Redakcja:

Zespół

Źródła ilustracji:

Wikimedia Commons

© Bjørn Christian Tørrissen (fotografia Łubianki)

Korekta:

Laura Ryndak

Opracowanie wersji elektronicznej:

Grzegorz Bociek

Wydanie III poprawione, Chorzów 2014

Wydawca:

Wydawnictwa Videograf SA

41-500 Chorzów, Aleja Harcerska 3c

tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35

fax 32-348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja wersji drukowanej:

DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2013

Tekst © Elwira Watała

ISBN 978-83-7835-294-5

Rozdział 1. O CÓRCE STALINA INACZEJ. Chciała być kochaną

Ogrom historycznego materiału, cała sfera lat i wydarzeń zmuszają nas, Drogi Czytelniku, do przyjęcia niekonwencjonalnej formy narracji; otóż chronologii nie będzie. Będziemy wybiórczo zanurzać się w życie, w psychiczny, obyczajowy świat Swietłany na różnych etapach jej życia. Pokażemy jej związek z ojcem, naświetlimy formy jego rządzenia w ZSRR, pokażemy bliskich Swietłanie ludzi. Może nawet zajrzymy w jej złożony, psychiczny świat, w którym nigdy nie odnalazła siebie, jak nie odnalazła siebie w żadnym kraju, w którym pragnęła znaleźć ojczyznę. Bo Swietłana to fenomen – produkt (nie ofiara) tyranii ojca, jego imienia, jego piętno, a imię którego brzmi Josif Wissarionowicz Stalin.

„Okazało się, że żyjemy w świecie zbrodni”.

(Nikołaj Bierdiajew)

Dla Sowietów – zdrajczyni, dla Amerykanów niedostatecznie amerykańska, dla Brytyjczyków zbyt niezależna, dla Hindusów zbyt niebezpieczna, dla Szwajcarów zbyt awanturnicza. Swietłano, czy jest miejsce na ziemi, gdzie czułabyś się spokojna i szczęśliwa?

Nie, nie było takiego miejsca w jej życiu.

Swietłana nie chce być córką Stalina! Oto mamy lata sześćdziesiąte, dopiero co po XX zjeździe partii, na którym Nikita Siergiejewicz Chruszczow obalił kult Stalina, jego mit boga i cara. O jej ojcu zaczęto źle mówić i lepiej jej, jego trzydziestosiedmioletniej córce, która roztropnie zmieniła nazwisko Stalina na matczyne Alliłujewa, gdzieś się ukryć, może zaszyć się w daczy w Żukowce, trzydzieści kilometrów od Moskwy. Zaszyć się na odludziu i przeczekać trwożne chwile, gdy nią – rudą, niepozorną, krępą kobietą – przestaną interesować się wścibscy sowieccy i zagraniczni dziennikarze. Może nie tylko będzie spacerować po pięknych żukowskich, jodłowych i brzozowych lasach, zbierając grzyby i czerwoną jak rubin jarzębinę, może zacznie coś tam pisać. Pamiętniki, wspomnienia? Czemu nie? Wypluśnie z siebie ten ogromny bagaż gruzu, wrażeń, namiętności, rozczarowań po dwóch nieudanych małżeństwach, które zaowocowały dwojgiem dzieci z różnych ojców – synem i córką. Przypomni okrucieństwo ojca, który zniszczył jej pierwszą wielką miłość, gdy ona, zaledwie szesnastoletnia, zakochała się w żonatym, ponadczterdziestoletnim mężczyźnie. Niektórzy mówili, że to był kompleks Elektry. Możliwe.

A niech i tak będzie, jeśli ojciec był ciągle zajęty i prawie go nie widywała, a jej dusza potrzebowała chociażby namiastki ojca. Swietłana w dzieciństwie nie doznała matczynej miłości, bo matka była ciągle zajęta i miała mnóstwo problemów – z ojcem i ze swoją osobowością. Zresztą bardziej kochała syna Wasilija, w odróżnieniu od ojca, który uwielbiał swoją rudą Swietoczkę. Niestety, czasu na pieszczoty córki nie miał. Swietłana wychowywała się pod opieką niani Aleksandry Byczkowej, prostej chłopki, która włożyła dużo serca w jej wychowanie, lecz, niestety, nie potrafiła zagłębić się w zbyt złożony i nieco wypaczony świat dziewczynki, należącej do elity dzieci Kremla. Swietłana czuła się bardzo osamotniona w swej „złotej klatce”. Wożono ją limuzyną do szkoły, z tyłu zawsze szedł ochroniarz, z którym nie wolno było rozmawiać. Rozmawiała więc ze swoimi lalkami, którymi był zapchany jej luksusowy pokój na Kremlu. Gdy jej koleżanka Marfa Pieszkowa po raz pierwszy przyjechała do dziewięcioletniej Swietłany na Kreml, była przerażona mnogością tych lalek. Swietłana siedziała na podłodze, a raczej na ogromnym dywanie, i wycinała z dużej, kobiecej sukienki, obszytej perłami, jakieś malutkie kawałeczki. „Co robisz, Swietłana?” – zapytała Marfa. „Szyję sukieneczki dla lalek z sukienki mamy” – odpowiedziała Swietłana.

W 1963 roku, po upływie dziesięciu lat od śmierci ojca, w Swietłanie ostatecznie dojrzało postanowienie, aby napisać wspomnienia.

W Żukowce o tej letniej porze roku jest cicho, słonecznie, kwitnie bez, śpiewają ptaki, sama przyroda sprzyja natchnieniu. Syn Józef wyjechał na uczelnię (uczy się na lekarza), córka Katia jest w szkole. Swietłana siada do pisania wspomnień, tych wspomnień, za które później, po upływie czterech lat, otrzyma fortunę – trzy miliony dolarów, tych wspomnień, które pod nazwą Dwadzieścia listów do przyjaciela ukażą się w Ameryce, staną się bestsellerem i które zostaną ogłoszone wydarzeniem roku. Rozochocona niebywałym szumem, rozgłosem wokół tej pierwszej książki, Swietłana w przeświadczeniu, że jest wielką pisarką, napisze jeszcze trzy cienkie książeczki, które nawet w setnej mierze nie dorównają Listom. Są słabe, kompilacyjne i powtarzają wątki pierwszej książki. Naturalnie, że powodzenia nie miały i z wielkim trudem zostały wydrukowane. Były absolutnie wyzute ze spontanicznej szczerości i naturalności pierwszej książki. Będzie jeszcze próbować jako dziecięca pisarka, lecz oprócz jednej kiepskiej bajki nic nie wypoci. Swietłana utrzymuje, że książkę Dwadzieścia listów do przyjaciela pisała zaledwie trzydzieści pięć dni. Czyż nie markiz de Sade, który twierdził, że swoją kultową książkę Sto dwadzieścia dni Sodomy, pisał zaledwie trzydzieści siedem dni? Ja w to nie wierzę, Drogi Czytelniku, jest to fizycznie niemożliwe, chyba że stała za tym armia doświadczonych literatów. Swoje życie w złotej klatce opisze Swietłana szczegółowo, lecz o tym, że Stalin, jej ojciec, niszczył ludzi, zabijając albo wsadzając ich do więzień, i w tym względzie był ogromnie demokratyczny – nie oszczędził nawet swojej bliskiej rodziny (ponoć jego ofiarami było dwadzieścia milionów ludzi, podobno wrogów), Swietłana pisać nie będzie. Historia jeszcze nie rozstrzygnęła, kto winien – Stalin czy Beria? A może Jeżow, a może Jagoda? A może cały partyjny aparat?

JEJ MŁODOŚĆ. NADIEŻDA. WOJNA. PIERWSZA MIŁOŚĆ

Surowa matka Nadieżda Alliłujewa swoich dzieci nie rozpieszczała. Była społecznicą i ciągle się uczyła. Robiła partyjną karierę i była skonfliktowana z mężem. Z różnych powodów, najczęściej z powodu kobiet. Nadieżda była o dwadzieścia lat młodsza od męża i okropnie o niego zazdrosna. Mąż dawał ku temu powody: podobały mu się ładne, młode, wyzwolone kobiety, a jego lekkie flirty z kobietami podczas wspólnych kremlowskich kolacji w oczach przewrażliwionej i znerwicowanej Nadii nierzadko urastały do rangi fizycznych zdrad. Kłótnie w kremlowskim mieszkaniu Stalina były częste i mimo grubych ścian wiedziały o tym rodziny partyjnych działaczy, mieszkające tuż obok, prawie jak w komunałce. Komunałki – to produkt socjalizmu, owoc rewolucji. W skonfiskowanych burżujom mieszkaniach mieszkało kilka rodzin ze wspólną kuchnią, łazienką i ubikacją. W kuchni było sześć prymusów czy piecyków gazowych, w późniejszych czasach i sześć lodówek. Każdy miał swój licznik i swoją żarówkę. Stuletnia babcia Pola, mimo iż w kuchni panowała jasność od mnóstwa żarówek, wchodziła do kuchni ze świecą, bo ona za światło nie płaciła, a ponieważ była honorowa i nie chciała być obwiniona o darmowe korzystanie z elektryczności, jej świeca uzupełniała oświetlenie. Rankiem przed ubikacją bywał tłok, stała kolejka, słychać błagalny głos cierpiętnika: „Iwanie Aleksandrowiczu, wy już pięć minut jak sracie. Miejcie wzgląd na innych cierpiących”.

No nie, na Kremlu tak tragicznie nie było. Tu komunałki są specyficzne, oddzielne, trzy- lub czteropokojowe mieszkania ze wspólnym korytarzem, jak w hotelach. Obok Stalinów mieszka Mołotow, trochę dalej Bucharin, po drugiej stronie Woroszyłow, Jegorow, Kalinin. Tworzą jedną, wspólną partyjną rodzinę, a gdy partyjny działacz bije swoją żonę, stara się to robić cicho, żeby Stalinowie nic nie słyszeli. U nich było inaczej. Tam było głośno, tam Nadia, która nie potrafiła hamować emocji, urządzała piekielne awantury i było słychać jej krzyki i dźwięk rozbijanych naczyń. Często awantury kończyły się tym, że Nadia zabierała manele i dzieci i wyjeżdżała do rodziców do Leningradu. Po upływie pewnego czasu przyjeżdżała z powrotem i jakiś czas w mieszkaniu było cicho. Potem awantury wybuchały z nową siłą, a rodzice Swietłany sypiali w osobnych pokojach. To źle – tak powie każda babcia, w tym niania Swietłany, Aleksandra Byczkowa. Nie utrzyma się małżeństwo, jeśli małżonkowie nie śpią razem. Niania kręciła głową, gdy rankiem zła i seksualnie nieusatysfakcjonowana Nadieżda wychodziła ze swego pokoju, żeby pojechać do instytutu na zajęcia albo do fabryki uczyć żony robotników alfabetu.

Lecz i Stalin na szczęśliwego nie wyglądał. Był posępny, przygarbiony jak człowiek, który źle spędził noc, i ponuro dreptał na wyższe piętro, gdzie znajdował się jego gabinet. Nastrój trochę się zmieniał, gdy rodzina wyjeżdżała na daczę.

Swietłana miała sześć lat, Wasilij jedenaście, gdy ich matka popełniła samobójstwo. Przed dziećmi przyczynę jej śmierci skrywano, mówiąc, że ich matka zmarła na zapalenie wyrostka robaczkowego. Dopiero podczas wojny, kiedy w 1942 roku ewakuowała się do Kujbyszewa, Swietłana, czytając angielskie pismo o śmierci swego przyrodniego brata Jakowa, który zginął w niemieckim obozie jenieckim, poznała rzeczywistą przyczynę śmierci matki. Jej oburzenie nie miało granic. Rozpaczała, płakała i miała pretensje do niani Aleksandry Byczkowej o to, że nikt jej o tym wcześniej nie powiedział. Niania tłumaczyła się, że Stalin surowo zabronił mówić dzieciom o samobójstwie matki.

Stalin nie był, jak już wspomniano wcześniej, szczęśliwy z drugą żoną. O wiele bardziej szczęśliwy był z pierwszą, Gruzinką Jekatieriną, która miała wpojone narodowe nawyki gruzińskiej żony – należy być pokorną i posłuszną mężowi. Nadia, druga żona Stalina, pół Cyganka, pół Niemka, miała nieobliczalny charakter, była samowolna i samodzielna, całe życie dążyła do wolności. Nie uznawała ucisku, a rola matki nie bardzo przypadała jej do serca. Dzieci ją nudziły i denerwowały. Właściwie wychowywały je nianie, bowiem Nadieżda – społecznica i lubiąca się uczyć – prawie nie przebywała w domu. Uczyła się na kursach i na wyższej uczelni, Akademii Przemysłu, uczestniczyła w zebraniach partyjnych, była działaczką. Stalin nie lubił takich samodzielnych kobiet. Kłótnie między małżonkami były tak częste, że Nadieżda na poważnie rozważała rozwód. Niebawem by to nastąpiło, gdyby nie jej samobójcza śmierć. Swietłana, będąc już starą, prawie osiemdziesięcioletnią kobietą, w Ameryce udzieliła wywiadu radzieckiemu korespondentowi. Powiedziała, że jej matka z całą pewnością wzięłaby rozwód z ojcem. Zamierzała to uczynić po ukończeniu studiów, chciała pracować i być absolutnie niezależna. Dusiła się w kremlowskich ścianach. Swietłana wspomniała także, że matka miała zamiar przenieść się do Charkowa, gdzie ostatnio mieszkała jej siostra Anna z mężem Stanisławem Redensem. W ostatnim okresie życia doszła do wniosku, że to jej się nie uda. Stalin znajdzie ją wszędzie, rozwodu nie da. W Dwudziestu listach do przyjaciela Swietłana pisze, że niania jej powiedziała, iż mama w ostatnich dniach życia była przygnębiona i często płakała.

Po Kremlu krążyła plotka, że Nadia przeżywała nieodwzajemnioną miłość do marszałka Michaiła Tuchaczewskiego. Nikomu nie zwierzała się, żadnych faktów na ten temat nie mamy, pozostajemy w sferze plotek.

Nadia wielokrotnie opuszczała męża. W 1926 roku, po urodzeniu Swietłany zabrała dzieci i wyjechała do rodziców. Wtedy Stalin jeszcze przejmował się ucieczkami Nadii, dzwonił do niej i błagał, żeby wróciła. Później, gdy te ucieczki stały się niemal regularne, przestał się przejmować i nie będzie podejmował żadnych kroków ku pojednaniu.

Przyczyną ucieczek Nadii z ich kremlowskiego mieszkania były kłótnie z mężem. Obrażała się dosłownie o wszystko, rzucała się nawet na Stalina z pięściami, do czego on, jak każdy Gruzin, nie mógł dopuścić – musiała chodzić z siniakami. Szczególnie kryzysowy był rok 1931. 6 października Nadia zabrała dzieci i uciekła do rodziców. Stalin jej ucieczkę przyjął raczej obojętnie, żadnych kroków w celu pojednania z żoną nie podejmował. Ona sama do niego zadzwoniła i powróciła do Moskwy. Właśnie w tym czasie Nadia poprosiła brata Pawła, żeby przywiózł jej z Berlina pistolet. Przywiózł dwa, drugi podarował koleżance Nadii, żonie Mołotowa, Polinie Żemczużynie.

Nadia miała trudny, nader wybuchowy charakter. Posłuchajmy, co o tym sądził szef ochrony, Pauker w rozmowie z wysokim funkcjonariuszem GPU, Orłowem, który wyraził opinię, że Nadieżda była osobą łagodną. „Łagodną? – zaoponował Pauker. – Wyście widać jej nie znali. To była kobieta bardzo porywcza. Szkoda, że nie widzieliście, jak pewnego razu wybuchła i wypaliła Stalinowi prosto w oczy: «Dręczyciel z ciebie – oto, kim jesteś! Syna własnego dręczysz, żonę swoją dręczysz, cały naród rosyjski już zadręczyłeś»” [Swietłana Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, s. 63]. Stalin nie tolerował krytyki.

Swietłana: „Mama urodziła się w Baku. Dzieciństwo spędziła na Kaukazie. Południowa jej powierzchowność zmuszała wszystkich, aby widzieli w niej Gruzinkę. W rzeczywistości taka powierzchowność bywa u Bułgarek, Greczynek, Ukrainek – regularne rysy, czarne brwi, trochę zadarty nos, śniada cera, czarne oczy z długimi, czarnymi rzęsami. Do tego dodajmy, że mama miała coś cygańskiego – smutne spojrzenie i długie, suche palce. Lubiła, jak Cyganka, otulać się szalami” [Swietłana Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, s. 63].

Nadia zapisała się do Akademii Przemysłu. Do pracy chodziła bez ochrony i korzystała ze środków masowej komunikacji – jeździła autobusem lub tramwajem. Dopiero w latach trzydziestych został jej przydzielony samochód z kierowcą. Lecz i wtedy krępowała się z niego korzystać. Nie dojeżdżając do uczelni, kilka przecznic wcześniej wysiadała z samochodu i szła na piechotę. Nikita Chruszczow stał się jej bliskim przyjacielem. To właśnie Nadia poznała go ze Stalinem. Był on wtedy szefem organizacji partyjnej w akademii, w której uczyła się Nadia. Poczynając od 1932 roku, współżycie małżonków Stalinów znacznie się pogorszyło. Stalin często na odpoczynek wyjeżdżał sam bądź do Soczi, bądź do Gagry w Gruzji. Nie zabraniał jednak żonie samej wyjeżdżać za granicę. To zdarzyło się w 1930 roku, gdy Nadia z powodu leczenia migreny i stanów depresyjnych w czerwcu wyjechała do kurortu w Czechosłowacji, do Karlowych Warów, a potem do Berlina, gdzie pracował w owym czasie jej brat Paweł. Wróciła dopiero w sierpniu.

Śmierć Nadii nastąpiła 8 listopada 1932 roku, gdy cały naród radziecki ucztował z powodu wielkiego święta – piętnastolecia Rewolucji Październikowej. Wieczorem na Kremlu, w Georgijewskiej Sali było oficjalne przyjęcie, do którego Nadia starannie się przygotowywała. Dokładnie obmyśliła swój ubiór. Do pięknej sukni chciała przypiąć białą różę. Białej nie znaleziono, przyniesiono żółtą. Nawet ten drobiazg podziałał na nią jak płachta na byka; popsuł się jej humor, stała się ponura. W takim nastroju, gdy wszystko mogło wyprowadzić ją z równowagi, szła bardzo spóźniona na kremlowskie przyjęcie. Zaproszeni goście, a także członkowie Politbiura z żonami, już bawili się na całego. Obficie lało się wino i wódka, wznoszono toasty. Nadia była poirytowana, gdyż jej nieco podchmielony mąż nie zwracał na nią uwagi, był zajęty komplementowaniem kremlowskiej fryzjerki, jawnie ją adorując. Gorąca krew pół Cyganki, pół Niemki wzburzyła się, a gdy małżonek przez cały stół krzyknął do niej: „Ej, ty, pij!”– oburzyła się. „Nie jestem dla ciebie żadna Ej” – krzyknęła i ze łzami wstała od stołu. Za nią ruszyła jej najlepsza przyjaciółka, żona Mołotowa, Polina Żemczużyna. Oto, co na ten temat mówi Swietłana: „Polina Siemionowna również była na bankiecie, na którym była mama. Wszyscy byli świadkami sprzeczki i wyjścia mamy, ale nikt nie przykładał do tego większego znaczenia. Polina Siemionowna wyszła wtedy razem z nią, żeby nie czuła się taka sama. Spacerując, kilka razy obeszły Pałac Kremlowski dookoła, aż mama uspokoiła się” [Swietłana Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, s. 79]. Chyba jednak się nie uspokoiła.

Żemczużyna: „Kiedy już całkiem się uspokoiła, poszłyśmy spać do domu. Byłam całkiem pewna, że wszystko jest w porządku, że zdenerwowanie minęło. A rano zadzwoniono z okropną wiadomością…”.

Pierwszą, która zobaczyła Nadieżdę martwą, była Karolina Wasiljewna Til – gospodyni domowa. Przyszła obudzić Nadię. Na podłodze leżał pistolet. Obok zakrwawione ciało. Swietłana: „Nie ma żadnej fotografii ojca z pogrzebu mamy, ponieważ na pogrzeb po prostu nie poszedł. Nie mógł. Przyszedł, co prawda, gdy żegnaliśmy mamę, ale nagle wpadł w szał, ostro odepchnął trumnę rękoma, odwrócił się i wyszedł. Przez długie lata uważał samobójczą śmierć mamy za zdradę” [Swietłana Alliłujewa, Powroty, s. 102]. Polina Żemczużyna, mimo iż była koleżanką Nadieżdy Alliłujewy, surowo potępiła jej czyn samobójczy. Powiedziała: „Osierociła i Jego, i dzieci. To zwykły egoizm”. Stalina zresztą broniła zawsze, nawet wtedy, gdy cztery lata siedziała w łagrze, i wtedy, gdy po śmierci Stalina wróciła z obozu. Nadieżda zostawiła dwa listy. Jeden, adresowany do męża, którego nikt nigdy nie widział i dlatego nie znamy jego treści. Stalin go zniszczył, lecz sądząc po jego reakcji, nawet kilkadziesiąt lat po śmierci Nadii musiał być dla niego obraźliwy, i to bardzo. Ze zdawkowych, gniewnych wypowiedzi samego Stalina można było wywnioskować, że Nadieżda wyłożyła w nim wszystkie swoje bóle i żale do męża. Strasznie go krytykowała i tego on jej nigdy nie wybaczył, jak nigdy nie wybaczył samego faktu samobójstwa, uważając to za zdradę. Niestety, Drogi Czytelniku, nic nie wiemy także o drugim liście Nadii. Ponoć był adresowany do dzieci.

Pierwotna wersja wydarzeń podawanych przez niektórych partyjnych działaczy, w tym Budionnego, że rzekomo to sam Stalin w porywie gniewu zastrzelił Nadię, nie wytrzymuje żadnej krytyki i jest spekulacją. Już sam fakt, że w tę noc Stalin nie nocował na Kremlu, a pojechał do Kuncewa, mówi, że to było fizycznie niemożliwe. Swietłana: „Mamę żegnali przyjaciele, bliscy, za trumną szedł jej chrzestny wujek Awel Jenukidze”.

Stalin strasznie przeżywał śmierć żony i w pierwszym okresie swego bólu otoczył się rodzinami Swanidze i Alliłujewych, które podtrzymywały go na duchu, lecz z biegiem czasu ich członkowie zaczęli go irytować i denerwować. Prawie wszystkich zniszczył, rozstrzeliwując albo wysyłając do łagrów.

Wiele mówi się o tym, że z psychiką Nadieżdy nie wszystko było w porządku. Częściowo była to odziedziczona przypadłość psychopatyczna, częściowo cechy nabyte przez współżycie ze Stalinem. Jej rodzina miała skłonności do depresji: wujek Fiodor, siostra Anna, mieli problemy psychiczne, nawet leczyli się w szpitalach psychiatrycznych. Nadieżda była oschłą kobietą. Swietłana w książce Dwadzieścia listów do przyjaciela nieco ją ubarwia, tworząc wizerunek absolutnie pozytywnej kobiety, dobrej żony i matki. To była nieprawda. Oschłość Nadieżda przejawiała nie tylko w stosunku do swego męża, lecz i do dzieci. Nawet Stalin miał dla dzieci więcej uczucia niż matka, która ostatnio mówiła, że wszystkiego ma dość, nawet własnych dzieci.

Pierwsze, co zrobił Stalin po śmierci Nadii, to zamienił się mieszkaniem z Nikołajem Bucharinem. Nie mógł przebywać w tym, w którym wszystko przypominało mu tragicznie zmarłą żonę. Bucharin się zgodził. Mieszkania były identyczne i nawet rządowe meble były te same.

BRACIA SWIETŁANY – JAKOW I WASILIJ

Swietłana ma dwóch starszych braci: przyrodniego Jakowa – Jaszę, z pierwszej żony Stalina, Kate (Katieriny), z którą przeżył cztery lata (zmarła na zapalenie płuc), i młodszego Wasilija, Wasię. Obu bardzo kochała, chociaż bardzo się różnili.

JAKOW

Stalina do końca życia dręczyły wyrzuty sumienia z powodu tragicznej śmierci Jakowa, do której on, chociaż nie bezpośrednio, się przyczynił. Syn podczas wojny w 1941 roku trafił do niemieckiego obozu pod Witebskiem. Stał się jeńcem. Niemcy nie bez udziału Hitlera zaproponowali Stalinowi wymianę Jakowa na feldmarszałka Paulusa, który z kolei trafił do radzieckiej niewoli podczas szturmu na Stalingrad. Stalin odpowiedział: „Ja feldmarszałków na żołnierzy nie wymieniam”. Jakow rzucił się na druty kolczaste, przez które przepływał prąd, i spłonąłby żywcem, gdyby jednocześnie nie dopadła go kula niemieckiego wartownika. Taką bohaterską śmiercią zginął syn Stalina. Lecz o tym ojciec dowie się później, a teraz, w 1941 roku, jest dosłownie wściekły: syn nie wykonał jego słynnego rozkazu numer 270, który głosił, że żołnierze nie mogą poddawać się wrogowi i stawać się jeńcami. W ekstremalnej sytuacji powinni się zastrzelić. Dalej rozkaz głosił, że rodziny dezerterów będą aresztowane i zesłane do obozów. Nie wiemy, ilu żołnierzy radzieckich w tym czasie, chroniąc swe rodziny, popełniło samobójstwo, wykonując ten nieludzki rozkaz Stalina. Podejrzewamy, że tysiące. A Jakow tego nie uczynił. Stalin o tchórzostwo syna wini jego drugą żonę, Żydówkę, Juliję. To ona namówiła Jakowa, żeby oddał się w ręce wroga i tym samym uratował życie. Julija naturalnie została aresztowana i ponad dwa lata spędziła w więzieniu, póki nie ujawniono rzeczywistej przyczyny śmierci Jakowa.

Już będąc siedemdziesięcioletnim staruszkiem, Stalin, spacerując po parku, nagle zatrzymał się i powiedział do Poskriebyszewa (sekretarza Stalina): „Jak mi żal Jaszy, zmarł bohaterską śmiercią, a my winiliśmy go o tchórzostwo”. Poskriebyszew, nabrawszy śmiałości, zapytał Stalina, dlaczego nie zgodził się na wymianę Jaszy na feldmarszałka Paulusa. Stalin jak zawsze lakonicznie odpowiedział: „Bo wtedy nie byłbym Stalinem. Ratuję własnego syna, gdy dziesiątki i setki tysięcy radzieckich żołnierzy giną na froncie. Co powiedziałby naród radziecki?”. Przestańmy więc, Drogi Czytelniku, obwiniać pod tym względem Stalina o okrucieństwo i bezduszność, jak to do dnia dzisiejszego czynią niektórzy biografowie. Nie miał ojcowskich uczuć? Miał, chociaż Jakow przysporzył mu jako dziecko i jako młody człowiek wielu rozczarowań.

Jekatierina, pierwsza żona Stalina, Gruzinka, zmarła w 1907 roku, pozostawiwszy dwuletniego synka, którego do piętnastu lat wychowywała ciotka, siostra zmarłej żony Stalina, Mariko. Jasza chodził do tbiliskiej szkoły i dobrze znał język gruziński. Potem Stalin zabrał chłopca do siebie, do Moskwy. Jasza, powolny i niesforny, bardzo ciężko adaptował się w nowym otoczeniu. Zupełnie nie mógł sobie dać rady. Nadieżda, jego macocha, odnosiła się do chłopca bardzo dobrze, lecz ojciec bez przerwy go karcił. Stalina irytowało zachowanie syna – zbyt nieśmiałe i nieporadne. Nadia często broniła chłopca przed gniewem ojca. Jakow studiował na prestiżowej wyższej uczelni w Moskwie, w Instytucie Technologicznym im. Baumana. Kiedy miał dwadzieścia dwa lata, już zdobył tytuł inżyniera-elektryka. Pierwsze małżeństwo Jakowa było bardzo krótkie, nie trwało nawet roku i zakończyło się nie tylko rozwodem, lecz i załamaniem nerwowym Jakowa. Targnął się na życie, w kuchni strzelił do siebie z pistoletu. Z nieudanej próby samobójstwa syna Stalin szydził: „Nawet samobójstwa nie jesteś w stanie popełnić”. Z raną postrzałową Jakow trafił do Szpitala Sklifosowskiego. Opuścił dom ojca i przeniósł się do Leningradu, do Siergieja i Olgi Alliłujewych. Ożenił się po raz drugi z rozwiedzioną Żydówką, Juliją lsakowną Melcer, byłą żoną czekisty. Była starsza od Jakowa. Gdy wychodziła za mąż za niego, miała trzydzieści dwa lata. Z tego związku urodziła się córeczka Galina, pierwsza wnuczka Stalina. W 1935 roku Jakow przeniósł się do Moskwy i poszedł do wojska. Gdy trafił do niewoli niemieckiej, Julia została aresztowana. Jak już wspomniano, jako żona dezertera przebywała w więzieniu dwa lata. Wyszła stamtąd całkowicie załamana. Nie ma się czemu dziwić, tak było zawsze. Ludzie, którzy przebywali w bolszewickich więzieniach, na zawsze tracili humor i przestawali się uśmiechać. Nie umieli także płakać. Gdy Julija była w więzieniu, jej córkę Galię (Galę) Stalin najpierw umieścił w państwowym sierocińcu, a potem na prośbę Swietłany oddał na wychowanie dziadkom w Zubałowie.

Stalin w ostatnim okresie swego życia nawet polubił Juliję – zwłaszcza gdy przekonał się, że nie maczała ona palców w dostaniu się do niewoli Jaszy – a także wnuczkę Galę. W 1969 roku Gala wyszła za mąż za Araba. Urodziła głuchego syna. Starała się wywieźć go do Francji, gdzie wówczas mieszkał jej mąż, lecz władze radzieckie nie zezwoliły na wyjazd. W 2012 roku prasa rosyjska poinformowała, że Galina Alliłujewa, pierwsza wnuczka Stalina, zmarła na atak serca.

WASILIJ

Urodził się w 1919 roku, był pijakiem i kobieciarzem, co wytykał mu ojciec. Wasilij został lotnikiem, na początku dał się poznać jako bohaterski żołnierz, ale wkrótce zaczął nadmiernie pić. W 1947 roku już jako nieuleczalny alkoholik nie mógł latać. Objął stanowisko dowódcy Lotnictwa Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. Utrzymywany na koszt państwa miał dosłownie wszystko, łącznie z drogimi stajniami i psiarniami.

Najpierw mieszkał w przydzielonym mu przez ojca mieszkaniu w Domu nad Rzeką Moskwą, które wydało mu się zbyt skromne dla jego pozycji generała lejtnanta wojsk lotniczych. Zażądał wspaniałej willi Własika przy ulicy Gogolewskiej. Otrzymał ją. Potem przestała mu odpowiadać państwowa dacza. Kazał przekazać sobie luksusową daczę rozstrzelanego generała Nowikowa – i ją otrzymał. Gdy radzieckie wojsko weszło do Berlina, Wasilij Stalin latał tam wyłącznie w celu przywiezienia łupów, zapychał swój samolot różnymi trofeami: brylantami, dywanami, cennymi obrazami, złotem itd. „A co, wszyscy kradli, nawet marszałek Żukow” – mówił Wasilij cynicznie. Lecz marszałek Żukow przynajmniej wojował, dowodził Armią Radziecką i doprowadził do jej zwycięstwa. Wasilij Stalin podczas wojny był na tyłach. Z latami alkoholizm Wasilija stawał się chroniczny. W momentach upojenia mówił: „A co mi pozostało robić, jeśli jestem synem Stalina? Albo kula w łeb, albo upijać się do nieprzytomności”.

Nadużywał swego stanowiska i wykorzystywał pozycję ojca. Spowodował wiele zmian w Dowództwie Lotnictwa. Nie zawsze korzystnych. W 1952 roku skompromitował się. 1 maja była zła pogoda, a on rozkazał przelecieć samolotom nad placem Czerwonym. Został zdjęty ze stanowiska.

Generał lejtnant lotnictwa Wasilij, dowódca sił powietrznych Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, stale wdawał się w awantury, wywoływał publiczne skandale. Został skazany na osiem lat więzienia za „propagandę antyradziecką”. To on wykrzykiwał, że jego ojciec został zamordowany. Planował ucieczkę do Chin, do Mao Zedonga. Kiedy wyszedł z więzienia, nie pozwolono mu żyć w Moskwie. Zesłano go do Kazania. Tam zmarł w wieku zaledwie czterdziestu jeden lat z „upojenia alkoholowego”. Swietłana w ostatniej swej książce Powroty zaprzecza temu, co pisała o Wasiliju w pierwszej (Dwadzieścia listów do przyjaciela). Twierdzi, że Wasilijowi ktoś pomógł umrzeć.

Pierwszą żoną Wasilija była Galina Burdońska. Miał z nią syna Aleksandra. Aleksander Burdoński stał się wziętym reżyserem teatralnym w Teatrze Armii Sowieckiej. Swietłana bardzo pozytywnie się o nim wypowiada. Spotkała go po swoim drugim powrocie do Moskwy w latach osiemdziesiątych. Drugą żoną Wasilija była Jekatierina, córka marszałka Timoszenki. Miał z nią dwóch synów. Trzecią żoną była Kapitolina Wasilijewa – mistrzyni pływacka. Miał z nią córkę. Czwartą żoną była Masza, Maria Nassberg, Żydówka.

Wasilij nie rozwiódł się oficjalnie z pierwszą żoną Galiną, z pozostałymi trzema żył w konkubinacie, które tak pięknie jest nazywane w Rosji grażdanskij brak – obywatelskie małżeństwo. Obecnie jest to bardzo częsta w Rosji forma współżycia kobiety z mężczyzną. Oficjalnie ślubu nie zawiera się z różnych przyczyn, głównie dlatego, że kobieta po urodzeniu dziecka otrzymuje status matki samotnie wychowującej dzieci, należy się jej zatem zapomoga od państwa, której byłaby pozbawiona w przypadku oficjalnego małżeństwa. Wasilij bił swoje żony, zwłaszcza pierwszą, Galinę, która długo cierpiała z powodu męża, lecz bała się pożalić Stalinowi. Wasilij sam odszedł od żony, zabierając syna Aleksandra, którego wychowywała niania. Na szczęście była to dobra kobieta – pod nieobecność Wasilija wpuszczała Galinę do mieszkania i pozwalała godzinkę albo dwie pobawić się z synem. Wasilij zdradzał wszystkie swoje żony. Pewnego razu znany radziecki reżyser filmowy Karmen napisał list do Stalina z prośbą, aby ten wpłynął na swego syna, który uwiódł jego żonę i usiłował rozbić rodzinę. Wasilijowi było wszystko wolno. Nieraz pijany wsiadał do samolotu i latał na dłuższe trasy. Stalin nie pozwolił mu latać na front i brać udziału w walkach. „Jednego syna w niewoli Niemców wystarczy” – mawiał. Z żon Wasilij najbardziej kochał sportmenkę Kapitolinę – wysoką, postawną, korpulentną, która przy szczupłym i mizernego wzrostu Wasiliju wyglądała jak jego matka. A on nazywał ją „mamoczką”. Wyraźnie ujawniał się tu kompleks Edypa. Co za zakompleksione dzieci Stalina! Jedna ma kompleks Elektry, drugi – kompleks Edypa.

W kulminacyjnym momencie bitwy stalingradzkiej Wasilij wrócił do Moskwy, gdzie zaczął bardzo źle się prowadzić: wiódł hulaszcze życie. Stałymi gośćmi Wasilija w Zubałowie byli pisarz Konstantin Simonow i jego żona Walentina Sierowa. Stalin znał ich osobiście; i bardzo podobał mu się wiersz Simonowa Czekaj na mnie. Rodzinna dacza Zubałowo stała się miejscem szumnych libacji, spelunką. Mimo trwającej wojny i prawie głodu w ZSRR stół był suto zastawiony jadłem bogów: kawiorem, łososiami, astrachańskim śledziem, wódką, winami różnych gatunków. Podejrzane kobiety, jawnie z socjalistycznej bohemy, na wpół nagie, piły na równi z mężczyznami, urządzały striptiz, wychodziły z mężczyznami do sąsiedniego pokoju na szybką kopulację. W swej przybudówce, zatkawszy uszy i starając się niczego nie widzieć, zamierali ze strachu Olga i Siergiej, babcia i dziadek Wasilija, będący w rozterce: czy donosić Stalinowi o tych orgiach, lukullusowych ucztach, czy nie? Zrobił to ktoś inny. Oburzony wódz rozgonił tę cyganerię, zamknął Zubałowo, a teściów wysłał do domu wczasowego Sosna pod Moskwą. W latach siedemdziesiątych byłam w tym domu, otoczonym setkami sosen. Tam, jak drogocenną relikwię, pokazywano skromny pokój Olgi i Siergieja Alliłujewych, którzy spędzili w nim prawie wszystkie lata wojny, po zamknięciu Zubałowa.

Rosjanie nakręcili na wpół dokumentalny film o pobycie Wasilija w więzieniu w Kujbyszewie i o odwiedzinach Swietłany i żony Kapitoliny. Przyszły z goździkami, czerwonymi. W zimie trudno je dostać. Strażnik beznamiętnie oświadczył: Nie położeno (nie wolno). Kwiaty pozostaną w rękach strażnika. Nieporadnie mu z automatem w rękach trzymać jeszcze i kwiaty, czerwone jak krew. Wchodzi Wasilij w kajdanach. Łańcuchy niemal grzmią jak u katorżników z epoki Iwana Groźnego. Wymizerniały, wychudły, z zapadniętymi oczami, z błyskiem szaleństwa w oczach, histerycznie wykrzykuje: „Zabierzcie mnie stąd! Ja tu zginę! Zróbcie wszystko, idźcie do Chruszczowa, niech mnie uwolni”. I wreszcie prawie szeptem, krwawym szeptem: „Ja już nie mogę”. Łzy napływają same do oczu widzów. Swietłana we wspaniałym futrze, Kapitolina we wspaniałym futrze i Wasilij prawie w łachmanach, generał lejtnant, syn Stalina. I gdy patrzysz na taki obraz, nie chce się myśleć o wszystkich niegodnych czynach Wasilija, widzisz przed sobą śmiertelnie nieszczęśliwego, ogromnie cierpiącego człowieka. No cóż, Rosjanie potrafią wycisnąć łezkę z oczu.

WOJNA

Przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej Swietłana odczuwała troskę ojca.

W 1939 roku coraz częściej przebywała sama z nianią. A na Kremlu rozkazywała Aleksandra Nikołajewna Nakaszydze, krewna żony Berii, Gruzinka, źle mówiąca po rosyjsku, major bezpieczeństwa. Pojawiła się na Kremlu w 1939 roku i do 1943 roku rządziła tu twardą ręką, bez sentymentów i liryki. Kazała powyrzucać stare meble Nadii, a gdy pewnego razu Swietłana wróciła ze szkoły, nie poznała swego pokoju. Razem z meblami mamy zostały wyrzucone jej osobiste rzeczy, miłe sercu drobiazgi. Swietłana rozpłakała się. Pocieszała ją niania, Aleksandra Byczkowa.

W sierpniu 1940 roku Swietłana odpoczywała w Soczi pod opieką niani. Wojna zastała Swietłanę również w Soczi. Była tu z nianią, dziadkami, Olgą i Siergiejem, a także z córką Jaszy z drugiego małżeństwa, Galiną, Żydówką po matce Juliji. Swietłana bardzo ją lubiła. Gdy 21 czerwca 1941 roku rozpoczęła się wojna, powrócili do Moskwy. Pierwsze zniszczenia miasta: w teatr Bolszoj trafiła bomba, cały Kreml został zryty, wszyscy gorączkowo budowali głębokie schrony przeciwbombowe, podziemne przejścia, łączące mieszkania Stalina ze schronem. Niemcy bombardują Moskwę. W szkołę Swietłany trafiła bomba. Stalin postanowił wysłać rodzinę do Kujbyszewa. Zaczęto pakować do specjalnego wagonu ogromną bibliotekę Stalina. W Kujbyszewie przebywa z nimi Gala, pierwsza żona Wasilija. Jest w ciąży. W październiku 1941 roku urodzi syna. Jest to pierwszy wnuk Stalina. Stalin z Moskwy nie wyjeżdża. Rodziny prominentów ewakuowano do Kujbyszewa. W 1941 roku Moskwa opustoszała. Kto pozostał, dostawał kartki żywnościowe. Przydział chleba wynosił czterysta gramów na dobę. Z rana do piekarni ustawiały się ogromne kolejki. Swietłana wraz z rodziną Alliłujewych i swoją nianią przebywa w Kujbyszewie, chodzi do szkoły, bo nawet tu działa specjalna szkoła dla kremlowskich prominentów. Ponoć Stalin z tego powodu oburzał się, lecz niczego nie zrobił, żeby tę nierówność znieść. Tu ma miejsce pierwsze zainteresowanie Swietłany chłopcami. Zakochiwała się bardzo szybko, w ogóle przejawiała cechy nimfomanki.

W czerwcu 1942 roku Swietłana wraz z Galą i jej dzieckiem powróciły do Moskwy. Zubałowo zostało całkowicie zniszczone, leżało w gruzach. Zaczęto czym prędzej budować nowy dom, dla kamuflażu w ciemnozielonym kolorze. Zamieszkali w nim: Gala z dzieckiem, Galia, córka Jaszy z nianią, Anna Siergiejewna, ciotka Swietłany, starsza siostra jej matki z synami i Swietłana z nianią. Tu przebywali prawie do końca 1943 roku. Zabawiali się, mimo dramatycznej sytuacji na froncie. Ton nadawał Wasilij. Trwały libacje ubarwiane muzyką z gramofonu i tańcami. U samowara ja i moja Masza płynęło z gramofonu, jakby nie było wojny, jakby nie lała się krew, jakby armia radziecka nie poniosła porażki. Masz było dużo, samowarów mało. Aluminiowy czajnik zastępował dostojny samowar.

Relacje między Swietłaną a jej ojcem, po śmierci matki, układają się bardzo dobrze. Stalin dosłownie uwielbia swoją rudą Swietoczkę, tak szaleńczo przypominającą jego matkę, która przecież, mimo iż była Gruzinką, była ruda. Wśród Gruzinów to się zdarza. Tu nigdy nie zobaczysz blondyna lub blondynki, lecz rudzi zdarzają się dość często, taka już specyfika tej narodowości.

Mimo iż Stalin żartobliwie nazywał swoją córkę „moja mała gospodyni”, w rzeczywistości odnosił się do niej jak do księżniczki. Swietłana miała wszystko, czego chciała, czego pragnęła, całe szczęście, że nie zechciała czegoś niemożliwego, choć i o to Stalin postarałby się dla swej Swietoczki. Księżniczka idzie do szkoły, do pierwszej klasy. Szkoła ze względu na szczupły budżet finansowy nie była w stanie odmalować ławek dla wszystkich uczniów. Wyjątek zrobiono dla Swietłany; jej ławka świeciła świeżym lakierem i lśniła jak lustro. Córka Andrejewa: „Tam było jak w więzieniu, mieliśmy okazywać przepustki i dla koleżanek każdorazowo wyrabiać przepustki. Tylko tak można było odwiedzić swoich przyjaciół”.

Kompozycyjna struktura naszej książki jest taka, że nie wymaga ścisłej chronologii. Powróćmy zatem, Drogi Czytelniku, do roku 1942, gdy druga wojna światowa była w pełnym „rozkwicie”, jeśli tak można nazwać porażkę Armii Czerwonej, okrutne walki o Moskwę i stratę kilkunastu tysięcy rosyjskich żołnierzy w tych walkach. Stalin postanowił z Moskwy nie wyjeżdżać, natomiast swoją rodzinę, a także swoje kochanki wysłał do Kujbyszewa. Pod Kremlem, dokładnie pod gabinetem Stalina zbudowano ogromny, znajdujący się głęboko pod ziemią bunkier, gdzie komfortowo urządzono drugi gabinet Stalina, dokładną kopię tego na Kremlu, czyli z dywanami na podłodze i ścianami obitymi drewnem. Na ogromnym stole, pokrytym zielonym suknem, rozłożone są mapy. Na ścianach również są mapy, tyle że oznaczone chorągiewkami znaczącymi ruchy radzieckiej armii. Jest źle. Wróg rozpoczął ofensywę, zajęte są miasta i wsie ZSRR, a faszyści znajdują się kilka kilometrów od Moskwy. Identyczny bunkier jak pod Kremlem zbudowano w Kuncewie.

W czerwcu 1942 roku Stalin zarządził, żeby Swietłana powróciła z Kujbyszewa do Moskwy. Chodzi tu do szkoły, a ojca prawie nie widuje, schował się on w swoim bunkrze, do którego co chwila przyjeżdżają generałowie i marszałkowie z frontu i dyskutują na temat frontowej sytuacji i dalszych planów. Ze Swietłaną prawie nie rozmawia, pochylony nad mapami. „No i co, zaprzyjaźniłaś się z kimś w Kujbyszewie?” – spytał córkę. I nawet nie czekał na odpowiedź. Uczęszczała do specjalnej szkoły dla kremlowskich dzieci. Stalin się rozsierdził. Zbyt dużo przywilejów. Stalin przebywa w swoim mieszkaniu na Kremlu. Z gabinetu na drugim piętrze przedostaje się windą do piwnic. Stąd drugą windą zjeżdża prawie trzydzieści metrów pod ziemię. Tam znajdował się wielki gabinet ze stołem konferencyjnym obitym skórą oraz szereg innych pomieszczeń. Przy centralach telefonicznych siedzieli wyżsi rangą oficerowie. Stalin w wysokich butach z cholewami, błyszczących jak zwierciadło, w wojskowych spodniach i dopasowanej w pasie wojskowej bluzie robił wrażenie zdecydowanego człowieka. Nie nosił żadnych odznaczeń.

Swietłana kochała ojca szczerze. Zaszczepić to uczucie pomagała jej ukochana niania Aleksandra Byczkowa, która będzie ze Swietłaną przez trzydzieści lat i która będzie wpajać jej miłość i szacunek do ojca. Swietłana nazywała ją pieszczotliwie babunią. Była w jej życiu jedynym człowiekiem, którego darzyła prawdziwym uczuciem. Zaopiekowała się nią tuż po jej urodzeniu i towarzyszyła jej prawie do końca jej życia.

Tak nigdy nie nazywała rodzonej babci ze strony ojca, Gruzinki Keke, którą w ogóle widziała tylko jeden raz w życiu przez pół godziny, ani babci ze strony matki, Olgi Alliłujewy. Swietłana nie potrafiła nikogo prawdziwie kochać. Taką miała egoistyczną naturę.

Sama mówi, że dzięki tej niani „żyła jakby w zamku ze szkła”. Oj, niedobrze, Drogi Czytelniku, żyć w takim zamku jak rozpieszczona księżniczka, na którą się dmucha i pyłek się z niej zdmuchuje, nie pozwalając dziewczynce na żadną pracę. Wszystko robiła niania. Niania nieźle szyła i robiła na drutach, lecz byłoby nie do pomyślenia, żeby nauczyć tego Swietłanę. Nie, księżniczka powinna żyć z dala od przyziemnych spraw. No i w rezultacie Swietłana nie umiała ani swego pokoju posprzątać, ani nawet prostego dania ugotować. Niania stosowała w stosunku do Swietłany zasadę „zagłaskać kota na śmierć”, we wszystkim jej ustępowała, spełniała wszystkim jej kaprysom i aż dziw bierze, że rozkapryszona dziewczynka nigdy nie poprosiła o gwiazdkę z nieba czy kawałek księżyca. Zdaje się, że nie było na świecie takiego życzenia Swietłany, którego by niania z chłopskim czołobiciem nie wykonała. Opowiadała dziewczynce bajki i wpajała jej miłość i posłuszeństwo do ojca. Ojciec dzięki temu, że córka była posłuszna, bardzo kochał swoją jedynaczkę (wszystkie legalne i nielegalne związki Stalina z kobietami kończyły się urodzeniem synów, Swietłana była jedyną córką). Swietłana: „Czasem wchodził do mojego pokoju i całował mnie pogrążoną we śnie na pożegnanie. Nigdy nie zapomnę tej czułości. Była to czysto gruzińska, gorąca tkliwość okazywana dzieciom” [Swietłana Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, s. 28].

Gdy Swietłana urodzi dzieci, niemłoda już niania będzie opiekować się nimi z takim samym oddaniem i czołobiciem. Charakter niani to charakter rosyjskiej pańszczyźnianej dziewki, uznającej za najwyższe dobro służenie swym panom.

Aleksandra Byczkowa była ze Swietłaną ponad trzydzieści lat, wyłączając krótki okres jej życia, gdy matka jej drugiego męża, Zinaida Żdanowa, kategorycznie odmówiła Swietłanie przyjęcia do swego domu tej kobiety, bo była „niekulturalną, prostą babą”. Gdy Swietłana rozwiodła się z mężem, niania wróciła do niej. W tamtych czasach, gdy do władzy doszedł Beria, zmieniono cały personel w mieszkaniu Stalina na Kremlu i na daczach. Zaprzyjaźnione ze Swietłaną kelnerki, gospodynie domowe, zostały wymienione na personel z KGB. Nigdy się nie uśmiechały i czujnym okiem spoglądały na gości Swietłany, w każdym wyczuwając potencjalnego szpiega. Byczkowej groziło zwolnienie, o czym pisemnie została zawiadomiona przez Berię. No nie, Swietłana do tego dopuścić nie może. Zaczęła strasznie płakać, błagając ojca, żeby pozostawił jej kochaną nianię. Stalin się zgodził. „Mój ojciec nie znosił łez” – jak informuje Swietłana w Dwudziestu listach do przyjaciela. Beria musiał ustąpić, lecz żeby było śmieszniej lub groteskowo, według zaleceń KGB babuni nadano stopień sierżanta. Odtąd zawsze salutowała komendantowi Własikowi, przykładając rękę do skroni: „Towarzyszu komendancie, sierżant Byczkowa melduje, że dziś na obiad będą kluski”. Niania była niezwykle pogodną kobietą, z pewnym zacięciem aktorskim. Gdy Swietłana była mała, z taką intonacją potrafiła czytać jej bajki, że dziewczynka szczerze płakała lub śmiała się w zależności od ich treści. Gdy Swietłana dorosła, niania potrafiła dobrym słowem, przyjaznym gestem, czy głaskaniem swej pupilki po głowie uspokoić negatywne emocje Swietłany: krzyk, wrzask, rzucanie w człowieka czym popadło, histerię, z którymi ona nie mogła uporać się sama. Och, Drogi Czytelniku, chyba wiesz sam, jak łatwo można dobrym słowem czy gestem zgasić szaleństwo rozpieszczonej istotki. Niania miała w zanadrzu cały arsenał pieszczotliwych słów, którymi zwracała się do Swietłany: „moja jagódko”, „moje słoneczko”, „moja rybeńko”, „moja krasawico”. Miotające ogniem oczy Swietłany gasły, piegi przybierały już nie brązowy kolor złości, lecz zwykły, żółtawy – dobra aura niani wnikała w samo serce Swietłany i świat dla niej pod wpływem tej dobroci i miłości emanującej ze starej kobiety stawał się już nie taki zły, jak wydawał się pierwotnie. Niania nigdy nie wtrącała się do nie swoich spraw, nie interesowała się plotkami, na nikogo nie donosiła (rzadkość na kremlowskim dworze), milczała, gdy protegowana Berii, rządząca teraz w kremlowskim mieszkaniu Stalina, szalała, starając się wywietrzyć ducha Nadieżdy Alliłujewy, wyrzucając jej meble i bibeloty z mieszkania. Swoją dezaprobatę niania wyrażała, zaciskając zęby i nie odzywając się ani słowem. Lecz cienkie niteczki jej ust mówiły za siebie – niedobrze robicie, panowie! Nianię szanował sam Stalin, Swietłana zaś ją ubóstwiała. A tymczasem Beria po śmierci matki Swietłany rozpanoszył się w ich domu i na daczach. Cały stary personel został zwolniony. Beria nadgorliwie odczytał intencje Stalina, który nie chciał mieć w domu niczego i nikogo, co miało związek z Nadieżdą. Ze łzami w oczach musiała odejść stara kucharka Jelizawieta Leonidowna, która piekła wspaniałe kulebiaki i pierogi z rybą. Odfrunęła na zawsze wesoła i dobroduszna kelnerka Tania, nawykła do noszenia ciężkich tac ze zręcznością atlety. Powzdychała, powzdychała, lecz musiała opuścić kremlowskie progi Stalinów gospodyni Karolina Wasiljewna-Til. Na ich miejsce przyszedł chłodny, o stalowych oczach i żelaznej beznamiętności, ponury i milczący personel zrekrutowany z członków KGB: mało mówiący i widzący w każdym gościu potencjalnego zdrajcę.

Niania jest bardzo gruba, ponad 100 kilogramów żywej wagi, trudno jej chodzić, łamie ją reumatyzm, lecz dla swego „wróbelka”, „gołąbka”, dla swej „ptaszynki”, „jagódki”, brzydkiej, rudej Swietłanoczki jest gotowa na wszystko, bo jest ona dla niej najpiękniejszą księżniczką świata. „Babunia, moja babunia” – Swietłana obejmuje swoją nianię, a wtórują jej dzieci: „Babunia, nasza babunia”. Niania troszczyła się o nią i pielęgnowała jej dzieci, była większym autorytetem niż guwernerzy i guwernantki, specjalnie wyznaczeni przez KGB jako piastunki dzieci Stalina, którzy otrzymywali ministerialną płacę. Lecz żeby zatrzymać babunię, trzeba ją włączyć do kadry KGB. A jakże inaczej, dzieci Stalina to nie jego prywatna własność. One należą do partii i rządu, utrzymywane są z budżetu państwa.

Po rozwodzie Swietłany z Jurijem Żdanowem babunia powróciła do Domu nad Rzeką Moskwą i nadal spędzała wakacje albo na daczy w Żukowce, albo na Krymie w Muchołatce, albo wraz z dziećmi Swietłany w Abchazji, nad jeziorem Rica.

Babunia zmarła w 1956 roku, przeżywszy nie tak znowu dużo, bo siedemdziesiąt jeden lat jak obecnie diwy show-biznesu, które gremialnie biorą sobie mężów będących w wieku trzydziestu lat. Okłamując czas, paradują w lwich perukach i z marmurowymi twarzami bez jednej zmarszczki – efekt botoksu – całując mężów-wnuczków martwymi ustami i pod niebiosa chwaląc kapitalizm, w którym wszystko można kupić, nawet miłość chłopców. Janusz Kawryżka, widząc tę chmarę marmurkowych staruszek, powiedział: „A co, są młode, mają dopiero po osiemdziesiąt lat”.

Swietłana poruszyła niebo i piekło, uczyniła dosłownie wszystko, żeby pozwolono jej pochować babunię obok grobu jej matki na Nowodiewiczym Cmentarzu w Moskwie. Stoi teraz nad skromnym pomnikiem babuni i leje łzy rozpaczy. Dlaczego ona tak bardzo pokochała obcego człowieka, swoją nianię, a jej dzieci nie czują nawet odrobiny uczucia do niej, rodzonej matki?

Table of Contents

Strona tytułowa

Rozdział 1. O CÓRCE STALINA INACZEJ. Chciała być kochaną

JEJ MŁODOŚĆ. NADIEŻDA. WOJNA. PIERWSZA MIŁOŚĆ

BRACIA SWIETŁANY – JAKOW I WASILIJ

WOJNA