o czym pisała belgijska teoretyczka polityki, Chantal Mouffe, jednak zawsze umykała mi skonkretyzowana forma zagadnień bezpośredniego zaangażowania, inkluzji przeciwstawionej ekskluzji oraz tego, jak można stać się aktorem w polu siłowym istniejących już relacji władzy. W związku z tym postanowiłem porozmawiać z Mouffe osobiście zamiast czytać raz jeszcze jej książki lub przejść nad nimi do porządku dziennego. W efekcie nawiązaliśmy trwającą trzy lata konwersację, w ramach której próbowaliśmy wydobyć szereg rozmaitych założeń i prowokacji związanych z partycypacją jako taką. Opracowana wersja tej rozmowy stanowi rozdział 6 niniejszej książki.

Forma wywiadu pozwoliła mi na przetestowanie niektórych moich hipotez w bezpośredni, interaktywny sposób. Stworzyłem sieć respondentów i partnerów do rozmowy, aby pomogli mi w przemyśleniu interesujących mnie zagadnień. W tym kontekście wywiady są rozumiane i przedstawiane jako bibliografia. Generujące się samodzielnie słowniki stają się bibliografią; pisana lub zlecana literatura staje się bibliografią; projekty architektoniczne stają się bibliografią; badania terenowe i prace projektowe z instytucjami stają się bibliografią; publikacje, wystawy, prace wydawnicze stają się bibliografią.

Część osób, z którymi miałem okazję rozmawiać, pomogła mi w stworzeniu tej książki. Do tej grupy należą: Chantal Mouffe, ikona niemieckiego ruchu pracowniczego Erhard Eppler, amerykański językoznawca i filozof Noam Chomsky, brytyjski artysta Liam Gillick, holenderski architekt Rem Koolhaas, słoweński kolektyw artystyczny IRWIN, holenderski teoretyk Roemer van Toorn, niemiecka kuratorka Eda Cufer, izraelski architekt Eyal Weizman, irański kurator Ashkan Sepahvand oraz amerykańska urbanistka i autorka książek Keller Easterling.

Jestem również wdzięczny Hansowi Ulrichowi Obristowi, z którym spędziłem wiele godzin, analizując zawiłości metod partycypacji. W okresie spędzonym w Londynie i we wcześniejszej fazie badań, zwłaszcza podczas pracy nad Did Someone Say Participate?, blisko współpracowałem z Shumonem Basarem, z którym łączyły mnie intuicja i poczucie humoru. Ostatnio większość zagadnień przedstawianych w niniejszej książce została przetestowana i wypracowana w trakcie rozmów z kanadyjską artystką Patricią Reed, szwedzkim architektem Magnusem Nilssonem i włoską kuratorką Tiną DiCarlo. Chciałbym także podziękować Franzowi von Stauffenbergowi – w czasie wspólnej kolacji odbyliśmy szczególnie inspirującą rozmowę, która wpłynęła na moje rozumienie problemu romantycznej nostalgii.

Jak miałaby wyglądać propozycja alternatywnej praktyki związanej z projektami, które dotyczą rzeczywistości społecznych i politycznych? Na czym mogłaby polegać polifoniczna praktyka przestrzenna? Planowanie przestrzenne jest często uznawane za równoznaczne z zarządzaniem konfliktami. Miasto oraz progresywne instytucje istnieją jako społeczne i przestrzenne strefy konfliktu, które renegocjują swoje granice w procesie ciągłej transformacji. Aby można było się uporać z tymi konfliktami, musi zostać stworzona metoda krytycznego podejmowania decyzji. Często przyjmuje się, że celem takiego procesu jest konsensus. Przeciwstawiając się polityce konsensusu, krytyczna praktyka przestrzenna powinna zaproponować rozwijanie mikropolitycznej partycypacji w produkcji przestrzeni oraz zwrócić naszą uwagę na to, jak można wnieść swój wkład do obcych nam obszarów wiedzy, profesji i dyskursu z punktu widzenia „przestrzeni”. Poprzez cyklicznie dokonującą się specjalizację przyszły praktyk może być postrzegany jako outsider, który zamiast wyznaczać lub utrzymywać wspólne mianowniki konsensusu, wkracza w zaistniałe sytuacje czy projekty, celowo wzniecając konflikt na częstokroć wytyczonych już granicach obszarów wiedzy. Zbiór analiz takich przypadków służy jako poligon do testowania tego, w jaki sposób jednostka może interweniować.

Według Hansa Ulricha Obrista istnieje nieustannie narastająca potrzeba rozważania możliwości „uszkodzenia maszynerii konsensusu”[45]. Jeśli potraktujemy to sformułowanie poważnie, powinniśmy spróbować zrozumieć i zilustrować znaczenie krytycznego zaangażowania w obcych nam obszarach wiedzy i zastosować narzędzia badań przestrzennych do badań kulturowych. Z uwagi na fakt, że niniejsza praca ma na celu analizę zarówno roli architekta, jak i funkcji oraz zakresu kompetencji współczesnych instytucji, istniejące obecnie modele partycypacji rozważane są tutaj w kategoriach kultury konsensusu oraz etosu kompromisu. Przywoływane przykłady pokazują, w jaki sposób mogłyby być ukształtowane współczesne instytucje.

Przedstawię i poddam analizie dzisiejszą potrzebę pojawienia się aktywistów, którzy działaliby spoza istniejących sieci i wyraźnie zdefiniowanych środowisk. Pominę przy tym konwencjonalne kręgi eksperckie usiłujące wchodzić na terytoria innych postdyscyplinarnych rzeczywistości. Zaprezentuję ponadto alternatywny model partycypacji, który – w przeciwieństwie do innych – nie opiera się na konsensusie. Zamiast dążyć do synchronizacji, mógłby on opierać się na przyjęciu postawy krytycznego dystansu i świadomym generowaniu stref konfliktu. W obrębie takich stref można sobie wyobrazić dekonstrukcji istniejących problemów w celu wyodrębnienia ich strategicznych elementów których można by (nad)użyć do wywołania tarć. Taka praktyka mogłaby pomóc w zrozumieniu skutków wykorzystania miękkich elementów procesu projektowego − politycznych, gospodarczych i społecznych.

Dokonując analizy sposobu ustanawiania instytucji angażujących się w działania na skonfliktowanych ze sobą obszarach ekspertyz, wykorzystam profesjonalne zaplecze organizacji zajmującej się kwestiami przestrzeni. Odwołując się do architektonicznego wykształcenia i umiejętności mapowania obszarów konfliktu, będę się starał postawić pytania, których celem będzie próba wydobycia znaczenia przestrzennej i architektonicznej ekspertyzy oraz ustalenie, w jaki sposób mogą one przyczynić się do wygenerowania alternatywnego sposobu produkcji wiedzy w sytuacji marginalizacji instytucji.

Unikając proponowania gotowych rozwiązań, postaram się pokazać kilka możliwych punktów wyjścia, głosów formułowanych z krytycznego dystansu. Mam nadzieję, że takie podejście pozwoli czytelnikowi zrozumieć, co może wnieść architekt do dyskutowanych tutaj zagadnień i w jaki sposób może to zrobić; prześledzę również niektóre z wyżej wymienionych wątków, aby stworzyć selektywne i operacyjne stanowisko. Co odróżnia podejście architekta do analizy sytuacji od standardowych ujęć reprezentowanych przez specjalistów z innych dziedzin? W rozdziale 8, zatytułowanym Nauka płynąca z rynku, przeciwstawiam postawę, którą określam mianem „nieproszonego outsidera” (a jeszcze później − „niezależnego praktyka”), klasycznej metodologii prowadzenia konsultacji, kierującej się regułami rynku. Poprzez krytyczną refleksję na temat systemów architektonicznych Jamshida Gharajedaghiego dochodzimy do problemu projektowania iteracyjnego, które stanowi sedno systemowej metodologii. Działanie w obszarze, z którym nie jesteśmy dobrze zaznajomieni, może być trudne i w związku z tym rodzi się pytanie, w jaki sposób uzyskać wiarygodność i uprawomocnienie działania w tak szerokim środowisku.

Moje zainteresowanie zjawiskiem partycypacji może być także odczytywane z rozmaitych punktów widzenia. Na płaszczyźnie nauk politycznych główne argumenty formułowane przez Chantal Mouffe są przeciwstawiane brytyjskiej Nowej Partii Pracy oraz holenderskiemu modelowi polderowemu. W ogólnym kontekście abdykacji dwudziestowiecznej filozofii pisma Jacquesa Rancière’a i Edwarda Saida są (nad)używane w celu przeprowadzenia wirtualnej dyskusji, w szczególności z tezami zawartymi w Representations of the Intellectual Saida[46]. W odniesieniu do praktyk przestrzennych badam „miękkie myślenie” w obrębie architektury – odnoszę się do prac Keller Easterling i Eyala Weizmana, czerpiąc z tekstów Floriana Schneidera, aby otworzyć pole krytycznego dyskursu w sferze współpracy. Wykorzystałem biografię niemieckiego polityka Joschki Fischera, aby stworzyć z niej studium przypadku mające pokazać opisywane przez Gramsciego zawiłości „powolnego marszu przez instytucje”. Czytelnik znajdzie tutaj również przykład realizowanego na dużą skalę i za państwowe pieniądze niemieckiego projektu, który antycypuje to, co w terminach poprawnej politycznie nomenklatury właściwej dla aplikacji grantowych można by nazwać projektem partycypacyjnym − bezcennego dowodu na to, że należy czynnie przeciwstawiać się próbom wtłoczenia w pseudodemokratyczne ramy.

Mam nadzieję, że opisana powyżej metodologia dostarczy dowodów dla moich dociekań. Pozostaje wszelako pytanie o to, do jakiego gatunku zalicza się niniejsza książka. Nie stanowi ona opisu historycznego ani raportu z linii aktywistycznego frontu – jest samorodną mieszaniną zróżnicowanych struktur podpierających moje argumenty. Sposób, w jaki używam projektów, materiałów i tekstów w celu wypracowania teorii konfliktowej partycypacji, można by porównać do tego, jak ustrukturyzowane są niektóre archiwa − powstają one nie jak biblioteka, ale przez proces akumulacji różnych rodzajów wiedzy i treści zgromadzonych w jednym (fizycznym) zbiorniku.

Dalsze kwestie dotyczą tego, co konstytuuje podłoże wiedzy w obrębie szerokiego dyskursu, przeciwieństwo konwencjonalnych procesów partycypacyjnych oraz teorię przeciwstawioną swojemu własnemu rygorowi. Ufam, że zastosowana tutaj technika doprowadzi do stworzenia skoncentrowanego głosu – umożliwi to dalsze różnicowanie istniejących stanowisk przy równoczesnym wzmożeniu dyskusji, w której można wskazać paralele pomiędzy moją pracą i praktykami politycznego aktywizmu, krytyczną praktyką przestrzenną, produkcją artystyczną i tekstami wydanymi w ostatnich latach.

Starałem się dokonać tego z (niekiedy ukrytej) perspektywy architekta, którego praca odbywa się w różnorodnych okolicznościach. Przyjęcie takiego stanowiska niemal automatycznie prowadzi do zakwestionowania warunków, w jakich ta profesja − o ile można w ogóle użyć takiego terminu − funkcjonuje. Myślenie architektoniczne staje się interesujące i prawdopodobnie najbardziej zasadne w momencie, kiedy daną dziedzinę odrywa się od gruntu swojej profesji. Moim zdaniem architektura jest zawsze indywidualnym działaniem opartym na akcie zerwania z czymś: jest owocem decyzji o chęci poprawienia istniejącej rzeczywistości.

Zdaję sobie sprawę, że zastosowana tutaj metodologia jest jak najgorszy koszmar akademika, ponieważ większość materiałów, na których się opieram, formułując swe tezy, ani nie jest usankcjonowana w formie jakiegoś historycznego kanonu, ani też nie jest dostępna w publicznej bibliotece. Ale to właśnie jest powodem powstania niniejszego tomu. Jestem zainteresowany uwarunkowaniami polityczności: rozważeniem rzeczy jeszcze zanim zaistnieją. A zatem nie tyle badaniem, ile raczej zapytywaniem.

Pod wieloma względami model autokratyczny, który poddaję tutaj pod dyskusję, nie powinien być rozumiany jako schemat praktyki, ale jako punkt wyjścia wytwarzający tarcie niezbędne do tego, aby nadać dynamikę debacie i poprawić praktykę jako taką. Gdyby ta książka miała mieć jeden konkretny cel, byłoby to stworzenie wzajemnego zrozumienia i punktu wyjścia do dyskusji tam, gdzie − w kategoriach używanych przez Mouffe − możemy zacząć się ze sobą nie zgadzać. Jest to teoria tego, jak należy partycypować bez zezowania w stronę wyborców, zamiast tego inicjując krytyczną zmianę. Czytelnik znajdzie tutaj dwa argumenty: jeden polemiczny, a drugi konceptualnie konstruktywny. Są one wypracowywane w konkretnych sytuacjach i projektach, które Simon Critchley określiłby jako „uniwersalizm sytuacyjny”[47].

[40] Autor używa angielskiego wyrazu opportunismi form pochodnych w znaczeniu neutralnym, mając na myśli ‘gotowość do korzystania z okoliczności, okazji’. Chociaż w języku polskim słowo „oportunizm” wywołuje wyłącznie negatywne konotacje, ze względów stylistycznych zachowano je konsekwentnie w tekście przekładu [przyp. tłum.].

[41] Did Someone Say Participate? An Atlas of Spatial Practice, red. Markus Miessen, Shumon Basar, MIT Press, Cambridge (MA) 2006.

[42] The Violence of Participation, red. Markus Miessen, Sternberg Press, Berlin−New York 2007.

[43] East Coast Europe, red. Markus Miessen, Sternberg Press, Berlin−New York 2008.

[44] With / Without: Spatial Products, Practices and Politics in the Middle East, red. Shumon Basar, Antonia Carver i Markus Miessen, Bidoun, Moutamarat, New York−Dubaj 2007.

[45] Hans Ulrich Obrist, okrągły stół w Architectural Association, Londyn, 10 marca 2006.

[46] Edward Said, Representations of the Intellectual: The 1993 Reith Lectures, Random House, New York 1996.

[47] Simon Critchley, Nieustające żądanie. Etyka polityczna, tłum. Robert Dobrowolski i Michał Gusin, WN DSWE TWP, Wrocław 2006, s. 64.

ROZDZIAŁ 1
PRAKTYKA PRZESTRZENNA PONAD ROMANTYZMEM

Z historycznego punktu widzenia architektura jest często rozumiana jako zawód polegający na projektowaniu budynków i otoczenia z uwzględnieniem ich estetycznego oddziaływania, jako zajmowanie się regułami projektowania i budowy. Owe tradycyjne praktyki w przeważającej części są skoncentrowane na planie formalnym, widowisku, produkcie, infrastrukturze i kontekście. Twierdząc tak, nie zamierzam osądzać ich wartości, ale jedynie zwrócić uwagę na sposób, w jaki architektura zazwyczaj wydaje się działać. Funkcjonując w takiej strukturze, architekt jest zmuszony do ograniczania tarć do tego stopnia, że staje się graczem na arenie przeciętnego zobojętnienia, gdzie zadawanie pytań o konwencjonalne ramy i zwyczaje jest rozumiane jako niepożądana próba rozbicia maszynerii konsensusu.

W ujęciu niegdysiejszej praktyki architekt jest przedstawiany jako ten, który projektuje i nadzoruje wznoszenie budynku, wprawia w ruch nadrzędną wizję [übervision] i angażuje w projekt własny styl życia, sprawiając, że dzieło „architektury” może się stać wyjątkowym produktem. Wspaniały, idealny człowiek Renesansu był erudytą, jednostką o ogromnej, wszechstronnej wiedzy i wykształceniu. W owych czasach architektura zmieniała się z nieskodyfikowanej działalności, ponieważ była umiejętnością praktyczną (robisz to!), w dziedzinę wiedzy i pracy intelektualnej (myślisz o tym!). Dziewiętnastowieczni dżentelmeni narodzili się jako pochodna modelu renesansowego człowieka. W kontekście praktyk przestrzennych można by wykazać, że rozumienie architektury jako splotu praktyk − wznoszenia budynku i czystej teorii oraz całego spektrum działań mieszczących się pomiędzy tymi dwiema skrajnościami − stanowiło kluczowy moment dla tej dziedziny. Po raz pierwszy mianowicie umożliwiało ono ujęcie protokonceptualnej architektury jako czegoś wyzwolonego od samego impulsu do budowania. Sprawiło to, że nie miało już dłużej znaczenia, czy coś zostało faktycznie wybudowane czy nie; wytwór intelektualny sam w sobie zaczął w końcu być traktowany jako produkt.

We współczesnym systemie rynkowego kapitalizmu erudyta stał się kimś zbędnym. W dzisiejszych czasach efekty mają być zauważalne szybko. Bez wysiłku zdobywania rozległej interdyscyplinarnej wiedzy i bez spójnej wizji (a nawet możliwości kwestionowania istniejących wzorców funkcjonalności czy sposobów działania) współczesny architekt musi się mierzyć z nieustannie rosnącym poziomem wydajności ekonomicznej. Podczas gdy klienci często oprócz oryginalnego projektu oczekują coraz większej efektywności, coraz bardziej dopracowanego detalu i perspektywy zysku, architekt pozostawiany jest na pastwę przestarzałych regulacji prawnych, skorumpowanych budowlańców i niewielkiego wynagrodzenia. Dzisiejszy architekt staje wobec paradoksalnych oczekiwań: zaspokajania rosnącej potrzeby bezpieczeństwa z jednej strony, a z drugiej – pragnienia posiadania produktów będących efektem coraz większej kreatywności i innowacji. Ta przemiana roli jest bez wątpienia jednym z głównych czynników sprawiających, że tak zwany „deweloper” stał się „nowym architektem”. Wielu współczesnych architektów zostało zdegradowanych do pracy na stanowiskach, na których są ograniczeni wyłącznie do dostarczenia koncepcji formalnej − jest to zgubny proces: większość deweloperów jest w stanie wykonać zlecenie szybciej i taniej, wykorzystując architekta wyłącznie do stworzenia formy. Bezprecedensowy szturm legislacyjny dyktuje warunki produkcji i wygląd budynku, podczas gdy architekt jest traktowany jako pozbawiona władzy małpa w czerwonym fezie, którą nauczono tańczyć, gdy zagra muzyka. W takim scenariuszu architekt − częstokroć już w ogóle niepotrzebny − został zredukowany do roli dostarczyciela ozdobnych wisienek, które wylądują na czubku ukończonego już tortu.

Aby możliwe było zaprzestanie myślenia o architekturze w kategoriach tych powszechnie przyjętych schematów, przydatne może się okazać myślenie o architekturze jako postdyscyplinarnym polu siłowym wiedzy, praktyce skoncentrowanej na rzeczywistościach przestrzennych i ich powstawaniu. Zaczynamy odczuwać głęboką potrzebę ponownej oceny produkcji przestrzennej ponad tradycyjnymi definicjami i widzimy miejsce dla „architektury wiedzy”, która wznoszona jest przez aktywne uczestnictwo w przestrzeni. Zrozumienie, produkcja i zmiana warunków przestrzennych dostarczają nam przesłanek do wyznaczenia szerszych granic rzeczywistości politycznej. Współcześnie w praktykach przestrzennych nie tylko wykorzystuje się eksperymentalne badania związane z nieustannie zmieniającymi się warunkami funkcjonowania społeczności miejskiej, ale także stosuje się fizyczne i niefizyczne struktury w celu zmiany i modyfikacji określonych miejsc. Powodowane takimi praktykami różnice mogą się wydawać czymś marginalnym w porównaniu do niepodważalnych wartości, które z nich wynikają: praktycznego optymizmu powiązanego z konkretnym oddziaływaniem.

Nie jest to oczywiście wyłącznie optymistyczne przedsięwzięcie (w przeciwieństwie do pesymizmu i jednostronnej prognozy na temat przestrzeni publicznej, które, zwłaszcza w amerykańskiej urbanistyce i teorii przestrzeni lat osiemdziesiątych oraz wczesnych lat dziewięćdziesiątych, zdominowały dyskursywną produkcję wiedzy i były reprezentowane przez Sharon Zukin, Mike’a Davisa czy Michaela Sorkina[48]), jednak uzmysławia ono również złożoność zamieszkiwanych przez nas środowisk. Tego rodzaju praktyki wzmacniają nasze postrzeganie rzeczywistości mikropolitycznych zmagań. Jeśli ktoś chce zrozumieć proces stawania się przestrzeni, kluczowe będzie dla niego przekroczenie istniejących dyskursów utraty i przekształcenie praktyki w tryb obserwacji, która obejmuje zarówno przejściową naturę przestrzennych konstrukcji, jak i transformację kultur miejskich generowanych przez codzienne zjawiska i praktyki. Wyzwalające aspekty stworzonych niedawno kartografii przestrzennych praktyk wydają się mieć źródło w umiejętności spojrzenia na dane sytuacje tak, aby nie zakładać już na samym początku najgorszego możliwego scenariusza. Nie oznacza to, że powinno się porzucić jakikolwiek rodzaj krytycznego spojrzenia, ale że należy cieszyć się i celebrować złożoności fizycznego świata, w którym żyjemy: złożoność stanowi sposobność do zaangażowania.

W kontekście architektury i miasta partycypacja jest często rozumiana jako alternatywna forma dostępu, środek wzmacniający pozycję użytkownika. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wśród architektów i urbanistów można było zaobserwować wzrastające zainteresowanie zagadnieniami projektów partycypacyjnych i publicznych procesów planistycznych. Większość tych projektów i dyskursów była skoncentrowana wokół kategorii systemów zaprojektowanych z myślą o udziale użytkowników.

W dziejach dwudziestowiecznej architektury można dostrzec liczne próby krytycznego zaangażowania w tradycyjną praktykę podejmowane z punktu widzenia partycypacji. Większość spośród nich nie dała rady stworzyć nic ponad samą formułę oporu, co jednak miało charakter marginalny. W przeciwieństwie do przypadkowości cechującej surrealistów oraz ideologicznej zbieraniny sytuacjonistów, istniały również inne przykłady sposobów formułowania oporu. W latach sześćdziesiątych, kiedy członkowie Team 10 bronili użycia takich terminów jak mobilność, wzorce życia codziennego czy stopniowy wzrost miast jako podstawowych dla funkcjonowania urbanistyki, zmiana społeczna (uprzednio narzucana odgórnie przez awangardę, która zakładała a priori sprawczy charakter architektury) była traktowana jako coś oddolnego, wyrastającego z wewnętrznych procesów społecznych, którymi architektura i urbanistyka miały za zadanie zarządzać. W tym kontekście zadania projektanta były ujmowane w kategoriach nadzorowania pracy wzmacniaczy, tłumików i śluz regulujących prędkość i siłę przepływów wewnątrz systemów miejskich.

We Francji Yona Friedman − którego praca opiera się na regule nieprzewidywalności − zajmował się badaniami z zakresu rekonstrukcji, np. problemem znacznego niedoboru mieszkań czy odbudową miast, i wprowadził te tematy do publicznego dyskursu. Zaproponował gigantyczne struktury, w ramach których mieszkańcy mogliby zbudować swoje własne mieszkania, i stworzył proste podręczniki w formie komiksów umożliwiające ludziom włączanie się w proces podejmowania decyzji dotyczących ich otoczenia. W tym samym czasie w Anglii Cedric Price propagował ideę architektury „rozmyślnej niepewności”. Jego lateralne podejście do tej dziedziny i oparte na czasie miejskie interwencje zapewniły jego dokonaniom stały wpływ na współczesne praktyki alternatywne. Podobne do koncepcji urodzonego w Szwajcarii socjologa i ekonomisty Luciusa Burckhardta − który był szczególnie zainteresowany metodologią planowania i alternatywnymi modelami partycypacyjnego urbanizmu, skupiając się na nowych wytycznych dla wszystkich biorących udział w procesie planowania[49] − podejście Price’a było używane jako równoległa metoda badań na konferencjach IKAS[50] w latach osiemdziesiątych. Przeszło dwustu uczestników z czterdziestu krajów dyskutowało tam raczej na temat społecznych zadań architektury, aniżeli o jej formalnych czy konstrukcyjnych aspektach, które były przedmiotem równocześnie rozwijanych dyskursów postmodernistycznych. Konferencje te były poświęcone zgłębianiu takich zagadnień jak demokratyzacja, uczestnictwo użytkowników, ciągłość konstrukcji oraz użycie architektury w czasie. Modele te były częstokroć oparte na takim rozumieniu partycypacji, które zakłada konsensus i społeczne zaangażowanie jako siłę napędową dla praktyki.

Analogiczne względem obecnego przesytu i nadmiernego użycia terminu partycypacja w dziedzinie architektury i urbanistyki były propozycje formułowane wcześniej na gruncie świata sztuki – przykładem z lat dziewięćdziesiątych może być „estetyka relacyjna” Nicolasa Bourriauda[51], według której dzieło sztuki jest oceniane na podstawie „ludzkich interakcji i społecznego kontekstu, nie zaś wyznaczenia niezależnej i prywatnej przestrzeni symbolicznej”[52]. W przeciwieństwie do większości produkcji z lat osiemdziesiątych i początku dziewięćdziesiątych aspekt relacyjny architektury według Bourriauda opierał się nie tyle na przedmiocie, ile na funkcjonowaniu w określonym miejscu oraz w ramach performatywnych wydarzeń, które wprost zależały od interakcji z publicznością i jej partycypacji. Wydana niedawno, przygotowana pod redakcją Claire Bishop książka Participation analizuje owe praktyki wytrącania widzów z roli obserwatorów i obsadzania ich w roli producentów, uznając je za środek tworzenia nowych relacji społecznych[53].

Coraz częstsze użycie terminu partycypacja wiąże się z szeregiem zagadnień, w ramach których ideologiczne ramy zostają przekształcone w praktykę. Jak twierdzi Jeremy Till, „termin partycypacja zaczął być ostatnimi czasy nadużywany tak samo jak inny slogan współczesnej polityki − zrównoważony rozwój. Oba te terminy stykają się zresztą w kategorii »zrównoważonych społeczności«, które − według tej retoryki − oparte są na zasadach demokratycznej partycypacji w procesie ich własnego powstawania. Problem polega na tym, że nadużywanie terminów »partycypacja«, »społeczność« i »zrównoważony rozwój« w coraz większym stopniu pozbawia je znaczenia. Słowa te tworzą pozory czegoś wartościowego, jednak po uważniejszym przyjrzeniu się im i ich krytycznej analizie okazuje się, że są uderzająco puste. Partycypacja zbyt często staje się formą zagłaskiwania, a nie rzeczywistym procesem prowadzącym do przemian”[54].

*

Poniższy tekst jest zapisem krótkiego wywiadu z działającą w Vancouver artystką Sabine Bitter o przeprowadzanym na szeroką skalę miejskim projekcie badawczym finansowanym przez rząd federalny Niemiec za pośrednictwem Federalnej Fundacji Kulturalnej. Sabine Bitter oraz jej zawodowy partner Helmut Weber pracują nad projektami dotyczącymi miejskiej geografii i polityki wizualnej pod szyldem „Bitter Weber”.

MARKUS MIESSEN: Sabine, wiele razy mieliśmy okazję rozmawiać o projekcie Caracas Case. Byłoby świetnie, gdybyś przedstawiła jego zarys.

SABINE BITTER: Projekt Caracas Case polegał na sześciomiesięcznych badaniach „kultury” nieformalnego miasta w roku 2003. Skupiliśmy się na oddziaływaniu nieformalnych i chaotycznych elementów miasta [tj. Caracas w Wenezueli − M.M.] – takich jak barrios, handel uliczny, szara strefa, uznawane za oznaki niewydolności miasta korki uliczne, coraz bardziej narastające i wymykające się spod kontroli − mających wpływ na koncepcje formalne i regulacje dotyczące urbanistyki i projektowania w mieście.

MM: Na czym polegał twój wkład do projektu, nad którym pracowałaś razem z twoim partnerem, Helmutem Weberem?

SB: Projekt był realizowany w ramach grantu przyznanego przez Niemiecką Fundację Kultury (Kulturstiftung des Bundes) oraz Caracas Urban Think Tank. Jako zaproszeni do niego artyści wizualni mieliśmy za zadanie dokumentować fenomenologię miasta, które „wymknęło się spod kontroli”. Jednak nasza uwaga przesunęła się od zwykłego ilustrowania sytuacji do pogłębionych badań na temat historycznych i obecnych warunków społecznych oraz politycznych, które doprowadziły do powstania tych deprecjonowanych form urbanizacji. Poprzez nasze projekty − takie jak nagrania wideo Living Megastructures czy Super Citizens – dokonaliśmy rozpoznania formy „transformacyjnego urbanizmu” opartego na tych spośród mieszkańców, którzy zmierzali do zmiany stosunków społecznych, a nie – w zależności od punktu widzenia – tylko poprawy własnego poziomu życia i pracy w mieście.

MM: W jaki sposób struktura projektu została na początku ukształtowana?

SB: Została ona uformowana na wzór pracowni urbanistycznej zderzonej z akademickim podejściem do badań i analiz przeprowadzanych przez różnych ekspertów na gruncie różnych dziedzin.

MM: Kto to zorganizował?

SB: Za organizację odpowiadała grupa, która wówczas była znana jako Caracas Urban Think Tank. Jak wspomniałam już wcześniej, działania były finansowane przez Niemiecką Fundację Kultury jako pierwszy projekt z szeregu przedsięwzięć poświęconych miastom. W jego ramach jako partnerzy strategiczni funkcjonowały także uniwersytety i inne instytucje. CUTT przewodziła wówczas dwójka architektów działających w Caracas − Alfredo Brillembourg i Hubert Klumpner.

MM: Jakie były twoje doświadczenia, jeśli chodzi o organizację samego projektu?

SB: Został zorganizowany jak pracownia architektoniczna skupiająca się w szczególności na badaniach i teorii.

MM: Do jakiego stopnia Brillembourg oraz Klumpner byli zaangażowani w organizację, realizację projektu i wypracowywanie jego rezultatów?

SB: Pełnili funkcję dyrektorów pracowni i think tanku, uznawali się za osoby odpowiedzialne i „naturalnych” liderów projektu.

MM: Projekt ten jest dla mnie szczególnie interesujący w kontekście nadużywania środków i narracji przypisywanych partycypacji i społecznemu zaangażowaniu, które są stosowane głównie do celów ekonomicznych. To jest oczywiście w porządku, jeśli mówi się o tym w sposób otwarty. Jednak często celowo promuje się partycypację właśnie w taki mglisty sposób. Doszły do mnie plotki o sposobie zarządzania finansami. Czy to prawda, że pieniądze wyprowadzono na konto w zagranicznym banku?

SB: Czekaliśmy miesiącami, zanim pierwsza rata wpłynęła na nasze konto, i było to bardzo irytujące. Ja i Helmut Weber, a także pozostali uczestnicy projektu, musieliśmy opłacać nasze pracownie w Wiedniu i pozostałych miastach. Ze względu na lokalny charakter projektu trzeba było również wynająć mieszkanie w Caracas. A co do pogłosek: zauważyliśmy konto w raju podatkowym, kiedy zaczęliśmy śledzić transfer pieniędzy. Sam przelew jednak nie zniknął, tylko był „opóźniony”, co oczywiście wywołało sporo stresu i plotek. Wygląda na to, że w Wenezueli wśród wyższych klas przelewanie pieniędzy na zagraniczne konta jest powszechną praktyką. Również i my wpłacaliśmy nasz czynsz na konto w Miami.

MM: W jaki sposób udział w projekcie wpłynął na twoje rozumienie pojęcia partycypacji w sztuce i architekturze, a w szczególności tego, co często opisuje się jako „projekt społeczny”?

SB: Ogólna idea projektu nigdy nie została sformułowana jako społeczna − ukierunkowanie uczestników na społeczne i polityczne uwarunkowania osłabiło „podejście urbanistyczne” i ostatecznie wytworzyło rodzaj świadomości krytycznej w ostatniej fazie projektu. Toczyliśmy zażarte dyskusje z Brillembourgiem i Klumpnerem na temat „niepolitycznego” statusu miejskiego projektu badawczego. Wielokrotnie prowadziło to do męczących i nieprzyjemnych sytuacji w czasie rozwoju projektu. W szczególności uniemożliwiło to niektórym uczestnikom skupienie się na społecznych, politycznych i formalnych aspektach tkanki miejskiej.

MM: Mnie jako osobie z zewnątrz tego projektu, outsiderowi, wydaje się, że wytworzono w jego ramach coś całkowicie przeciwnego idei „projektu społecznego” i zastąpiono ją inspirowanym rynkiem pojęciem „partycypacji jako taktyki cienia prowadzącej do tworzenia gospodarki”. Co o tym sądzisz?

SB: To jest właśnie to, co nas spotkało i co próbowaliśmy również zakwestionować poprzez nasz wkład do projektu.

MM: Czy mogłabyś opisać, w jaki sposób przeciwdziałaliście temu procesowi?

SB: Dostrzegliśmy w naszym projekcie możliwość opartą na polityce reprezentacji przestrzeni. Stworzyliśmy obraz barrio 23 de Enero, zbudowany całkowicie z nowej Boliwariańskiej Konstytucji. Nasz pomysł opierał się na powiązaniu konkretnej historii i teraźniejszości 23 de Enero z bieżącą narodową polityką społecznej transformacji za pomocą demokracji partycypacyjnej. Zainstalowaliśmy ten obraz w jednej z „kulturalnych nisz”, na stacji metra Bellas Artes. Stało się to możliwe dzięki współpracy osób, które wówczas zarządzały tymi niszami − dwóch kobiet pochodzących z 23 de Enero. Zgodziły się na projekt niemal natychmiast, ponieważ czuły, że miejsca takie jak 23 de Enero i mieszkający tam ludzie nigdy nie byli reprezentowani w przestrzeni takiej jak stacja metra Bellas Artes. Na stacji wyświetlaliśmy również wideo, które zrobiliśmy na temat 23 de Enero, Living Megastructures. Jako artyści mieliśmy środki do wyprodukowania wielkoformatowych obrazów i dostęp do przestrzeni publicznej (dzięki tym wspaniałym kobietom z administracji metra, które wiedziały, że nawet obraz miejski jest polityczny). W ten sposób nie angażowaliśmy się w tworzenie ekonomii, lecz w krytyczną refleksję nad istniejącymi relacjami ekonomicznymi i − mam nadzieję − walkę o gospodarczą i przestrzenną sprawiedliwość w Caracas.

Do projektu włączyliśmy się z przekonaniem, że będziemy się uczyć od mieszkańców barrios (tytuł jednej z prac, którą tam wykonaliśmy, mówił wprost: „Learning from La Vega”), a nie – że jako zagraniczni eksperci wpadniemy tam i rozwiążemy przestrzenno-społeczne problemy. Nie oznacza to jednak fetyszyzacji wiedzy tych, którzy w historii byli spychani na margines, tylko uznanie bardziej demokratycznej idei piśmienności: piśmienności przestrzennej, społecznej i kulturowej.

[48] Zob. na przykład Variations on a Theme Park: The New American City and the End of Public Space, red. Michael Sorkin, Hill and Wang, New York 1992.

[49] Zob. też Wer plant die Planung? Architektur, Politik und Mensch, red. Jesko Fezer, Martin Schmitz, Martin Schmitz Verlag, Berlin 2005; Warum ist Lanschaft schön? Die Spaziergangswissenschaft, red. Markus Rittner, Martin Schmitz, Martin Schmitz Verlag, Berlin 2006.

[50] International Congress for Architecture and Urban Planning, 1982−1989.

[51] Nicolas Bourriaud, Relational Aesthetics, Les presses du réel, Dijon 1998.

[52] Ibidem, s. 14. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszelkie cytaty w tłumaczeniu Michała Choptianego.

[53] Participation, red. Claire Bishop, MIT Press, Cambridge (MA) 2006.

[54] Jeremy Till, The architect and the other, „Open Democracy”, 25 czerwca 2006, dostępny w Internecie: <http://www.opendemocracy.net/ecologylandscape/architecture_3680.jsp>.

ROZDZIAŁ 2
ZGUBNA NIEWINNOŚĆ PARTYCYPACJI

Dlaczego miłe jest złe? W jak chorym społeczeństwie żyjemy, skoro miłe jest złe?[55]

GEORGE CONSTANZA

Presja odpowiedzialności narzucanej przez demokrację tym, którzy w nią wierzą, staje się nie do zniesienia, gdy przekonanie to kwestionowane jest za pomocą rzeczywistości faktów i wątpliwości wyrażanych przez niewiernego. Nie może być tym, czym być nie powinno, a ci, którzy chcą pomóc w dźwiganiu tej odpowiedzialności, nie rozpoznają już dłużej oszustwa, jakie w stosunku do nich popełniają każdego dnia wiodący przedstawiciele tejże demokracji. Zamiast tego wymierzają chłostę posłańcowi. [...] Można mieć w zasadzie pewność, że ktoś taki jak Jörg Haider nie istniałby nigdy jako figura polityczna, gdyby w Austrii panowała demokracja kierowana przez ludzi, którzy stosowaliby się do jej reguł[56].

JOSEF BIERBICHLER

Partycypacja jest często określana i przedstawiana jako fałszywe nostalgiczne pragnienie. Metody partycypacji mogą mieć również charakter populistyczny i jako takie bywają wykorzystywane. Na przykład referenda mogą nie tylko wzmacniać demokrację, ale także przyczyniać się do jej erozji. W czasach obecnego kryzysu ideologii referenda stały się popularne wśród partii rządzących, które obawiają się podejmowania niepopularnych decyzji. „Mentalna odpowiedzialność” przyjmuje w dzisiejszej polityce formę przerzucania procesu decyzyjnego na zewnątrz. Za pomocą referendum politycy i wybrani przez społeczeństwo przedstawiciele mający podejmować decyzje w imieniu ludzi, którzy dali im władzę, odsuwają moment przyjmowania odpowiedzialności za własne działania. Kiedy pytają wszystkich, sami nie potrzebują żadnej wizji czy idei. Niestety samo referendum również nie przyczyni się do wygenerowania idei − ono po prostu pokazuje różnicę pomiędzy większością i mniejszością. Erozja demokracji zaczyna się od środka, a jej przyczyną jest fałszywy konsensus. Takie osłabienie modelu demokratycznego jest wysoce niebezpieczne, ponieważ umożliwia narodziny politycznego ekstremizmu i − do pewnego stopnia – mu sprzyja.

Ciekawym przykładem jest niedawne publiczne głosowanie w sprawie zakazu wznoszenia minaretów w Szwajcarii. Wtedy to SVP (Schweizerische Volkspartei, czyli Szwajcarska Partia Ludowa) w ramach bezwzględnej kampanii wykorzystało swój szeroki dostęp do mediów, zwłaszcza brukowych, by „pomóc” ludziom w podejmowaniu decyzji, używając przy tym demokracji partycypacyjnej jako narzędzia do zaszczepiania ksenofobii. Populiści lubią twierdzić, że tylko publiczne referenda wskazują prawdziwą większość w danym kraju czy systemie politycznym. Nie zapominajmy jednak, że ten, kto staje po stronie większości, zazwyczaj jest w stanie najwięcej zainwestować w kampanię. Chociaż oczywiście nie dotyczy to każdego referendum, wynikiem takich działań jest zwykle polityka oparta na pieniądzu, a nie na jakże często proklamowanej oddolnej demokracji. Mimo że pięćdziesiąt siedem procent Szwajcarów biorących udział w referendum oddało głos przeciwko budowie minaretów, statystyki − co ciekawe − mówią, że Szwajcaria jest mniej ksenofobiczna od innych państw europejskich.

Na metapoziomie narzędzi i sposobu postępowania partycypacja nie stanowi osobnej jakości, ani też niczego nie oznacza. To tak jakbyśmy mówili „młotek”, kiedy w rzeczywistości chcielibyśmy zbudować dom. Szczerze powiedziawszy, nie każdy i nie zawsze powinien być powoływany czy zapraszany do wzięcia udziału w procesie podejmowania decyzji. Wydaje się, że mamy do czynienia z fałszywym, wypaczonym przekonaniem o konieczności inkluzji, za którym stoi najczęściej obawa przed utratą władzy i podtrzymujących ją wyborców oraz chęć kształtowania i kontrolowania interesariuszy w celu wykorzystania ich w ramach strategii politycznej. Polityka na szczeblu państwowym koncentruje się wokół odczytywania, wyznaczania, tworzenia i wdrażania struktur władzy. Dlatego też niemal niemożliwe są próby interakcji lub utrzymywania pozycji z wnętrza tego pola siłowego, jeśli czyjeś zainteresowania skupiają się na zachowaniu lub poszerzeniu władzy[57]. Partycypacja stała się skrajnie popularna wśród polityków pragnących się upewnić, że zamiast tworzyć krytyczne treści, mogą posłużyć się narzędziem, które samo w sobie odbierane jest jako krytyczne podejście.

W takim kontekście partycypacja staje się dla polityków sposobem utrzymywania się na powierzchni, społecznym środkiem usypiającym, i to nie przez pozbawienie ludzi prawa do podejmowania decyzji, ale przez odebranie im możliwości aktywnego krytykowania działań decydentów i reprezentantów ludu. Daje nam to przeczucie, że pojęcie i koncepcja organizacji o strukturze horyzontalnej mogą być dzisiaj przedstawiane jako coś wartościowego, jednak przeważnie używane są jako polityczna waluta dla tych, którzy się nimi posługują. W takiej gospodarce opartej na partycypacyjnej walucie poprawność polityczna jako taka została sprowadzona do absurdu. Wydaje się, że istnieje konsensus nie tylko co do tego, że mamy myśleć i działać w sposób politycznie poprawny, ale − by rzec otwarcie − że mamy również być względem siebie mili i wywoływać jak najmniej poruszenia i zamętu. Dlatego stawianie niewygodnych pytań stało się tak rzadkim zjawiskiem. Szczególnie problematyczna wydaje się politycznie poprawna tolerancja, którą przesiąknęli nawet ci, którzy uważają się za myślących krytycznie, a często nie są po prostu w stanie wypowiedzieć tego, co myślą, ponieważ mogłoby to zagrozić ich starannie zaplanowanej karierze.

Nie atakuję ani nie krytykuję tu politycznej poprawności jako takiej. Jednakowoż partycypacja stała się ostatecznym aktem woli prowadzącym do praktyki nieświadomości, przez co aktywny gracz, który za swoje potencjalne decyzje mógłby być poddany krytyce, staje się mimowolnie przedstawicielem gustów i decyzji rzekomej większości. W ramach takiego systemu prawie nikt nie jest w stanie zdobyć się na odwagę, by wyjść przed szereg i powiedzieć: „Poczekajcie, coś dziwnego się tutaj dzieje, przemyślmy to jeszcze raz!”.

Wiele ostatnich wypowiedzi na temat partycypacji opiera się na założeniu, że im bliżej znajdujesz się czegoś lub kogoś, tym więcej wykazujesz empatii. Jest to niepokojąca teza. Dzisiaj, gdy w końcu zaczynamy myśleć o zagadnieniu i / lub problematyce partycypacji, pierwszą rzeczą, która przychodzi na myśl, jest narastający, irytujący romantyzm przenikający całe polityczne spektrum: od krytycznej lewicy do radykalnej prawicy. Co by się stało, gdyby czasami było możliwe podejmowanie decyzji niezależnie od najbardziej popularnych rozstrzygnięć czy sentymentów? W skali całego społeczeństwa wygląda to tak, że im więcej mówimy o seksie, tym rzadziej go uprawiamy. W im większym stopniu jesteśmy powierzchownie i publicznie zaangażowani, tym bardziej mamy to wszystko w nosie.

W ciągu ostatniej dekady, dekady życzliwego i pozbawionego wątpliwości użycia terminu „partycypacja” i jej demokratycznych zasad, byliśmy świadkami tego, jak niemal fundamentalistyczna wola inkluzji szła ramię w ramię z groteskowo bezkrytycznym sposobem tworzenia struktur i ram dla tej tak zwanej partycypacji, czy to w skali krajowej, lokalnej, artystycznej, czy też innej. W kontekście takiej romantycznej nostalgii za czyniącym dobro, otwartym praktykiem, instytucją lub partią zdajemy się jednak odczuwać pilną potrzebę wyrażenia bez ogródek tego, co myślimy o polityce. Szczerość ta musi zająć miejsce politycznej poprawności (stosowanej w celu zaszczepienia pewnego rodzaju protokołu konsensualnej grzeczności) i, uwzględniając konkretny przypadek, posługiwać się analityczną postawą, która zastąpi serdeczność uczciwością, profesjonalizmem, krytycyzmem i, jeśli będzie to potrzebne, osądem. Nie ma nic gorszego niż odwlekanie aktu podejmowania decyzji będące skutkiem błędnej interpretacji poprawności politycznej.

Kryzys związany z (nad)użyciem pojęcia praktyki partycypacyjnej w architekturze to zaledwie część większego kryzysu, w jakim od ostatnich dwudziestu lat znajduje się ta profesja. Nagłe pojawienie się w latach dziewięćdziesiątych praktyk, które znienacka stały się „społeczne”, stanowi jedynie oznakę ekonomicznej niestabilności zawodu. W kontekście praktyki partycypacyjnej w zasadzie nigdy nie zwraca się uwagi na fakt, że w architekturze wiele pracowni zwróciło się ku inkluzyjnemu modelowi skupionych na procesie projektów badawczych, ponieważ nie były już w stanie uzyskać zleceń na prace o większym rozmachu. Co ciekawe, ten ekonomiczny aspekt bardzo często jest pomijany w dyskusji. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych i na początku pierwszej dekady tego stulecia miasta takie jak Berlin oszałamiały inkluzyjnością i pozorną społeczną odpowiedzialnością praktyki architektonicznej i przestrzennej. Jednocześnie zjawisko to stanowiło wczesny symptom większego kryzysu ekonomicznego, który obecnie przeżywamy. Zapewne można by pomyśleć o tym społecznym kryzysie w architekturze jako o najbardziej być może nieautentycznym podejściu do partycypacji, ponieważ jedynie z rzadka wynikała ona z naszej wieloletniej wiary w reguły demokratycznego społeczeństwa lub zainteresowania bezpośrednim zaangażowaniem. Wręcz przeciwnie, wydawało się, że otworzyła ona okno na alternatywną gospodarkę. Kiedy nie było pracy przy fizycznych realizacjach projektów, praktycy zaczęli na nowo zastanawiać się nad stosowanymi przez siebie formatami.

Nie oznacza to bynajmniej, że niektórzy praktycy nie interesowali się wypracowaniem inkluzyjnych i zaangażowanych metod praktyki. Kryzys w wielu powiązanych profesjach, takich jak architektura, urbanistyka i praktyka przestrzenna jako taka, doprowadził również do sytuacji, w której wypracowano i przetestowano wiele interesujących i zasadnych modeli praktyki. Każdy kryzys negatywnie odbija się na danej dziedzinie, ale zwykle tkwi w nim także produktywny i twórczy potencjał.

W polityce, a dokładniej rzecz ujmując: w demokracji parlamentarnej, jesteśmy nieustannie narażani na konstruowanie mitów. Polityczne zaproszenie do uczestnictwa idzie zazwyczaj w parze z wyraźnie określoną ideą tego, w jaki sposób powinno się partycypować, czyli, innymi słowy, z sugerowanym sposobem zachowania, zbiorem domyślnych reguł. Osobliwe jest to, że ilekroć artyści lub krytyczni praktycy pracują nad zagadnieniem demokratycznych procedur i podejmowania decyzji, zawsze działają z zewnątrz systemu reprezentacji. Oznacza to nie demokrację reprezentacyjną, lecz warianty demokracji bezpośredniej i procesy oddolne (jednym z wielu takich przykładów jest Organizacja na rzecz demokracji bezpośredniej dokonywanej poprzez wybory ludowe [Organisation für direkte Demokratie durch Volksabstimmung], stworzona w 1971 roku w Düsseldorfie przez Josepha Beuysa). Niech wszyscy decydują! Dlaczego?

Można powiedzieć, że niewinność partycypacji jest łatwą pokusą. Simon Critchley krytykuje bezruch i kontemplację cechujące wielu dzisiejszych praktyków: „W świecie, który coraz gwałtowniej rozsadza się na kawałki, pasywny nihilista zamyka oczy i udaje się na wewnętrzną wyspę”[58]. Powinniśmy przemyśleć sytuację, w której się znaleźliśmy, i oprzeć się pokusie nihilizmu, stawiając czoła realiom zmieniającego się świata. Aby osiągnąć tak zasadnicze zmiany, jeśli chodzi o praktykę, trzeba się odnieść do moralnych fundamentów procesu decyzyjnego opartego na sporze: „Bez wiarygodnego opisu motywującej siły, to znaczy bez koncepcji etycznego podmiotu, refleksja moralna jest zredukowana do pustej manipulacji standardowymi trybami uzasadnienia: deontologią, utylitaryzmem i etyką cnoty”[59]. Co ciekawe, Critchley nie twierdzi wcale, że to filozof powinien tworzyć moralne podmioty, ale coś całkiem przeciwnego: powinien przyjmować odpowiedzialność. To właśnie odpowiedzialnością i ponownym zdefiniowaniem jej znaczenia jestem tutaj zainteresowany.

W rozumieniu Critchleya polityka jako prawdziwa demokracja przedstawia praktykę w sytuacji artykulacji dystansu względem państwa, „zmierzania ku” i związanych z tym tarć. Takie podejście umożliwia zaistnienie nowych, alternatywnych politycznych podmiotowości. Kiedy Critchley mówi o demokracji, odnosi się do ruchu ku demokratyzacji; albo − w kategoriach dialektycznych − do prawdy państwa, prawdy, której obecnie żadne z państw nie ucieleśnia. Demokracja jest zawsze i przede wszystkim procesem demokratyzacji. Proces ten nie ma końca; trzeba się go stale uczyć i go pielęgnować. Polityka ma zawsze bieżący i różnorodny charakter.

Żeby wypracować strategię dla postnostalgicznej praktyki, trzeba przełamać truizm głoszący, że w procesie w pełni demokratycznym konieczne jest włączenie wszystkich do działania. Tak naprawdę − jak już powiedziałem we wstępie − demokracji należy czasem unikać za wszelką cenę. Pojęcie „kuratorstwa” konfrontuje nas z przeciwieństwem tego, co można określić mianem „romantycznego uczestnictwa”, ponieważ jest ono oparte na podejmowaniu decyzji z zewnątrz − niektórzy mogliby powiedzieć, że w sposób odgórny: chodzi tutaj o ekskluzję; zamiast myśleć o tym, co pokazać, myśli się o tym, czego pokazać nie należy.

Poprawne polityczne i poparte doświadczeniem zaangażowanie często prowadzi do czegoś wprost przeciwnego niż przyświecający mu pierwotnie cel; w tym kontekście „nawet występek lub zbrodnia zyskują aurę świętości”[60]. Taka minimalizacja społecznych wykroczeń jest ostatecznie skierowana na ustanowienie i utrzymanie społecznej harmonii, niezależnie od tego, czy popycha to sprawy do przodu – do tego stopnia, że ludzie wycofują się z podejmowania określonych decyzji tylko dlatego, by uniknąć niebezpieczeństwa, że przyklei im się łatkę lub nazwie konserwatystami. Z punktu widzenia poprawności politycznej można to interpretować nie tylko jako ochronę określonych wartości, ale także obronę struktur instytucjonalnych. Ciekawe jest, co w odniesieniu do polityczności zauważa aktor teatralny Josef Bierbichler: w dzisiejszych czasach szalenie ważne stało się pytanie nie o to, czy wywołanie skandalu jest dopuszczalne, ale czy w ogóle jest jeszcze możliwe[61]. Kiedy Bierbichler odwołuje się do kategorii skandalu, nie jest zainteresowany powierzchowną prowokacją na krótką chwilę przyciągającą uwagę mediów, ale czymś zupełnie innym – zakłóceniem spowodowanym przez skrajną i przenikliwą myśl, która przenika fałszywy społeczny konsensus w celu obalenia go i zdemaskowania[62].

Kiedy oburzenie i heterogeniczność zamiast podważać społeczny konsensus zostały przez niego wchłonięte, kiedy nie dochodzi do kontrowersyjnych debat − nie ma już wspólnej płaszczyzny, na której mogłyby się rozgrywać konflikty. Czasami może to prowadzić do sytuacji całkowitej kompromitacji, kiedy to politycy porzucają swoje cele i przekonania, aby stać się jak najbardziej „wybieralnymi”. W połączeniu z populistycznymi zakusami na struktury partycypacyjne ten model publicznej partycypacji działał bardzo dobrze w przeszłości, zwłaszcza za rządów brytyjskich nowych laburzystów Tony’ego Blaira, począwszy od roku 1997[63]. Zaproponowana przez niego „trzecia droga” sugerowała zastąpienie celów długoterminowych formami stopniowego i lokalnego rozwiązywania problemów.

W wycofanej i uproszczonej polityce nowych laburzystów można było dostrzec − i do pewnego stopnia nadal można − doskonały przykład tego, jak używać nostalgicznego, ale nieustępliwego żądania publicznej partycypacji jako sposobu przerzucania odpowiedzialności na zewnątrz. Chociaż stopień partycypacji, czyli chęć ludzi do angażowania się w polityczne struktury, w Wielkiej Brytanii był na najniższym w dziejach poziomie, nigdy wcześniej nie pojawiło się tyle koncepcji na temat tego, dlaczego i jak ludzie powinni partycypować w polityce. W czasie, kiedy nowi laburzyści zamienili wszystko w inkluzję, a każdego człowieka w „uczestnika”, można było zacząć się zastanawiać nad rzekomą niewinnością tego terminu, prawdziwymi motywami jego stosowania oraz romantycznymi sposobami używania go w dyskursie.

Laburzyści postanowili zmierzyć, co tylko się da, wprowadzając przy tym najsztuczniejsze i najbardziej niemierzalne cele. W przemyśle i usługach publicznych ich sposób myślenia i działania doprowadził do powstania nadmiaru dążeń, norm i planów. Skutkiem tego miało być uwolnienie pracowników poprzez danie im swobody obierania i osiągania celów. Jednak twórcy owych schematów rodem z teorii gier nie przewidzieli, że „gracze” postawieni wobec niemożliwych do spełnienia oczekiwań zaczną oszukiwać. Adam Curtis przedstawił ten proces w filmie dokumentalnym The Trap[64]. Pokazał w nim, w jaki sposób politycy pewnego rodzaju, i to zarówno z lewicy (w Wielkiej Brytanii), jak i prawicy (neokonserwatyści w Stanach Zjednoczonych), próbowali ustanowić indywidualną wolność nadrzędnym celem polityki. Film analizuje kategorie negatywnej i pozytywnej wolności − to znaczy wolności od i wolności do − i ujawnia, w jaki sposób administracja Blaira oraz rola, jaką odegrała ona w realizacji wizji stabilnego społeczeństwa, w gruncie rzeczy przyczyniły się do stworzenia przeciwieństwa wolności, ponieważ rodzaj swobody, który stał się skutkiem jej działań, był całkowicie pozbawiony wartości. Politycy ci naszkicowali wizję świata, w której każdy mógł wybrać sobie styl życia, stworzyli utopijną ekstrawagancję promującą społeczną mobilność jako rodzaj wyzwolenia od starych podziałów klasowych. Jednak skutki tej politycznej łamigłówki okazały się oczywiście niewspółmierne do obiecywanego szczęścia i doprowadziły do paradoksalnej sytuacji. Próba wyzwolenia spowodowała de facto zaostrzenie kontroli, podczas gdy tak zwana wolność wyboru upadła, a wraz z jej upadkiem powróciły stare klasy i przywileje. „Służba”, którą mieli pełnić wybrani demokratycznie przedstawiciele, została przerzucona na ludność, stając się nostalgiczną transfiguracją przeprowadzoną pod płaszczykiem zwiększenia wolności. Politycy przestali zajmować się zmianą świata; zamiast tego zaczęli myśleć, że ich rola polega na spełnianiu zachcianek tych wyzwolonych jednostek. To, co kiedyś było pomyślane i ogłoszone jako „nowa” Partia Pracy, teraz zostało powierzone pozbawionemu politycznego planu i chaotycznemu przywódcy, Gordonowi Brownowi, któremu sprawy wymknęły się spod kontroli, cholerykowi niezdolnemu do wyznaczenia i wskazania drogi, jaką należy podążać naprzód. Innymi słowy: wizja stała się przeszłością.

Partycypacja to wojna. Wystarczy spojrzeć na różne sytuacje w naszych miejscach pracy, na uczelniach czy w instytucjach kultury. Każda forma partycypacji już w swoim zarodku jest formą konfliktu. Na wojnie wróg i adwersarz zajmują zazwyczaj terytorium, które potem powiększają albo tracą, a każdy ze stron ma rzecznika lub władcę, który może rządzić, poddać się lub zostać zdetronizowany. Żeby móc partycypować w jakimkolwiek środowisku czy sytuacji, należy zrozumieć siły konfliktu, które na to środowisko oddziałują. W fizyce wektor przestrzenny jest opisywany za pomocą skali i kierunku; w polu sił to indywidualne wektory uczestniczą w jego powstawaniu. Jeśli jednak ktoś chce uczestniczyć w dowolnym polu sił, musi umieć rozpoznać działające tam skonfliktowane ze sobą siły. W tym kontekście „partycypacji” nie należy rozumieć jako domyślnej formy, która promuje partycypacyjny proces planowania lub zaangażowanie użytkowników, ale jako sposób świadomie kierowanego wtargnięcia na terytorium systemu, dyskursu czy też praktyki, których częścią wcześniej się nie było.

Jeśli sprawdzicie hasło „partycypacja” w Wikipedii, znajdziecie tam dwa opisy. W pierwszym z nich partycypacja została przedstawiona jako „termin określający różne sposoby bezpośredniego uczestnictwa ludności w decyzjach dotyczących polityki, ekonomii i zarządzania”. Druga definicja zawiera interesujący opis: „Partycypacja może oznaczać dzielenie się czymś wspólnym z innymi”. W kontekście moich badań drugie znaczenie wydaje mi się szczególnie ciekawe, ponieważ odnosi się ono do tego, czemu chciałbym się przeciwstawić.

W ostatnich latach poza procesem gwałtownej inflacji terminu „partycypacja” można było obserwować narodziny kultury nastawionej na coś, co można nazwać „romantyczną partycypacją”. Taki model uczestnictwa ukierunkowany jest nie tylko na miejscowe społeczności, kulturalną i socjalną infrastrukturę, ekologię, wzmocnienie pozycji obywateli względem lokalnych polityków − wydaje się, że jednym z jego głównych celów jest minimalizacja potencjalnych tarć. Często zdarza się tak, że partycypacja dotyczy raczej samego procesu projektowego, a nie założeń całego dzieła (rozumianych jako wynikający z krytyki punkt wyjścia do zaangażowania). W tak zarysowanym kontekście chodzi o odpowiedź na pytanie, dlaczego partycypację rozumie się przeważnie jako oparty na konsensusie, deliberatywnie pozytywny i politycznie poprawny sposób uczestniczenia w strukturach społecznych. Rodzi to kolejne pytanie − o potrzebę alternatywnego modelu konfliktowej partycypacji, który mógłby stanowić próbę przekroczenia romantycznej i nostalgicznej wizji dobroci i rzucić światło na problem krytycznej interwencji.

Od początku Seksu w wielkim mieście Charlotte York jest przedstawiana jako najbardziej niewinna z czterech bohaterek. Przez cały serial jest jedyną, która przestrzega „zasad randkowania” i wyraża szczerą chęć wyjścia za mąż i posiadania dzieci. W odcinku pięćdziesiątym piątym Charlotte decyduje się rzucić pracę kuratora w galerii sztuki na Manhattanie. Kiedy ujawnia swoje zamiary pełnym dezaprobaty przyjaciółkom, wyjaśnia im, dlaczego chce zostać w domu. Żeby nie poczuć się „źle” z powodu swoich prawdziwych motywów (chęci zajścia w ciążę i zmiany wystroju w domu), usprawiedliwia swoją decyzję, oświadczając, że chciałaby „zostać wolontariuszką w szpitalu Treya i zbierać fundusze na oddział pediatryczny”. Później, podczas rozmowy z potencjalnym następcą na jej stanowisku w galerii, oświadcza, że „zasiada w radzie Lenox Hill Pediatric Foundation”. W wypadku Charlotte wolontariat na rzecz ważnej społecznej sprawy jest przedstawiony jako jej dobrowolny udział w słusznej sprawie, co pozwala uniknąć krytyki w związku z porzuceniem pracy. Jest to taki rodzaj dobroczynności, który sugeruje fałszywą modalność partycypacji (w roli aktywnego sprawcy) i który równy jest „aktywizmowi obiboków” inicjowanemu i mobilizowanemu przez facebookowe kampanie w rodzaju „Głosuj dla Nigerii”.

Czy nie jest to sposób postępowania, który odnajdujemy w tak wielu dzisiejszych „społecznie ważnych” praktykach? Istnieje zastanawiające podobieństwo między taką argumentacją a tym, jak poszczególne praktyki dokonały zawłaszczenia pojęcia partycypacji jako pozytywnego, niekwestionowanego sposobu zaangażowania (który kształtuje ich ekonomię). Trzeba być jednak ostrożnym − nie powinno się mylić partycypacji z formą społecznej filantropii i działalności altruistycznej, które mają na celu promocję dobra lub poprawę jakości życia.

Niniejsza książka nie traktuje o charytatywnych przedsięwzięciach związanych z konkretnym celem. Jest ona próbą zrozumienia związku pomiędzy strukturami władzy i sposobem wchodzenia w nie bez przyjmowania roli społecznego interesariusza. Jeśli natomiast chodzi o wtrącanie się w istniejące polityczne pola sił, to spojrzenie na przykład na prace architekta Eyala Weizmana w Izraelu i Palestynie, działalność Ediego Ramy na stanowisku burmistrza Tirany, czy też alternatywne modele instytucjonalne w rodzaju Winter School Middle East – może być bardziej interesujące niż analizowanie publicznych programów czy projektów pomocy socjalnej organizowanych przez instytucje w rodzaju Tate Modern. Te ostatnie nie różnią się zbytnio od facebookowego aktywizmu, świadomości społecznej wynikającej z wymogów budżetowych albo pragnienia Madonny, żeby zaadoptować afrykańskie dziecko.

Pytanie brzmi zatem następująco: jak możliwe jest uczestnictwo w danym środowisku i określonej sytuacji bez konieczności pójścia na kompromis w swojej roli aktywnego działacza, który nie jest zainteresowany konsensusem ani „czynieniem dobra”, ale zadawaniem pytań i kształtowaniem praktyki tak, aby zmierzała ona w wyznaczonym kierunku. Przyjęcie roli wektora w polu siłowym konfliktów kwestionuje sposób uczestniczenia bez realizowania uprzednio ustalonych potrzeb czy zadań. Z punktu widzenia tradycyjnego architekta pytanie to może brzmieć również: jak możliwe jest uczestnictwo w, dajmy na to, miejskiej mikropolityce polegające na generowaniu tarć i zadawaniu pytań zamiast tworzenia wspólnoty na mocy Sekcji 106[65] czy oddolnej partycypacji opartej na protokołach społecznej inkluzji.

W architekturze odnaleźć można liczne przykłady krytycznego zaangażowania pozostającego w konflikcie z realiami biznesowymi. W roku 2006 londyński architekt Richard Rogers został wysłany do Nowego Jorku przez kilku klientów, którzy następnie dowiedzieli się, że pozwolił używać swojego biura grupie architektów związanych z ruchem Architects and Planners for Justice in Palestine. Lord Rogers został wezwany do siedziby Empire State Development Corporation (nadzorującej kierowaną przez Rogersa, wartą miliard i siedemset milionów dolarów przebudowę nowojorskiego Jacob K. Javits Convention Center), aby złożył wyjaśnienia odnośnie do jego związków z grupą, która zebrała się w jego biurze w Londynie dnia 2 lutego 2006 roku. W rezultacie kilku nowojorskich urzędników domagało się usunięcia Rogersa z projektu finansowanego ze środków publicznych. Ta sprawa wyraźnie obrazuje sposób wykorzystywania architektów w funkcji narzędzi w ramach struktur władzy. Z punktu widzenia samej struktury architekt nie jest pożądany jako oddziałujący wektor czy bodziec, ale jako dostawca usług, którego zadaniem jest stworzenie produktu. Jak niedawno stwierdził w jednym z wywiadów Rem Koolhaas: „Rzekłbym, że zwłaszcza w Ameryce polityczna nieświadomość stanowi część roli odgrywanej przez architekta”[66]. To właśnie z tym rozdźwiękiem mam zamiar się zmierzyć.

Jako punkt wyjścia dla alternatywnego odczytania partycypacji pomocne może się okazać użycie takiego pojęcia, które zakłada odpowiedzialność nie przez bezpośrednie środki demokratycznego zaangażowania, ale przez praktykę dokonującą się w indywidualnych działaniach; pojęcia demokracji wykraczającej ponad konstrukcję zaproszenia, nakierowanej na model jednostkowego działania i procesu decyzyjnego motywowanego regułami systemu politycznego. Można stwierdzić, że taki model polega na odwróconym odczytaniu demokracji „społecznego romantyzmu” promowanej przez Nową Partię Pracy.

[55] Cytat z serialu Kroniki Seinfelda, seria 3, odc. 7: The Café, 6 listopada 1991.

[56] Josef Bierbichler, Verfluchtes Fleisch, Verlag der Autoren, Frankfurt 2001, s. 93: „Der Druck der Verantwortung ist groß, den Demokratie ausübt auf die, die an sie noch glauben, und wird unerträglich, wenn der Glaube hinterfragt wird von der Wirklichkeit der Bilder und dem Zweifel eines Ungläubigen. Es kann nicht sein, was nicht sein darf und die, die Verantwortung mittragen wollen, merken den Betrug nicht mehr, der täglich an ihnen verübt wird von führenden Vertretern der Demokratie. Da prügeln sie den Boten. Besseres kann dem Betrug, zu dem Demokratie von Demokraten gemacht wurde, gar nicht passieren. Man darf doch davon ausgehen, dass es einen Haider gar nicht geben würde, wenn es in Österreich wirklich eine Demokratie gegeben hätte, mit Repräsentanten an der Spitze, die sich ihren Grundlagen unterworfen hätten”.

[57] Ibidem, s. 9.

[58] Simon Critchley, op. cit., s. 24.

[59] Simon Critchley, Indefinitely Demanding: Ethics of Commitment, Politics of Resistance, Verso, London 2007, s. 9 [brak cytowanego fragmentu w polskim przekładzie − M.Ch.].

[60] Harald Martenstein [w:] Zeichen 4: Engagement und Skandal, red. Josef Bierbichler, Christoph Schlingensief, Harald Martenstein, Alexander Verlag, Berlin 1998, s. 28.

[61] Ibidem, s. 9.

[62] Ibidem, s. 13.

[63] Hasło „New Labour” (Nowa Partia Pracy) zostało wykreowane jako alternatywna marka dla Partii Pracy w roku 1994. Pozostaje nadal w użyciu i służy odróżnieniu modernizatorów od tych, którzy obstają przy bardziej tradycyjnej laburzystowskiej wizji.

[64] Adam Curtis, The Trap: What Happened to Our Dream of Freedom(film dokumentalny prod. BBC), pierwsza emisja 11 marca 2007.

[65] Sekcja 106 brytyjskiego Town and Country Planning Act z 1990 r. dopuszcza wejście lokalnej władzy planistycznej w wiążące z punktu widzenia prawa porozumienie lub planistyczne zobowiązanie z właścicielem ziemi w powiązaniu z przyznaniem planistycznego zezwolenia. Zobowiązanie to jest znane jako Section 106 Agreement. Umowy takie są sposobem radzenia sobie ze sprawami, których załatwienie jest niezbędne, aby projekt mógł być zaakceptowany z punktu widzenia planisty. Są one coraz częściej wykorzystywane w celu wspierania dostawy usług publicznych i infrastruktury takiej jak: autostrady, tereny rekreacyjne, budynki służące edukacji i zdrowiu publicznemu oraz budownictwo społeczne. Ogólnie rzecz biorąc, wspierają wspólną sprawę.

[66] Rem Koolhaas w wywiadzie z Markusem Miessenem, Rem Koolhaas with Markus Miessen, „Bidoun”, nr 8, jesień 2006, s. 41−49.

ROZDZIAŁ 3
WIELKIE NARRACJE.
Życie po Bilbao (Przerywnik)

Ostatecznie urbanistykę zabiło nie to, że tak wielu ludzi popełniło tyle rozpaczliwych pomyłek, ale to, że niewiele spośród procesów i działań zachodzących dzisiaj może odbywać się w oparciu o plan, klasyczny produkt urbanistyki[67].

REM KOOLHAAS

Nieco dygresyjna myśl na temat praktyki architektonicznej oddziałującej na społeczeństwo opiera się na przekonaniu, że edukacja „architekta” jest jak wszechobejmująca narracja: skupia w sobie zagadnienia techniczne, artystyczne i społeczne − co wyjaśnia stwierdzenie Umberto Eco, że architekt pozostaje „zapewne ostatnim żyjącym humanistą”[68].

U.P.W. NAGEL

Dla postaci traktowanych z nieco mniejszym sentymentalizmem choroba staje się okazją do tego, by wreszcie zdobyć się na przyzwoitość. W najgorszym wreszcie razie dopust, jakim jest choroba, umożliwia wgląd w całe lata samooszukiwania się i folgowania ułomnościom charakteru. Kłamstwa okrywające długą agonię Iwana Iljicza − o jego raku nie wolno wspominać żonie i dzieciom − uprzytamniają mu kłamstwo jakim było całe jego życie; umierając, znajduje się, po raz pierwszy, w stanie prawdy[69].

SUSAN SONTAG

Publiczność siedzi. Daleko za kurtyną rozlega się głos: „Zacznijmy od założenia, że w Bilbao jest życie”.

SCENA 1

Arystoteles przybywa do polis

Stoicyzm jest oparty na wzajemnych połączeniach elementów uniwersum, którym rządzą absolutne prawa. Z tych praw ludzie mają wywieść zasady moralne, według których będą żyć. Praktyczna etyka stoicyzmu kładzie nacisk na samokontrolę, zadowolenie i życie w harmonii z naturą. Uznając kontekst politycznej niepewności, stoicyzm sugeruje konieczność trwałości i stabilności, którą mogą zapewnić oddanie i cnota, a te z kolei można osiągnąć przez umiarkowanie. Według tej koncepcji ścieżka do osobistego wewnętrznego spokoju wiedzie przez wyzbycie się chęci wpływania na rzeczy znajdujące się poza naszą kontrolą i życie teraźniejszością, a nie nadzieją na przyszłość bądź strachem przed nią.

Zaraz, zaraz. Czy to jednak nie owe pragnienia umożliwiają krytyczne odczytanie teraźniejszości po to, aby możliwe było wyobrażenie sobie przyszłości w przypuszczalnie lepszych kategoriach? Należy dokonać przeglądu współczesnej praktyki architektonicznej w oparciu o analizę pozycji (praktykującej) jednostki na tle szerszego kulturowego i politycznego krajobrazu.

SCENA 2

Wytwory nawyku − tamquam truncus stat[70]

Na przestrzeni dziejów ogromna liczba uczonych służyła władzy; niektórzy z nich próbowali wykorzystać swoje względne przywileje, by pomóc innym w obaleniu niepraworządnych instytucji i wyeliminowaniu ich praktyk. Możliwe, że najbardziej dyletanckie odczytanie stoicyzmu polega na odgadnięciu, dokąd zmierza świat i ochoczym podążeniu w tym kierunku. Rzecz jasna rodzi to fundamentalne pytanie: W jaki sposób można wieść moralne życie, jeśli akceptuje się wizję, w której wszystko było słuszne od samego początku? Wejrzenie w siebie jako terapeutyczna relacja z sobą samym − wznoszenie twierdzy wewnętrznej przeciwko zewnętrznemu światu zamiast aktywnego zadawania pytań mających prowadzić do możliwości zmiany − rodzi tendencję do ignorowania potencjalnie znaczących problemów na rzecz zachowania przyzwyczajeń. Dlaczego niektórzy świadomie unikają rzeczywistości? Czy trzymamy się rzeczy, których już nie warto się trzymać?

SCENA 3

Demitologizacja działania bogów architektury

W ramach architektury napędzanej przez formalne eksperymenty można odnaleźć podobny stały terapeutyczny związek, w którym praktyka otacza się kokonem banałów w kontekście całości niemających w ogóle znaczenia. Przez dziesięciolecia formalna debata zdominowała praktykę, w gruncie rzeczy tworzącą jedynie fizyczne powłoki, oraz dyskurs, koncentrujący się na pielęgnacji kultu ego, a nie na uczestnictwie w socjo-politycznym środowisku. Do tej pory nawet przedstawiciele bardziej konserwatywnej praktyki architektonicznej – myślący o architekturze jako o czystej, budowanej formie − wskazywali, że „w epoce, w której ludzie komunikują się przez różne media w niefizycznych przestrzeniach, misja architekta polega na tworzeniu faktycznej przestrzeni dla fizycznej i bezpośredniej komunikacji między ludźmi”[71]. Jak pokazuje rzeczywistość, łatwiej to jednak powiedzieć, niż zrobić.

SCENA 4

Ponad logiką Wielkiej Narracji

Stoicyzm sugeruje brak zakłóceń. Z drugiej strony można by twierdzić, że tarcie, zawieszenie czystej logiki oraz amatorskie bodźce napływające z zewnątrz często mogą generować najbardziej twórcze idee i teorie. Nie można − i nie powinno się − pracować w wewnętrznym odosobnieniu, ograniczając się do jednej profesji. Co więcej − ponieważ wśród architektów powszechne jest twierdzenie, że ich praca jest raczej walką o nieustanne doskonalenie etycznego środowiska − architekci powinni często kwestionować znaczenie tego, co kryje się pod pojęciem etycznej praktyki, a nie adaptować uprzednio opracowany model etyczny oparty na truizmach i nienaruszalnym dziedzictwie. Dziś, podobnie jak w przeszłości, nie jesteśmy w stanie przewidzieć, dokąd to wszystko zmierza; możemy tylko czuć, że gdzieś zmierza i to coraz szybciej. Tymczasem małostkowi wojownicy o ograniczonych wizjach zaczęli krzyczeć: „Świat jest zgubiony!”. Niczym żeglarze z rozbitego okrętu chwytający się jego wraku trzymamy się desperacko przeszłości. Dwudziestowieczni architekci obrali sobie za modus vitae wielkie narracje historii architektury i hołdowali założeniom swoich poprzedników, oddając cześć klasycznemu architektonicznemu obiektowi jako generatorowi zmiany[72]. Osobliwe, że doszło do tego w momencie, kiedy było już oczywiste, że miasto jest uwarunkowane siłami przekraczającymi formalne i estetyczne prerogatywy architekta: „Ubóstwo znacznej części myśli urbanistycznej można zredukować do jednego głównego błędu, a mianowicie do przekonania, że miasto, Metropolis, wyraża się w pełni w swojej fizycznej formie, że jako skończony, betonowy obiekt podlega naszej analizie i interwencji. Miasto jednak takie nie jest; stanowi raczej wiecznie organizujące się pole sił będących w ciągłym ruchu; każde z miast jest specyficzną, wyjątkową kombinacją historycznych modalności, ich dynamiczną kompozycją”[73].

Sugeruje się często, że nowoczesne materiały i metody dyktują współczesnej architekturze ekspresję formy. Niektórzy ludzie pojmują architekturę jako korelat typowego dla danej epoki stanu umysłu i przyjmują, że architektura istnieje, przybiera formę i jest wyrażana wyłącznie w momencie, w którym krystalizuje się ta ogólna myśl. Zamiast po prostu ponownie odczytywać materialne procesy, współczesna praktyka powinna podjąć próbę stworzenia opisu nowych protokołów, które za punkt wyjścia przyjmują istnienie wykraczające poza jedyną, własną prawdę, radykalnie kwestionując przestrzeń zamiast ją kontrolować. Wyłania się tu architektoniczna subkultura tworząca takie rozumienie przestrzeni, które zawiesza tradycyjne, przywiązane do obiektu odczytywanie architektury wyłącznie jako przestrzennej manifestacji wzniesionej materii. Tego rodzaju protokoły rzuciłyby wyzwanie posłuszeństwu społeczeństwa względem konwencji i instytucji sprzeciwiających się tworzeniu architektury i jej twórcom za pomocą iluzji opanowanej cnoty. W przeciwieństwie do autoreferencyjnych obiektów, które były produkowane masowo przez architektów na przestrzeni stuleci, niektóre ze współczesnych zespołów i kolektywów projektantów podjęły próbę zilustrowania i zrozumienia opartych na niepewności procesów, z których składa się miasto − będące wszak ostatecznie niedającym się zaplanować obiektem.

Ta zasadnicza zmiana − przejście od potrzeby tworzenia autoreferencyjnych obiektów do tego, co można by nazwać „praktyką relacyjną”[74] − przynosi nam odczytanie świata poprzez oceniane na nowo konkretne sytuacje, a nie moralne truizmy. W przeciwieństwie do „trzymania się wraku” wprowadza ona ideę świata, w którym potrzeba optymistycznego i krytycznego opisu sytuacyjnych prawd stanowi przeciwieństwo moralnych banałów.

SCENA 5

Stoicyzm i przestrzeń − ad rem publicam accedere[75]

Myśliciele zadają sobie pytanie: „Co? Ludzie pod szafą? Jakżeż się tam dostali?”. Nieważne jak − dostali się. A jeśli ktoś przychodzi i w imię obiektywizmu stwierdza, że ciężaru nigdy nie można ruszyć, każde z jego słów dokłada się do ciężaru szafy, którą ten ktoś chce opisać za pomocą uniwersalizmu swojej „obiektywnej świadomości”. Jest w tym duch chrześcijaństwa, pieszczący cierpienie niczym dobrego psa i rozdający zdjęcia zmiażdżonych, lecz uśmiechniętych ludzi. „Racjonalność szafy jest zawsze najlepsza” – głoszą tysiące książek wydawanych każdego dnia tylko po to, aby upchnięto je w szafie. Wszyscy chcą oddychać, ale nikt nie jest w stanie, więc wielu mówi: „Będziemy oddychać później”, i większość z nich nie umiera, ponieważ już są martwi[76].

Gdybyśmy mieli zastosować stoicyzm do polityki przestrzennej, uświadomilibyśmy sobie natychmiast, że stoik jest w pierwszej kolejności zainteresowany utrzymywaniem swojego domu w porządku. W ramach takiego wyobrażenia rysuje się wyraźne rozróżnienie między wnętrzem i zewnętrzem. Od miejskiego stoickiego odczytania Uczyć się od Las Vegas Venturiego, gdzie w gruncie rzeczy opisana została filozofia targowiska[77], aż do miejskiej nostalgii opisanej przez Colina Rowe’a[78], głównym przedmiotem zainteresowania wydaje się to, w jaki sposób konwersacja − rozumiana tak w dosłownym, jak i metaforycznym sensie − jest kształtowana przez krajobraz. Kiedy przedstawia się implikacje filozofii stoickiej w kategoriach przestrzennych, należy się upewnić, że nie myli się stoickich strategii w architekturze z architekturą stoicką. Ta ostatnia bowiem − jako zbudowana forma − nie istnieje. Jest to raczej rama, w obrębie której działają praktycy i którą czasami można by określić mianem „stoickiej”. Chociaż da się wskazać pewne architektury oderwania, to przerzucenie mostu pomiędzy czystą filozoficzną ideą oraz fizycznymi i estetycznymi implikacjami zbudowanej materii nie jest możliwe. Oznacza to również, że nie można przeprowadzić wywodu opartego na przekonaniu, że stoicka przestrzeń − w znaczeniu przestrzeni etycznej − istnieje. W ramach współczesnego politycznego i przestrzennego środowiska tego rodzaju wielkie narracje nie są już możliwe do utrzymania. Co więcej, niektórzy skłonni są twierdzić, że w całych dziejach nie było żadnego momentu, w którym doszłoby do poważnej przestrzennej próby stworzenia takiej właśnie etycznej przestrzeni, ponieważ tego rodzaju przestrzeń funkcjonuje w filozoficznych i ideologicznych narracjach wyłącznie jako teoretyczny konstrukt.

Należy jednak przyjąć do wiadomości, że to, co w ostatnich latach pojawiło się jako poważna pilotażowa próba socjopolitycznej praktyki przestrzennej, jest szczególną techniką rozumienia sytuacji przestrzennych jako lokalnych mikrośrodowisk, które działają według konkretnych reguł i mechanizmów. Konieczne wydaje się tutaj zdanie sobie sprawy z faktu, że zasadnicza odmienność w konwencjonalnym czy nawet konserwatywnym rozumieniem architektury − opartym na przekonaniu, że architektura jest zasadniczo kontrolowaną przestrzenią[79] − polega na tym, że niektórzy współcześni praktycy uznający tego rodzaju idee polityki przestrzennej są zainteresowani otwartymi i podatnymi na zmianę mechanizmami, systemami, które określają konkretne struktury organizacyjne z uwzględnieniem danego miejsca: „Przestrzeń to zawsze wielość przestrzeni − przeciwstawnych, istniejących obok siebie, wchodzących ze sobą w relacje; uwarunkowanych związkiem między podmiotem i przedmiotem, między człowiekiem i jego zabudowanym środowiskiem. Związki te oraz ich bezpośrednie skutki tworzą coś, co nazywamy konstruktem socjoprzestrzennym. Są kształtowane przez władzę i siłę, ale także przez margines i bunt. Dlatego też przestrzeń jest całkowicie polityczna”[80].

SCENA 6

Niepewność na nowo rozważona − cabente disciplina[81]

Podczas gdy tradycyjny filozof stoicki rozumie środowisko jako świat znajdujący się poza kontrolą, z którym można sobie poradzić jedynie poprzez prowadzenie introwertycznego życia opartego na cnocie, współczesny protagonista również postrzega świat jako miejsce wymykające się spod kontroli, ale takie, którego nie można ująć za pomocą modernistycznego narzędzia wielkiej narracji. Fundamentalna różnica polega na tym, że we współczesnym znaczeniu świat poza kontrolą jest pojmowany jako jakość. W dzisiejszym rozumieniu przestrzenie niepewności to miejsca, gdzie subtelna interakcja może wytworzyć samoorganizujące się struktury, które − w odniesieniu do tego, co przestrzeń etyczna może lub czego nie może dać − zaczynają generować przestrzenną zmianę na małą, dostosowaną do użytkownika skalę.

Niemniej jednak można nie zgadzać się z twierdzeniem, że sam akt poszukiwania tego rodzaju praktyki jest już próbą wyrażenia na nowo pragnień: wolą działania i dokonywania zmiany zgodnie z własną profesjonalną wiedzą. Dzisiaj nie próbuje się już zobaczyć świata poprzez jego obraz, tylko odwrotnie: zamiast płynąć z prądem − tworząc przestrzenie kontrolowanej fizycznej materii, reprezentacji i spektaklu[82] − jednostka jest wystawiona na proces wyłaniania się rozumienia architektury opartej na nieobecnym przedmiocie, na zmianie – istniejącej w czasie, krytycznej transformacji, na zainteresowaniu procesem, a nie fizyczną strukturą. Zamiast zajmować się szczególnie rozwojem pustych przestrzeni w dobrze zdefiniowane miejsca (ambicja ta w istotny sposób implikuje istnienie przyszłego finalnego produktu, doskonałego i skończonego miasta, które wyrasta z wizjonerskiego planu), niektórzy współcześni architekci oparli swoje działania na pojęciu miasta jako środowiska życia codziennego, pola działania architektury, która odpowiada na interwencje dokonywane w różnej skali i poprzez różne modalności. Koncepcja ta wykracza poza prostą ideę fizycznego miasta rozumianego jako niekończący się nigdy cykl wzlotów i upadków. Inicjuje ona myślenie o odmiennej praktyce miejskiej − realistycznym rozumieniu tego, co istnieje, przy jednoczesnym świętowaniu zmiany. To właśnie ta proaktywna filozofia odróżnia współczesność od stoicyzmu, a nawet buddyzmu, który zakłada zanik pragnienia.

SCENA 7

Kiedy bogowie oślepli

Z punktu widzenia architektury można powiedzieć, że różnica w praktyce może być zrozumiana poprzez znaną od wieków technikę kreślenia perspektywy. Podczas gdy konwencjonalna praktyka zawsze była w stanie przedstawić przestrzenne pragnienia za pomocą środków wizualnej perspektywy, to niektórych współczesnych projektów nie da się już w ten sposób wyrazić. Jest w tym trochę prawdy, ponieważ perspektywa ma dostarczać obiektywnej reprezentacji przestrzeni, która umożliwi outsiderowi zrozumienie tego, jak konkretna przestrzeń jest zaprojektowana i jak ma funkcjonować – a to nie jest możliwe w wypadku projektów, które opierają się na projektowaniu operacyjnym zamiast na zmianach wprowadzanych w fizycznej przestrzeni. Co więcej, wiele spośród niedawnych projektów opiera się możliwości zilustrowania za pomocą wykresów perspektywicznych, ponieważ z natury nie są one dającymi się przedstawić wizualnie obiektami.

Architekci zwykli marzyć o budowaniu; obrazy nowego świata miały symbolizować ich świetlaną przyszłość. Jako zawodowcy stojący na pierwszej linii frontu walki społeczeństwa z zastaną rzeczywistością, to architekci zawsze byli tymi, którzy projektowali i realizowali wizję dnia jutrzejszego. Siła napędowa tego rodzaju zmagań brała się z autentycznej wiary w postęp. Jednak projekcje pragnień architektów ujawniały również wypaczoną, ukrytą przyjemność: potrzeba budowania podszyta była pragnieniem władzy. W podejmowanych przez nich próbach sprzedaży subiektywnych marzeń o uchwytnych wehikułach postępu architekci rozkoszowali się władzą powierzoną im przez społeczeństwo, legitymizując swoją społeczną pozycję, choć jednocześnie ukrywając związaną z nią przyjemność. Etyka jest tutaj narzędziem do osiągania celu: architekci często postrzegają swoją władzę jako narzędzie służące do zmieniania świata na lepsze. Protekcjonalne, ironiczne, dogmatyczne lub cyniczne traktowanie oraz inne sposoby komunikowania etycznego przesłania wykorzystywane są przez architektów do legitymizacji ich działań.

Większość tradycyjnych projektów architektonicznych jest inspirowana doświadczeniem płynącym z zewnątrz[83], jednak część z wstępujących na scenę politycznie nastawionych protagonistów jest zainteresowana doświadczeniem pochodzącym z wnętrza. Należy przy tym zaznaczyć, że nie chodzi tutaj o wnętrze przestrzenne, ale środek konkretnego, działającego systemu. Ta empiryczna różnica wskazuje również na rozdźwięk w sposobie ujmowania formalnego punktu odniesienia: tradycyjny architekt jest zainteresowany podtrzymywaniem kultury skoncentrowanej na sobie, egomanii w tworzeniu własnej sygnatury, natomiast coraz więcej współczesnych twórców odrzuca typologię autoreferencyjną jako oderwaną od miejsca i kultury. Chociaż istnieje kilka historycznych punktów odniesienia dla praktyki związanej z konkretnym miejscem[84], ta rodząca się subkultura dotyka obszarów, które − w ramach społeczności architektów − pozostawały do tej pory nietknięte. Przeciwstawia się ona podejściu do rozwoju technologicznego oraz wizji uniwersalizmu propagowanej przez modernizm; nie jest zainteresowana zdobywaniem terytorium, ale odsunięciem na bok przedmiotu na rzecz holistycznego odczytania społecznego, politycznego i przestrzennego środowiska, w którym na różną skalę stosowane są mechanizmy prowadzące do zmiany. Oznacza to również, że zmianie ulega dotychczasowy status i charakter znaku i języka − wewnętrzny rozwój, który ostatecznie zmienia podmiot w ramach całego równania. Taka ewolucja była do pewnego stopnia widoczna we wczesnym dyskursie dotyczącym estetycznego odczytania przeciwstawionego zewnętrznym wpływom. Pop-urbanistykę Venturiego, opartą na przekonaniu, że spojrzenie na miasto powinno uwzględniać pragmatyczne zaangażowanie, a nie być próbą odczytania estetycznego, można uznać za punkt odniesienia dla strategii projektowania miasta Koolhaasa polegającej na podążaniu za siłami rynku, które były z kolei narzucone przez przepływ pieniędzy. Niemniej jednak koncepcje te istniały jedynie jako stanowiska, a charakter projektów, w których zostały zastosowane, nie wykraczał poza status polemicznego ćwiczenia.

SCENA 8

Boskość była w pierwszej kolejności złudzeniem

Chociaż część tak zarysowanego ideologicznego zaplecza można wywodzić z pierwszego numeru „Potlatchu”[85], swoistego laboratorium idei poprzedzającego późniejszą Międzynarodówkę Sytuacjonistyczną[86], bieżący dyskurs jest w fundamentalny sposób odmienny, ponieważ stosowany jest w praktyce. Poza wczesnym wyjątkiem Constanta[87], pozostał on do tej pory zupełnie efemerycznym projektem. Tam, gdzie opierający się na teorii ekonomicznej wymiany poprzez poświęcenie i nadmiar antropolodzy i utopiści byli zainteresowani „poprawą statusu poprzez ceremonialną wymianę darów lub sakralną destrukcję”[88], dzisiejsza przestrzenna praktyka nie tylko używa eksperymentalnych zachowań związanych z uwarunkowaniami miejskiego społeczeństwa, ale także stosuje fizyczne i niefizyczne struktury w celu całkowitej zmiany lub modyfikacji określonych miejsc. Składają się na nią rozwinięta koncepcja eksperymentalnych technik oraz zastosowanie myśli analitycznej; razem dokonują one transformacji codziennych ulotnych zjawisk oraz warunków fizycznych. Chociaż różnica może wydawać się drobna, rozróżnienie to ma bardzo konkretne skutki. Biorąc tę koncepcję pod uwagę, należy również przemyśleć metody, za pomocą których uprawiany jest pewien akademicki dyskurs architektoniczny. Gdybyśmy mieli przez chwilę udawać, że nie istnieje coś takiego jak czysto formalny dyskurs, okazałoby się, że większość pracowni pozornie choćby związanych z fenomenologią i problemami społeczno-politycznymi jest nadal zanurzona w przeszłości. Wydziały i ich wewnętrzny dyskurs rzadko kiedy angażują się w coś więcej niż kumoterskie polemiki.

Michael Benedikt w szkicu Environmental Stoicism and Place Machismo[89] opisuje „zdolność ignorowania miejsc, które są tanie lub zaniedbane, przygnębiające lub poniżające, banalne, niewygodne lub związane z narzuceniem kontroli – miejsc, na które ludzie zwykle reagują rozpaczą”. Według autora to rodzaj typologii w jego architektonicznej terminologii potencjalnie zaklasyfikowanej jako „stoicyzm środowiskowy”[90]. Benedikt twierdzi, że „podczas gdy stoicyzm zaleca spokojną akceptację tego, czego nie można poprawić, maczyzm − w większym stopniu postawa aniżeli filozofia – postuluje okazywanie dumy w ponurym godzeniu się z trudnymi realiami”[91]. Chociaż argumentacja dotycząca przeciwstawienia tych dwóch typów jest słuszna, model zaproponowany przez niego zdradza istniejącą praktykę, która dotyczy takich zagadnień jak sytuacyjne partykularyzmy oraz mikropolityka ujęta w sposób holistyczny. Chociaż dodaje, że „stoicyzm środowiskowy jest mniej rozpowszechniony wśród architektów niż w wypadku całej populacji”[92], nie uznaje istnienia konkretnych projektów, które poświęcone zostały (miejskiej) przestrzeni w inny sposób niż działania opisywanych przez niego praktyków. Model przestawiony przez Benedikta, za punkt wyjścia przyjmujący przekonanie, że architekci są szkoleni w pierwszej kolejności do tego, by ulepszać zabudowywane środowisko, jest w gruncie rzeczy − przynajmniej w praktyce architektonicznej − bezprecedensowy. Poza niedawno sformułowanymi argumentami teoretycznymi, które można znaleźć w książkach Everyday Urbanism pod redakcją Margaret Crawford[93] czy The Illegal Architect autorstwa Jonathana Hilla[94] krytykujących współczesne instytucje architektoniczne, zarysowane tutaj zjawisko jest dzisiaj po raz pierwszy wprowadzane w przestrzennych, czyli fizycznych, kategoriach: bardziej projekcyjnych aniżeli reakcyjnych. Brakuje tutaj właściwych wzorców czy punktów odniesienia w tym znaczeniu, że w dziejach nie było żadnego architektonicznego lub urbanistycznego przedsięwzięcia próbującego się zmierzyć z tym problemem. Tylko w sferze, którą można by nazwać współczesnym, upolitycznionym przestrzennym entuzjazmem, zagadnienie przestrzeni socjopolitycznej czerpie siłę nie z teoretycznego pesymizmu, lecz z praktycznego optymizmu napędzanego przez oportunistyczną ciekawość. Optymizm ten jest podstawą niniejszej książki, a propagują go działania podobnie do mnie myślących osób, takich jak: Eyal Weizman, John Palmesino, Celine Condorelli, Manuel Herz, Nikolaus Hirsch, Philipp Misselwitz, Jesko Fezer, Sabine Bitter, Bassam El Baroni, Teddy Cruz, Srdjan Jovanovic Weiss czy Keller Easterling, by wymienić tylko kilka z nich.

SCENA 9

Kto powiedział, że bogowie byli odważni?

W przeszłości wizerunek architekta był często kojarzony z heroicznym protagonistą, który wprawdzie na zewnątrz prezentował określony styl życia cechujący się „otwartością na emocjonalne wyzwania i głębokim współczuciem [...], rzadko jednak ujawniał swoje zawodowe aspiracje i zmagania, a jeszcze rzadziej znajdował dla nich publiczność”[95]. To dokładnie w tym miejscu można wskazać punkt zwrotny w praktyce: porzucenie egocentrycznej narracji i autoreferencyjnej ambicji na rzecz zajęcia się konkretną i związaną z danym miejscem sytuacją. Takie altruistyczne rozumienie funkcji architektury stoi w opozycji do indywidualizmu i rozwoju ego. Pojawia się fundamentalne pytanie o to, czy architektura powinna być traktowana jako „sztuka praktykowana przez jednostki i na rzecz jednostek, czy też jako komercyjne przedsięwzięcie nastawione na potrzeby rynku i tworzenie zysku, czy może jako wspólnotowe działanie podejmowane z myślą o służbie na rzecz społeczeństwa?”[96]. Żadna z tych alternatyw nie jest jednak prawdziwa. Interesujący mnie problem polega na tym, że nie istnieją już takie wyraźne rozróżnienia; zamiast nich mamy do czynienia z architekturą jako konkretnymi procesami decyzyjnymi odnoszącymi się do konkretnych mechanizmów i ich zastosowania (lub nie) w konkretnych projektach. Wysoce romantyczny, mający swoje źródło w Arystotelesowskim idealizmie wzór architekta i „ogólnego postępu architektury urzeczywistniającego się na podstawie osobistej koncepcji, zazwyczaj stylistycznej, ucieleśnianego przez budynki i dokonującego się w dziejach od jednego architekta do drugiego”[97] – jest już nieaktualny.

Analizując książkę Pierre’a Hadota Philosophy as a Way of Life[98], Denise Riley stwierdza w szkicu What I Want Back Is What I Was[99], że zaproponowane przez Hadota odczytanie kultury podmiotowości − etycznego wzorca jako estetyki egzystencji − u Foucaulta jest obarczone ryzykiem „podmiotowości zadowolonej ze swojej doskonałej osobności”, podczas gdy stoickie rozumienie podmiotu nie potrzebuje „eleganckiej izolacji, może być bowiem osiągane również za pośrednictwem życia publicznego”[100]. Wywód Riley jest słuszny do pewnego stopnia − mianowicie dopóki osoba realizująca taki projekt troszczy się o zewnętrzną ocenę własnego wizerunku. To właśnie w tym momencie najlepiej można wyjaśnić architekturę wizerunku: w dzisiejszych czasach należy docenić różnicę między praktyką prowadzoną w oparciu obudowanie wizerunku oraz tak zwaną architekturą po Bilbao[101]. Siły, atrybuty i cele przyjmowane przez profesję architektoniczną często były na bakier z rzeczywistością. Dzisiaj, w o wiele większym stopniu niż kiedykolwiek wcześniej, stajemy wobec sytuacji, kiedy niewystarczające staje się rozumienie ideologicznych witruwiańskich teorii architektury − użyteczności (utilitas), piękna (venustas) i trwałości (firmitas) jako podstawy tego, co robimy. Zapewne najbardziej interesujący aspekt wyłaniającej się praktyki jest związany z zawieszeniem przez protagonistów uzewnętrznionego wizerunku: postrzeganie siebie zostało zepchnięte na boczny tor i nie stanowi już części sygnatury.

SCENA 10

Wieża Bilbao − salva res est[102]

Jako ogólny punkt wyjścia dla owej przemiany od architekta zainteresowanego wizerunkiem do architekta zainteresowanego konkretną praktyką można wskazać okolice roku 1997, kiedy został otwarty zaprojektowany przez Franka Gehry’ego budynek Muzeum Guggenheima w Bilbao. Jako ostatnia z dwudziestowiecznych megagwiazd architektury[103] Gehry stał się symbolem pokolenia, które zaczynało będąc częścią ruchu awangardowego, a skończyło jako jajogłowi, działający według metody kopiuj / wklej i kupczący przeszłością establishment. W momencie, gdy powstało Bilbao, nowe pokolenie architektów zaczęło z krytycznym nastawieniem zajmować się brakami dwudziestowiecznego zachodniego modernizmu oraz problemami, których modernizm, postmodernizm i supermodernizm[104] starały się unikać: „Modernizm nie przewidział katastrofalnych konsekwencji usunięcia z miasta symbolizmu. Jeśli usunie się z miasta typologiczne cechy parku, targowiska czy głównej ulicy, ludzie przestaną rozumieć je jako miejsca społecznej interakcji. Staną się one wyłącznie obszarami bezmyślnych działań... Odpowiedź jest często brutalna: tak lub nie. Nie ma miejsca na wątpliwości. Siła niektórych spośród tych »nowych projektów« jest często oparta na potężnej manipulacji dokonywanej na sytuacjach archetypicznych”[105]. W przeciwieństwie do procesu tworzenia czystego wizerunku oraz przemyślanej drogi do czerwonego dywanu dla stararchitekta, nowi architekci przestali działać na poziomie różnych „-izmów”. Chociaż można powiedzieć, że nawet tworzenie antywizerunku jest ideologiczną pozą, w gruncie rzeczy będącą próbą stworzenia wizerunku, różnica polega na tym, w jaki sposób ci protagoniści postrzegają siebie, mówią o sobie i jak się tytułują oraz opisują swoje praktyki. Nagle obszary dotąd peryferyjne stały się ważne i interesujące. W ciągu ostatniego dziesięciolecia można było obserwować proces tworzenia starannej i amatorskiej (w jak najbardziej pozytywnym sensie) nadspecjalizacji, która zasadza się na idei, że zasadniczo każdy aspekt metadyskursu architektury i produkcji przestrzeni potrzebuje specjalisty, w konsekwencji czego „architekt” nie jest już dłużej wszechwiedzącym mistrzem wszelkich cnót. Niedawno wynalezione tytuły i nazwy związane z tą zmianą obejmują takie stanowiska pracy jak: „konsultant przestrzenny”, „badacz miejski”, „kurator architektoniczny”, „taktyk przestrzenny” oraz „projektant struktur”. A ponieważ nikt tak na prawdę nie wie, co to znaczy, udało im się całkiem skutecznie to rozegrać.

Uwolniona od ciężaru dwudziestego wieku najnowsza praktyka odkryła na nowo lokalność, co wynika z przekonania, że niektóre problemy wymagają rozwiązań szytych na miarę, a nie nasyconych filozoficznymi ideami metaplanów. Założenie to jest oparte na tak zwanej „realnej geografii” świata, która narodziła się wraz z nastaniem i ewolucją Internetu. Ten szczególny rodzaj rozwiązywania problemów pozostawił architekturę z tyłu na rzecz „stylizowanego obiektu” wprawianego w ruch przez wirtuozowską wizję. Jeśli dzisiaj ktoś pracuje na przykład nad projektem związanym z Zachodnim Brzegiem Jordanu lub Strefą Gazy, zapewne będzie się koncentrował na zastanej tam sytuacji i brał pod uwagę kulturowe oraz polityczne dziedzictwo danego regionu. W przeciwieństwie do projektów „diagramów” z końca dwudziestego wieku, które miały czysto nowoczesny charakter w takim sensie, że stanowiły próbę dostarczenia niemal naukowego rozwiązania problemu poprzez wykluczenie wszystkich innych elementów, architektura epoki po Bilbao zaczęła tworzyć dyskurs, który uznaje polityczne implikacje przestrzeni za coś pilnie wymagającego uwagi. Nie ma już zrozumienia dla stoickiego, autoreferencyjnego i dosyć onanistycznego pojęcia diagramu, kiedy − po 11 września − wszyscy uświadomili sobie, że reszta świata płonie. Myśl polityczna administracji George’a W. Busha poszła jeszcze dalej w stronę nieelastycznego rozwiązania, jakim jest diagram, wprowadzając go bez rozważenia konsekwencji.

Jak wiele innych teorii i praktyk w dziejach, diagram był stoickim kokonem. Nie tyle prostą modą, co żerowaniem na wizerunku architekta jako mistrza wszelkich cnót, mistrza, który nie może zawieść. Jako zbiornik heroicznej tradycji podtrzymywanej przez autoportret architekta, diagram − w swoim nowoczesnym znaczeniu współbrzmiącym z wiekowym, powszechnym wizerunkiem architekta jako znakomitego mistrza − był jedynie myślowym konstruktem. Opisywany w tej książce rodzaj antystoickiej praktyki opiera się na innego rodzaju planie, którego podstawą jest założenie, że architekci są wytworami swoich czasów. Dzisiaj działamy w innym systemie ideologicznym niż moderniści − takim mianowicie, który jest tymczasowy, przygodny, nieformalny, efemeryczny i który czerpie z koncepcji czystego pragnienia przedmiotu.

SCENA 11

Formalizm pokonany

Na początku tego przerywnika założyliśmy, że jest życie po Bilbao. I to prawda. W szkicu Dlaczego piszę[106] George Orwell przedstawia ambicje pisarza pozwalające mu z dumą praktykować jego dyscyplinę. Orwell rozróżnia cztery zasadnicze sfery, w których żyje autor: czysty egoizm, estetyczny entuzjazm, historyczny impuls i polityczny cel[107]. Ponieważ historię piszą zwycięzcy, tego rodzaju postawy są widoczne w dziełach wielu pisarzy i architektów. A skoro znajdujemy się w punkcie zwrotnym dziejów praktyki przestrzennej, w momencie, w którym egoistyczna ambicja jest oddzielana od ambitnej wizji, powinniśmy aktywnie angażować obecny optymizm względem społeczeństwa rozumianego jako ludzka i przestrzenna konstrukcja.

Jak już wspomniałem, absolutne prawa stoicyzmu konstytuują szczególny sposób myślenia i życia w burzliwych politycznych i społecznych warunkach zewnętrznych. Znajdujemy się dzisiaj w luksusowej pozycji, ponieważ ludzie są autentycznie zainteresowani zmianą konkretnych sytuacji zgodnie z ich etycznymi przekonaniami. To nie chwalebne cnoty umarłych, ale wykluczenie potrzeby bycia zapamiętanym przygotowuje grunt dla zmiany. Ludzie ci żyją obecnie, z nadzieją patrząc w przyszłość i jednocześnie bojąc się jej. Zamiast opłakiwać odejście starych kodeksów i żywić nadzieję na zaistnienie uniwersalnych zasad etycznych powinniśmy stawić czoła nadciągającej zamieci. Jest to tragiczny moment, w którym stoik uświadamia sobie impas stabilnej harmonii jako przejaw nihilizmu.

„Widowisko skończone. Publiczność wstaje z miejsc i szykuje się do wyjścia. Czas zabrać okrycia i ruszyć do domu. Odwracają się... Nie ma już okryć i nie ma już domu”[108].

[67] Rem Koolhaas, Finding Freedoms: Conversations with Rem Koolhaas. Interview by Alejandro Zaera[w:] OMA/ Rem Koolhaas 1987–1998, El Croquis, Madrid 1999, s. 30.

[68] U.P.W. Nagel, U wie Universität[w:] Von A bis Z. 26 Essays zu Grundbegriffen der Architektur, red. Maria Hohrman, Stefan Rettich, Verlag der Buchhandlung Walther König, Köln 2004, s. 127.

[69] Susan Sontag, Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory, tłum. Jarosław Anders, PIW, Warszawa 1999, s. 46.

[70] Łac. „stoi niczym kłoda”.

[71] Kazuyo Sejima, Face to Face, „HUNCH, Berlage Institute Report”, nr 6 / 7: 109Provisional Attempts to Address Six Simple and Hard Questions About What Architects Do Today and Where Their Profession Might Go Tomorrow, red. Jennifer Sigler, Episode Publishers, Rotterdam 2003, s. 407.

[72] Nie należy mylić tego z klasyczną architekturą − chodzi raczej o fizyczny, formalny przedmiot rozumiany jako projekt architektoniczny.

[73] Sanford Kwinter, Daniela Fabricius, Urbanism: An Archivist’s Art?[w:] Mutations, red. Rem Koolhaas, Stefano Boeri, Sanford Kwinter, Nadia Tazi i Hans Ulrich Obrist, Actar, Barcelona 2001, s. 495.

[74] Zob. Nicolas Bourriaud, Relational Aesthetics, Les presses du réel, Dijon 1998.

[75] Łac. „zwrot ku rzeczy (sprawie) publicznej (politycznej)”.

[76] Raoul Vaneigem, The Revolution of Everyday Life, tłum. na ang. Donald Nicholson-Smith, Rebel Press, London 1983, s. 51.

[77] Robert Venturi, Steven Izenour, Denise Scott Brown, Uczyć się od Las Vegas. Zapomniana symbolika formy architektonicznej, tłum. Anna Porębska, Karakter, Kraków 2013.

[78] Colin Rowe, Fred Koetter, Collage City, The MIT Press, Cambridge (MA) 1984.

[79] Niekoniecznie chodzi tutaj o „kontrolę” we współczesnym sensie (tj. telewizję przemysłową, nadzór i grodzone osiedla), ale raczej fizyczny gest mający na celu kontrolę ruchu, relacji czasoprzestrzennych itp.

[80] An Architektur, R wie Raum[w:] Von A bis Z. 26 Essays zu Grundbegriffen der Architektur,red. Maria Hohmann i Stefan Rettich, Verlag der Buchhandlung Walther König, Köln 2004, s. 110−111.

[81] Łac. „kiedy porządek zaczął się rozpadać”.

[82] Na przykład autoreferencyjny obiekt znajdujący się w krajobrazie.

[83] Na przykład: aspekty formalne, plan, jakość przestrzenna, materialność, linia wzroku, układ świateł itp.

[84] Artyści tacy jak Robert Smithson, Dan Graham czy Gordon Matta-Clark oraz architekci tacy jak Alison i Peter Smithsonowie, Cedric Price i in.

[85] „Information Bulletin of the French Group of the Lettriste International”, wydany po raz pierwszy w 1954 r.

[86] Nieartystyczna grupa działająca w kilku współczesnych państwach kapitalistycznych skupiona wokół idei końca lub nieobecności sztuki oraz artystycznej cyganerii, która przestała wiązać się z jakąkolwiek twórczością artystyczną. Kluczowy termin „sytuacja” wywodzi się z egzystencjalizmu Jean-Paula Sartre’a i wiąże się z jego teorią odpowiedzialności: „sytuacja” służyła mu do opisania samoświadomości egzystencji w ramach określonego środowiska; zob. również Guy Debord, Report on the Construction of Situations and on the Terms of Organization and Action of the International Situationist Tendency[w:] Guy Debord and the Situationist International: Texts and Documents, red. Tom McDonough, The MIT Press, Cambridge (MA) 2002, s. 44.

[87] Constant Nieuwenhuys był malarzem, ekspresjonistą abstrakcyjnym, który w 1947 roku został członkiem ruchu surrealistycznego, a następnie należał do grupy Cobra.

[88] Simon Ford, The Situationist International: A User’s Guide, Black Dog Publishing, London 2005, s. 33.

[89] Michael Benedikt, Environmental Stoicism and Place Machismo – A Polemic, „Harvard Design Magazine”, nr 16 (zima−wiosna 2002).

[90] Ibidem, s. 1.

[91] Ibidem.

[92] Ibidem.

[93] Everyday Urbanism, red. John Chase, Margaret Crawford, John Kaliski, The Monacelli Press, New York 1999.

[94] Jonathan Hill, The Illegal Architect, Black Dog, London 1998.

[95] Andrew Saint, The Image of the Architect, Yale University Press, New Haven−London 1983, s. 1.

[96] Ibidem, s. 6.

[97] Ibidem.

[98] Pierre Hadot, Philosophy as a Way of Life, red. Arnold I. Davidson, Blackwell, Oxford 1995.

[99] Denise Riley, What I Want Back Is What I Was, „Diacritics”, nr 1, t. 32 (wiosna 2002), s. 57.

[100] Ibidem.

[101] W szczególności architekturę stararchitektów.

[102] Łac. „rzecz ma się dobrze”.

[103] Tacy architekci jak m.in. Zaha Hadid, Rem Koolhaas, Coop Himmelb(l)au i Daniel Libeskind zaczęli jako samozwańcza awangarda, ale w gruncie rzeczy powtarzali tradycję mistrza-architekta, używając przy tym różnych mechanizmów tworzenia wizerunku.

[104] Termin ukuty przez Hansa Ibelingsa; jego obrona bezmiejscowych, wolnych od kontekstu miejskich gestów zdaje się zakładać, że świat może być czystszą, prostszą przestrzenią. Postrzega on najnowsze osiągnięcia architektury jako symptomy kulturowego zwrotu ku bardziej globalnej, neutralnej i nieprzedstawiającej formie sztuki i wymiany; zob. również Hans Ibelings, Supermodenism: Architecture in the Age of Globalisation, NA i Publishers, Rotterdam 1998.

[105] Kieran Long, MUF: Children Dressed up as Horses Take on the Modernists, „ICON”, nr 22 (kwiecień 2005).

[106] George Orwell, Why I Write, Penguin Books, London 2004.

[107] Ibidem, s. 4−5.

[108] Raoul Vaneigem, The Revolution of Everyday Life, op. cit., s. 176. Veneigem odnosi się do definicji nihilizmu Wasilija Rozanowa.

ROZDZIAŁ 4
KONSENSUS JAKO ZASTÓJ

Zacznijmy od dobrej wiadomości: konsensus jest potrzebny. Nie zawsze jest problematyczny, za to często – niezbędny. Bez niego właściwie niewiele można zdziałać. Jednak, chociaż panuje przekonanie, że to konfliktowy model partycypacji prowadzi do podziałów w społeczeństwie, to właśnie model konsensualny jest odpowiedzialny za ten proces − dzieje się tak za sprawą zbiorowej bierności. Cała ironia polega jednak na tym, że to model konfliktowy powinno się rozumieć jako bardziej aktywny i w większym stopniu zakładający uczestnictwo. Konsensus oznacza często spadek interakcji. Brak interakcji z kolei − zastój. Gdyby nie mutacje, wszyscy doszlibyśmy do stanu statycznego. Niezależnie od tego, czy analizuje się politykę państwa, proces podejmowania krytycznych decyzji w firmach, sposób zarządzania projektami w organizacjach pozarządowych czy też okoliczności realizacji projektów zlecanych w świecie sztuki, wniosek jest jeden: podmioty zaangażowane w te działania często zbyt szybko osiągają konsensus.

Podobna do niderlandzkiego „modelu polderowego”, oparta na konsensusie szwajcarska demokracja funkcjonuje niewiarygodnie gładko, jeśli chodzi o codzienne zarządzanie krajem. Zawodzi jednak, kiedy stawia się przed nią ambitne wyzwania. Konsensus znajdujący się u podstaw systemu państwowego prowadzi do sytuacji, w której wszystko rozwiązuje się pragmatycznie. Czy bezpośrednia demokracja to kwestia skali? Tam gdzie jest konsensus, nie ma myśli ani krytyki. Powinno się zadawać krytyczne pytania o to, czy populistyczna większość ma w sobie wystarczająco dużo entuzjazmu (za lub przeciw) w stosunku do konkretnego projektu. Wygląda na to, że mamy do czynienia ze wzrastającym zapotrzebowaniem na emocje, wiarę w coś, co można nazwać „większą polityką”, oraz pole do realizacji politycznych przekonań wykraczających ponad myślenie wyłącznie w kategoriach najmniejszego wspólnego mianownika.

Jeśli wrócimy do przykładu Nowej Partii Pracy, okaże się, że wskazanie pewnej korelacji pomiędzy oportunistycznym odczytaniem partycypacji oraz narzuconymi z góry formatami konsensusu wcale nie jest trudne. W takim kontekście zmienne są wyraźne, a równanie proste: partycypacja minus konsensus równa się manipulacja. Partycypacja staje się w tym wypadku zaledwie symbolicznym gestem. Władza mediów oznacza, że głos ludu często pozostaje pod wpływem świadomie wykorzystywanego strachu, zwłaszcza w wypadku mediów prawicowych. Nie można − i nie powinno się − wprowadzać i przyjmować idei demokracji opartej na przekonaniu, że wszyscy mają prawo partycypować we wszystkich obszarach, profesjach i praktykach. Czynienie z demokracji najwyższej instancji w rozwiązywaniu wszystkich problemów w poprawny politycznie sposób wydaje się niebezpieczne. Nie każda troska czy drobna sprawa powinna być natychmiast poddawana pod powszechne głosowanie. Reprezentujące szerokie grono wyborców partie ludowe spacyfikowały samą nawet możliwość rozegrania antagonistycznego, ale wolnego od przemocy konfliktu. Na początku dwudziestego pierwszego wieku partie te zaczęły coraz bardziej tracić poparcie, ponieważ nie są już w stanie pełnić roli pośrednika zapewniającego społeczną i polityczną integrację, nie radzą sobie z komunikowaniem się z obywatelami. Co więcej, wydaje się, że idea partii politycznej jako takiej utraciła poparcie i sympatię, w miarę jak coraz mniej ludzi zaczęło się z nią utożsamiać i używać tego medium jako metody politycznej partycypacji[109].

W swoim mniemaniu prawie nikt nie jest demokratą. Idea demokracji została ufundowana na pewnej fikcji, na rodzaju wielkiej narracji, zgodnie z którą wszyscy mają prawo głosu, a ich głosy są równoważne. Czysta implementacja tej koncepcji wymagałaby jednak uwzględnienia dwóch kluczowych zmiennych, aby możliwe było uniknięcie powrotu do modelu demokracji, która jest zajęta sobą do tego stopnia, że jej jedyny efekt to zastój. Te zmienne to odpowiednia liczba interesariuszy, którymi da się zarządzać w ramach tego formatu, oraz brak zewnętrznej kontroli, na przykład ze strony mediów.

Jeśli chodzi o ideę konsensusu leżącą u podstaw procesów decyzyjnych rozgrywających się w skali narodowej, należy przywołać holenderską wersję uproszczonej idei polityki Tony’ego Blaira, znanej również jako „pocałunek śmierci od establishmentu” – to znaczy model polderowy. Termin ten po raz pierwszy został użyty do opisania holenderskiego modelu polityki konsensualnej w dziedzinie ekonomii, ale obecnie jest już stosowany w znacznie szerszym kontekście i służy jako określenie dążeń do bezkonfliktowej narodowej dyskusji. Nazywa się go „pragmatycznym uznaniem pluralizmu” i „kooperacją pomimo różnic”. Ten styl podejmowania decyzji działa w Niderlandach tak dobrze prawdopodobnie dlatego, że unikalna jest już sama sytuacja kraju, którego znaczna część powierzchni składa się z polderów leżących poniżej poziomu morza: z grobli, osuszonej ziemi, terenów zalewowych i moczarów. Począwszy od średniowiecza, rywalizujące ze sobą miasta musiały odsuwać na bok wzajemne animozje, aby utrzymać wspólny polder − w przeciwnym wypadku oba zostałyby zalane.

Ta idea wytwarzania konsensusu jest głęboko zakorzeniona w holenderskim społeczeństwie i przekłada się nawet na dezaprobatę oraz nieakceptowanie ludzi, okoliczności czy politycznych decyzji wykraczających poza skalę normalności. Jak swego czasu powiedział mi ktoś w pociągu z Schiphol do Almere: „Odrąbią ci głowę, jak tylko ją wystawisz − zachowuj się normalnie, to już jest wystarczająco szalone”. Obecnie coraz częściej wysyła się wiodących holenderskich biznesmenów i polityków do szkoły retorycznej w Londynie, żeby na nowo odkryli i wyćwiczyli ideę niezgody. Holenderski model konsenusu przeniknął także do kultury popularnej, w której ukuto termin „BNer” (beoemde Nederlanders, słynny Holender)[110]. Jak sugeruje sama nazwa, używa się go do określenia tych, którzy w taki czy inny sposób osiągnęli sławę przy pomocy mediów, często wyłącznie dlatego, że wszyscy się z nimi zgadzają.

To prawda, że „jeśli chce się unikać wrogów, powinno się zostać doradcą podatkowym, aptekarzem lub akuszerką”[111]. Natomiast w sferze polityki „nienawiść demokracji” − jak wskazuje Jacques Rancière − z całą pewnością nie jest niczym nowym[112]. Rancière opisuje termin „demokracja” jako ekspresję nienawiści. Opiera się przy tym na sposobie rozumienia go w starożytnej Grecji, gdzie był obelgą używaną przez tych, którzy w nienazwanej formie rządu wielości widzieli ruinę porządku prawnego. Następnie filozof pokazuje, że historia była świadkiem – oprócz nienawiści do demokracji – zaistnienia wszelkich form jej krytyki; krytyki, która uznaje istnienie czegoś, ale tylko po to, by następnie zamknąć to w określonych granicach:

Przeciwstawienie się tej demokratycznej witalności przyjmuje tym samym postać swoistego double bind, który można podsumować w zwięzły sposób: albo życie demokratyczne będzie oznaczać powszechną partycypację w dyskusji nad sprawami publicznymi – co byłoby złe; albo będzie oznaczać formę życia społecznego, która całą energię zwraca ku indywidualnemu zaspokojeniu – i to też byłoby złe. Dobra demokracja musi być zatem formą rządów i życia społecznego zdolną do kontrolowania podwójnego nadmiaru: nadmiaru wypływającego z działalności zbiorowej oraz nadmiaru związanego z indywidualnym wycofaniem się, nieodłącznym od życia demokratycznego[113].

Rancière nie opisuje demokracji ani jako typu konstytucji, ani też formy społeczeństwa, ale określa ją jako władzę charakterystyczną dla tych, którzy mają takie samo prawo do rządzenia jak do bycia rządzonymi: „Władza ludu nie jest władzą zjednoczonej ludności, jej większości”[114]. Przez społeczeństwo demokratyczne rozumie on taką strukturę, która jest wyobrażonym portretem stworzonym po to, by podtrzymywać reguły dobrego rządzenia: „Chętnie upraszcza się tę kwestię, sprowadzając ją do opozycji między demokracją bezpośrednią a demokracją przedstawicielską”[115].

To właśnie w tym miejscu wchodzi do gry samorzutny tryb partycypacji wraz z rolą nieproszonego outsidera (o którym później). Opisywana przez Rancière’a spolaryzowana często sytuacja, opozycja między bezpośrednią i reprezentacyjną demokracją, wymaga przekształcenia w produktywny związek funkcjonujący ponad podziałem na czarne i białe, w równoległe formy, w których konflikt i tarcia umożliwiają wprowadzenie na nowo pojęcia adwersarza stosowanego przez Chantal Mouffe. Wydaje się, że konsensus może być przyczyną znacznej części problemów w wielu projektach partycypacyjnych. Może też zaburzać podejście krytyczne. W rozmowie zawartej w rozdziale 6 Mouffe stwierdza, że pośród reguł demokracji mieści się oczywiście potrzeba konsensusu, jednak musi również istnieć produktywna niezgoda co do interpretacji tychże reguł. W tym kontekście konieczne jest zakwestionowanie z góry przyjmowanego punktu wyjścia. W wypadku krytyki artystycznej panuje zgoda, aby nie interpretować, co w ostatecznym rozrachunku nie jest produktywnym sposobem podążania naprzód.

W architekturze możemy zaobserwować nie tylko wysoce nieproduktywną, ale nawet idylliczną interpretację tego, dlaczego konsensus jest konieczny: architektura ucieleśnia sobą przestrzeń dyskursu – zwłaszcza dla tych, którzy przychodzą z zewnątrz. Architekci są rozumiani zazwyczaj jako dostawcy usług postępujący według domyślnych protokołów swoich klientów, a przez to również uznający w branży usług konsensus. W porównaniu do rzekomej autonomii artysty architekt jest często zaklinowany w ramach tego systemu. Panuje powszechne przekonanie, że architekt jest częścią pewnej grupy, która działa w obrębie stabilnego terytorium i je współkształtuje. A to często oznacza zastój.

Modernizm w wyraźny sposób wyznaczył role i wskazał wszystkim, co mogą i powinni robić, natomiast obecnie stajemy w obliczu sytuacji, kiedy dyscypliny nie są już wyraźnie rozgraniczone i nie ma stabilnych terytoriów. Pozostaje więc kwestia, jak sobie radzić z owym polem niepewności w możliwie najbardziej krytycznie produktywny sposób.

Dlatego też wyłania się przed nami zasadnicze pytanie: w jaki sposób metody demokracji, „większej polityki” zdolności i zobowiązania, przekładają się na system, sieć lub określone struktury? W jaki sposób można ułatwić powstawanie struktur, w ramach których zastój jest nieustannie rozbijany?

[109] Zob. Franc Walter, Im Herbst der Volksparteien? Eine kleine Geschichte von Aufstieg und Rückgang politischer Massenintegration, Transcript Verlag, Bielefeld 2009.

[110] Zob. <http://en.wikipedia.org/wiki/Polder_Model>.

[111] Marcel Reich-Ranicki w rozmowie z Elke Heidenreich, Wozu Lesen?, Kein & Aber, Zürich 2005 (audiobook).

[112] Jacques Rancière, Nienawiść do demokracji, op. cit.

[113] Ibidem, s. 14–15.

[114] Ibidem, s. 59–60.

[115] Ibidem, s. 66.

ROZDZIAŁ 5
WSPÓŁPRACA I KONFLIKT

Zanik tożsamości klasowych i koniec dwubiegunowego podziału sprawiły, że tradycyjny sposób uprawiania polityki stał się przeżytkiem. Panuje powszechny konsensus co do kształtu podstawowych instytucji społecznych, a brak jakiejkolwiek posiadającej legitymację alternatywy oznacza, że nie zostanie on zakwestionowany[116].

CHANTAL MOUFFE

W przeciwieństwie do kooperacji, kolaboracja jest motywowana raczej złożonością realiów niż romantycznymi pojęciami płaszczyzny porozumienia czy wspólnoty. Stanowi ona ambiwalentny proces konstytuowany przez zespół paradoksalnych związków między jego współtwórcami, którzy oddziałują na siebie nawzajem[117].

FLORIAN SCHNEIDER

Litość jest niedoceniana.

GEORGE CONSTANZA

Każda forma partycypacji jest formą konfliktu. Aby móc uczestniczyć w jakimkolwiek środowisku lub sytuacji, trzeba zrozumieć siły konfliktu, które działają na tym obszarze. W takim kontekście pilne i konieczne wydaje się propagowanie rozumienia „konfliktowej partycypacji” − działającej jak niechciany, drażniący czynnik, będącej wymuszonym wejściem w dziedziny wiedzy, które z pewnością mogłyby zyskać w zetknięciu z myśleniem przestrzennym.

W polityce partycypacji, jak zauważył Florian Schneider, kluczowe jest rozróżnienie pomiędzy kooperacją i kolaboracją[118]. Teoretyczka polityki, Chantal Mouffe, wyróżnia dwie odmiany społecznego wyrażania antagonizmu: antagonizm właściwy, oparty na klasycznej relacji przyjaciel−wróg, oraz agonizm, będący alternatywą, w ramach której przeciwne stanowiska mogą się ścierać. W wypadku agonizmu nie mamy już do czynienia z relacją przyjaciel−wróg, ale relacją pomiędzy „adwersarzami”, jak określa ich Mouffe. Koncepcja ta jest oparta na założeniu, że adwersarze są „przyjacielskimi wrogami”, mają ze sobą coś wspólnego i łączy ich jedna przestrzeń symboliczna. Ważny jest tkwiący w niej potencjał do odczarowania niewinności partycypacji, do wskazywania realiów odpowiedzialności oraz ujawnienia „przemocy partycypacji”. W tak zarysowanym kontekście pomaga myślenie o konfliktowej partycypacji jako produktywnej formie praktyki interwencyjnej.

Konflikt odnosi się do sytuacji antagonizmu lub stanu opozycji pomiędzy przynajmniej dwiema grupami ludzi. Może to być również zderzenie interesów, celów, zamierzeń. Kiedy patrzymy na konflikt jako coś przeciwstawnego niewinnym formom partycypacji, nie powinniśmy go pojmować jako formy protestu czy przekornej prowokacji, ale raczej jako mikropolityczną praktykę, za pośrednictwem której uczestnik staje się aktywnym działaczem usiłującym zostać jednym z czynników w polu siłowym, z którym przyszło mu się zetknąć. W ten oto sposób partycypacja staje się formą krytycznego zaangażowania.

Kiedy partycypacja przeradza się w konflikt, ten staje się przestrzenią. Mikropolityczne działanie może być równie skuteczne jak stosowanie tradycyjnych form znanych z polityki uprawianej przez państwo. Mikropolityczna fragmentaryzacja wzmacnia to, co Hardt i Negri nazywają „wielością”, czyli połączeniem wielu odmienności niosącym ze sobą siłę różnych punktów widzenia[119]. Twierdzą oni, że przyspieszająca integracja ekonomicznych, politycznych i kulturowych sił dokonująca się na globalną skalę umożliwiła powstanie potężnej sieci. Wielość jest definiowana w oparciu o to, co różne, nie zaś o to, co wspólne. Według Hardta i Negriego jest ona kluczem do przyszłej zmiany, może uderzyć tam, gdzie najmniej się jej spodziewamy, a maksimum jej skuteczności nastąpi, gdy antagonizm osiągnie swój szczyt. Jednak, jak pokazuje rozmowa z Chantal Mouffe stanowiąca fragment niniejszej książki, teoria Hardta i Negriego wydaje się nadmiernym uproszczeniem, kiedy przeciwstawia sobie skalę globalną i lokalną.

W kontekście praktyk przestrzennych i partycypacji prawdopodobnie najbardziej interesującym aspektem pojęcia wielości jest jego pokrewieństwo z myślą włoskiego myśliciela, teoretyka polityki, Antonia Gramsciego, który zaproponował „długi marsz przez instytucje”, przez co rozumiał przyswojenie instytucji kultury w ogóle: mediów, akademii i teatrów. Gramsciego, Hardta i Negriego łączy odrzucenie przekonania, że zmiany w kulturze przychodzą „po rewolucji”. Wszyscy trzej uznają znaczenie kultury. Ich „rewolucja” jest zatem rozumiana jako ustanawianie kontrinstytucji, a nie wywracanie do góry nogami ekonomicznej podstawy: jako powolna transformacja, w ramach której konflikt jest konstruktywnym modelem antagonistycznego spotkania, środkiem interwencji, na którą demokratyczny proces powinien móc sobie pozwolić. Dzięki wymianie różnych zdań, odbywającej się w ramach kultury stanowiącej żywy system, będzie mogło wyłonić się to, co nieoczekiwane.

W lipcu 2006 roku Rem Koolhaas i Hans Ulrich Obrist w ciągu dwudziestu czterech godzin przeprowadzili wywiady z ponad pięćdziesięciorgiem ludzi. Pierwszy tego rodzaju maraton wywiadów w londyńskiej Serpentine Gallery został pomyślany jako sposób zgromadzenia reprezentatywnej grupy praktyków, z których każdy po swojemu definiuje to, czym jest dzisiaj Londyn. Mimo że samo wydarzenie było ciekawe i pod wieloma względami owocne, dawało się jednak wyczuć nutę frustracji wśród krytycznie nastawionej części publiczności. Niewątpliwie można by było pomyśleć, że jeżeli ktoś decyduje się zgromadzić tego rodzaju grupę, to pojawi się przy tym wiele różnych głosów. Dla jasności – nie opowiadam się tutaj za bardziej inkluzywnym modelem ani takim, który opierałby się na poprawności politycznej. Wręcz przeciwnie: tym, czego moim zdaniem brakowało, był właśnie konflikt, którym „jest” miasto. Maraton miał być „stymulującym ciągiem dyskusji”, jednak wszyscy jego uczestnicy albo tworzyli istniejącą już sieć działaczy kultury, myślicieli i komentatorów, albo w jakimś stopniu byli związani z tym środowiskiem.

Odnosząc się do kolaboracji jako postkonsensualnej formy praktyki, uważam, że aby możliwe było ukazanie złożoności miasta, konieczne jest uwzględnienie działających w nim skonfliktowanych sił. Konsensus osiąga się za pomocą relacyjności sił. Rozpad tego rodzaju relacyjności spowodowałby powstanie nowego rodzaju wiedzy, takiej mianowicie, która pomagałaby zrozumieć złożoność realiów współczesnego miasta oraz działających w nim sił. Co ciekawe, jedną z uczestniczek maratonu była Chantal Mouffe, która zazwyczaj odczuwa rosnący niepokój wobec nastawionego na konsensus roju klasy średniej. Chociaż przeprowadzony z nią wywiad był bardziej monologiem niż rozmową, pojawiła się w nim prawdopodobnie najważniejsza myśl tego wydarzenia. Ponieważ dzisiejsza kultura tworzenia sieci jest oparta na konsensusie, a nie na konflikcie, tworzy ona jedynie kopie, a tylko z rzadka nową wiedzę. Jak twierdzi Mouffe, „uznanie konstytutywnej roli relacji władzy pociąga za sobą wyzbycie się fałszywego ideału bezkonfliktowego społeczeństwa demokratycznego. Demokratyczny konsensus można wyobrazić sobie wyłącznie jako konsensus konfliktowy. Demokratyczna debata nie jest deliberacją, której celem jest osiągnięcie jedynego racjonalnego rozwiązania akceptowanego przez wszystkich, lecz sporem pomiędzy przeciwnikami”[120].

W takim kontekście istotne jest przemyślenie na nowo idei konfliktu, który rozumiany będzie jako bodziec pozwalający na wytworzenie kreatywnego środowiska, a nie jako zwyczajna fizyczna przemoc. Konflikt nie musi oznaczać fizycznego przymusu. Bardziej zróżnicowany zestaw skonfliktowanych głosów mógłby zagrozić wynikowi maratonu, ale umożliwiłby zaistnienie różnych punktów widzenia i dyskursu, który – poprzez rekalibrację wektorów sił w czasie krytycznych rozmów – mógłby wytworzyć alternatywną i nieoczekiwaną wiedzę: „[...] w każdym społeczeństwie istnieją wielorakie relacje władzy, które przenikają, charakteryzują i konstytuują to społeczeństwo i które same nie mogą być ustanowione, skonsolidowane ani wprowadzone bez wytworzenia, akumulacji, cyrkulacji i funkcjonowania dyskursu”[121].

Aby jakikolwiek rodzaj partycypacji mógł osiągnąć wymiar polityczny, zaangażowanie musi się opierać na zdystansowanej, krytycznej postawie. Poprzez ten rodzaj „konfliktowej partycypacji” wymiana wiedzy w postdyscyplinarnym polu sił spowoduje powstanie jej nowych form. Punktem wyjścia w rozważaniach nad „partycypacją konfliktową” można uczynić ideę kolaboracji przeciwstawioną pojęciu kooperacji. Rozróżnienie to wprowadza Florian Schneider w szkicu Collaboration: The Dark Side of the Multitude[122]: „W rozumieniu pejoratywnym kolaboracja oznacza dobrowolną pomoc udzielaną wrogowi swojego kraju, zwłaszcza zaś wojskom okupacyjnym lub złowrogiej władzy. Oznacza współpracę z instytucją, z którą nie ma się bezpośredniego związku [...]”[123]. Ponieważ tego rodzaju rozumienie kolaboracji również jest oparte na pojęciach wnętrza i zewnętrza (jeśli jesteś wewnątrz, jesteś częścią istniejącego dyskursu, z którym należy się zgadzać i który trzeba pielęgnować), to właśnie outsider będzie mógł w krytyczny sposób wzbogacić swoim doświadczeniem uprzednio ustanowione relacje władzy. Chociaż outsider będzie tutaj rozumiany jako ktoś, kto nie stanowi zagrożenia dla wewnętrznego systemu z uwagi na nieznajomość jego struktury, to właśnie ta cecha umożliwia mu pełne zanurzenie się w niej z pozycji dyletanta. Potrzebujemy dziś jeszcze więcej takich dyletantów, którzy nie będą się przejmować wykonaniem złego ruchu ani zapobieganiem tarciom pomiędzy pewnymi podmiotami znajdującymi się w zastanym polu siłowym, jeżeli będą one konieczne; jak mówi Claire Doherty, potrzebujemy pomysłu na to, jak „opłynąć przewidywalność”[124]. To właśnie dyletanctwo może pozwolić nam na wejście w bardziej produktywne tryby kolaboracyjnego zaangażowania. W tym sensie krytyczna produkcja ponad dyscyplinami może być odczytywana jako tymczasowe porzucenie swojej wyspecjalizowanej wiedzy na rzecz wejścia w istniejący dyskurs przez furtkę ciekawości. Przez specjalistyczną nie-wiedzę, idącą w parze z chęcią uczestnictwa w danym środowisku, systemie czy dyskursie, taka ciekawość staje się źródłem badań, dociekań i nauki; powoduje potężny zastrzyk zewnętrznej wiedzy obcej systemowi, w który się angażuje.

Według Schneidera pojęcie pracy zespołowej często zawodzi ze względu na banalne, zinternalizowane metody kooperacji będące zaprzeczeniem idei dzielenia się wiedzą: „Dla dobra własnej kariery trzeba ukrywać wartościową wiedzę przed innymi. Z drugiej strony łączenie sił w grupie czy zespole zwykle powoduje, że prawdopodobieństwo niepowodzenia jest dużo większe niż sukcesu. Osobliwa dynamika grupowa, szkodliwe czynniki zewnętrzne i złe zarządzanie są odpowiedzialne za resztę”[125]. Schneider w interesujący sposób pokazuje, jak coraz bardziej oczywiste staje się to, że wspólna praca może również przynosić nieoczekiwane efekty. W takim systemie działania poszczególni członkowie − przykładowo − grupy roboczej (gdzie zwykle kładzie się nacisk na przestrzeganie reguł solidarności i dzielenie się) są wystawieni na bardziej szorstką metodę kolaboracji, tryb, w którym „jednostki zależą od siebie tym mocniej, im bardziej podążają za swoimi własnymi zainteresowaniami, stają się zależne od siebie, realizując swoje własne plany”[126]. Kooperacja powinna być rozumiana jako proces polegający na pracy ramię w ramię, w porozumieniu, a nie poprzez rywalizację. Kolaboracja jest procesem, w którym jednostki lub organizacje pracują ze sobą na obszarze, gdzie krzyżują się ich wspólne cele. Mimo że indywidualne cele poszczególnych interesariuszy mogą być przeciwstawne, połączenie sił przeciwników ma służyć wytworzeniu wspólnej wartości dodanej. Aby wyraźnie rozgraniczyć pojęcia kooperacji i kolaboracji, Schneider mówi o tej pierwszej jako o metodzie stosowanej pomiędzy jednostkami dającymi się zidentyfikować w ramach organizacji, natomiast kolaborację rozumie jako bardziej skomplikowany stosunek oparty na heterogenicznych częściach dookreślanych przez nieprzewidywalne osobliwości. W przeciwieństwie do organicznego modelu kooperacji, kolaboracja jest przedstawiana jako rygorystycznie immanentna i nieprawowita praktyka.

Takie ujęcie procesu łączy się z ideą outsidera, a także z potrzebą takiego rodzaju partycypacji, która z punktu widzenia samoczynnej praktyki przeciwstawionej ustalonemu modelowi dostarczania usług miałaby bardziej konfliktowy charakter: „Kooperacja z konieczności zachodzi w architekturze klient−serwer [...]. Kolaboracja odwrotnie: zakłada istnienie struktur kłączowych, w których wiedza narasta żywiołowo i rozwija się w nieprzewidywalny sposób”[127]. To właśnie ta kolaboracyjna struktura stanowi według Schneidera najbardziej płodny aspekt rewolucyjnego potencjału. To w niej może dojść do zmiany, różnice mają szansę się rozwijać, a kreatywność wielości może rodzić produktywne praktyki.

Kolaboracja często przyciąga jednostki, które angażują się w projekty z innych powodów niż wymiana pieniężna czy akumulacja kapitału kulturowego. Można ją również opisać jako produktywny proces uczenia się. W książce In Search of New Public Domain Maarten Hajer i Arnold Reijndorp opisują coś, co nazywają prawdziwą domeną publiczną. Jest to dla nich doświadczenie gry pomiędzy tarciem i wolnością, ponieważ często wchodzimy ze sobą w tymczasowe interakcje i wkraczamy do ciasnych domen innych ludzi[128]. Ich wywód pokazuje, że jeżeli zaproponuje się warunki pozwalające ludziom tworzyć coś, w co wierzą, mają szansę zaistnieć takie relacje i formy produktywności, które popchną sprawy dalej, niż pozwalałyby na to konwencjonalne dyscyplinarne i interdyscyplinarne praktyki. Logika zmiany jest zawsze oparta na pojęciu wyjątku, a nieprzewidywalne działanie prowokuje wyłanianie się tego, co nowe. Wydaje się, że autonomia świata sztuki wytwarza sprzyjającą temu infrastrukturę. W tym kontekście sprzeciw może być odczytany jako zgoda i niezależnie od tego, czy granice się zacieśniają czy rozszerzają, wyznaczają one pewien zakres możliwości.

Idea wykorzystania konfliktu w funkcji generatora krytycznej i produktywnej kolaboracji została po raz pierwszy zastosowana w teorii konfliktów. Istnieją wysoce sformalizowane polityczne, ponadnarodowe i pozarządowe struktury, w których używa się konfliktu jako strategicznego narzędzia w celu ujawnienia rzeczywistości i sprowokowania kryzysu, co z kolei umożliwia szybsze nadejście zmiany. Organizacja Narodów Zjednoczonych wypracowała szereg konfliktowych strategii, w których mikrokonflikty nakłada się na istniejące sporne sytuacje, aby umożliwić rozwiązanie problemu źródłowego. Taka koncepcja wprowadzania dodatkowych konfliktów wiąże się z czymś, co oficjalnie określa się mianem „teorii transformacji konfliktu” – silny wpływ wywarł na nią Johan Galtung[129].

Wracając do pojęcia kolaboracji: nie będzie zbytnim nadużyciem stwierdzenie, że konflikt można rozumieć jako produktywną zmienną w ramach kolaboracji. To prowadzi nas do tego szerszego zagadnienia: tego w jaki sposób myślimy o wyzwaniach i zmianie. Konflikt nie zawsze jest nadany. Musi się wyłonić i być podtrzymywany jako rodzaj kreatywnego tarcia, siła krytycznej twórczości. Jednakże, jak wskazywałem już wcześniej, konflikt taki należy rozumieć nie jako akt fizyczny czy oparty na przemocy, ale jako rozgrywające się w ramach demokratycznej przestrzeni tarcie, do którego dochodzi na poziomie treści i produkcji. Działanie w obrębie tej przestrzeni kreuje rzeczywistość. W tym kontekście ci, którzy nie grają, pozostają biernymi widzami, nie partycypują i po prostu potwierdzają istniejące paradygmaty praktyki. Kultura antagonistycznej kolaboracji może być również opisana jako miejska, a nie wiejska, praktyka. Gęstość zaludnienia miast w o wiele większym stopniu sprzyja pojawianiu się antagonizmów. Przestrzeń performatywna jest przestrzenią reakcji i spotkania, w której istnieje wewnętrzna relacja pomiędzy − jak określa to Mouffe − adwersarzami, „przyjacielskimi wrogami”. Tym, co ich łączy, jest wspólna przestrzeń symboliczna. Zgadzają się oni co do etyczno-politycznych zasad kształtujących wspólnotę polityczną, jednak różnią się co do ich interpretacji − dochodzi do walki pomiędzy różnymi odczytaniami tych samych reguł. W podobny sposób, analizując dynamikę relacji przyjaciel−wróg, postąpił Jacques Derrida, który w Polityce przyjaźni[130] zastosował kategorię różnicy w swojej koncepcji przyjaźni. Derrida − prześladowany przez prowokacyjne stwierdzenie „moi przyjaciele, nie ma przyjaciela” przypisywane Arystotelesowi − pokazuje, że z pojęciem przyjaźni wiąże się gra różnic. Filozof nie musi problematyzować pojęcia przyjaźni, ponieważ zostało ono sproblematyzowane przez swoją własną historię: przyjaźń jest w swojej istocie naznaczona różnicą. Pomiędzy przyjacielem i wrogiem, a także pomiędzy przyjacielem i przyjacielem istnieje możliwość pojawienia się konfliktowego konsensusu, który przygotowuje grunt dla konfliktowej partycypacji.

Umożliwia to redefinicję polityki partycypacji za pomocą kategorii produktywnej różnicy, która pełni rolę siły tarcia. Krytyczna praktyka powinna kwestionować oczekiwania względem tego, jaki powinien być porządek rzeczy i jak do niego doprowadzić. Wiedza jest z konieczności współdzielona; pojawia się po natrafieniu na wspólny grunt, nawet jeśli współdzielenie go jest oparte na konflikcie. Jeśli polityczność sztuki przejawia się poprzez określanie sposobów bycia razem oraz kreowanie i kształtowanie wspólnego gruntu, wówczas − jak zauważa Tom Keenan − „sztuka rzeczywiście może być sposobem prowadzenia badań nad tym, co polityczne”[131]. Sztuka jest „uprawianiem” polityki nie za pośrednictwem systemu przedstawicielstwa, ale poprzez praktykę. Moment polityczny następuje wtedy, kiedy rozpoczyna się działanie, kiedy ktoś staje się widoczny. Niemal automatycznie rodzi to pewne problemy: ktoś znajdujący się na zewnątrz musi uznać takie działanie za polityczne. Dlatego też konieczne jest ustalenie związku między praktyką i dystrybucją, a także rozwiązanie kwestii tego, jak należy się zwracać do siebie i przedstawiać idee. Trzeba pamiętać, że architektura nie jest w stanie wypracować rozwiązań. Może jednak zwizualizować i przedstawić w przestrzeni konflikty, które stanowią dla niej naturalny kontekst; w szczególności w sytuacji, kiedy znikają one z naszego pola widzenia. W rezultacie architektura staje się formą naocznego świadectwa.

Zatem zamiast wychowywać kolejne pokolenie moderatorów i pośredników, powinniśmy raczej zaprosić „niezainteresowanego outsidera”, „nieproszonego uczestnika”, który nie ma świadomości uwarunkowań czy obowiązujących protokołów i wchodzi na scenę uzbrojony wyłącznie w twórczy umysł, prowokując zmianę. Biegnąc korytarzem bez lęku przed wywołaniem tarć i zdestabilizowaniem istniejących relacji władzy, otwiera on przestrzeń dla zmiany, taką, w której może zaistnieć „polityczna polityka”. W kontekście narastającej fragmentaryzacji tożsamości oraz złożoności współczesnego miasta stajemy w obliczu sytuacji, kiedy szalenie istotne stało się myślenie o formie wspólnoty, która umożliwi zaistnienie konfliktu będącego formą produktywnego zaangażowania – modelu artystycznej partycypacji, w której outsider włączający się do debaty i dyskursu nie będzie spotykał się z dezaprobatą.

[116] Chantal Mouffe, Wyzwanie Schmitta[wstęp do:], eadem, Carl Schmitt. Wyzwanie polityczności, tłum. Tomasz Leśniak i in., Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011, s. 7.

[117] Florian Schneider, Collaboration: The Dark Site of the Multitude, Theory Kit, dostępny w Internecie: <http://kit.kein.org/node/1>.

[118] Ibidem.

[119] Michael Hardt, Antonio Negri, Multitude: War and Democracy in the Age of Empire, The Penguin Press, New York 2004.

[120] Chantal Mouffe, Wyzwanie Schmitta, op. cit., s. 9.

[121] Michel Foucault, Two Lectures[w:] Power / Knowledge, red. Colin Gordon, Harvester Press, Brighton 1980, s. 93−94.

[122] Florian Schneider, Collaboration..., op. cit.

[123] Ibidem.

[124] Claire Doherty, The New Situations[w:] eadem, Contemporary Art: From Studio to Situation, Black Dog Publishing, London 2004, s. 11.

[125] Florian Schneider, op. cit.

[126] Ibidem.

[127] Ibidem.

[128] Maarten Hejer, Arnold Reijndorp, In Search Of The New Public Domain, NA i Publishers, Rotterdam 2002.

[129] Galtung jest obecnie dyrektorem Transcend, międzynarodowej sieci działającej na rzecz pokoju i rozwoju; uważany jest za pioniera badań nad pokojem i konfliktem; jest założycielem International Peace Research Institute (PRIO) w Oslo. Galtung stworzył również pojęcie pokojowego dziennikarstwa, które odgrywa coraz większą rolę w badaniach nad komunikacją i mediami. Przez czterdzieści lat Galtung opublikował dziewięćdziesiąt pięć książek oraz ponad tysiąc artykułów na temat konfliktowych operacji. Zajmuje się rozpowszechnianiem takich haseł jak np.: „Nawet jeśli demokracja wyborcza oraz indywidualne prawa człowieka są dobre dla ciebie, nie muszą być takie dla innych”. To ciekawe zwłaszcza dlatego, że to właśnie Galtung wypracował koncepcję tzw. „przemocy strukturalnej”. W jej ramach konflikt rozumiany jest nie jako środek służący prowokacji, ale idea zachęcająca do zmiany poprzez operacyjną kolizję interesów, z której rodzi się nowe znaczenie i praktyka, możliwość produktywnej i operacyjnej zmiany.

[130] Jacques Derrida, The Politics of Friendship, Verso, London 1997.

[131] Tom Keenan, wypowiedź w trakcie prezentacji i dyskusji podczas obrad okrągłego stołu, Centre for Research Architecture, 24 marca 2006, Goldsmiths College, Londyn.

ROZDZIAŁ 6
NOWE SPOJRZENIE NA DEMOKRACJĘ
Rozmowa z Chantal Mouffe

Od grudnia 2006 do lata 2009 roku Markus Miessen spotykał się parokrotnie z teoretyczką polityki Chantal Mouffe. W serię przeprowadzonych w Londynie, Wiedniu i Berlinie rozmów, przedstawionych w skrócie w niniejszym rozdziale, Miessen wplótł wątki z prowadzonych przez siebie badań nad konfliktowymi i pozakonsensualnymi formami partycypacji jako alternatywami dla praktyki przestrzennej oraz punktami wyjścia do dyskusji na temat życia w demokracji i tego, co Mouffe nazywa „konfliktowym konsensusem”.

CZĘŚĆ 1

MARKUS MIESSEN: Chantal, pisałaś obszernie na temat politycznej walki i radykalnego serca demokratycznego życia. Czy możesz wyjaśnić główną tezę On the Political[132], twojej ostatniej książki?

CHANTAL MOUFFE: Moja książka miała dwa cele. Pierwszy ujmuję z punktu widzenia właściwego dla teorii polityki. Jestem przekonana, że dwa dominujące modele w demokratycznej teorii polityki − z jednej strony agregacyjny, z drugiej deliberatywny, reprezentowany na przykład w pismach Jürgena Habermasa − nie są w stanie sprostać dzisiejszym wyzwaniom. Chciałam się przyczynić do rozwinięcia teoretycznej dyskusji na temat polityki, proponując inny model, który nazywam agonistycznym. Drugi cel koresponduje z moją pierwotną motywacją, która ma charakter polityczny. Usiłowałam zrozumieć, dlaczego w społeczeństwie takiego rodzaju jak to, w którym dziś żyjemy − a które nazywam społeczeństwem postpolitycznym − mamy do czynienia ze wzrastającym niezadowoleniem z instytucji demokratycznych. Od jakiegoś czasu jestem zaniepokojona rosnącą popularnością prawicowych partii populistycznych, zwłaszcza w kontekście form terroryzmu charakterystycznych dla Al Kaidy. Wydaje mi się, że nie mamy teoretycznych narzędzi do tego, aby zrozumieć, co się dzieje. Nie twierdzę oczywiście, że teoria polityki jest w stanie wszystko wyjaśnić, jednak myślę, że może ona pomóc nam zrozumieć nasze obecne położenie. Do tej pory jednak nie była ani trochę użyteczna i w gruncie rzeczy można nawet powiedzieć, że była kontrproduktywna. Nauczono nas wierzyć, że celem polityki demokratycznej jest osiągnięcie konsensusu. Oczywiście sam konsensus jest przedstawiany na wiele różnych sposobów, jednak dla wszystkich tych koncepcji wspólne jest przekonanie, że lewica i prawica nie są już trafnymi kategoriami. Tę opinię możemy znaleźć u Ulricha Becka i Anthony’ego Giddensa. Przekonują oni, że powinniśmy zacząć myśleć ponad podziałami ideowymi i że musimy − według Becka − zrekonstruować politykę pojmowaną w terminach „subpolityki”. Jest to oczywiście typowe dla myśli liberalnej, która − jak pokazał Carl Schmitt − nigdy nie była w stanie zrozumieć istoty polityczności.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[132] Chantal Mouffe, On the Political, Routledge, London 2005, wyd. polskie: Polityczność, tłum. Joanna Erbel, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.

ROZDZIAŁ 7
KU RZECZYWISTOŚCI RÓWNOLEGŁEJ. INSTYTUCJONALIZACJA LEWICY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
NAUKA PŁYNĄCA Z RYNKU

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9
RYZYKO I NIEPOWODZENIE

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10
NIEPROSZONY OUTSIDER

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 11
AKADEMIA PRZYSZŁOŚCI. INSTYTUCJA W BUDOWIE

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 12
SZARA STREFA MIĘDZY KRYTYKĄ I CELEBRACJĄ: WINTER SCHOOL MIDDLE EAST

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 13
BEZ MANDATU

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 14
NIEZALEŻNY PRAKTYK

Dostępne w wersji pełnej

Jeremy Beaudry i Bassam El Baroni
POSTSCRIPTUM

Dostępne w wersji pełnej

ARCHITEKTURA PRZEZ DUŻE „A”

Dostępne w wersji pełnej

Carson Chan
EPILOG

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

BIOGRAMY WSPÓŁPRACOWNIKÓW

Dostępne w wersji pełnej

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

Koszmar partycypacji

Spis treści

Karta tytułowa

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO Kacper Pobłocki Prawo do odpowiedzialności

***

PROLOG Eyal Weizman PARADOKS WSPÓŁPRACY

WPROWADZENIE JAKA JEST STAWKA?

ROZDZIAŁ 1 PRAKTYKA PRZESTRZENNA PONAD ROMANTYZMEM

ROZDZIAŁ 2 ZGUBNA NIEWINNOŚĆ PARTYCYPACJI

ROZDZIAŁ 3 WIELKIE NARRACJE. Życie po Bilbao (Przerywnik)

ROZDZIAŁ 4 KONSENSUS JAKO ZASTÓJ

ROZDZIAŁ 5 WSPÓŁPRACA I KONFLIKT

ROZDZIAŁ 6 NOWE SPOJRZENIE NA DEMOKRACJĘ Rozmowa z Chantal Mouffe

ROZDZIAŁ 7 KU RZECZYWISTOŚCI RÓWNOLEGŁEJ. INSTYTUCJONALIZACJA LEWICY

ROZDZIAŁ 8 NAUKA PŁYNĄCA Z RYNKU

ROZDZIAŁ 9 RYZYKO I NIEPOWODZENIE

ROZDZIAŁ 10 NIEPROSZONY OUTSIDER

ROZDZIAŁ 11 AKADEMIA PRZYSZŁOŚCI. INSTYTUCJA W BUDOWIE

ROZDZIAŁ 12 SZARA STREFA MIĘDZY KRYTYKĄ I CELEBRACJĄ: WINTER SCHOOL MIDDLE EAST

ROZDZIAŁ 13 BEZ MANDATU

ROZDZIAŁ 14 NIEZALEŻNY PRAKTYK

Jeremy Beaudry i Bassam El Baroni POSTSCRIPTUM

ARCHITEKTURA PRZEZ DUŻE „A”

Carson Chan EPILOG

BIBLIOGRAFIA

BIOGRAMY WSPÓŁPRACOWNIKÓW

PODZIĘKOWANIA

Karta redakcyjna

Seria kieszonkowa

Koszmar partycypacji

Markus Miessen

Warszawa, 2014

Wydanie elektroniczne

© Markus Miessen; first published by Sternberg Press in 2010

© wersja polska Fundacja Bęc Zmiana, Michał Choptiany

TŁUMACZENIE:

Michał Choptiany

REDAKCJA I KOREKTA:

Anna Papiernik | tessera.org.pl

KOREKTA:

Magdalena Paciora | tessera.org.pl

PROJEKT GRAFICZNY I SKŁAD:

Grzegorz LaszukK+S, Anna HegmanK+S

PROJEKT OKŁADKI:

Studio Miessen

WYDAWCA:

Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana

ul. Mokotowska 65/7

00-533 Warszawa

www.beczmiana.pl

www.beczmiana.pl/sklep

bec@beczmiana.pl

PARTNER:

AUTOPORTRET pismo o dobrej przestrzeni

Wydawcą Autoportretu jest Małopolski Instytut Kultury

ul. Karmelicka 27

31-131 Kraków

autoportret.pl

ISBN 978-83-62418-31-2

Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl