Dla Bartka

Półmrok i strach.

Otacza mnie półmrok rozświetlony jedynie wątłym płomieniem lampki. W nozdrza wdziera się woń strachu, spoconych ciał i ta charakterystyczna: acetylenu z karbidówki. Ludzkie głosy mieszają się z cichym popiskiwaniem niepożądanych współlokatorów piwnicy, szczurów, które płochliwie przemykają pod ścianami. Lecz to przecież my jesteśmy intruzami w ich królestwie. Nasze miejsce nie jest tutaj, w ukryciu, na dole, pod powierzchnią rozgrywających się dramatów. My, tchórze, powinniśmy być teraz na ulicy, razem z tymi, których członki wypalają resztki sierpniowego słońca, których twarze pokrywa kurz i popiół. A jednak chowamy się i udajemy, że odgłosy walki wciąż są odległe, że jeszcze nas nie dotyczą, nie obchodzą, nie zagrażają nam.

My, tu na dole, tocząc życie równoległe, odgrywając sceny normalności, zdajemy się być bezpieczni. Do czasu. Do chwili aż jakaś bomba uderzy w dom, grzebiąc nas w jego gruzach, zamykając w śmiertelnym potrzasku ruin. Dlatego ciała moich towarzyszy kulą się do społu z ciałkami gryzoni za każdym razem, kiedy kamienicą poruszy kolejne trzęsienie ziemi, kolejny zbyt bliski wybuch zmuszający nas do schowania głowy w ramionach, do zasłonięcia jej przed sypiącym się ze stropów pyłem…

Wczoraj, kiedy dźwięki ulicznej bitwy wraz z kwaśnym zapachem spalenizny dotarły aż tutaj – do naszej przymusowej kryjówki, oazy bez wody – ostatecznie puściły mi nerwy. Rodzice mocno trzymali mnie za ręce, szepcząc, żebym się uspokoiła, że to mi szkodzi, a przecież nie mogę się teraz denerwować. Ja tymczasem nie potrafiłam powstrzymać gniewu. Krzyczałam do naszego sąsiada: „Co z pana za mężczyzna, trzeba biec na górę, trzeba gasić pożary, wznosić barykady, łapać za broń…!”. Darłam się jak opętana, a on, skulony w kącie, tuląc w ramionach żonę, w rozpaczy wygrażał powstańcom i Bogu. Udawał, że mnie nie słyszy – może naprawdę nie słyszał? – a ja płakałam. Łzy bezsilności kreśliły na mojej brudnej twarzy jasne pręgi wstydu. Płakałam, bo nie zdobyłam się na odwagę, by pomóc walczącym, ponieważ przerażenie wygrało z honorem, bo czułam do siebie pogardę.

Wiem, że powinnam opuścić to przeklęte miejsce, stanąć ramię przy ramieniu w zwartym szeregu z tymi, którzy zostali na ulicach – z armią szlachetnych straceńców, z mężem. Wiem. I każda część mojego ciała wyrywa się do nich, każda myśl wędruje ku górze, poprzez spływające krwią trotuary, poprzez zgliszcza; ku płonącej Warszawie; ku człowiekowi, którego kocham. Każda… Prócz tej jednej, pęczniejącej w moim brzuchu, pod moim sercem. Ona stanowi ostatni bastion rozsądku, ostatni strzęp instynktu samozachowawczego. Ta cząstka jest nim – Krzysztofem. Dlatego muszę tu trwać, muszę czekać. Bez względu na wszystko powinnam pozostać w piwnicy, by przetrwać, przeżyć. Bowiem teraz nie istnieję już wyłącznie dla siebie. Jestem nadzieją. Jestem tym wszystkim, o czym rozmawiałam z Krzysiem na Hołówki w czarne noce okupacji i w te nierealne, spływające zielenią lasów, ostatnie lipcowe dni w Wieliszewie. Dlatego pozwalam matce mnie poić i karmić, dlatego, wsłuchując się w łagodny tembr głosu ojca, staram się nie zwariować. Chwytam się myśli, że jakoś to będzie – będzie? – choć już rozumiem, czuję, że teraz nic nie może być takie, jak dawniej. Nasz świat dobiega końca.

W połowie sierpnia udało mi się zamieścić w powstańczym biuletynie krótki anons: „Barbara Baczyńska poszukuje męża, podchorążego Krzysztofa, Pańska 5”. Do dzisiaj moje wołanie pozostało bez odzewu, toteż odchodzę od zmysłów. Szaleję z niepokoju. Mama cierpliwie zapewnia, że on na pewno się odnajdzie, że walczy w innej dzielnicy, że dołączy do nas, gdy czas się dopełni. Już nie mówi: „Kiedy wygramy i przegonimy szkopów ze stolicy”, a właśnie: „Gdy czas się dopełni…”. Dawna mrzonka o szybkim zmiażdżeniu okupanta powoli zamienia się w okrutne przekonanie, że wszystko poszło na marne.

Zresztą mama w swoim fatalizmie nie jest odosobniona. Nastroje w piwnicy wśród naszych sąsiadów też uległy zmianie. W pierwszych dniach panowała ogromna ekscytacja. Dzielni chłopcy na barykadach! Dają łupnia pomiotom Hitlera! Nasi bohaterowie! Dzięki nim powietrze pachnie wyzwoleniem! Dzięki nim tu i ówdzie na budynkach – na których dotąd królowały czarne ramiona swastyk – powiewają polskie flagi! Ten widok napełniał ludność Warszawy entuzjazmem, wzbudzał nadzieję, że wkrótce nadejdzie wolność. Wolność warta jest kilku ofiar.

Tymczasem z kilku ofiar zrobiły się dziesiątki, setki i tysiące, a letnie niebo coraz szczelniej przesłania tuman ze zgliszczy. Dni mijają, sierpień powoli chyli się ku końcowi, a my wciąż trwamy w zawieszeniu. Tydzień po tygodniu wiara słabnie i w głosach cywilów nie pobrzmiewa już duma, a jedynie zarzut wobec obdartej młodej armii, ubogiej w broń, chociaż wciąż zasobnej w samobójczy hart ducha. To przez nią ta rzeź na Ochocie, to oni winni męczeńskiej śmierci warszawiaków na Woli! Całe zło przez fanaberię bandy naiwnych dzieciaków, które zamiast karabinów dzierżą w dłoniach butelki z benzyną; przez błędnych rycerzy rzucających się rejtanowskim gestem pod czołgi!

Staram się nie słuchać ludzkich złorzeczeń. Nie wchodzić w pełne rozżalenia polemiki konformistów toczące się pod ziemią. Gdybym tylko mogła, uciekłabym stąd natychmiast i wypełniła swój obowiązek, gdyż mimo wszystko ufam, że walka ma sens.

Gdy nad naszymi głowami wciąż ryczą wojenne werble, rozbrzmiewają odgłosy tyraliery, dudnią gąsienice i huczą bomby, my staramy się sprawić, by czas spędzony w piwnicy stał się znośniejszym. Zatem przynieśliśmy z góry najpotrzebniejsze rzeczy, materace, pościel, nawet książki i ze skrawków dawnego życia zbudowaliśmy alternatywę codzienności, w której mrokach – nie odróżniając dnia od nocy – staramy się żyć w miarę normalnie. Normalnie?! Od kilku dni nawet gotujemy tutaj, bo wychodzenie do mieszkań powyżej jest zbyt niebezpieczne. Wpatrujemy się w znikające zapasy jedzenia i przeliczamy, na jak długo wystarczą. Racje z każdym dniem stają się coraz uboższe, jednak rodzice przez wzgląd na mój stan odejmują sobie od ust. Żeby mi niczego nie zabrakło, żebym się tylko nie pochorowała.

Jak mogłabym jeść do syta, wiedząc, że Krzysztof jest głodny? Czy powstańcy mają coś ciepłego na obiad, czy w ogóle dostają obiad? Czy Krzyś się odpowiednio odżywia? Kto się nim opiekuje, kiedy mnie przy nim nie ma? On, zawsze z głową w chmurach, tak oderwany od prozy życia…

Zmagam się ze sobą za każdym razem, wkładając łyżkę cienkiej zupy do ust. Wszak chłopcy kryjący się w bramach przed niecichnącym staccatem z karabinów nie mają nawet tego. Dlatego nie rozmyślam, co się z nami stanie, gdy liche zapasy wreszcie się wyczerpią, wierzę, że wkrótce to piekło się skończy. Musi się skończyć! A wówczas opuścimy nasze więzienie.

Tylko czy świat, który zastaniemy na górze, nie okaże się straszniejszy niż tutejsze ciemności?

Pierwszego sierpnia odprowadziłam Krzysia na miejsce zbiórki przy Focha. Mieliśmy się znowu zobaczyć za godzinę, dwie. Nie spodziewaliśmy się, że godzina „W” nastąpi tak szybko. Nikt nas nie zawiadomił, nikt nie ostrzegł, właściwy meldunek nie dotarł na czas… A jednak niedługo po naszym rozstaniu, tuż po godzinie siedemnastej, gdy padały pierwsze strzały, zrozumiałam, że to już. Już! Walka na ulicy wybuchła tak niespodziewanie, że wraz z kilkoma przypadkowymi osobami zmuszona byłam schować się w piwnicy jakiegoś domu w okolicach placu Piłsudskiego. Dopiero następnego dnia przedostałam się do rodziców na Pańską – pokonanie zaledwie kilku śródmiejskich ulic trwało całe wieki. Właśnie wtedy zobaczyłam wszystko to, czego żaden człowiek nie powinien nigdy oglądać. Upiorny obraz pustych oczodołów spalonych domów pozostanie we mnie na zawsze. Nigdy nie zapomnę twarzy przechodniów, którzy jak kukiełki po odcięciu sznurków bezwładnie upadali obok mnie na chodniku, ginąc pod ogniem niemieckich snajperów. Za każdym razem, gdy zamykam oczy, widzę zmasakrowane ciała tych ludzi, czuję na sobie zapach spalenizny i krwi…

Dlatego wiem, co zastaniemy na górze, gdy wreszcie stąd wyjdziemy. Wiem, chociaż nikomu z tych refleksji się nie zwierzam. W ogóle rzadko tu ze sobą rozmawiamy i tylko od czasu do czasu ciszę zakłóca czyjś lament, krzyk lub czyjaś modlitwa.

To bezustanne, pełne napięcia milczenie ogromnie mnie drażni. Sprawia, że piwnica zdaje się ciaśniejsza i bardziej klaustrofobiczna, niż jest w istocie. Brakuje mi przestrzeni i tlenu, a przez to wciąż mam mdłości. Podobno to normalny objaw ciąży, acz ja uważam, że właśnie przez ciągłe zamknięcie czuję się tak chora. I dlatego, mimo zagrożenia i wbrew prośbom rodziców, staram się stąd wychodzić przy każdej nadarzającej się okazji.

Dziś rano, gdy na Pańskiej panował względny spokój i tylko gdzieś od strony Starego Miasta docierały do nas przytłumione dźwięki strzelaniny, wyszłam na zewnątrz po wodę. Niemal na samym początku sierpnia, gdy padła elektrownia na Powiślu, odcięto nam prąd, jednak teraz nie działają także wodociągi. Można żyć bez światła, nie da się bez wody. Dlatego ktoś musi chodzić do studni.

Na dworze było gorąco, jak w piekle. Przez wszechobecne pożary niemal wszystko spowijał dym. Chociaż dzień zdawał się słoneczny, zza szarej zasłony nie byłam w stanie dojrzeć nieba – gęsta chmura niczym mroczne fatum zawisła nad dachami miasta. Ludzie o szarych twarzach i zgarbionych plecach przemykali strwożeni pod rdzawymi murami kamienic odartych z tynków. Nikt się na nikogo nie oglądał, nikt z nikim nie rozmawiał. Tylko ja, w drodze powrotnej z punktu czerpania wody, postanowiłam zaczepić kilku przechodniów. Pytałam, czy nie widzieli mężczyzny o twarzy chłopca, o włosach jasnych i falujących, o zamyślonym spojrzeniu. Czy ktoś nie słyszał o moim Krzysiu, czy nie wie, gdzie teraz walczy jego oddział. Lecz wszyscy mijali mnie obojętnie lub niesieni trwogą przyspieszali kroku.

Jakaś dziewczyna – może siedemnastoletnia – z biało-czerwoną opaską na rękawie, w spódnicy uwalanej zastygłą krwią, biegła w kierunku szpitala na Mariańskiej. Niemal środkiem ulicy, jakby już się nie obawiała zagrożenia, jakby ostatnie dni wypłukały z jej młodego ciała resztki pokory przed śmiercią. Nie schylała pokrytej ceglanym kurzem głowy, nie kuliła ramion. Dziewczyna z Szarych Szeregów, łączniczka, może sanitariuszka – w ostatniej chwili złapałam ją za ramię:

– Bardzo przepraszam – zagadnęłam. – Ale czy nie natknęłaś się gdzieś na podchorążego Krzysia? On walczy w…

Spojrzała na mnie przelotnie z nieobecnym wyrazem przekrwionych oczu.

– Czy pani nie widzi, co tu się dzieje? – rzuciła opryskliwie. – Jaki Krzyś? Proszę mnie puścić. Ja się spieszę! – Wyrwała rękę z mojego uchwytu.

– Chodzi o mojego męża – naciskałam. – Należy do batalionu „Parasol”. Od pierwszego dnia powstania nie mam o nim żadnych wiadomości. Masz opaskę, więc myślałam… Może będziesz coś wiedziała.

Twarz dziewczyny złagodniała.

– Ja jestem z „Zośki”. Nie znam chłopaków z „Parasola”. Myśmy już kilka dni temu przenieśli się na Stare Miasto, a tam panuje kompletny chaos. Proszę popytać przy wyjściach z kanałów, ja nie umiem pomóc.

– Czy to znaczy, że batalion mojego męża też mógł się ewakuować ze Śródmieścia?

– Naprawdę nie wiem.

– Proszę, błagam, powiedz mi, co się tam teraz u was dzieje?!

Popatrzyła na mnie smutno.

– Wszędzie dzieje się to samo. Okropne rzeczy…

Odruchowo jej wzrok powędrował w kierunku ściany domu, pod którym się zatrzymałyśmy. Dopiero teraz zauważyłam, że stoję zaledwie kilka metrów od prowizorycznych mogił usypanych z cegieł. W niewielkie kopczyki ktoś powbijał niedbale zbite krzyże.

– Nie wiem, ilu już chłopakom zamknęłam oczy w ostatnich dniach – kontynuowała. – Ilu opatrzyłam. Nie znam ich imion, a czasami są tak ciężko ranni, że nie można nawet rozpoznać twarzy.

Od strony Marszałkowskiej doszedł nas ryk „krowy”, a później powietrze wypełnił huk walących się gdzieś niedaleko murów. Po ziemi przepełzły charakterystyczne wibracje uderzenia. W jednej chwili nieliczni piesi rozpierzchli się po bramach. Zostałyśmy zupełnie same. Instynktownie zasłoniłam twarz ramieniem, wylewając przy tym połowę zawartości wiadra. Woda chlusnęła nam pod nogi, szybko wsiąkając w miałki gruz, którym uściełana była ulica. Dziewczyna, stojąca tuż przy mnie, nawet nie drgnęła.

– Proszę mi wybaczyć, naprawdę muszę iść – powiedziała, gdy głuchy dźwięk osuwającego się rumowiska wreszcie ucichł. – Niosę meldunek.

Pokiwałam ze zrozumieniem. Łączniczka zrobiła kilka kroków, po czym odwróciła się jeszcze raz w moją stronę.

– Proszę mi przypomnieć, jak nazywa się pani mąż? Popytam, czy ktoś go nie widział.

– Krzyś Zieliński – wyrzuciłam z siebie i zamilkłam.

W konspiracji nie zdradza się nazwisk. Nawet jeśli to tylko pseudonimy. W konspiracji należy mówić jak najmniej. Chociaż jakie to miało dzisiaj znaczenie? Wszak nikt się już nie ukrywa. Wraz z wybuchem powstania okupacja w Warszawie się skończyła. Nasz świat ulegał destrukcji, toteż i dawne principia musiały się zmienić.

– Tak naprawdę mój mąż nazywa się Krzysztof Kamil Baczyński – dodałam, nie kryjąc dumy.

Przez usta dziewczyny przemknęło coś na kształt krzepiącego uśmiechu. Chyba nie wiedziała, kim jest Krzyś; że oto stoi przed nią żona najwybitniejszego poety młodego pokolenia. Zamiast tego wyrozumiale udała, że nie dosłyszała mojej niedyskrecji. A może ona również uważała, że dawne prawa nas nie obowiązują?

– Proszę być dobrej myśli. On się na pewno znajdzie – rzuciła na pożegnanie.

Zaraz potem zniknęła w wyłomie muru wybitym kilka metrów dalej, a ja zostałam sama, dzierżąc w dłoni wiadro zaledwie do połowy wypełnione wodą.

On się na pewno znajdzie – powtarzałam jak mantrę, wchodząc na podwórko. Na pewno się znajdzie! Muszę w to wierzyć, bo inaczej nic nie miałoby sensu. Krzysztof musi wrócić, ponieważ tacy jak on nie mają prawa ginąć na wojnie – nie wolno do wroga strzelać z brylantów[1]. A on tak wiele jeszcze ma do zrobienia, tak wiele do napisania. Wkrótce na pewno osiągnie wszystko, czego pragnął. Już niedługo, gdy tylko znowu staniemy się wolni.

Tymczasem cały jego dorobek trzymam przy sobie. Pilnie strzegę skarbu ukrytego pod moim siennikiem w piwnicy. Mam tu każdy wiersz i rysunek Krzysztofa; opuszczając mieszkanie na Hołówki, przezornie zabrałam stare zapiski, notesy, luźne kartki i wydane w czasie okupacji tomiki. To z nich czerpię teraz otuchę. Uciekam od rzeczywistości, zapadając się w słowa skreślone równym, drobnym pismem Krzysia. Uciekam od grozy dzisiejszego dnia i wracam wspomnieniami do chwili, gdy wbrew światu ogarniętemu szaleństwem odnalazłam swoje przeznaczenie. Do dnia, kiedy moje niewiele znaczące „ja” raz na zawsze miało zamienić się w niezwykłe „my”. Zamiast brunatnego pyłu z rozbitych domów na nasze głowy łagodną bielą sypał wówczas śnieg.

[1] Parafraza słów wypowiedzianych przez Stanisława Pigonia na wieść o wstąpieniu K.K. Baczyńskiego do konspiracji.

I

Stojąc przed lustrem ciszy

Barbara z rękami u włosów

nalewa w szklane ciało

srebrne kropelki głosu.

I wtedy jak dzban – światłem

zapełnia się i szkląca

przejmuje w siebie gwiazdy

i biały pył miesiąca (…).

K.K. Baczyński, Biała magia,

4 stycznia 1942

Zima czterdziestego pierwszego roku nadeszła szybciej, niż się spodziewano. Już w drugiej połowie listopada w Warszawie ścisnął rekordowy, jak na tę porę, mróz. Na sunących leniwie wodach Wisły rozkwitły lodowe wianki śryżu, a puszysta biel pokryła grubą warstwą brudne trotuary i sterczące gdzieniegdzie kikuty zniszczonych kamienic. Lodowaty północny wiatr wbijał ostre igły szronu we wszystko, co napotkał na swojej drodze. Oblepił nawet nazistowskie flagi, które – teraz sztywne i nieruchome – zwisały smętnie z budynków, tracąc nieco na swej posępnej, czerwono-czarnej intensywności.

Dzięki temu świat nagle zdawał się czystszy. Pozornie spokojniejszy. Lepszy – jakby Matka Natura postanowiła na chwilę uśpić wojenne demony…

Pomimo przenikliwego chłodu i śnieżnej kurzawy w Śródmieściu panował typowy dla poniedziałku ruch. Przechodnie przemykali ulicą, spiesząc do swych codziennych zajęć. O trwającej okupacji przypominał jedynie stojący na chodniku granatowy policjant. Lustrował otoczenie zmęczonym spojrzeniem, przestępując z nogi na nogę.

Na przystanku przy ulicy Marszałkowskiej, podzwaniając metalicznie, zatrzymał się tramwaj. Oprócz osób tłoczących się w środku, na zewnątrz wagonu jechali uczepieni dodatkowi, na wskroś przemarznięci pasażerowie. Nim stalowe koła na dobre wyhamowały, część przymusowych amatorów arktycznej przejażdżki zeskoczyła na ulicę, ustępując miejsca kolejnym, równie niewybrednym podróżnym. Tymczasem z przedniej, świecącej pustkami platformy Nur für Deutsche wytoczył się umundurowany grubas w brunatnym płaszczu i podał dłoń towarzyszce otulonej w srebrne lisy. Kobieta, przyjmując ramię oficera, spojrzała nań zalotnie, a jej usta – uderzająco ordynarne na tle szaroburego otoczenia – rozciągnęły się w karminowym uśmiechu.

Sylwetki obojga żywo kontrastowały z tłumem wysypującym się z tyłu składu. Tam prawie nikt nie dysponował okryciem, dającym właściwą ochronę przed zdradzieckimi powiewami. Wytworne futra oraz ciepłe wełny, tak chętnie noszone przed wojną przez stołecznych elegantów, dawno spieniężono, by zaspokoić inne, bardziej palące potrzeby. Spotkanie Polaka w porządnym zimowym ubraniu było rzadkością. Na ulicach zaczęły królować liche nicowane palta, połatane kurtki, bądź szyte chałupniczo poncza z derek; często przewiązane paskiem czy po prostu sznurkiem.

Pośród ludzkiej ciżby ku wyjściu z tramwaju przeciskała się drobna dziewczyna w granatowym płaszczyku, pamiętającym zapewne czasy gimnazjum, bo na rękawie i kołnierzu nadal jaśniały ślady po wyprutych szkolnych emblematach – obecnie surowo zabronionych przez okupanta. Zeskoczywszy ze schodków, dokładniej okryła się szalikiem, po czym bez zwłoki przebiegła w poprzek jezdni.

Nie była specjalnie ładna. Mimo że kilka tygodni wcześniej skończyła dziewiętnaście lat, wciąż wyglądała niedojrzale; rysy twarzy pozostały dziecięce, a zbyt szczupłej figurze brakowało typowych dla kobiety krągłości. Bladość policzków, które często pod wpływem wzburzenia lub zakłopotania pokrywały się rumieńcem, podkreślały ciemnoorzechowe włosy. I tylko oczy – jasne, o bystrym i wnikliwym spojrzeniu – przydawały właścicielce niewątpliwego uroku.

Dziewczyna poprawiła niesforne kosmyki, które wysunęły się spod niezbyt twarzowego toczka, przycisnęła mocniej do piersi wysłużoną teczkę i szybkim krokiem podążyła w stronę Kredytowej. Unikając wzroku pozostałych pieszych, uporczywie wpatrywała się w śnieg, który skrzypiał pod nogami. Nieopatrzny gest lub dziwne zachowanie mogłyby wzbudzić czyjeś zainteresowanie, zaś cel zimowej przechadzki należało utrzymać w tajemnicy. Nikt nie powinien zwrócić uwagi na przykuloną dziewczęcą postać. Żaden ze zmarzniętych warszawiaków o apatycznych twarzach – nigdy nie wiadomo, kto jest szpiclem, szukającym łatwego zysku, a kto mściwym volksdeutschem – ani tym bardziej żandarm, na którego dziewczyna natknęła się po wejściu w boczną ulicę.

Tymczasem, kiedy od kamienicy pod numerem szesnastym, dokąd zmierzała, dzielił ją jeszcze spory kawałek, usłyszała za plecami czyjeś wołanie:

– Halo, proszę pani, proszę poczekać…

Głowę dziewczyny wypełniła nerwowa gonitwa myśli – czy w teczce nie ma niczego, co mogłoby ją zdradzić, czy w razie aresztowania tylko ona poniesie konsekwencje…? Ostatnie lata wyrobiły w niej szczególną przezorność i nauczyły czujności. Każdy wzmożony ruch na ulicy, każdy podniesiony głos, mógł zwiastować kolejną łapankę lub przypadkową egzekucję. A wtedy, ignorując zamieszanie, należało natychmiast schronić się w pobliskiej bramie lub czym prędzej oddalić z zagrożonego miejsca. Intuicyjnie wybrała drugą opcję. Rozejrzawszy się dyskretnie na boki, bez zwłoki ruszyła przed siebie.

Echo wołania wybrzmiało, zduszone innymi dźwiękami miasta, jednak dziewczynę nadal przepełniał niepokój. Po jej plecach spłynęła zimna strużka potu, a serce łomotało nierówno. Przyspieszyła jeszcze bardziej, a marsz bezwiednie zaczął przechodzić w bieg – byle czym prędzej znaleźć się na miejscu, byle ukryć się w bezpiecznym salonie państwa Hiżów…

– Proszę zaczekać! Panno Basiu!

Słowa wraz z płatkami śniegu znowu zawirowały w powietrzu, docierając do uszu uciekinierki. Przystanęła. Z wyraźną ulgą wypuściła wstrzymywany dotąd oddech; żandarm nie znałby jej imienia i przecież nie krzyczałby po polsku. Jak mogła nie poznać tego głosu? Spojrzała za siebie. Spoza białej zasłony zadymki wyłoniła się znajoma postać.

– Dzień dobry, panno Basiu – przywitał ją lekko zdyszany młody człowiek.

– Ależ mnie pan wystraszył, panie Tadeuszu. Już myślałam, że to jakiś Niemiec. – Podała mu dłoń na powitanie, próbując zapanować nad jej drżeniem.

– Naprawdę? W takim razie najmocniej przepraszam. Niemal od przystanku gonię za panią, ale przez ten śnieg nie byłem pewien, czy z kimś pani nie pomyliłem. Zawołałem i… – Z jego ust popłynął potok usprawiedliwień: – Dobrze, że jest pani ostrożna. Teraz nigdzie nie można czuć się bezpiecznie. Chociaż przy tej okropnej pogodzie szwabom chyba nie będzie się chciało wychylać nosa na dwór. – Naciągnął kapelusz na nieco odstające uszy. – Tak czy inaczej, jeszcze raz przepraszam…

Basia ze zrozumieniem pokiwała głową. Strach powoli opuszczał jej ciało. Żeby uprzedzić dalsze przeprosiny, zmieniła temat:

– Pan też się wybiera na… komplet z logiki? – ostatnie słowa wyrzuciła szeptem.

– Owszem – przytaknął tamten energicznie. – Chętnie pani potowarzyszę, jeśli pani pozwoli.

Ruszyli razem w głąb ulicy.

– Wybrała już pani kierunek, który chciałaby studiować? – zapytał, przerywając niezręczne milczenie.

Dziewczyna się ożywiła, ukazując w uśmiechu rząd białych zębów. Studia to temat, który od wiosny i uzyskania matury nieustannie zaprzątał jej myśli.

– Jest tak wiele rzeczy, które mnie interesują, którymi chciałabym się zająć. Historia, filozofia, lecz przede wszystkim literatura… Wciąż się zastanawiam, jaki kierunek będzie dla mnie najwłaściwszy, chociaż powoli skłaniam się ku polonistyce.

– Intrygujący pomysł. Jednym słowem, myśli pani o karierze belfra – stwierdził wesoło jej towarzysz.

Ona także się uśmiechnęła.

– Nie, nie mam ambicji, by pracować z młodzieżą. Chociaż… – Spoważniała. – W dzisiejszych czasach byłby to zapewne wybór bardzo szlachetny. Trzeba w najmłodszych budować poczucie tożsamości, krzewić właściwe postawy. Nie sądzi pan?

– Tak, to prawda.

– Lecz ja zupełnie nie czuję w sobie powołania pedagogicznego. Decydując się na polonistykę, myślałam raczej… – Zawiesiła głos, delikatnie się rumieniąc. – …O krytyce literackiej.

Tadeusz zerknął na koleżankę zaintrygowany. W jej dziecinnej twarzy marzycielsko błyszczały oczy.

– O krytyce literackiej? Taka młoda osoba jak pani pragnie spędzić życie, ślęcząc w czterech ścianach dusznego gabinetu nad niezbyt ekscytującą interpretacją tekstów? Zawsze mi się wydawało, że to domena nudnych starców z monoklem w oku albo zgorzkniałych literatów leczących w ten sposób osobiste niepowodzenia.

Basia spojrzała z dołu na swojego rozmówcę – sięgała mu zaledwie do brody. Łagodny wyraz spojrzenia ustąpił osobliwemu zacięciu.

– Być może większość krytyków to mężczyźni, acz nie sądzę, by kwestia płci miała tu jakiekolwiek znaczenie. Wątpię, by krytyką zajmowały się wyłącznie osoby rozczarowane brakiem własnych pisarskich sukcesów. Krytykami są zazwyczaj ludzie kochający literaturę. Ponieważ ja także ją kocham, dlatego w przyszłości chciałabym się nią zająć zawodowo.

– Zatem może powinna pani po prostu zostać pisarką? Albo poetką?

Zaśmiała się krótko.

– Do tego trzeba talentu, a ja go nie posiadam. Wolę się skupić na cudzych tekstach niż na własnych marnych wypocinach. Poza tym, wbrew temu, co pan mówi, analiza tekstu wcale nie jest nudna. Jest porywająca! Nieważne, czy mówimy o prozie, dramacie czy poezji. Słowo pisane posiada w sobie pewną magię. Ukryte i wielorakie znaczenia poszczególnych wyrazów, ich zestawienie, koloryt metafor, różnorodność form… To wszystko jest niezmiernie ciekawe – dodała zapalczywie.

Tadeusz słuchał dziewczyny z rosnącym zdumieniem. Nie sądził, że jej pragnienia są tak jasno sprecyzowane, a poglądy dojrzałe. Zresztą w ogóle niewiele o niej wiedział. Rozmawiali zaledwie kilka razy. Znał Basię Drapczyńską ze spotkań tajnego uniwersytetu, a wówczas zawsze trzymała się z boku. Była cicha i małomówna. Ot, szara myszka o urodzie podlotka, która podczas kompletu zajmuje miejsce w najciemniejszym, najodleglejszym kącie pokoju. Rzadko się udziela, nie wchodzi w polemiki, a zamiast tego z nosem w zeszycie skrzętnie notuje każde słowo wykładowcy… Zdawała się tak wyobcowana, że niemal niewidoczna, przezroczysta. Przez tę swoistą odrębność większość kolegów, w tym Tadeusz, uważało, że po prostu niewiele ma do powiedzenia.

Tymczasem panna Barbara nie tylko miała swoje zdanie, lecz jak widać, kiedy trzeba, potrafiła go bronić – kąciki ust mężczyzny lekko się uniosły.

– Ależ, ja nie krytykuję pani wyboru – rzekł pojednawczo. – Uważam tylko, że to trochę niezwykłe marzenia, jak na osobę w pani… w naszym wieku – dodał szybko. – No i zajęcia, na które razem uczęszczamy… Po co humanistce logika matematyczna?

– A czy pan również nie jest humanistą? – zapytała z przekorą.

– Jestem. Chociaż w moim przypadku sprawa jest nieco skomplikowana. Szczerze powiedziawszy, na zajęcia przyciągnęła mnie sława prowadzącego i zwykła ciekawość. W końcu Hiż to asystent samego profesora Kotarbińskiego. Jest niewiele starszy od nas, a skuteczność jego metod już teraz jest szeroko omawiana. Przyznam, że osobiście wątpiłem w te opowieści. Dopiero na miejscu zrozumiałem, że do mnie – osoby niepoukładanej, o rozwichrzonej, typowo humanistycznej głowie – precyzyjny wykład Hiża jednak trafia. Nawet ja jestem w stanie przyswoić niezbędne minimum zasad analitycznego myślenia.

– Zatem ma pan odpowiedź, dlaczego ja także do niego trafiłam jako wolny słuchacz. Uważam zresztą, że logika nie gryzie się z humanizmem, tym bardziej z literaturą. Śmiem nawet sądzić, że jest odwrotnie: te dwie dziedziny świetnie się uzupełniają… – Rozejrzała się wokół, urywając w pół zdania. – Jesteśmy na miejscu.

Starając się zasłonić przed wciąż sypiącym śniegiem, przystanęli tuż przy murze secesyjnej kamienicy, pod bogato zdobionym balkonem. Tadeusz podciągnął mankiet wytartej jesionki w jodełkę i zerknął na zegarek.

– Za dwadzieścia pierwsza. Mamy jeszcze trochę czasu, ale powinna pani wejść i poczekać w środku. Nie ma sensu dalej marznąć.

– A pan?

– Ja jeszcze chwilę poczekam. Kupię sobie gadzinówkę[2] i zajrzę, co za idiotyzmy dzisiaj wypisują. A później do pani dołączę, pewnie już na górze. Lepiej, żebyśmy nie wchodzili razem. Wreszcie ktoś niepożądany zwróci uwagę na ciągnące do kamienicy pielgrzymki i „spalimy” lokal.

– To może ja poczekam? Jest tak zimno.

Mówiąc to, Basia spojrzała z troską na zaczerwienione od mrozu dłonie kolegi. Brak rękawiczek nie był wyrazem dziwnie pojmowanej młodzieńczej dezynwoltury. Dziewczyna podejrzewała, że Tadeusz po prostu ich nie posiadał. Zauważył jej spojrzenie i szybko wsunął dłonie głębiej w rękawy płaszcza; widocznie uważał, że chowanie ich do kieszeni w obecności kobiety będzie niestosowne. Okupacyjne niedostatki nie zwalniały z dobrego wychowania.

– Nawet nie ma o czym mówić – rzucił z nadmierną wesołością, starając się pokryć zakłopotanie. – Zresztą mam tu jeszcze na kogoś zaczekać.

Basia pytająco uniosła brew.

– Mój znajomy będzie na zajęciach po raz pierwszy i mam go wprowadzić – wyjaśnił Tadeusz. – A swoją drogą, pani go zna.

– Naprawdę?

– Pamięta pani odpis wierszy, które jej dałem do przeczytania jakiś czas temu? W takim zniszczonym zeszycie? Mówiła pani, że była nimi zachwycona.

Dziewczyna przytaknęła, a na jej policzki wystąpił przedziwny rumieniec. Speszona, szybko ukryła twarz za postawionym na sztorc kołnierzem płaszcza.

Jak mogłaby nie pamiętać tamtych wierszy? Wierszy nieopatrzonych podpisem autora. Jak mogłaby zapomnieć? Wszak w jej głowie wciąż tkwiły misternie utkane strofy. Co rusz powracały potoki słów, by ponownie urzec swoją melodią, by na powrót zalać ciepłem wrażliwą dziewczęcą duszę. Często zamykając oczy, widziała drobne odręczne pismo anonimowego twórcy, a wtedy ogarniała ją trudna do wytłumaczenia tkliwość… Szczególnie jeden tekst głęboko wyrył się w jej pamięci: niezwykły poemat Serce jak obłok. Czy to możliwe, że nierealna, nienamacalna postać, utkana dotąd z romantycznych wyobrażeń, zaraz zmaterializuje się za mętną zasłoną śniegu? Basia sądziła dotąd, że poeta, który pisze tak dojrzale, musi być dużo od niej straszy. Ile zatem miał lat, jeśli postanowił dołączyć do grupy studentów?

– Otóż, proszę sobie wyobrazić – Tadeusz zdawał się nie dostrzegać poruszenia dziewczyny – że Krzyś to mój stary znajomy z czasów, kiedy jeszcze obaj należeliśmy do „Spartakusa”[3].

– Krzyś?

– Tak. Krzyś Baczyński. Za czasów liceum łączyły nas wspólne lewicowe idee. Jednakże później nasze drogi zaczęły się rozchodzić i na pewien czas straciliśmy kontakt. Mnie nadal zajmowały lewicowe zagadnienia, on się od nich zdystansował. A po wybuchu wojny to już wiadomo, każdy był zajęty swoimi sprawami, każdy skupiony, żeby gdzieś dorobić, żeby się jakoś utrzymać… I dopiero pół roku temu znowu na siebie wpadliśmy. I to, wyobrazi sobie pani, w szpitalu PCK przy Smolnej.

– W szpitalu? Czy on…, to znaczy, czy pan był chory?

– Ależ skąd, to nic poważnego. Krzyś, owszem, jest wątłego zdrowia i ma jakieś problemy z astmą, niemniej podobnie jak ja, chciał po prostu przeczekać w szpitalu pewien gorący okres. W grę wchodziły kwestie bezpieczeństwa. Czasami trzeba na chwilę zniknąć z rodzinnego domu. Rozumie pani? – Spojrzał na Basię wymownie. – Tak więc, siedzieliśmy w jednej sali, a on ciągle z notatnikiem na kolanach, coś tam sobie skrobał. Zapytałem, co robi, i właśnie wtedy opowiedział mi o tych wierszach. Niby zawsze pisał, ale wie pani, mnie się wcześniej wydawało, że to taka dziecinada. W końcu przed wojną, zaraz po maturze stwierdził, że chce studiować sztukę. Typowy artysta. Zawsze z głową w chmurach, uduchowiony, oderwany od rzeczywistości… Interesował się grafiką, malarstwem, dużo rysował, a tymczasem postanowił się poświęcić poezji. Niedawno znowu się spotkaliśmy. Opowiedziałem mu, że zacząłem uczęszczać na tajne komplety. Krzyś ogromnie się zapalił do tego konceptu i postanowił dołączyć do naszego grona.

Basia słuchała w napięciu, próbując nie dać po sobie poznać, jak bardzo temat tajemniczego poety ją zainteresował. Chętnie dowiedziałaby się czegoś więcej, lecz Tadeusz niespodziewanie urwał w pół zdania. Odsunął się na bok, ustępując miejsca mijającej ich właśnie znajomej. Dziewczyna zgodnie z zasadami konspiracji udała, że nie poznaje rozmawiających. Bez słowa rzuciła tylko obojgu porozumiewawcze spojrzenie, a potem szybko weszła do bramy parę metrów dalej.

– Wszyscy się schodzą – rozczarowanym tonem zauważyła Basia.

– No właśnie – podchwycił. – Zaraz zajęcia, a ja tu panią zagaduję i niepotrzebnie trzymam na mrozie. Proszę zatem już biec na górę, bo wreszcie wszyscy się spóźnimy.

Przytaknęła w milczeniu, po czym ruszyła w kierunku, gdzie przed chwilą zniknęła ich koleżanka.

Była już w przejściu prowadzącym w głąb kamienicy, kiedy jeszcze raz odwróciła się w stronę skulonego Tadeusza.

– Przypomni mi pan, jak nazywa się pański znajomy? – zawołała, choć to imię i nazwisko dawno wyryło się w jej głowie.

– Krzyś. Krzysztof Baczyński – rozbrzmiała odpowiedź.

Echo słów odbiło się rytmicznie od ścian ciasnego korytarza, zawibrowało pod ceglanym sklepieniem i wylądowało miękko na ustach dziewczyny:

– Krzysztof Baczyński… – powtórzyła, wchodząc na podwórze i uśmiechając się do swoich myśli.

* * *

[2] „Nowy Kurier Warszawski” – niemiecki dziennik polskojęzyczny, stanowiący propagandowe ramię władz okupacyjnych.

[3] Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej „Spartakus”, założony w 1935 roku. Zrzeszał młodzież licealną o lewicowych poglądach.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

II

Dostępne w wersji pełnej

III

Dostępne w wersji pełnej

IV

Dostępne w wersji pełnej

EPILOG

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © by Katarzyna Zyskowska-Ignaciak, 2014

Copyright © by Wydawnictwo Termedia, 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany

w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy.

Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania

za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2014

Projekt okładki: Olga Reszelska

Zdjęcie na okładce: © Lesley Aggar / Trevillion Images

Redakcja: Justyna Bidas, Editio

Korekta: Anna Karasek-Gruszecka, Editio

eISBN: 978-83-7988-217-5

Wydawnictwo Filia

grupa Termedia sp. z o.o.

ul. Kleeberga 8

61-615 Poznań

www.wydawnictwofilia.pl

Wszelkie pytania prosimy kierować na adres:

czytelnicy@wydawnictwofilia.pl

Dołącz do nas na Facebooku!

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

DARKHART

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl