VIDEOGRAF

Redakcja

Elżbieta Spadzińska-Żak

Projekt okładki

Marek J. Piwko

Redakcja techniczna, skład, łamanie

Grzegorz Bociek

Korekta

Barbara Trybus

Wydanie I, marzec 2009

Wydawca: Wydawnictwa Videograf SA

41-500 Chorzów, al. Harcerska 3 C

tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35

fax 32-348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

© Copyright by Wydawnicywa Videograf SA, Chorzów 2014

ISBN 978-83-7835-210-5

Pamięci Rodziców

Rozdział 1

Podchodziliśmy do lądowania. Przez okno widać było skrzydło samolotu i błękitne, rozświetlone niebo. Pod nami rozciągała się biała równina chmur jak zasypane śniegiem pole. Kiedy ją przeniknęliśmy, ukazał się archipelag skalistych fiordów i lesistych, czarnozielonych wysp, półwyspów i przylądków poprzecinanych linijkami szarych dróg. Przypominały tajemnicze znaki wyryte na tablicach zarośniętych lasami pustkowi. W zatokach nie było widać statków ani łodzi, a w głębi lądów nie zaznaczał się najmniejszy nawet ślad osady czy pojedynczego domu.

Krajobraz zmienił się jednak nagle. Samolot szarpnął i przeskoczył kolejną przeszkodę wiatru. Horyzont zakołysał się i uspokoił, a pod wibrującymi kołami podwozia zalśniła rzeka. Płynęła we wgłębieniu kolistej równiny otoczonej ze wszystkich stron wzgórzami. Na jej obydwu brzegach rozciągało się miasto, odsłaniały się pola zabudowań i dzielnic wrośniętych w las, który gęstniał aż do dalekiej górzystej perspektywy.

Próbowałam wypowiedzieć nazwę miasta, ale mój język i myśli buntowały się przeciwko trudnym szwedzkim samogłoskom. Umeå zbliżało się więc do mnie i miało wkrótce wylądować w moim życiu jako obce i niemożliwe do wypowiedzenia. Drgało we mnie lękiem nieuniknionych teraz zdarzeń, których obrazy i znaczenia widziałam i słyszałam po polsku. Dokoła siedzieli Szwedzi ubrani na sportowo, w dżinsy, kolorowe koszule i kurtki z metkami znanych zachodnich firm. Te drogie kurtki rzucali na poręcze foteli albo upychali w pojemnikach nad głowami, kiedy w samolocie robiło się ciepło. Kobieta siedząca obok mnie przesuwała cały czas palcami po złotej kolii, a stopami udeptywała skórzaną torebkę z wklęsłym napisem firmy Gucci.

Obserwując ją, starałam się usadowić tak, by nie zwracać na siebie uwagi. Wydawało mi się, że jest bardzo zimno. Owinęłam się lichym swetrem z domów towarowych Centrum. Obciągnęłam kretonową spódnicę, którą mama uszyła mi na tę okazję. Nogi w plastykowych sandałach przeszmuglowanych z NRD ustawiłam równo i stabilnie przed fotelem. Od fotela wiało jednak chłodem, a wyłożony przed nim chodnik mroził mnie jak zlodowaciała sadzawka. Ten lód nie tajał we mnie, chociaż czułam jednocześnie wewnętrzny żar ciekawości i oczekiwania. Drżałam z chłodu i upału, jakby w ataku jakiejś niesamowitej odmiany malarii.

Lotnisko podnosiło się tymczasem ku nam z każdą sekundą coraz bliżej. Światła „zapiąć pasy” świeciły się już od dłuższej chwili, a pasażerowie przygotowywali się do rychłego wyjścia. Składali gazety, które czytali podczas lotu. Strzepywali okruszki kanapek. Rozglądali się za bagażami ustawionymi pod fotelami. Ja też wysunęłam do przodu plastykową torbę, ale sama byłam już myślami na lotnisku. Widziałam je, chociaż miałam się na nim znaleźć pierwszy raz w życiu. Lotnisko, a szczególnie hala przylotów, zmieniała się jednak ciągle, jakby ją ktoś dopiero budował z różnych elementów i nastrojów.

W jednej sekundzie była to jasna, przestronna sala z pastelowymi ścianami i przegrodami z grubego szkła i chromu. Przy ścianach stały nowoczesne drewniane regały, a na nich umieszczone były dziesiątki kolorowych magazynów. Z głośników przenikała ballada Power of Love, a z niewidocznych dezodorantów sączył się zapach czystości i perfum. Ale już w następnej sekundzie hala przeobrażała się w czeluść dworca kolejowego w Mińsku. Zamieniała się w ten dworzec akurat wtedy, kiedy żarówki w kryształowym żyrandolu przepalały się, a woda z dwu nieczynnych klozetów zaczynała forsować marmurową posadzkę koło brązowego monumentu wodza rewolucji.

Istniały więc jakby dwie hale przylotów, a między nimi znajdowała się granica. Miałam ją przekroczyć z polskim paszportem i pismem Elofa w ręku. Była to kartka wielkości A4 z tekstem napisanym na co najmniej pięćdziesięcioletniej maszynie o staroświeckich czcionkach. Część z nich podskoczyła do góry, nadpisując tekst niespodziewanymi glosami. Ani tekstu, ani glos nie rozumiałam jednak i z całości dokumentu ważny był dla mnie tylko podpis. Ozdobne, zamaszyste E i pozostałe trzy litery dopisane na różnych, ale na ogół niższych poziomach kaligrafii.

Ten podpis otwierał przede mną granicę, podczas gdy sam Elof krył się w cieniu moich domysłów i nadziei. Był zaledwie wersją wyimaginowanego przeze mnie szkicu bez twarzy, sylwetki, gestu powitania czy choćby zdawkowego uśmiechu. Jak człowiek, którego fotografia nigdy nie nadeszła, a list nadszedł, ale napisany był po szwedzku. Sam Elof zyskiwał jednak na tej sytuacji. Jego tajemnicza sylwetka i osobowość stawały się coraz bardziej atrakcyjne, a nieznane, dalekie otoczenie, w którym żył, przyciągało mnie z coraz większą siłą.

Same romantyczne banały o wikingach, lasach i fiordach wzbogacały opis Elofa z dnia na dzień, między kolejnym niezrozumiałym listem i kartką. Był teraz wysoki i smukły, choć jednocześnie silny i na pewno bardzo wytrwały. Miał podłużną, nordycką twarz o ostrych rysach, ale czystych, błękitnych oczach w kolorze letniego fiordu. Włosy jasne, proste, siwiejące z poblaskiem śniegu w samo południe. Nie śmiał się głośno i nie wyciągał ramion na powitanie, ale przecież nie rozgrzewało go słońce Sycylii od pokoleń. Natomiast jego chłód i opanowanie uspokajały mnie i zachęcały do wyciągnięcia ręki.

Za Elofem wyrastał z dnia na dzień coraz wyższy las, głównie świerki i sosny, choć od czasu do czasu bielały również brzozy z jakichś północnych scen dawnych radzieckich filmów. Istniała także perspektywa domu, a właściwie willi w dużym ogrodzie pełnym nieokreślonej na razie, ale zielonej roślinności, krzewów i niższych drzew. Willa wyposażona była w nowoczesny garaż z automatycznie otwieranymi drzwiami jak w amerykańskich scenach z Hollywoodu. Otwierał je tajemniczy przyrząd przyciskany palcem. Z garażu wyjeżdżał zadbany samochód wysokiej klasy. Najczęściej wyobrażałam go sobie jako nowy model volvo, kwintesencję bezpieczeństwa i luksusu w wersji metalizowanej.

Moim odstępstwem na rzecz przyrody, do której Szwedzi, jak wiedziałam, są bardzo przywiązani, stał się niedźwiedź mieszkający w lesie na tyłach willi Elofa. Był duży, owłosiony i dzikszy niż osobniki z kamiennego wybiegu na warszawskiej Pradze. Wydawał się jednak całkiem oswojony, przynajmniej z moimi myślami. Dlatego też zaskoczyło mnie nagłe uderzenie potężnej łapy, przez którą pchnięta zostałam do przodu, ku prawdziwej rzeczywistości. Samolot uderzył właśnie podwoziem o pas do lądowania i zaczął hamować, zwracając się ku hali przylotów.

Lotnisko było niewielkie i prawie puste. Na pobliskim pasie stał samolot lokalnych linii lotniczych startujący z Umeå do oddalonej o pięćset kilometrów na północ Kiruny. Zapowiadano ten lot przez głośniki. Pod nasz samolot podjechały schodki, po których zeszliśmy prawie wprost do hali przylotów. Była jasna, przeszklona, a jej umeblowanie i wyposażenie odpowiadało prawie dokładnie standardom moich wyobrażeń. Z wyjątkiem ballady Power of Love. Przez głośniki podawano praktyczne informacje o autobusie do śródmieścia, czyli placu Vasaplan, i o możliwości wynajęcia taksówek także na dalsze trasy. Autobus podjeżdżał właśnie pod wiatę przystanku, a taksówki ustawiały się gęsiego na postoju. Większość pasażerów zabierała jednak swoje bagaże i szła w kierunku parkingu.

Wkrótce też hala przylotów opustoszała. Zostałam właściwie tylko ja i czarnoskóra rodzina bezskutecznie oczekująca czyjegoś przyjazdu. Poza tą rodziną koło stojaka na gazety widziałam starszego wysokiego mężczyznę w sportowej kurtce i dżinsach. Wahając się, podeszłam do niego i niepewnie zapytałam: „Elof?”. Ale spojrzał na mnie tylko zdziwiony i nic nie odpowiedział. Zaczęłam więc szukać w torbie słownika polsko-szwedzkiego, żeby się jakoś wytłumaczyć. I właśnie wtedy zobaczyłam innego starszego mężczyznę, który wychodził zza szklanej przegrody i zbliżał się w moją stronę. Za chwilę podszedł do mnie, podał mi rękę i podniósł moją torbę bez słowa. Tym razem musiał to być Elof.

W pierwszej chwili trudno mi było oswoić się z zamianą wyimaginowanego Elofa na prawdziwego. Na pierwszy rzut oka tylko trochę siebie przypominali. Prawdziwy Elof był rzeczywiście wysoki, miał na pewno ponad metr osiemdziesiąt wzrostu, ale wyglądał raczej na wychudzonego niż na smukłego. Jego pociągła twarz wydawała się też znacznie starsza i bardziej pobrużdżona zmarszczkami niż tego oczekiwałam. Włosy miał całkiem siwe, a oczy wprawdzie niebieskie, ale wyblakłe i czujne. Jeszcze bardziej niż wygląd Elofa rozczarował mnie jego ubiór. To nie był Szwed w nowoczesnych spodniach i drogiej kurtce. Ubrany był w granatową marynarkę z krempliny, którą przechowywał chyba na odświętne okazje przez wiele lat. Miał też równie stare i wysłużone szare spodnie, w których on – a może ktoś inny – zaprasował kanty. Najgorsze jednak były jego pomarańczowe skóropodobne półbuty o niemodnym modelu, porządnie przydeptane na piętach i o ukośnie zdartych obcasach.

Prawdziwy Elof przypominał mieszkańca Mławy czy Grójca, który przyjeżdża do Warszawy sporadycznie, a garderobę nabywa raz na kilka lat. Tak myślałam, idąc śladem wykrzywionych obcasów, które sprawnie i dość szybko przemieszczały się w stronę parkingu i samochodu. Był to ford. Wprawdzie nie prototyp tej marki, ale model sprzed co najmniej dziesięciu, piętnastu lat. Podstawa karoserii wydawała się nieproporcjonalnie płaska i długa, opierała się na wielkich błotnikach i przykryta była czymś w rodzaju brezentowej budki.

W pierwszej chwili pomyślałam, że Elof będzie musiał wyciągnąć korbę, żeby uruchomić silnik. Sprzęgło jednak działało, pedał gazu również, więc ruszyliśmy bez żadnych kłopotów. Kiedy skręcaliśmy na szosę i wielgachna kierownica obróciła się płynnie w lewo, zwróciłam uwagę na ręce Elofa. Były długie, kościste i pokryte rudawym zarostem. Najgorsze jednak wydały mi się paznokcie. Zrogowaciałe i pożółkłe odsłaniały ślady uderzeń i odkształceń, a dookoła obrysowane były czernią jakiejś zadawnionej, brudnej roboty na polu czy w lesie.

Pomyślałam, że samochód Elofa przypomina karykaturę amerykańskiego krążownika szos, a w jego „kabriolecie” rozgrywa się parodia hollywoodzkiego happy endu. Ja mam pięćdziesiąt lat, a on jest o dwanaście lat starszy. Nasze uczucia rozwijały się jak dotąd korespondencyjnie. Obecnie zaś jakikolwiek dialog jest niemożliwy, bo on mówi tylko po szwedzku, a ja muszę szukać każdego szwedzkiego słówka w słowniku. W dodatku ten zardzewiały ford to istna drwina z moich marzeń o metalizowanym volvo model 1986.

Przy tak katastrofalnym zderzeniu marzeń z rzeczywistością postępowałam zwykle w ten sam sposób. Ośmieszałam oczywiste absurdy i mrzonki z satysfakcją człowieka, którego stać na poczucie humoru nawet we własnych sprawach. Opowiadałam o danym zdarzeniu dowcip najpierw sobie, a potem innym, po czym znajdowałam jakiś inny cel i marzenie. W obecnej sytuacji metoda ta nie miała jednak zastosowania. Nie mogłam zawrócić na lotnisko, bo mój bilet powrotny ważny był za dwa tygodnie i nie podlegał wymianie, a na nowy nie miałam pieniędzy. Była to więc katastrofa poważna i nieodwracalna.

Na szczęście i z takimi trudnościami dawałam sobie radę dzięki mojej drugiej, nieromantycznej naturze. Ta druga ja, spokojna, cierpliwa, pomysłowa i przedsiębiorcza zawsze ratowała zwariowaną romantyczkę. Teraz też mówiła do mnie z rozwagą: To nie wina Elofa, że może być tylko taki, jaki jest i mieć to, co ma. Ktoś mu tłumaczył listy, mówił, że jestem głównym specjalistą w Ministerstwie Kultury i Sztuki, dziennikarką i że objechałam wiele krajów świata.

Wyobrażenie ministerstwa było dla Elofa równie odległe jak Sztokholm, do którego leci się z Umeå godzinę. Kulturę i sztukę kojarzył w najlepszym razie z dzielnicową biblioteką, gdzie czytał gazety. Nie budził w nim też podziwu abstrakcyjny tytuł głównego specjalisty. Takiego kogoś nie zatrudniała ani miejscowa szkoła podstawowa, ani pobliska przychodnia, więc kto to miał niby być. Równie obce były dla Elofa podróże. Miał forda, więc mógł wybrać się kilkanaście kilometrów za Umeå, ale lotnisk na pewno nie odwiedzał. Nawet lotniska we własnym mieście.

Elof wiedział natomiast coś niecoś o Polsce, bo oglądał telewizję i czytał prasę. Polska to był biedny kraj, do którego z Umeå wywoziło się dary – używaną odzież, proszek do prania i jednorazowe pieluchy. W przeciwną zaś stronę – z Polski do Umeå – przywoziło się kobiety, przyszłe żony mieszkańców miasta i okolic.

Przyjechałam więc tu nie jak bogata turystka z Niemiec na przykład czy USA, ale jak ktoś w rodzaju białej kobiety z europejskiego Senegalu czy Konga. Dlatego też powinnam przyjąć z wdzięcznością powitanie na lotnisku. Tak mówiła moja rozsądna natura. Przyjechał po mnie, więc mnie gdzieś zawiezie. Przeczekam w tym miejscu dwa tygodnie, a potem wrócę do Warszawy. Dwa tygodnie to nie wieczność, wyjaśniała cierpliwie, choć o „wieczności” w Umeå i z Elofem nie miała zielonego pojęcia. Nawet ona.

Zwykle wyobrażenie „dzielnicy” i pojęcie „las” niewiele mają ze sobą wspólnego. Tutaj jednak dzielnica przeplatała się z lasem i nie widać było między nimi żadnej wyraźnej granicy. Na sporym leśnym obszarze między świerkami wyrastały domy i niewielkie osiedla. Bagniste miedze łąk odmierzone były słupkami z nazwami ulic miasta, o ile w ten sposób można było sobie wyobrazić miasto. Tworzyły je bowiem drewniane jednopiętrowe domy z wiejskimi przybudówkami. Czymś w rodzaju małych stodół, drewutni, szop i wygódek. W większości pomalowanych farbą w kolorze ciemnoburaczkowym, na którego tle widać było białe obramowania okien. Choć po obydwu stronach szosy, czy raczej ulicy, w cieniu leśnej zieleni pojawiały się też domy słoneczne, jaskrawożółte.

I jedne, i drugie wyglądały jak świeżo odremontowane letniskowe domy zamożnych, pedantycznych właścicieli, którzy nie muszą się bać złodziei i włamań. Parcele nie były ogrodzone, ogrodów nie zamykały parkany ani bramy. Do wielu otwartych garaży można by chyba było wejść, uruchomić samochody i wyjechać, nie alarmując właścicieli. Rowery i dziecinne rowerki stały oparte o ściany, a na trawnikach leżały rozrzucone luksusowe zabawki – kolorowe traktory, spychacze, miniaturowe kosiarki do trawy i samochody.

W miarę, jak oddalaliśmy się od lotniska, z ogrodów między drzewami coraz częściej wyłaniały się wille. Małe, z dwoma oknami i zadaszonym gankiem, ale też okazałe murowane rezydencje z nadbudowanymi piętrami, wykuszami i przydomowymi oranżeriami. Przed najbliższym skrzyżowaniem skręciliśmy w prawo i wjechaliśmy na most.

– Umeälven – odezwał się po raz pierwszy Elof i kościstym palcem wskazał wodne rozlewisko, w którym błękitnawy nurt nieba gnał z wiatrem i falami na południe.

– Ume – powtórzył, jakby chciał się przekonać, że usłyszałam. A do mnie ta prastara nazwa rzeki przemówiła pierwszym słowem powitania.

– Hem? – spytałam. – Do domu?

Na co Elof skinął głową i po raz pierwszy uśmiechnął się. Hem. Jego koścista twarz złagodniała, a niebieskie oczy pojaśniały od wewnętrznego blasku.

Wieczorem tego dnia długo nie mogłam zasnąć, choć ćmiła mi w głowie niepewność i pulsowało zmęczenie. Kim właściwie jest Elof? Czym się zajmuje? Z czego żyje? Ma dużą willę z wielkim ogrodem w zamożnej dzielnicy miasta. Nie stać go jednak na kupienie przeciętnego używanego samochodu. Oszczędza na parze butów i marynarce. W jego szafie nie widać innego obuwia niż te wykoślawione półbuty. A na wieszakach wisi tylko kilka starych nylonowych koszul i czarny garnitur kupiony chyba na jakiś pogrzeb sprzed trzydziestu lat. Kiedy grzebano nie tylko kogoś ważnego w tym domu, ale jakby cały dom i wszelką nadzieję na dalsze normalne życie. Wydawało mi się, że wszędzie tu czuć stęchliznę i zalatuje pleśnią jak z jakiejś dawno niewietrzonej pakamery. Doznałam szoku, kiedy Elof wprowadził mnie po raz pierwszy do tego sarkofagu mody i umeblowania z lat pięćdziesiątych.

Przedpokój wyłożony był brązowym linoleum w beżowe gwiazdy i księżyce. Na wprost drzwi wejściowych stała podłużna ławka wsparta na toczonych nóżkach, stylowo powyginanych od zamocowania na boki, jakby mebel miał za chwilę rozpłaszczyć się na podłodze. Nad ławką zawieszone było prostokątne lustro w tym samym stylu. Tło stanowiła beżowa tapeta, z której wyrastały duże słoneczniki zasadzone w regularnych rzędach. Między jednym ze słoneczników i ramą lustra zawieszono dekoracyjną głowę Murzynki en face z dużym kolczykiem w jednym uchu.

Z przedpokoju wchodziło się do małej sypialni, wyłożonej drewnianą boazerią kuchni i przestronnego salonu, który kiedyś był pewnie chlubą właściciela domu, ale teraz wyraźnie podupadł. Znajdował się tu wystawny kominek, a nad nim obraz. Po obrazie pozostał jednak tylko jaśniejszy prostokąt ściany. Przy przeciwległej ścianie stała ozdobna szafka, biała, ze złotymi elementami wykończenia, a nad nią zwisały kryształowe grona złotych kinkietów. Fotele, zlokalizowane w środku salonu przy ławie, i postawiony na ukos regał świadczyły o znacznie skromniejszych ambicjach dekoratora wnętrza. Zharmonizowano je z ławką i Murzynką z przedpokoju. Pasowały do nich również bibeloty zgromadzone na półkach regału. Zwracał wśród nich uwagę duży zielony but ze szkła, jak się później okazało, nagroda, którą Elof otrzymał za udział w konkursie tradycyjnego tańca towarzyskiego.

Prawie równocześnie zainteresowała mnie fotografia Elofa w złotych ramach i tapeta na ścianach salonu. W jakimś dziwnym skojarzeniu fotografia zyskała tło i znaczenie dzięki tapecie, a tapeta opowiedziała mi swoją historię umiejscowioną w życiu Elofa. Był to Elof młody, przystojny, z gładką podłużną twarzą, w której wyróżniał się duży, kościsty nos i wąskie, wyblakłe usta. Elof miał wysokie czoło, podwyższone przez proste, bardzo jasne włosy zaczesane do tyłu. Miał też bardzo jasne brwi i białawe długie rzęsy.

Najbardziej wyraziste w jego twarzy były jednak oczy, które czarno-biała fotografia zabarwiła zimnym kolorem stali. Oczy te zwracały się wprost ku patrzącemu, przekazywały mu rozkaz i ze zniecierpliwieniem czekały na wykonanie tego rozkazu, grożąc karą. Elof miał na sobie marynarkę, wyprasowaną koszulę z kołnierzykiem o zaokrąglonych rogach i krawat w paski. Byłam pewna, choć fotografia tego nie pokazywała, że trzyma się prosto, sztywno, jakby po wojskowemu. A jego wygląd coś mi przypominał, coś z dzieciństwa i z czasów niemieckiej okupacji.

Tapeta w salonie była szara w białe i brązowe kwadraty i koła. Miała jednak różne odcienie. Pod obrazami, których już nie było, pozostał jej odcień jaśniejszy, a przy kontaktach i niedaleko kominka nabrała barwy ciemnostalowej. Tracąc dawną świeżość, zyskała oleiste ślady przybrudzeń i plam. Niektóre z nich utrwaliły odciski palców Elofa, wspomnienia jakichś dawnych faktów i zdarzeń. Tapeta nie pamiętała Elofa z fotografii, ale zachowała z pewnością pamięć jego życia sprzed trzydziestu lat. Kiedy wciąż był młody, trzymał się prosto i wierzył, że wszystko może być pod kontrolą, jak się później nauczyłam, allt under kontroll. Jakim był wtedy człowiekiem? Czy nie uśmiechał się, bo nie pozwalał mu na to rytuał fotografowania? Powaga tak ważnej chwili w życiu prostego człowieka? Czy też jego pewność siebie pokryta była cienką warstwą surowej nieśmiałości? A może kładł się na nim cień tych zimnych lasów? Czerń świerków?

Myślałam cały czas, coraz bardziej senna i zmęczona. Chciałam zanurzyć się w ciszę i ciemność pokoju na poddaszu Elofa. Zapomnieć o jego fotografii. Ciszę strzaskała jednak nagle seria wystrzałów, a ciemność zapłonęła pożarami. Przed oknem, pod drzwiami i w wypełnionych żarem ścianach. Wydawało mi się, że z piwnicy, bo to była teraz piwnica, nie ma wyjścia. Ale ręka mamy ciągnęła mnie ku jakimś drzwiom, a jej głos wołał, żebym biegła. Biegłam więc, potykając się o gruzy, żelazne rury i porzucone walizki. Zapomniałam nawet o swojej lalce. Nie mogłam już jednak po nią wrócić, bo dom płonął, a na podwórku jakiś straszny głos ryczał: Schneller! Raus!

Tylko że podwórko było znów pokojem. Pośrodku stał stół, a przy nim dwa krzesła. Siedzieli na nich nieznani mi mężczyźni, których twarzy ani głosów nie mogłam rozpoznać. Spotkałam się z nimi, to pamiętałam, ale powinnam już wyjść, bo zrobiło się późno. W tej ciemności nie znajdę drogi. „Gdzie jest mój dom?” – zapytałam przestraszona, zwracając się w stronę stołu. Mojego głosu nie było słychać, mimo to jeden z mężczyzn podniósł się, zbliżył do okna i pokazał mi coś w ciemności. „Tam jest twój dom – powiedział, ciągnąc mnie za rękę. – Biegnij!”.

Z początku nic nie widziałam. Dopiero po chwili zaczęłam odróżniać w przybliżającym się mroku wysoki ceglany mur, a nad nim gałęzie rozrośniętych kasztanów. Kiedy padło na nie światło księżyca, dostrzegłam także to, co było za murem. Sama byłam już po jego drugiej stronie, koło kamiennego anioła. Anioł stał u wezgłowia okazałego grobu. W jednej ręce miał księgę, a drugą podtrzymywał białego marmurowego gołębia. Niespodziewanie gołąb uniósł skrzydła i wzleciał ku wierzchołkom kasztanów, zostawiając za sobą echo dziwnego kwilenia i świergotu. Ten głos obudził mnie.

Cała byłam owinięta kołdrą, a twarz miałam wtuloną w poduszkę. Ciężko mi było oddychać. W pierwszej chwili nie mogłam się zorientować, gdzie jestem. Zielone tapety w pomarańczowe lilie, plastykowy abażur na lampie u sufitu, nylonowe firanki w oknie nie zgadzały się ze wspomnieniem mojego domu. Wstałam więc, podeszłam do okna i wyjrzałam. Okno wychodziło na ogród. Widać było z niego soczyście zielony trawnik, kilka niewysokich jabłoni i gęste krzewy ubarwione czerwienią dojrzałych porzeczek. Elof zrywał porzeczkowe kiście i wrzucał je do wielkiego garnka. Nad jego głową przelatywały ptaki, ćwierkając i kwiląc.

Kiedy odetchnęłam cierpkim zapachem traw i krzewów, ostatni cień snu zniknął. W świetle poranka zbladła też i znikła groźna postać Elofa. Poranek poweselał, zapowiadając pogodny, niezwykły dzień w nieznanym kraju i zagadkowym domu. Elof z aureolą ptaków nad głową i garnkiem pełnym porzeczek w ręku wydawał mi się teraz romantycznym bohaterem sielskiej opowieści. W jej tle wymalowana była polna droga z perspektywą domniemanego zamku lub dworu. Sama zaś akcja kluczyła szlakiem tajemnic – zwykle była to tajemnica wielkiego spadku i wyrachowanego małżeństwa – ale ostatecznie kończyła się szczęśliwie w różanej oranżerii lub salonie. Do zwykłej kuchni zawrócił moje marzenia Elof, głośno wołając: – God morgon! God morgon! Dzień dobry!

Stał przy elektrycznej kuchence i energicznie mieszał drewnianą łyżką w staroświeckim rondlu z długą rączką. Zawartość rondla pyrkotała i syczała, wypryskując szare kluchy na płytę kuchenki. Płyta pokrywała się liszajem spalenizny, a przestrzeń między drewnianymi ścianami kuchni gęstniała w oparach swądu. Elof nie przerywał jednak mieszania ani nie odsuwał rondla, choć doglądał go z natężoną uwagą, odmierzając czas i rytuał gotowania. Dopiero w stosownej chwili położył na stole drewnianą podstawkę, a na niej umieścił rondel wypełniony kaszą. Potem wskazał stojący przede mną głęboki talerz z niemym pytaniem. Kiedy zaś zaprzeczyłam ruchem głowy, sam zabrał się do jedzenia.

Najpierw przeniósł pokaźną warstwę kaszy na swój talerz. Potem przysunął do talerza słoik i sięgając do niego wielką łyżką, wyłożył na kaszę grubą warstwę dżemu borówkowego. W końcu polał całość gęstym filem – jakby kefirem – wypełniając talerz, i zaczął jeść. Z uwagą zagarniał na łyżkę kopiaste porcje, podnosił je z namysłem do ust i sumiennie przeżuwał. Między każdym zagarnięciem i przeżuciem robił jednak krótką przerwę, jakby chciał skupić całą swoją energię na tej ważnej dla niego czynności jedzenia.

Gryzłam chrupki i patrzyłam na Elofa jak oniemiała. Wydawało mi się, że obserwuję jakiś stary rytuał, który dla niego jest codziennością, a dla mnie kompletną egzotyką. Egzotyczne były nie same składniki jedzenia – kasza, dżem i podobny do kefiru czy jogurtu fil, ale filozofia jedzenia. Sens przeżuwania, który stawał się sensem życia. Patrzyłam teraz na Elofa jak na człowieka, który dopiero co postawił dzidę pod drzewem i zabiera się do rozrywania upolowanego zwierzaka. Po prostu oczu nie mogłam od niego oderwać. „To guru – myślałam. – Uciekam od codzienności w dżunglę niezwykłych zdarzeń. Zostawiam za sobą ludzi, z którymi mogłabym się identyfikować. Przede mną jest zawsze jakiś guru. Czy ten guru nie mógłby przynajmniej domyć rąk?” – podpowiadała mi złośliwie moja druga, rozsądna natura. Umeå to nie dżungla.

Miałam jedną książkę z ilustracjami, ale była czarno-biała i nieciekawa. Ilustracje powtarzały tylko to, co znajdowało się w naszym małym pokoju. Mama siedzi przy maszynie i szyje. Babcia stoi przy kuchni i gotuje obiad. Szmaciana lalka zajmuje pół mojego krzesła. Wygląda tak, jakby ją ktoś wyciął z gazety. Wyciągam kredki i zamazuję każdą stronę na żółto, zielono, pomarańczowo. Dorysowuję niebieskie krechy i maluję fioletowe kółka z oczami.

Nagle przypomina mi się coś wesołego. Biorę czerwoną kredkę i przyciskam ją z całej siły do strony książki, żeby było widać trójkąt, czubkiem do góry. Od razu pod trójkątem obrysowuję kółko, a pod kółkiem „piszę” jeszcze jeden trójkąt. Tym razem czubkiem do dołu. Górny trójkąt zamalowuję na czerwono, a w kółku mażę oczy, nos i usta. Tuż nad białym trójkątem, który jest brodą. Śmieję się. Krasnoludek pójdzie zaraz do lasu. Schowa się pod muchomorem.

Prawdziwego lasu nie pamiętam. Tylko babcia pamiętała lepkie od żywicy sosny i piach na wydmach za domem, który rodzice wynajmowali „na letnisko”. Opowiadała o sandałkach na drodze. Zdjęłam je, kiedy zrobiło się gorąco, zostawiłam na samym środku drogi i „poszłam w świat”. Babcia odchodziła od zmysłów, szukając mnie w całej okolicy. A samo zdarzenie rzuciło czarny cień na mój paroletni charakter. Ale teraz nawet z babcią nie mogłam odchodzić za daleko, bo na ulicach były łapanki i niektórzy ludzie nie wracali do domu. Mogłam za to bawić się na podwórku.

Było to podwórko-studnia, ale niezupełnie, bo tylko z trzech stron zabudowano je kamienicami, w których i dorośli, i dzieci widzieli niebo odrapanych murów i konstelacje szarych okien. Z czwartej strony widać było prawdziwe niebo, a pod nim ogródek oddzielony od podwórka drucianą siatką. Dzieci znalazły w niej dużą dziurę, przez którą można było przechodzić. Zbiegałam więc z czwartego piętra po schodach jak drabina. Podskakując, przebiegałam cień i brzydki zapach bramy, a potem skradałam się do ogródka. Jednego słabowitego drzewka akacji i paru zielonych krzaków agrestu. Były moim lasem. Ten las udzielał schronienia krasnoludkom, kiedy opuściła je Marysia, ale i moim wymyślonym przygodom.

Od godziny jechaliśmy leśną drogą do miejsca, które Elof nazwał på landet (na wsi). Była to więc z pewnością wieś. Posuwaliśmy się po krótkich, prostych odcinkach drogi, a potem wchodziliśmy nagle w zakręty, które Elof pokonywał, odkręcając kierownicę raz na lewo, raz na prawo z dużą płynnością i wprawą. Zza kolejnych zakrętów uderzał w nas ten sam krajobraz. Świerkowe drzewa ustawione w czarnej gęstwie innych świerkowych drzew, aż do zupełnej ciemności nieprzeniknionego lasu. Tylko gdzieniegdzie jaśniała jak świeczka brzoza z czarnymi, bystrymi oczami na białej korze.

Cały nasyp między drogą a lasem pokryty był jakby darnią we wszystkich jesiennych już odcieniach żółci i brązu, szarości i beżu, różowej czerwieni i zielonkawej bieli. W miarę, jak ta grzybowa darń podnosiła się do wysokości runa leśnego, gęstniały w niej porosty, skłębione zarośla jagód i borówek, zmierzwione gałęzie odrastającej wierzby i wybujałe krzaki malin.

Od czasu do czasu gęstwina rozstępowała się jednak nagle, ukazując podmokłą, zdradliwą sielankę bagna. Było jak leśna łąka przykryta kępami wodorostów i pleśniejących mchów, z wrośniętymi weń gałązkami żurawiny i przypominającymi małe lichtarzyki krzaczkami hjortronu, czyli maliny moroszki. W środku błyszczało niekiedy niewielkie błękitne jeziorko, jak ostrzeżenie przed niewidoczną w bagnie wodą.

Czasem skręcaliśmy ku poboczu i stawaliśmy. Mogłam wtedy podejść bliżej do lasu i wsłuchać się w jego tajemnicze szumy i skrzypnięcia. Odróżnić szelest spadających liści brzozy, wychwycić czujnym uchem trzask pękających gałęzi świerków, utrwalić w zasłyszanej pamięci ciche chlupnięcie wody. Dookoła nie było ani zwierząt, ani ludzi. Drogą nie przejechał żaden samochód. A że niedawne zakręty wyprostowały się nagle, Elof przycisnął pedał gazu, próbując odzyskać czas stracony na „zwiedzanie”.

Jechaliśmy więc teraz szybciej i pewniej. Widzieliśmy już nawet domy zbliżającej się do nas wsi, gdy Elof gwałtownie zahamował, a samochód odrzuciło na lewy pas. Tuż przed nami widać było jeszcze przez chwilę wielki szarobrunatny zad łosia. Truchtem pokonywał odległość między nasypem po naszej lewej stronie a najbliższymi świerkami. Elof posłał w ślad za nim coś, co przypominało przekleństwo.

Wieś towarzyszyła naszemu przejazdowi bardzo krótko. Były to tylko dwa domy mieszkalne i jeden ze sklepem spożywczym ICA na parterze. Za nimi droga prowadziła do tartaku z wieżowcami składowanych desek. A potem, skręcając nieco w prawo, otwierała przed nami jakby wiejską aleję wśród uprawnych pól. Prowadziła, jak informowały drogowskazy, do pobliskiego miasteczka Vännäsby.

My skręciliśmy jednak po paru kilometrach w polną, rozjeżdżoną koleinę biegnącą wzdłuż rzeki, prawie na samej granicy szuwarów. Zbliżaliśmy się do jej kresu, gdy zza kolejnego zakrętu wyjrzał pagórek, a na nim samotny buraczkowy dom. Ostatni we wsi. Pierwszy od strony pnącego się ku górze lasu. Förälrarhem – powiedział Elof. Dom rodziców. Z bliska widać było, że jest opuszczony.

Nigdy dom nie był moim przeznaczeniem. Dom mógł przecież spłonąć, niczego więc nie zapewniał. Poza tym nigdy nie miałam własnego domu. W kamienicy, w domu czy nawet w willi mieszkali też inni ludzie, inne rodziny. Dla mnie przeznaczony był zaledwie skrawek domowego pomieszczenia. Jeden pokój, a w najgorszym razie tylko miejsce w jednym pokoju. Miejsce do spania, kąt do siedzenia, kwadrat na blacie stołu wystarczająco duży, żeby postawić talerz i kubek. Przestrzeń między gazową kuchenką na dwa garnki a umywalką, kilka metrów kwadratowych, które podczas prania zajmowała balia i wypełniały opary gotowanej bielizny.

Dom mógł być dla mnie tylko opisem z powieści umeblowanej salonami i wyposażonej w służbę. Albo też mógł być po prostu zmyśleniem tej mojej zwariowanej romantyczki. Dla niej wszystko stawało się możliwe. Nawet podróż do nieznanego Elofa z północnej Szwecji. Tylko zapowiedź płynącej przez moje myśli ballady Power of Love – Potęga miłości – okazała się niemożliwa do spełnienia. Zmieniłam więc po latach jej tytuł. Była to teraz Power of Lie – Potęga kłamstwa.

Rozdział 2

Szarą plamę krótkiego zimowego dnia pokryła czerń wieczoru. Zimowy wiatr prześlizgnął się po chodnikach, zostawiając na nich mroczny połysk cieniutkiej warstwy lodu. Próbowałam iść szybciej, ale świadome niebezpieczeństwa nogi hamowały każdy mój krok. A napęczniały ciężar pod rozpiętym futrem pchał mnie do tyłu. Uderzał w odrętwiałe wnętrzności brzucha. Napierał na rozjątrzone bólem nerki. Napełniał gardło i usta mdlącym smakiem niepokoju. Nie widziałam przyszłej twarzy dziecka.

Wydawało mi się tylko, że słyszę jego płacz, ale wycierałam rękawiczką własne policzki, a przed oczami miałam ciągle twarz mamy. Jakby zastygłą i martwą, choć ona żyła, a po ojcu została już tylko szara fotografia, zawieszona na ścianie mandolina i wspomnienie uśmiechu. Chciałam zostać z mamą na tych kilka godzin, resztę czasu do jutrzejszego dnia pracy. Jakieś dziwne odczucie wyprowadzało mnie jednak na przystanek, przynaglało myślą o domu i czekającym Adamie.

Było już bardzo późno, kiedy kolejnym autobusem dojechałam do opustoszałej ulicy. Z trudem dosięgłam chodnika i dotarłam do furtki. Wielkie frontowe okna willi od strony mieszkania sąsiadów były jasno oświetlone. Złociste zagonki światła sięgały w głąb zimowego ogrodu, do przerzedzonych krzewów i otrząśniętych z liści drzew. Za to w oknie naszej kuchni było zupełnie ciemno, choć wydawało mi się, że w ciemnościach odbija się jakby słaby poblask światła z głębi mieszkania.

Otworzyłam drzwi i przeszłam przez hol. Zrobiłam kilka kroków w kierunku pokoju i nagle stanęłam. Zatrzymał mnie głos Adama. Niespodziewanie ciepły, rozbawiony, tajemniczy i kokieteryjny jak tenor uwodziciela, któremu trafiła się właśnie wolna noc i niezajęta blondyna z pobliskiego baru. W jednej chwili nieopisanej wściekłości i żalu podbiegłam do Adama, wyrwałam mu z ręki słuchawkę i cisnęłam nią z całej siły o podłogę. To, co Adam potem mówił do mnie, nie miało znaczenia. Wiedziałam, że kłamie.

Adam nie należał do kłamców wyrachowanych i racjonalnych. Kłamał, bo był artystą obdarzonym nieograniczoną, impulsywną wyobraźnią i temperamentem aktora. Mężczyzna bezbarwny, pozbawiony polotu plątałby się pewnie w „rzeczowych” wyjaśnieniach późnego powrotu do domu. Dla Adama powrót o drugiej nad ranem był jak szansa odśpiewania solowej arii w prestiżowym przedstawieniu. Nawet ktoś, kto go dobrze znał i słuchał wiele razy, nie mógł się oprzeć urokowi jego zmyślonych opowieści. Choćby to była powtarzana wiele razy historia dramatycznego spotkania z kolegami z czasów wojny, bohaterami spod Lenino.

Historia sama w sobie nie była zresztą ważna. Ważny był sposób, w jaki on ją opowiadał, a właściwie przeżywał. Błysk szarych oczu ocienionych czarnymi rzęsami. Intensywność i melodia niskiego, zabarwionego lwowskim akcentem głosu. Plastyczne ruchy długich rąk. Na takie środki wyrazu z trudem zdobyłby się Juliusz Osterwa, gdyby w dodatku miał jak Adam prawie metr dziewięćdziesiąt wzrostu. I na co dzień zajmował się redagowaniem dzienników w radiu, a nie graniem w teatrze.

Wiele razy siedziałam w kawiarenkach prowincjonalnych teatrów, piłam kawę i słuchałam miejscowych amantów po czterdziestce. Opowiadali o swoich sukcesach, używając tekstów granych przed laty postaci. Trudno było uwierzyć w ich wyleniałe wdzięki i propozycje nie do odrzucenia, ale oni wciąż w nie wierzyli. Brak im było dystansu do odgrywanych ról, nie mieli poczucia humoru. Adam, choć nie aktor, zawsze wiedział, kiedy kończy się jego zmyślona historia, a zaczyna sceptyczna rzeczywistość. Granicę między nimi pokonywał z naturalną swobodą i uśmiechem. Świadomy uzyskanego przed chwilą efektu, ale też przygotowany na wymyślenie nowej dramatycznej czy zabawnej historii, która zawładnie uwagą widzów i słuchaczy.

Wkrótce po ślubie jechaliśmy pociągiem na wczasy. Na twardych miejscach do leżenia pokonywaliśmy wielogodzinną drogę nad morze, choć mogła to być też podróż w kierunku gór. Ja w przedziale damskim, on w przedziale męskim. Dzieliła nas cienka ścianka, przez którą słychać było głosy sąsiadów: wczesne ziewnięcia i pochrapywania, sapanie kogoś, kto nie mógł się ułożyć, rozmowę dwu mężczyzn, a właściwie opowiadanie jednego z nich, przerywane krótkimi pytaniami drugiego. Zapadał zmierzch. Ruch kół pociągu kołysał przedziałem, senność kołysała mną, ale głos opowiadającego wciąż słyszałam. Wydawało mi się nawet, że odróżniam go i identyfikuję.

– Same białe kruki – zwierzał się opowiadający – oprawione w skórę. Lekko przetarte na kantach, ale z wyraźnymi, tłoczonymi złotem tytułami. Szesnasty, siedemnasty wiek. A co za papier, cienki jak jedwab, druk ozdobny, inicjały w dekoracjach malowanych, wielokolorowych. I tak półka za półką. Aż żal…

Słuchający przerwał jakimś cichym pytaniem, na które opowiadający zareagował z zapałem znawcy, kolekcjonera.

– Ależ oczywiście… pierwodruki klasyków, uratowane z pożaru własnymi rękami…

Pociąg w tym momencie przyhamował, leżanką szarpnęło gwałtownie, a ja rozbudziłam się z opowiadania o białych krukach i wróciłam do rzeczywistości kolejowego przedziału. Głos sąsiada zza ściany słyszałam jednak nadal bardzo wyraźnie. Również ten śpiewny lwowski akcent. Z samym narratorem spotkałam się dopiero rano przy oknie w korytarzu.

– Co ty za bzdury opowiadasz. Na razie masz tylko dwa roczniki „Poradnika propagandysty” na tych rzędach półek. I to zdekompletowane – powiedziałam, ironizując.

Ale Adam ani się nie speszył, ani nie obraził. Wprost przeciwnie. Przyjął moje słowa jako pochwałę. Roześmiał się ubawiony.

– No widzisz, no widzisz – powiedział. – A on uwierzył w te białe kruki. Tak mu o nich opowiedziałem, że uwierzył. Ale wiesz, ta z tą wielką walizką obok…

Zaczął snuć nową opowieść, nadając jej początkowe realia i wstępne rekwizyty. A ja śmiałam się na cały głos. Bo to było silniejsze ode mnie.

Mężczyzn bardzo wysokich traktuje się często jako w pewien sposób spowolnionych i lekko ociężałych. Adam był bardzo wysoki, ale odznaczał się wyjątkową ruchliwością. Szybkość jego reakcji mogłaby wprawić w zdumienie nawet doświadczonego prestidigitatora. Nie tylko jego zmyślone historie pojawiały się i znikały jak królik wyciągnięty z cylindra i zamieniony w apaszkę. Również on sam pojawiał się i znikał w najbardziej nieoczekiwanych momentach. W tym sensie nie był zawodowym prestidigitatorem, lecz człowiekiem, którego nuży racjonalna powszedniość, a bawią sztuczki. Zupełnie bezinteresowne „numery”. Zamykam oczy i widzę Adama.

Jest ślisko, w dodatku ulica opada stromo w dół. Adam prowadzi mnie pod rękę, a z jego drugiej strony idzie czteroletnia Monika ubrana w szare futerko. Adam trzyma ją za rączkę i coś jej opowiada. Nagle dostrzegam jakiś ruch. Szare futerko ześlizguje się w śnieg, a rączka z wiszącą na sznurku rękawiczką wyciąga się do mnie. Adama nie ma, widzę tylko, że domykają się drzwi pobliskiej kawiarni. Gdybym przypomniała go sobie teraz, szedłby znów między mną a Moniką i nie mógłby zrozumieć, dlaczego go szukałam.

Był przecież z nami cały czas. Opowiadał bajkę. Otrzepywał futerko i rękawiczkę ze śniegu. Powiedział „dzień dobry” sąsiadce z domu wczasowego na naszej ulicy. Szukał w kieszeni drobnych na bilety do kina. Zastanawiał się nawet, czy nie wrócimy autobusem, bo jest naprawdę ślisko. Kiedy zamykam oczy, widzę Adama i myślę, że przez sześć lat żyłam nie z człowiekiem, mężczyzną, mężem, lecz z długą nieobecnością. On był tą długą nieobecnością.

Dziś Adam jest już tylko wspomnieniem. Jego śmiech, fantazja, urok niby to zdziwionych oczu i czarodziejskie sztuczki długich rąk zastygły w fotografiach. A te stoją na honorowym miejscu pamięci obok starej podobizny jego rodziców. Matka ubrana jest w odświętną bluzkę i długą spódnicę. Posłuszna fotografowi sprzed lat patrzy przed siebie, ale nie uśmiecha się. Jej czujne, trochę jakby wilcze oczy są ciemne i ponure. Całe światło lwowskiego atelier skupia się na postaci stojącego obok ojca, przystojnego węgierskiego huzara w pełnym umundurowaniu i z szablą u boku.

Adam ma oczy matki, ale charakter i uśmiech ojca. Urodził się w majątku zapobiegliwej lwowskiej rodziny posiadającej dom, parcele i cegielnię na Łyczakowie. W prawdziwym spadku, którego nie zabrały mu ani władza radziecka, ani powojenna repatriacja, dostał jednak tylko temperament swoich osiadłych na pograniczu Transylwanii węgierskich przodków. W jego krwi musowało mocne czerwone wino, jego przyśpieszony puls odmierzał rytm czardasza. Z tradycyjnej dewizy „wino, kobiety i śpiew”, tylko śpiew nie pasował do zainteresowań potomka węgierskiego huzara.

Można by sądzić, że Adam był postacią operetkową, jednak operetka, w której obsadził go los, rozgrywała się na scenach krwawego wojennego dramatu. Byliśmy kiedyś na balu, chyba dziennikarzy. Adam uświetniał program imprezy, tańcząc z kolejnymi partnerkami do ostatniego tchu. Właśnie zbliżył się do naszego stolika, wykonując brawurowe pas własnego pomysłu i usłyszałam, jak mówi do partnerki: „No nie, sztuczna szczęka to coś okropnego. Wcale się pani nie dziwię…”. Kiedy spotkaliśmy się jak zwykle w takich sytuacjach koło szatni, żeby odebrać palta, zaczęłam się śmiać.

– Masz szczęście, że w tym momencie nie wypadła twoja sztuczna szczęka – powiedziałam.

Może to i było okrutne z mojej strony. Wiedziałam, że stracił część zębów, kiedy zaatakował go szkorbut na Syberii. Mówił, że wycinał las razem z innymi Polakami z Ukrainy, a potem zaciągnął się do kościuszkowców. Zesłali go na Syberię, chociaż należał do Komsomołu? Coś w tej historii się plątało, ale to prawda, że tylko historia WKPB, której uczyłam się na pamięć przed egzaminem na polonistyce, układała się w spójną całość.

Moje życie z Adamem przypominało bajkę opowiedzianą w odwrotnej kolejności. Od końca do początku. Najpierw odbył się ślub w urzędzie stanu cywilnego, bo rozwiedziony królewicz nadal był związany kościelną przysięgą ze swoją pierwszą żoną. Potem pojechaliśmy do pałacu, czyli willi, gdzie żyliśmy długo i nieszczęśliwie, chociaż dostatnio. A na zakończenie przymierzyłam pantofelek i okazało się, że nie pasuje ani do moich wyobrażeń o stopie życiowej, ani do romantycznych złudzeń na temat królewicza. Przez pewien czas willa wydawała mi się pałacem, zresztą faktycznie była przedwojenną rezydencją przedwojennej prezydentowej. Tyle że po wojnie podzieloną na trzy mieszkania dla urzędników partyjnych i państwowych wyższej i średniej rangi.

Po taborecie z miską do mycia prawdziwa łazienka z wanną i weneckim oknem robiła na mnie oszałamiające wrażenie. Kilkunastometrowa kuchnia zamiast kuchenki gazowej na dwa garnki urzeczywistniała młodzieńcze marzenia o lepszym życiu. A fragment przedwojennej sali balowej, ten, który należał do mieszkania Adama, z kasetonami, intarsjowanym parkietem i ręcznie tkanym chińskim dywanem rozwiewał wszelkie wątpliwości na temat małżeństwa i związanej z nim kariery. Owiana balowym wystrojem sali tańczyłam przytulona do marzeń o Adamie. Sam Adam był jednak nieobecny, zaś sala, a z nią także cała willa zaczęła stopniowo tracić dawny czar. Prawdziwy cios zaatakował jednak moje marzenia całkiem nagle i ze strony zupełnie nieoczekiwanej.

Znaczną część parteru willi zajmowała rodzina prezesa. Całe pierwsze piętro należało do ministra. Teoretycznie wspólny dla wszystkich mieszkańców willi był ogród. W praktyce użytkowała go jednak głównie ministrowa, która miała badylarskie korzenie, a nawet – jak mówił Adam – nadal funkcjonujące gospodarstwo „pod szkłem”. Ministrowa była wysoka i krzepka, w przeciwieństwie do lekko stetryczałego męża przerzucającego się w swoich zainteresowaniach etatowych od energii atomowej do antyrewolucyjnych poglądów polskich romantyków. Podejrzewałam, że brak matury oraz szkolenie na kolejnych szczeblach partyjnej edukacji znacznie rozszerzyły jego horyzonty. Napisane przez niego „wypowiedzi” cytowano zresztą w wielu fachowych, a nawet naukowych czasopismach PRL-u. Kiedy nadeszły słoneczne dni lata, stawiałam wózek Moniki pod gruszą, a sama siadałam obok, na ławce, z książką w ręku. W takiej właśnie sytuacji zastała mnie w ogrodzie ministrowa.

– Ciągle jesteś z tym skurwielem? – powiedziała bez wstępów. – On cię wykończy – dodała i od razu zaczęła przycinać sekatorem zeschnięte gałęzie forsycji. Jakby na znak, że ja też powinnam się odciąć od dotychczasowego życia z Adamem.

Prawdopodobnie nie zdobyłabym się na tak skrótowe określenie osobowości Adama. Ogólnie jednak zgadzałam się z opinią ministrowej. Nudziłam się w przymusowej samotności moich dwudziestu paru lat. W przeciwieństwie do sąsiadki zza ściany – zawodowej pani domu – nie potrafiłam poświęcić dni i miesięcy na pucowanie kryształów i domowe wypieki. Nie cieszyły mnie ani nowe firanki, ani kupione okazyjnie ręczniki. Nie cieszyło mnie nawet dziecko, zbyt małe, żebym mogła się z nim porozumieć. Pranie pieluch, karmienie małej łyżeczką, układanie w wózku – to były obowiązki osnute powszednią szarością. Z góry wiadomo jakie, z góry wiadomo kiedy. W marzeniach uciekałam od nich, biegnąc ku fascynującym przygodom.

Byłam zazdrosna nie tyle o samego Adama, co o jego życie ciekawsze od mojego. O swobodę robienia tego, co się chce. Zazdrosne żony budziły we mnie sprzeciw i wstręt. Są stare – myślałam – zgrywają się na mądre i pobłażliwe, a jedyne, co udaje się im osiągnąć, to nudne małżeństwo i zmarszczki. Są żałosne, kiedy się oburzają i kiedy przebaczają, czekając na odświętne momenty, w których wystąpienie „wraz z małżonką” należy do niekwestionowanych obowiązków męża. Gdyby pozbawiło się je metryki ślubu, pękłyby jak pusty balon – myślałam z wściekłością. Dlatego też rzuciłam słuchawką i drwiłam z Adama. To były odruchy mojej racjonalnej, ale i nieubłaganej natury, która potrafiła buntować się i mścić. Nie przebaczała nawet mnie samej romantycznych złudzeń. Ośmieszała je.

Rozumna miała już pewien plan i pomysł na jego realizację. Kalkulując ewentualne trudności, nie mogła przewidzieć, jakie kłody będzie jej rzucać pod nogi złośliwy los. Bo to okazało się dopiero później. Zresztą w sprawie, na którą nie miała żadnego wpływu. Początek był jednak obiecujący. Minister siedział w ogrodzie i nawet nie udawał, że coś czyta czy pisze. Z łatwością więc nawiązałam z nim rozmowę na temat antyrewolucyjnego światopoglądu Zygmunta Krasińskiego, o którym napisałam pracę magisterską. Po czym, zgadzając się w pełni z opinią o zdradzieckich knowaniach arystokracji, napomknęłam, że szukam pracy. Romantyczna była, oczywiście, oburzona. Przypomniała mi, że odrzuciłam propozycję profesora, specjalisty od socjalistycznej wizji Słowackiego. Powołała się nawet na maszynopis, który na znak moralnego protestu wrzuciłam do pojemnika na śmieci. Ale teraz to nie ona mogła mi załatwić pracę.

Zgodnie z moimi przewidywaniami minister zaczął od wątpliwości.

– Obecnie to trudna sprawa, na wszystkich stanowiskach kompresja etatów i oszczędności. Ale jutro spotykam się z towarzyszem – tu wymienił nazwisko – i przedyskutujemy możliwości. Być może potrzebują kogoś otwartego na tę problematykę.

Mnie wydawało się, że chodzi o problematykę literatury. Tymczasem minister miał na myśli instytucję zajmującą się turystyką. Instytucja mieściła się w reprezentacyjnym pałacyku. Wystrój jej nie był przesadnie wystawny, ale chodniki na korytarzu i dywan u sekretarza generalnego „zabezpieczono”. Meble odpowiadały wymogom mody biurowej lat sześćdziesiątych, a na dole znajdowała się restauracja – stołówka dostępna dla wszystkich pracowników. Najbardziej obiecujące były jednak pensje – przewyższały wynagrodzenia nauczycielek, zatrudnionych gdzie indziej redaktorów czy pracowników biurowych. Z miejsca też zaproponowano mi stanowisko starszego redaktora do spraw wydawnictw turystycznych.

Widzę siebie przy biurku, na którym leżą te wydawnictwa turystyczne: Przewodnik szlakiem Lenina, Informator o ścieżkach bojowych AL, Zjazd gwiaździsty młodzieży wiejskiej, a obok pozycje wydawnicze o charakterze specjalistycznym: Złaz do Jaskini Ciemnej. Poradnik dla speleologów, Kolarstwo górskie na trasach Sądecczyzny w latach 1947-1950 oraz broszura historyczna Dziesięć wieków Polski. Zaczynała się od pogańskich obyczajów prostego ludu prasłowiańskiego. To ta „problematyka” miała wypełniać osiem godzin każdego z moich dni i w konsekwencji sprowadzić mnie na manowce. Kiedy dziś myślę o pracy w tej instytucji, horyzont moich wspomnień zaciąga się chmurami, których kolor przypomina szarzyznę turystycznych bestsellerów.

Byłam w stanie redagować je trzy godziny dziennie, czyli do południa. Potem ogarniało mnie zwątpienie, a nawet swego rodzaju wrogość do wszelkiego rodzaju zjazdów, złazów i spływów. Sypałam kawę do szklanki, zalewałam ją wrzątkiem i wyobrażałam sobie tłumy entuzjastów zadeptujących przyrodę z okazji 22 Lipca czy Rewolucji Październikowej. Piłam brązowoczarny bełt zwany kawą po turecku, a oczami wyobraźni śledziłam konwoje autobusów dowożące grupy pracownicze na grzyby. Odtwarzałam nawet w pamięci pewną wycieczkę, a właściwie rejs statkiem po Wiśle, w którym uczestniczyłam z konieczności. Impreza ta mogłaby przerazić twórców filmu Rejs, a dla mnie skończyć się tragicznie.

Pamiętam, że był to wyjątkowo upalny i bezchmurny lipiec. Monika z mamą miały zostać na wczasach do końca miesiąca. A ja spędzałam weekendy jak zwykle w towarzystwie obietnic i niespodziewanych nagrań Adama. W końcu zdecydowałam się na piątkowy wyjazd do domu wycieczkowego nad Zalew Zegrzyński. Rezerwację uzgodniłam z koleżanką – dom należał do naszej bazy – bilet kupiłam w PKS-ie i pod wieczór dojechałam do przystanku na pustej szosie. Stąd wąska leśna ścieżka prowadziła wprost do domu wycieczkowego oddalonego o pięć kilometrów.

Następne dwa dni spędziłam na wybrzeżu obrośniętym opalającymi się turystami. Naprzeciw przystani, od której napływała fala pieśni masowych i informacji o imprezach. Jedną z nich organizowała rada zakładowa warszawskiego przedsiębiorstwa, którego załoga zbliżała się właśnie na pokładzie statku „Syrena”. Pomysł, żeby się do niej przyłączyć, przyszedł mi do głowy w chwili, gdy spuszczano ze statku trap. Był to – jak rozumiałam – jedyny pomost między mną a domem, ponieważ w niedzielę po południu i wieczorem nie kursowały autobusy do Warszawy.

Z torbą pod ręką odczekałam kolejne kujawiaki i spontaniczne wykonania chóralne Ej, kalinka, kalinka maja, po czym ulokowałam się tuż przy trapie. Właśnie zajęli na nim miejsca organizatorzy imprezy i jeden z nich zaczął dyrygować wdrapującym się na statek tłumem. Kiedy usłyszałam jego wołanie „Szybciej, szybciej, koleżanko”, wmieszałam się między wchodzących, weszłam na pokład i usiadłam na ławce. Ponieważ należałam teraz do „załogi”, nie pytałam, dokąd statek ma dotrzeć, bo i tak byłam pewna, że do Warszawy. Unikałam też rozmów z współtowarzyszami podróży, chociaż oni próbowali nawiązać ze mną kontakt.

– Koleżanka z opakowań czy z sortowni? – zwrócił się do mnie lekko łysiejący brunet. – Bo jak z sortowni, to jestem tu z kolegą – dodał, plącząc się nieco i przechylił butelkę z czerwoną kartką do ust.

– Z sortowni to ja jestem – odpowiedziała z godnością chuda kobiecina w chustce na głowie.

Ale brunet nie dał się zbyć.

– Bo ja to koleżankę gdzieś widziałem.

– Może w stołówce – zaryzykowałam, wiedząc, że tak prężny zakład pracy nie może nie mieć stołówki.

– No właśnie – ucieszył się brunet, niebezpiecznie przechylając się w moją stronę. – Pękała jestem. Stasiu zaraz przyjdzie. Poszedł do bufetu.

– Ty Stasia do niczego nie mieszaj – zaprotestował niski blondyn o przekrwionych oczach i zamachnął się nagle na mojego nowego znajomego, na szczęście bezskutecznie.

– A kulturalno-oświatowy i tak zaraz przyjdzie – dodał z groźbą w głosie blondyn i upadł na ławkę obok mnie.

Sytuacja zaczęła przybierać niebezpieczny obrót. Podejrzewałam, że kulturalno-oświatowy zna załogę i może być trzeźwy. Wobec czego może też we mnie odkryć jakiś obcy element. Chwyciłam więc torbę i przepchnęłam się do schodków na dół. W ten sposób znalazłam się w głównej sali balowej, w wirze tańczących oberka. Uchylając się od kuksańców i kopniaków, przedostałam się do korytarza i zaczęłam szukać schronienia na pozostały odcinek rejsu. Na szczęście drzwi do najbliższej kajuty były otwarte. Weszłam do środka i zabarykadowałam się krzesłem. Kajuta służyła za pakamerę na tak zwane materiały propagandowe. Oparte o ścianę stały czerwone transparenty i flagi, a na przykrytym kocem łóżku leżały afisze. Na jednym z nich odczytałam hasło: „Kultura dla mas pracujących miast i wsi! Precz z burżuazyjną inteligencją!”.

Zgodnie ze swoim przeznaczeniem, instytucja turystyczna miała skupiać amatorów-entuzjastów. I tak też z pewnością było u jej początków i źródeł. Do tej pory zgłaszali się starsi ludzie ze swoimi przewodnikami, własnoręcznie wykreślonymi szkicami szlaków i pamiętnikami wycieczek. Nauczyciele krajoznawcy, bezinteresowni organizatorzy wypraw dla młodzieży, działacze regionalni i wielbiciele sztuki ludowej. Zapotrzebowanie na ich działalność było jednak niewielkie.

Centrala instytucji turystycznej nastawiała się na sukces oddziaływania masowego i propagandę tego sukcesu. Miałam w nim również pewną rolę do odegrania, choć redagowanie wydawnictw turystycznych nie było najważniejsze. Rozliczano mnie ze zdobywania papieru na druk tych wydawnictw, a papier pochodził najczęściej z kradzieży w drukarniach. Musiałam tylko znaleźć odpowiedniego drukarza, a ten otrzymywał umowę-zlecenie na nikomu nieznane usługi turystyczne, odkładał na bok potrzebną ilość papieru i drukował. Jeśli nie satysfakcjonowała go umowa, zarząd przyznawał mu nagrodę z częstym wówczas uzasadnieniem „za całokształt”. Początkowo nękały mnie pewne obawy, ale z czasem nabrałam pewności siebie.

O specyfice instytucji turystycznej decydowała kadra zawodowa, a przynajmniej pewna jej część. Zasilali ją, co zrozumiałam dopiero po pewnym czasie, pracownicy aparatu bezpieczeństwa odsunięci chwilowo od działań operacyjnych. W instytucji turystycznej nadzorowali postępy popularyzatorskie i osobowe na nowych szlakach. Ale byli wynagradzani stosownie do swoich poprzednich zasług, co podnosiło średnią płac w całej instytucji. Być może wpływało nawet na ogólną atmosferę przychylności i doceniania pracowników.

Nie mogłam się oprzeć wrażeniu, że wszyscy traktowani tu są jak klientela sklepów za żółtymi firankami. Jadają wystawne obiady w miejscowej restauracji, odbywają wycieczki lustracyjne do baz w kraju i wywożeni są na szkolenia za granicę. Nawet nie przypuszczałam, że i ja zbliżę się wkrótce do tych uprzywilejowanych kręgów pracowniczych.

Tymczasem pewnego dnia, bezbarwnego jak wszystkie w instytucji turystycznej, wszedł do mojego pokoju jeden z pracowników. Nie wiedziałam, czy pomylił drzwi, czy przyszedł w jakimś konkretnym celu. Bez jakichkolwiek wyjaśnień wziął krzesło i usiadł naprzeciwko mnie. Od razu zorientował się jednak, że sytuacja przypomina przesłuchanie i zaczął się śmiać. Nie śmiał się „z całego serca” jak Adam. Miał wąskie usta i ostre rysy twarzy, które szybko reagowały na jego spostrzeżenia. Musiał być bardzo bystry i z pewnością o tym wiedział.

Mówił coś o pogodzie, ale w ogóle nie słuchałam, z czego też na pewno zdawał sobie sprawę. Za to obserwowałam go, a on patrzył na mnie, jakby porównywał twarz z kartoteką – zadrwiła Rozsądna i zbierała dalej krytyczne spostrzeżenia.

Miał najwyżej metr siedemdziesiąt kilka centymetrów wzrostu, nie uznałabym go więc za bardzo przystojnego. Ubrany był w elegancki, na pewno zachodni garnitur, ale widziałam, że się tym drogim garniturem nie przejmuje i wcale o niego nie dba. „Na pewno ma tłustą plamę koło kieszeni i zakurzone buty” – sugerowała Rozsądna. Ewentualnej plamy nie widziałam, bo zasłaniało ją biurko. Ale buty były rzeczywiście zakurzone. Przyłapał mnie na tym odkryciu i znów zaczął się śmiać.

– Lepiej wyjdźmy stąd, za dużo kurzu w tych pani broszurach – powiedział i podszedł do wieszaka. – Kawę po turecku możemy wypić w lepszym lokalu.

Potem sytuacja zaczęła się rozwijać jak w marnym romansie. „Nawet się nie zorientowałam”, kiedy podał mi żakiet, otworzył drzwi i poprowadził do „Europejskiej”. Zamówił kawę, tort i martini. A kiedy przyszło do płacenia, wyjął elegancki skórzany portfel z kieszenią, w której była trzycentymetrowa warstwa banknotów. Tak poznałam Michała, który zrobił na Romantycznej całkiem dobre wrażenie. Uśmiechała się, nie wiadomo, czy na myśl o tych zakurzonych butach, czy pod wpływem martini. Nawet instytucja turystyczna wydawała się jej teraz mniej ponura.

Przez dwa następne dni próbowałam się skupić na Regulaminie Górskiej Odznaki Turystycznej, ale raz po raz patrzyłam na drzwi. Trzeciego dnia, kiedy Rozsądna wyperswadowała mi już wszelkie złudzenia, wszedł nagle Michał. W ręku miał porcelanowy wazonik, chyba bardzo stary i cenny, a w nim gałązkę storczyka. Postawił wazonik na biurku i powiedział: „Do bukietu zbierzemy kwiaty na łące” – a następnie sięgnął po mój żakiet.

„Czy ten człowiek w ogóle nie pracuje?” – zapytała z pozornym zdziwieniem Rozsądna.

Ale nie zwracałam już na nią uwagi.

Z parkingu przed pałacykiem pojechaliśmy beżowym volkswagenem do restauracji w Świdrze. Kiedy spacerowaliśmy leśną dróżką, Michał przyciągnął mnie do siebie i całował każdy skrawek mojej twarzy. Z takim uniesieniem i zachłannością, jakbym miała za chwilę zniknąć. „Kochana – dławił się wprost tym pieszczotliwym słowem, szukając moich oczu, skroni, ust. – Kochana…”.

Adam był niewątpliwie tak zwanym uroczym mężczyzną, ale czarował całe towarzystwo, wszystkie okoliczne panie. Wszelkie związane z nim przeżycia miały charakter powierzchowny i krótkotrwały. Tak naprawdę Adam zachwycał się samym sobą w roli czarodzieja, a kobiety potrzebne były w jego cyrku jako swego rodzaju asystentki. Ta podaje mu cylinder do numeru z królikiem, tamta spędza z nim noc, a on kocha wszystkie, czyli żadną.

Michał był w pewnym sensie zaprzeczeniem Adama. Jeśli rozżarzyło się w nim zainteresowanie jakąś kobietą, nie widział żadnej innej, tylko ją. Gotów był też poświęcić wszystko, żeby tę kobietę zahipnotyzować i zdobyć. Przywiązać do siebie i uzależnić od swoich pragnień. Cechowała go namiętna uczuciowość właściciela niewolnicy, która – jak w moim wypadku – była młodsza od niego o piętnaście lat i wydawała się wystarczająco atrakcyjna, żeby mógł zapomnieć o całym świecie. Przynajmniej na pewien czas.

„Masz, kochana” – mówił i zakładał mi na rękę złoty zegarek. „Weźmiemy ten pierścionek” – decydował, w ogóle nie pytając mnie o zdanie. Niekiedy wyjmował wprost z kieszeni garnituru przepiękne broszki albo miniaturowe chińskie figurki i stawiał na moim biurku. Przez cały czas żyłam jak w nieustającym oczarowaniu. Snułam się po fantastycznej rzeczywistości ogrodu, którym mnie otaczał. Za bajecznymi palmami i kolorowymi krzewami zaczajała się już jednak na mnie prawda.

Schodziłam kiedyś na obiad do stołówki i na stopniu wyłożonym chodnikiem zobaczyłam zakurzone buty Michała. Wydawało mi się, że speszyło go nasze spotkanie i nie wie, co po wiedzieć. Tuż za nim wchodził po schodach siedemnasto – czy osiemnastoletni chłopak. Smukły, wyższy od Michała, ale bardzo do niego podobny. Tylko jego twarz stanowiła jakby wyrazistszą i czystszą w swym orientalnym charakterze kopię twarzy Michała.

Widywałam takie w czasie późniejszych podróży po Bliskim Wschodzie i północnej Afryce. Zawsze zdumiewał mnie żar czarnych oczu i naznaczone melancholią, a nawet mistycyzmem ostre rysy twarzy. Patrzyłam pełna podziwu na ruchliwe ręce zaradnych mieszkańców pustyń, oaz i tajemniczych miast. Te ręce odmierzały lub ważyły towar, liczyły i chowały utarg, uczestniczyły w rozmowie z klientem i modlitwie, zachęcały następnego przechodnia do odwiedzenia sklepu, a nierzadko podmieniały jednocześnie zakupioną rzecz na gorszą, lecz w tej samej cenie.

W jednej chwili zobaczyłam to wszystko w oczach chłopaka, na pewno syna Michała, chociaż ten chłopak nie był przecież świadomy mojego upokorzenia. Nawet jego praprzodkowie nie mogli ponosić odpowiedzialności za Michała. „Sama ponoszę za siebie odpowiedzialność” – podpowiedziała mi Rozsądna. A ja wstydziłam się tych wszystkich prezentów, za które byłam kupowana.

Tymczasem historia z Michałem trwała jeszcze, ale zbliżała się ku nieuchronnemu końcowi. Najpierw odbył się wielki finał ukazujący prawdziwych bohaterów byle jakiego romansu. Powiedziałam Adamowi, że nie mogę z nim być, ponieważ kocham kogoś innego. To było najprostsze wyjaśnienie, ale też – muszę przyznać uczciwie – zemsta za kłamstwa o spotkaniach z kolegami z czasów wojny i rzekomych nagraniach. W ten sposób sprowokowałam Adama do zaaranżowania spektaklu z nim samym w roli nieszczęśliwego, zdradzonego męża.

Spektakl odbył się w kawiarni „Bristol” przy pełnej obsadzie widzów. Najpierw Adam, wznosząc się ponad osobistą krzywdę, zapytał, jakie Michał ma wobec mnie życiowe plany. Potem Michał, używając kwestii starej jak grecka tragedia, odpowiedział, że bardzo mnie szanuje jako koleżankę z pracy, ale nic go ze mną nie łączy. Ponadto jest żonaty i ma dwóch synów. Po czym Adam, czekający od pewnego czasu na efektowny finał, podniósł się na całą swoją wysokość, stanął prosto i rąbnął w twarz rywala. A do mnie zwrócił się ze słowami: „No widzisz, jakiego sobie wybrałaś szmatławca”. Następnie pociągnął mnie za rękę i wyprowadził z kawiarni, nie patrząc już w stronę naszego stolika. Na tym stoliku przed Michałem leżał niezapłacony rachunek za kawę. Rozsądna powiedziała, że jej zdaniem byłam świadkiem największej sceny batalistycznej w życiu byłego kościuszkowca.

Wkrótce potem żona Michała wraz z synami wyemigrowała do Niemiec Zachodnich. Michał twierdził, że zostaje ze względu na mnie, pokazywał nawet podanie o rozwód, które – jak się później okazało – wycofał. Prawdziwy powód jego pozostania był jednak zupełnie inny. Do PRL-u przykuły go dawne tajemnice służbowe, o których nie miałam pojęcia. Nie mógł dostać zezwolenia na emigrację.

Wyjechał dopiero po kilku latach dzięki fałszywym papierom, które kupiła mu żona za pieniądze swojej bogatej rodziny z Izraela. Po czym zniknął z mojego życia, a pojawili się w nim jego dawni pracodawcy. Teraz ja byłam zamknięta w obszernym więzieniu Polski Ludowej. Nie mogłam wyjechać nawet do NRD. Kiedy gdzieś szłam, towarzyszył mi cień w skórzanym płaszczu. Akcja jak w filmie o szpiegach. A potem już tylko cień złych wspomnień, ale i one prześladowały mnie przez długie lata. Tak właśnie zaczęła się historia poszukiwania „Elofa” z urzekającą melodią ballady Power of Love, a właściwie Power of Lie w życiowym tle.

Rozdział 3

Oranżerię rozjaśnia blask słońca. Złote promyki igrają w jasnych włosach Joanny. Zapalają światełka radości w jej błękitnych oczach. Muskają czerwień ust, do których zbliżają się spragnione pocałunków usta Zbigniewa.

„Co za banał!” – mówi Rozsądna i odkłada na półkę popularny romans.

Romantyczna milczy zamknięta w oranżerii miłości i smutku. Razem z Michałem opuścił ją świat i wszystko, na co mogłaby czekać. Wyjazdy pod Warszawę do małych kawiarenek i spacery po ścieżkach w lesie. Słowa, których nigdy nie zapomni i spojrzenia, które nawet teraz dotykają jej najtajniejszych pragnień. Kwiaty, jakie lubiła, ale jakich nigdy przedtem nie dostawała. Scena na schodach przyblakła i straciła sens. Skandal w „Bristolu” rozpłynął się w przeszłości. Pozostało wspomnienie Michała zakochanego, szalejącego z tęsknoty, gotowego odgadnąć i spełnić każde żądanie albo umrzeć, jeśli ją straci. Na przykład wziąć całą fiolkę valium i wyjechać samochodem w ostatnią podróż, na szczęście niespełnioną. Pokój w pracy jest już tylko ponurym pokojem, na biurku czekają nudne wydawnictwa. Za dużo kurzu. Aż trudno powtarzać.

Rozsądna myśli, że banał to coś prymitywnego. Złoty zegarek wrzuciła do najniższej szuflady. Antyczny wazonik postawiła w zamykanej szafce. Mówi, że niepotrzebne są jej złudzenia.

Ale to przecież nieprawda. Łudzi się tylko, że nie potrzebuje złudzeń albo próbuje to sobie wmówić. W tym wciąż odnawianym banale spotkań, zapewnień, prezentów i kwiatów jest jakaś magiczna siła, czar i hipnoza. W kłamstwach żonatych mężczyzn kryje się biologiczna tajemnica gatunku wabiącego ofiary do tych samych zasadzek, za pomocą tej samej, od wieków wypróbowanej metody. Pod tym względem król Dawid stanowi heroiczny wyjątek. Wysłał męża Batszeby na wojnę i pewną śmierć, chociaż mógł po prostu omotać kobietę komplementami i złotem. Mimo swego podeszłego wieku.

Wspominam ten czas pustki i widzę nagle wielki wór. W tym wielkim worze mieści się namiot i tajemnica mojej najbliższej przyszłości. Instytucja turystyczna zorganizowała wycieczkę autokarową do Jugosławii. Wycieczka, podobnie jak inne ówczesne dokonania władz i organizacji, miała na celu zbliżenie nas do bratniego narodu, a właściwie bratnich narodów Jugosławii. Prowadziła jednak docelowo do państwa rządzonego przez niedawnego „psa łańcuchowego kapitalizmu”. Nie gwarantowała więc dewiz. Poza namiotem, który miał służyć za jedyny dostępny hotel, wymagała też przygotowania niepsujących się racji żywnościowych na dwa tygodnie oraz konfidencjonalnego pakunku z kryształami na prywatny exchange, czyli nielegalną wymianę.

Pamiętam, że dojechałam taksówką na miejsce zbiórki. Taksówkarz wyjął i postawił na chodniku wór i torbę. Nie wiedziałam jednak, jak przenieść te ciężary do autokaru. Kiedy rozglądałam się bezradnie dookoła, podszedł do mnie kolega Rysiek, mój szef, dżentelmen wobec wszystkich kobiet, zwłaszcza samotnych, i przedstawił brata Jurka. Również uczestnika wycieczki. Jurek ze sportową wprawą – jak się później okazało – pilota chwycił i postawił w luku wór, przeniósł moją torbę do autokaru, a kiedy usiedliśmy gotowi do drogi, zajął miejsce obok mnie.

Od razu zorientowałam się, że brak mu swobody towarzyskiej brata, z pewnością jednak potrafi znaleźć się w sytuacjach na swoją miarę. Choćby w kasynie dla oficerów czy w jakimś przydrożnym barze. Jest też człowiekiem energicznym, pogodnym i bezpośrednim. Po paru godzinach jazdy i zdawkowej rozmowy wyciągnął z torby puszkę z nalepką swinnaja tuszonka, otworzył ją za pomocą małego, ale ostrego myśliwskiego noża. Położył na papierze grube pajdy chleba, a między siedzeniami ustawił termos i dwa plastykowe kubki z napisem „Ludowe Wojsko Polskie”. Kiedy nadziewałam na nóż pierwszą warstwę tuszonki, powiedział coś w rodzaju „świeża, prosto z Sojuza” i zaczął się śmiać, a właściwie rechotać w taki sposób, że i ja się roześmiałam.

Oczywiście nie śmieszył mnie dowcip Jurka, ale sytuacja, w jakiej się znalazłam. Sprowadzona nagle na wieczorek zapoznawczy dla wojskowych i ich rodzin z sałatką i piwem na bufecie oraz muzyką w wykonaniu amatorskiej orkiestry dętej. Nie mogłam jednak powiedzieć, że źle się bawiłam. I że uciekające przed autokarem drzewa, domy i pola napawały mnie smutkiem. Razem z nimi uciekałam od przeszłości z dwoma starszymi ode mnie mężczyznami. Uświadamiałam to sobie, patrząc na Jurka. Był moim rówieśnikiem, a przez to kimś bliższym mi niż Adam i Michał. Obserwowałam w myślach Adama i Michała z odrazą. Jak dwa wampiry chłepcące moją młodą krew.

Jechaliśmy na południe po słońce, tymczasem gnał za nami deszcz. W Czechosłowacji i na Węgrzech mżył i siąpił, przenikając wilgocią twarze, włosy, ubrania, wnętrze autokaru. Na północy Jugosławii skraplał się w jednostajnych pochlapywaniach, które zbierały się w bajora, kiedy docieraliśmy do pól namiotowych. Tak zwane śledzie służące do napinania i przytwierdzania namiotów wbijaliśmy w czerwonawą maź. Na mokre ściany naszych „hoteli” zaczęły wyłazić czarne robale, które strzepywaliśmy co rano, pakując bagaże do luków. Cały autokar dekorowaliśmy wilgotnymi częściami garderoby. Na półkach nad głowami wisiały teraz skarpety, widoczne mimo zręcznego ułożenia majtki, kalesony i staniki. W przejściu między fotelami ustawione były rzędy zalatujących stęchlizną butów. W czasie całodziennego przejazdu żywiliśmy się suchym prowiantem. Za to późnym wieczorem wyciągaliśmy puszki i kuchenki gazowe, które rozstawialiśmy w przedsionkach ubikacji. Jedynych miejscach, gdzie w każdym razie nie padało. Wodniste zupki smakowały wtedy jak wykwintne buliony.

W drodze do Dubrownika zaskoczyła nas „susza”. Deszcz przestał padać. Rozbiliśmy więc namioty na prawie twardym gruncie i rozwiesiliśmy pranie na linkach umocowanych wokół obozowiska. Spontanicznie zdecydowaliśmy, że ten wieczór spędzimy w najbliższej knajpie, by uczcić niespodziewany koniec pory deszczowej. Knajpa nie była ani najbliższa, ani wystawna, ale gościnni Chorwaci przyjęli nas entuzjastycznie. Zamaszyście klepali po plecach mężczyzn, a kobiety obejmowali, niby to prowadząc je do reprezentacyjnych stolików.

Jakie dania nam zaserwowali, nie pamiętam. Wiem tylko, że piliśmy wino o nazwie proszek i słuchaliśmy muzyki, którą lansowała miejscowa szafa grająca. W jej repertuarze powtarzał się modny wówczas taniec shake wykonywany przez większość uczestników zabawy na tarasie. Znalazłam się tam w ramionach Jurka, nie bardzo wiedząc, jak się tańczy shake’a. Po trzech butelkach proszka nabrałam jednak pewności siebie. A rozstawieni w strategicznych punktach kelnerzy oklaskiwali nas jako parę.

Niestety, powrót zastał nas w dramatycznych okolicznościach. Z niewidocznych wieczorem chmur lunął nagle deszcz. Nie kubły, ale całe beczki i kadzie wody zaczęły się wylewać z dziur w niebie. Droga, i tak wystarczająco grząska, zamieniła się w gliniastą breję, w której każdy krok groził poślizgiem. A co gorsza, w ciemnościach nie było widać świateł oddalonego o pięć kilometrów miasta, latarenek zamkniętej knajpy, ani jakiejkolwiek zapowiedzi kempingu. Ja w każdym razie na pewno bym go nie znalazła, ale dla Jurka, który musiał wyprowadzić samolot z każdej pogody, nie było to takie trudne. Doprowadził mnie, trzymając mocno za ramię, do obozowiska i nawet znalazł wolny namiot. W tych warunkach nie było ważne, do kogo należy, chociaż rano okazało się, że do mnie.

Śpiwór był wilgotny i zimny, ale w ogóle tego nie czułam. Palił mnie żar rozkołysanej namiętności i tkliwe drżenie spełniających się pragnień. Młodej kobiety, jaką byłam i młodego mężczyzny, jakim był Jurek. Nazajutrz rano otworzyłam namiot i tuż przed nim zobaczyłam sporą sadzawkę. Pływała w niej ostatnia para suchych wczoraj tenisówek. Ale nawet ta tragedia nie ochłodziła moich uczuć. „Jesteś jak młody bóg!” – powiedziałam do budzącego się Jurka. „Ej, Kryśka, nie żartuj” – odpowiedział Jurek nie bardzo pewny tego, co miałam na myśli, po czym zajął się wyławianiem moich tenisówek.

Dopiero teraz dostrzegłam, jak przystojnym i atrakcyjnym mężczyzną jest Jurek. Ile radości i energii kryje się pod jego pozorną nieśmiałością. Tym łagodnym, lekko speszonym uśmiechem, który rozjaśnia mu twarz, kiedy mowa jest o czymś, czego nie zdążył się jeszcze nauczyć. Jak jego wesołe, niebieskie oczy czekają na coś ciekawego, zabawnego, czemu można by się przyjrzeć i co można powtórzyć. A zgrabna sylwetka pilota z największym trudem utrzymuje się w stanie spoczynku. Dopiero później uświadomiłam sobie, że ten nieśmiały błękit oczu i jasna twarz blondyna mogą zmylić. Bo Jurek ma także murzyńskie, drobno kręcone włosy i temperament afrykańskiego tancerza, choć urodził się w gospodarstwie pod Sandomierzem i tańczy prawie tak samo walca jak tango. Minęło wiele niemiłych zdarzeń, zanim się dowiedziałam, że „młody bóg” ma także podstępną naturę Greka. Potrafi kłamać, oszukiwać i zdradzać, rumieniąc się niby z zakłopotania.

Po powrocie z Jugosławii Jurek zamierzał rozwieść się z żoną, pozostawić pod jej opieką córkę i ożenić się ze mną. Snuliśmy razem plany podziału willi i przeniesienia Moniki do innej szkoły. Jego żona nie miała jednak zamiaru rezygnować z połowy majątku, a gospodarska rodzina nigdy by się nie pogodziła z rozwodem. Rozwód zachwiałby przecież własnością hektarów żyznej sandomierskiej ziemi, dochodowych sadów i dobrze prosperującej cegielni. A taki dylemat był zbyt trudny nawet dla rolniczego syna, który chwilowo utrzymywał się z pracy w wojskowej komisji do spraw wypadków lotniczych. Mówiliśmy więc wprawdzie nadal o rozwodzie, ale zaangażowanie Jurka jakby straciło na szybkości i sile. Zmieniał temat, kiedy zadawałam mu pytania. Nieoczekiwane przeszkody piętrzyły się przed nim nawet w najmniej oczekiwanych momentach. „O piątej spotkamy się u adwokata” – mówiłam. „No nie, nie zdążę”. „Dlaczego?”. „Muszę się przebrać po pracy w cywilne ubranie”.

Następnych sześć lat było już tylko zabawą w chowanego. Jurek jechał ze mną na sylwestra do hotelu w Sandomierzu, ale w bagażniku miał zapakowany sztucer. Zamierzał niby polować, choć jedyną do upolowania zwierzyną byłam ja. Wiedziałam o tym i czułam się upokorzona. Wypiłam nawet za dużo szampana. Ale kiedy rano obudziłam się w pokoju hotelowym i zobaczyłam na krześle balową suknię złożoną po wojskowemu w kostkę, zaczęłam się śmiać.

Całe dnie i miesiące wpatrywałam się w telefon, czekając, aż do mnie zadzwoni. Często dzwonił ukradkiem, mówił ściszonym głosem, żeby ktoś w domu nie usłyszał naszej rozmowy. Nie mógł przyjechać. Właśnie wtedy, kiedy go potrzebowałam. W święta, na imieniny, po południu, kiedy była ładna pogoda. Spotykał się ze mną, jeśli zwalniała go od małżeńskich obowiązków nieobecność żony. Nienawidziłam tej żony, choć właściwie powinnam nienawidzić jego. Często dzwoniłam do Jurka do pracy. Odpowiadał wtedy energicznie: „Major.” i podawał swoje nazwisko. Zwykle chwilę żartowaliśmy, a potem umawialiśmy się. Któregoś dnia powiedział jednak z pewnym smutkiem, że nie może przyjechać. Popsuła się rura wydechowa i trzeba odstawić samochód do warsztatu. Taka była nasza ostatnia rozmowa. Muszę przyznać, że żaden mężczyzna przedtem ani potem nie kończył romansu ze mną w tak niezwykły sposób.

Wiele lat później dowiedziałam się od koleżanki, że Jurek umarł. Koleżanka widziała podobno jego nekrolog, ale z jakiegoś powodu, może dlatego, że to ponure zdarzenie zmyśliła, nie zachowała gazety. Romantyczna próbowała oczywiście wyobrazić sobie bohaterską śmierć Jurka w katastrofie lotniczej. W czasie lądowania na iskrzącym się betonie. O tym iskrzącym się betonie i o podwoziu, które zapomniał uruchomić, opowiadał sam Jurek, rechocząc nad kuflem piwa. Rozsądna w całą tę historią bohaterskiego pilota nie wierzyła. Dla niej pilot umarł dawno temu śmiercią powolną i niezupełnie bezbolesną. Przez zapomnienie. Kiedy sobie o nim przypomniałam, pomyślałam, że wykończył go pewnie rak prostaty i zbliżająca się starość. Jako starzejący się mężczyzna dołączył do zasłużonego czyśćca, w którym wspominali już swoje grzechy dwaj inni zatwardziali kłamcy mojego życia. Wiedziałam, że nic tych trzech właściwie nie łączyło – ani pochodzenie, ani wygląd, ani charakter. Z wyjątkiem wspólnego celu: próbowali zmarnować mi życie, żeby ich życie było trochę przyjemniejsze. Za co Opatrzność, w którą staram się wierzyć, wyznaczyła im chyba godziwą karę.

Już jako krytyk teatralny wyjechałam do Frankfurtu nad Menem, zaproszona przez Centrum Sztuki Lalkarskiej. Wyłącznie z ciekawości zadzwoniłam po tylu latach do Michała i umówiłam się z nim. Spotkaliśmy się w podrzędnej kawiarni koło dworca. Michał był siwy i częściowo łysy. Siedział zgarbiony. Mówił przerywanymi zdaniami, niechlujnie, z akcentem sarkastycznego narzekania. Kiedy podeszła do nas kelnerka Murzynka, nie potrafił powiedzieć poprawnie jednego zdania po niemiecku. Murzynka pytała kilka razy: „Was wollen Sie bestellen? Co chce pan zamówić?”. Mówił, że całymi dniami stoi w sklepie. Pokazywał mi nawet ten sklep, a właściwie dość nędzny sklepik z papierosami, tanimi widokówkami i długopisami.

„A więc jednak handel po tylu latach ideologii klasy robotniczej i służby na posterunkach ubecji” – pomyślałam. A on wyjął długopis i wręczył mi go jako prezent dla Moniki. Dawniej obsypywał mnie złotem, a teraz ofiarowuje długopis. Chętnie rzuciłabym w niego tym długopisem, ale nie chciałam zwracać na siebie uwagi grupy operacyjnej, która i tutaj obserwowała mnie pewnie zza węgła. Nie bez powodu zwlekali z wydaniem mojego paszportu służbowego.

Myślę jednak, że najbardziej przygnębiająca była śmierć Adama. Ten czarodziej i prestidigitator, weteran wieczorków zapoznawczych i spotkań z byłymi towarzyszami broni, zamienił się na starość w kuchtę. Sprzątał w niewielkim spółdzielczym mieszkaniu, chodził na zakupy i gotował obiady dla trzeciej, o dwadzieścia pięć lat młodszej od niego żony. Od czasu do czasu przyjeżdżał do Moniki i do mnie niby znany nam były mąż i ojciec, ale nie rozpoznawałyśmy w nim dawnej huzarsko-lwowskiej osobowości.

Nadal wysoki, skurczył się jakby psychicznie, przycichł i spokorniał. Wiało od niego żalem i zdesperowanym poczuciem obowiązku. Pamiętam, że zawsze przynosił wiązankę kwiatów i słoiczek pełen własnych wyrobów. Raz były to korniszony, innym razem dżem z czarnych porzeczek. Aż któregoś dnia okazało się, że leży w szpitalu.

Nie byłam na jego pogrzebie, ale nawet trudno by mi było sobie wyobrazić długi kondukt opłakujących go żałobników. I rzeczywiście. Przyszło dwóch emerytowanych staruszków radiowców, i to też raczej z grzeczności. Księdza nie było z uwagi na ateistyczny światopogląd zmarłego. A tak zwany świecki mistrz ceremonii miał trudności z wystylizowaniem mowy pogrzebowej. Zwykle występuje w niej zalana łzami żona, wdzięczne za opiekę i wychowanie dzieci oraz przepełnieni szacunkiem współpracownicy. A tu – co w porę zauważyła Monika przy korekcie tekstu wystąpienia – dwie byłe żony, dziecko, które ojciec brał głównie na wyścigi konne i pochody pierwszomajowe, a wdzięcznych współpracowników brak. Kto z nich przyznałby się teraz do pracy dziennikarskiej sięgającej czasów Jaroszewicza, a nawet generalissimusa Stalina?

W pewnym momencie spojrzałam na cmentarzysko moich złudzeń i postanowiłam odbudować życie w zupełnie innym miejscu. Jak najdalej od instytucji turystycznej, w której przesiedziałam dziesięć lat. Przyrzekłam też sobie, że nie zdam się na łaskę i niełaskę następnego kłamcy. Wampiry rechotały pewnie, słuchając tych postanowień. Znały nie tylko własną przeszłość, ale i moją przyszłość.

Tymczasem zaczęło mi się przynajmniej układać życie zawodowe. W Departamencie Teatru, Muzyki i Estrady Ministerstwa Kultury i Sztuki powstał wakat. Żonę znanego krytyka teatralnego, podobno byłą aktorkę, której nigdy nie widziałam na scenie, najpierw znużył teatr, a potem Departament Teatru. Po ośmiu latach starań i pracy dziennikarskiej zawezwano mnie więc na rozmowę z dyrektorem. W skali urzędniczej cesarstwa Etiopii dyrektor mógłby dojść do stanowiska starszego doradcy – pomyślałam – podczas gdy znany mi sekretarz generalny w instytucji turystycznej dochrapałby się najwyżej posady pomocnika poduszkowego.

– Dlaczego chce pani tu pracować? – spytał dyrektor, obserwując mnie uważnie, ale życzliwie.

Oceniłam, że jest człowiekiem rozsądnym i że zdążył już przynajmniej przejrzeć moje artykuły. Kopie leżały na jego biurku.

– Tak wysokiej pensji nie możemy pani dać. Zajmujemy się kulturą – powiedział i uśmiechnął się znacząco.

– Z powodu tego japońskiego żołnierza – odpowiedziałam i po chwili wyjaśniłam. – Nie wiedział, że wojna się skończyła i przez dwadzieścia pięć lat ukrywał się w dżungli, ale potem wrócił do cywilizacji.

– Czy w tej turystycznej dżungli nie dotarła do pani wiadomość o Ministerstwie Kultury i Sztuki?

– Słychać było tam-tamy, ale brakowało miejsca w szałasie – powiedziałam.

Na razie rejestrowałam premiery w teatrach dramatycznych i reprezentowałam Departament na pośledniejszych imprezach. Według nieoficjalnej nomenklatury pracownicy dzielili się na biesiadników, których delegowano na przyjęcia i koktajle, oraz żałobników do noszenia wieńców na pogrzebach. Pierwszy wieniec niosłam za trumną stuletniej śpiewaczki operowej, o której nigdy nie słyszałam. Druciana konstrukcja utrzymująca palmowy podkład, a na nim goździki i róże, ważyła chyba dziesięć kilo, a cmentarną ścieżkę pokrywała warstwa lodu. „Gdybym tak wyłożyła się na tej ostatniej drodze primadonny” – myślałam z przerażeniem. I oczami wyobraźni widziałam wstęgi „Za zasługi dla sztuki” na mojej lichej jesionce.

Rozsądny i życzliwy dyrektor został, niestety, wkrótce odwołany. Rotacja na tym stanowisku była, przynajmniej dla mnie, zaskakująca. Za to system powoływania i odwoływania kolejnych dyrektorów robił wrażenie stabilnego. Obserwować mogłam jednak tylko ceremonię zamiany, ponieważ etap decyzyjny rozgrywał się w KC. Stąd wiceminister otrzymywał za każdym razem polecenie zwołania wszystkich pracowników Departamentu i stąd też dowożony był nowy dyrektor. Dotychczasowy dyrektor dowiadywał się o swojej „rezygnacji”, gdy ściskał dłoń następcy, co miało zarówno ideologiczne, jak i taktyczne wytłumaczenie. System gwarantował stałą gotowość do przyjmowania i wykonywania odgórnych decyzji, które w każdej chwili mogły obrócić się przeciwko osobie odpowiedzialnej za Departament. Jednocześnie akcentował naturalne hierarchie PRL-u. Od kolejnego plenum, czyli władzy ustawodawczej zaczynając, a na władzy wykonawczej właściwego instruktora kończąc.

Początkowo myślałam, że wybór nowego dyrektora to jakaś pomyłka. Wkrótce jednak przekonałam się, że zarówno jego osobowość, jak i sposób kierowania Departamentem zgadzają się z obowiązującym systemem. Dyrektor wzywał po kolei pracowników i pytał ich, jakie mają zakresy obowiązków. „Sztuka cyrkowa? Rozumiem. Będziecie teraz odpowiadać za teatry muzyczne”. „Estrada? Zajmiecie się odcinkiem teatru lalek”. „Festiwale? Uważam, że macie właściwe przygotowanie do nadzoru nad… – spojrzał na kolejny zakres czynności i zdecydował – nad naszą rachunkowością”.

Kiedy przypadła kolej na mnie, powiedziałam bez wahania: wpisuję daty premier do kartoteki. Poza tym roznoszę kwiaty na jubileusze i w miarę potrzeb na pogrzeby. I od razu zorientowałam się, że czeka mnie jakieś ambitne zadanie. „Bardzo dobrze – powiedział dyrektor – widzę, że jesteście kompetentna. Zajmiecie się teatrami dramatycznymi. A dziś zaniesiecie kwiaty do Wołłejko Czesława. Sekretarka zabezpieczy wam kwiaty”.

Od tej pory zaczęła się też moja kariera w Departamencie. Już nie tylko wpisywałam daty premier i roznosiłam wiązanki i wieńce dla jubilatów i zmarłych. Okazało się, że jestem odpowiedzialna także za stylizację listów gratulacyjnych i kondolencyjnych. A były ich dosłownie masy. Na szczęście znalazłam w szufladzie mojej poprzedniczki zestaw wzorów. Wystarczyło odpowiedni tekst skopiować albo w najgorszym razie skompilować z innym. W każdym razie stanęłam chyba na wysokości zadania, bo wkrótce dostałam jeszcze poważniejsze zlecenie. Miałam pisać oceny sezonów teatralnych.

Oceny opierały się na statystyce premier. Wymagały jednak uchwycenia właściwych proporcji liczb i tendencji ideowo-artystycznych. Tak, żeby nie trzeba było biegać po kolejne wytyczne, a potem przepisywać tekst ponownie. Struktura była z góry ustalona. Zaczynała się od klasyki polskiej, którą powinna reprezentować odpowiednio wysoka liczba premier. Subtelność autora opracowania wyrażała się jedynie w „słusznych” przykładach wybranych spośród różnych inscenizacji.

Z jednej strony mogły to być inscenizacje dramatów Bałuckiego, np. Domu otwartego, albo Moralności pani Dulskiej Zapolskiej, piętnujące polską burżuazję. Z drugiej strony dobrze oceniane były również wszelkiego rodzaju kompilacje nawet trudnych ideowo dramatów romantycznych. Jednak pod warunkiem, że w końcowym efekcie prezentują myśl metaforyczną o niejasnym przesłaniu. Niezwykle ważną rolę odgrywali w takim wypadku młodzi reżyserzy, którzy polskich romantyków i ich patriotyczne dramaty przekładali na własne skojarzenia inscenizacyjne i szokujące często rekwizyty.

Dział drugi – współczesna dramaturgia polska – wymagał szczególnej troski. Departament spotykał się bowiem z ciągłymi zarzutami niedostatecznego zainteresowania twórczością rodzimą i młodymi, utalentowanymi dramaturgami. Rzeczywiście zgłaszali się oni codziennie, pozostawiając po sobie zwały tekstów na biurku odpowiedzialnego za ten dział specjalisty. Ponawiali też wizyty i domagali się zaliczek. W tej dziedzinie właściwym rozwiązaniem były hojne dotacje dla autorów i prowincjonalnych teatrów zawsze gotowych do wystawienia prapremier dobrze zapowiadających się sław. Po których na ogół wkrótce ginął wszelki ślad. Nie bez znaczenia była też osobowość kolegi odpowiedzialnego za ten właśnie dział dramaturgii. Był to człowiek o dobrym sercu, charakterze niezdecydowanym i skłonnym do ustępstw. Zdesperowany lub po prostu namolny dramaturg mógł mu po prostu wmówić wszystko.

Nie waham się stwierdzić, że każda ocena sezonu teatralnego poddawała mnie trudnej próbie. Szczególnie ryzykowny był dział dramaturgii krajów socjalistycznych. Trudności nastręczało zwłaszcza znalezienie wybitnych dzieł dramatycznych i teatralnych wśród prezentowanych premier. Kolejna adaptacja Dzielnego wojaka Szwejka nie rozwiązywała problemu, a Vaclav Havel był jako twórca i obywatel bratniego państwa socjalistycznego zbyt często izolowany, żeby mógł cokolwiek opublikować.

Jeszcze trudniejsza stawała się próba ukazania w świetle reflektorów wybitnych sztuk radzieckich. W tej sytuacji prawdziwym sukcesem okazywał się co roku Festiwal Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach. Tu zawsze można było liczyć na ośmieszające carskich czynowników komedie Gogola i przedrewolucyjną melancholię Czechowa. Można się też było spodziewać licznej reprezentacji radzieckiej ambasady, którą górnicy i hutnicy wraz z urzędnikami podejmą chlebem, solą i wódką. Atmosfera stawała się czasami tak gorąca, że niektórzy przedstawiciele resortu tracili wprost głowy. Przez lata krążyła po Departamencie plotka, według której jeden z wicedyrektorów w przypływie uczucia serdecznej przyjaźni do narodów ZSRR wygłosił w czasie festiwalowego koktajlu przemówienie w imieniu Związku Radzieckiego.

W latach siedemdziesiątych funkcjonowało w Polsce sześćdziesiąt pięć teatrów dramatycznych o różnej renomie. Od Teatru Starego w Krakowie i Teatru Narodowego w Warszawie po placówkę w Gnieźnie czy Gorzowie Wielkopolskim. Dawna anegdota o głodnym aktorze zjadającym kotlet – rekwizyt po przedstawieniu, nie pasowała jednak do żadnego z powojennych artystów dramatycznych. Czy artysta grał Hamleta, czy trzymał przysłowiową halabardę, mógł liczyć na etat. Zresztą, jeśli nawet nie trzymał halabardy i nie wchodził na scenę, by oznajmić „do stołu podano”, też otrzymywał miesięczną pensję. Popyt na teatr był w tych czasach ogromny. Może nie tyle wśród widzów, co w kołach partyjno-rządowych. Większość sekretarzy wojewódzkich i dzielnicowych domagała się własnych trup teatralnych. Każdy z nich chciał być mecenasem sztuki i propagandy.

Częściowo pewnie też dlatego moja wprawa w stylizowaniu listów gratulacyjnych i kondolencyjnych, jak również zręcznie sformułowane oceny sezonów teatralnych spotkały się z uznaniem. Przybył wprawdzie nowy dyrektor, ale i jemu potrzebny był ktoś „piszący”. Podwyżki pensji nie dostałam, ale awansowano mnie na stanowisko starszego specjalisty i wciągnięto na listę wyjazdów zagranicznych. Koleżanka z pokoju, jak się później okazało, oddelegowana wprost z milicji obywatelskiej do „nadzoru nad techniką oświetleniową w teatrach”, patrzyła na mnie zawsze bardzo życzliwie. Ile razy ktoś przyszedł w sprawie pisma, które trzeba było zredagować, klepała mnie po ramieniu i mówiła: „Ona to na pewno napisze”.

Na początku grudnia okazało się, że pozostał jeden niewykorzystany wyjazd do Norwegii. Krytycy i artyści szykowali się już do świąt, więc nie wyrażali chęci wyjazdu. Koledzy liczyli na Paryż, ewentualnie Londyn, ponadto nie znali angielskiego. Wybór padł więc na mnie. Kiedy przedstawiono mi cel podróży, zażartowałam: „Jak w grudniu i do Norwegii, to na najdalszą Północ”. A koleżanki z Departamentu Współpracy z Zagranicą potraktowały mój żart poważnie. „Najpierw, oczywiście, Oslo, potem Trondheim, a na końcu Tromsø”. „Gdzie jest to Tromsø?” – zapytałam. „No, na najdalszej Północy” – usłyszałam odpowiedź. Po czym wręczono mi bilety oraz diety w koronach.

Dziś już nie pamiętam przedstawień, które obejrzałam w Oslo, ani rozmów, jakie przeprowadziłam z kolegą reprezentującym norweski Departament Teatru. Za to przed oczami mam wciąż wielką ciemność, która zapada wcześnie za dnia i zapala się od razu tysiącem świateł. Świec, świeczek, kinkietów, lichtarzy, żyrandoli i lamp. Widzę też ulice zagęszczone sklepami, które pęcznieją od przedświątecznej oferty towarów. Po stosach swetrów, luksusowej bielizny i piramidach eleganckiej zastawy stołowej biegają, tańczą i podskakują figury krasnoludków. Ich beztroska różni się zdecydowanie od sierioznej podejrzliwości Dziadka Mroza, który w Domach Towarowych Centrum obserwuje granatowe jesionki, brudnoszare swetry z dekoltem w serek oraz obszerne majtki w kolorze ceglanego różu.

Zdumiewa mnie trwający chyba całą noc ruch na ulicach miasta. Kiedy wracam do hotelu po przedstawieniu prawie koło północy, witają mnie wciąż otwarte bary, kawiarnie, a nawet stoiska z owocami. We wspomnieniach pozostaje mi jednak najdłużej teatralna szatnia. Jest to po prostu hol, do którego wchodzi się wprost z ulicy. Są tu wieszaki i półki, ale ani śladu szatniarzy. Każdy wchodzi i wiesza swoje okrycie, a po przedstawieniu zabiera je i wychodzi. Moją starą jesionkę wieszam między karakułowym futrem i kurtką z norek. Po przedstawieniu obydwa cenne okrycia wiszą na swoich miejscach.

Podróż z Oslo do Trondheim odbywam pociągiem ekspresowym w dziesięć godzin. Za mrocznymi oknami wagonów bieleją zaspy śnieżnych pól i od czasu do czasu czernieją lasy. „Ile to może być mil?” – pyta mnie ktoś po angielsku. Ale ja nie mam pojęcia. Nie mam nawet pojęcia, co zastanę na miejscu. Przypadkowi znajomi z pociągu odwożą mnie do hotelu, który okazuje się schroniskiem Armii Zbawienia. O świcie budzą mnie psalmy.

Na dworze jest szarawo i mroźno. Minus dwadzieścia pięć stopni. Zgodnie z programem mogę spodziewać się obiadu, na który zaprasza mnie dyrektor miejscowego teatru, o godzinie piątej. Do tego czasu musi mi starczyć czerstwa bułka. Tu nie ma ani barów, ani kawiarni, albo po prostu w niedziele są pozamykane. Po zwiedzeniu katedry i godzinnym spacerze drętwieję z zimna. Czuję na twarzy lodowatą sadź, a dłonie nawet wetknięte do kieszeni wydają mi się atrapami z twardego drewna. Wracam więc do psalmów. Kiedy o piątej znajduję restaurację, okazuje się, że jej specjalnością są ryby i owoce morza, na które jestem uczulona. Już same nazwy wywieszonego na zewnątrz menu przyprawiają mnie o mdłości. Tymczasem dyrektor teatru zaprasza na specjalność zakładu – zupę z krewetek.

W czasie lotu okazało się, że Tromsø leży za kołem podbiegunowym w takiej odległości od Trondheim, że konieczne są trzy śródlądowania. Ilekroć samolot przygotowywał się do jednego z nich, pytałam stewardesę: „Czy to Tromsø?”. I otrzymywałam odpowiedź: „Jeszcze nie”. Po sześciu godzinach doleciałam wreszcie na miejsce i, jak mi się wydawało, wylądowałam w igloo. Białej kuli otoczonej wszechogarniającą ciemnością. Było tu jednak nowoczesne lotnisko i czekały na pasażerów taksówki. Mogłam więc dojechać do hotelu.

Tym razem nie zakwaterowano mnie nawet w schronisku Armii Zbawienia, ale po prostu w średniej wielkości baraku. Staruszek portier nie mówił po angielsku, zdobył się jednak na pytanie: „What country are you from?”. Odpowiedziałam: „From Poland ”, a on podsunął mi stary brulion, do którego miałam się wpisać. O dwunastej w grudniową noc za kołem polarnym moja odpowiedź zrobiła na nim pewne wrażenie.

Pokój hotelowy miał powierzchnię na tyle dużą, że mieściło się w nim wąskie łóżko, stolik i szafka. Kiedy zbudziłam się po iluś godzinach snu, nie mogłam się zorientować, czy już jest dzień, czy jeszcze noc. Za oknem było nadal ciemno, a mój zegarek wskazywał godzinę dziesiątą. Wydedukowałam, że musi to być dziesiąta rano i udałam się do jadalni. Norwescy goście kończyli już jeść śniadanie. Na każdym stole leżał przedmiot, którego przeznaczenia nie mogłam się domyślić. Nie pasował ani do chrupkiego chleba, ani do masła. Musiał więc w jakiś sposób – dedukowałam – wiązać się z żółtym serem. Chwyciłam więc za trzonek i próbowałam łupać ser. Efekt był jednak tylko taki, że goście hotelowi zaczęli na mnie patrzeć ze zdziwieniem. Później się dowiedziałam, że był to rzeczywiście nóż do sera, choć noża wcale nie przypominał.

Przed południem miałam odwiedzić miejscowe muzeum ze światowej sławy zbiorami sztuki i rzemiosła lapońskiego, a potem pójść do teatru. Muzeum faktycznie istniało i posiadało wspaniałe eksponaty, które obejrzałam. Zdobyłam nawet bardzo obszerne informacje na temat hodowli i hodowców reniferów. Kiedy jednak zapytałam o teatr, dyrektor muzeum nie mógł opanować zdziwienia. „Teatr w grudniu? Przyjeżdża tu niewielki zespół teatralny, ale tylko w lecie”. Nie pozostawało mi nic innego, jak tylko wrócić do baraku. Nie wiem, jak by mi się to udało, gdyby asystent dyrektora nie odholował mnie sprzed muzeum po lodowych górach i śnieżnych zaspach pogrążonych w całkowitej ciemności. Od czasu do czasu widziałam tylko ponad nimi gorejące gwiazdy betlejemskie podświetlone żarówkami.

W baraku powitała mnie ciemność, czerstwa bułka i kilkanaście godzin oczekiwania na samolot do Oslo. Ratunku przed kompletnym zwątpieniem szukałam w Biblii leżącej na stoliku koło łóżka. Z jednej strony był tekst norweski, a z drugiej angielski. Cały czas krążyła mi jednak po głowie uparta myśl: „Jak tu można żyć?”.

Samolot przyleciał do Oslo w przewidzianym czasie. Również samolot z Oslo do Kopenhagi wylądował zgodnie z planem. Trudności zaczęły się, kiedy w Kopenhadze odkryto, że polski samolot do Warszawy jest oblodzony. Na płycie lotniska pojawili się od razu technicy z przyrządami do spryskiwania, ale czas oczekiwania na odlot przedłużał się. Pasażerowie byli poirytowani. Koło mnie chodził w kółko mężczyzna ze skórzaną dyplomatką i cały czas mówił do siebie po angielsku: „No ile to jeszcze będzie trwało?! Tyle godzin lotu i do tego czekanie”. „A ile czasu pan leciał do Kopenhagi?” – zapytałam. „Lecę z Kopenhagi do Warszawy” – odpowiedział. Zaczęłam się śmiać, więc spojrzał na mnie zdziwiony. „Dla mnie to już dziś trzeci samolot” – wyjaśniłam. „A skąd pani przyleciała?”. „Z Tromsø!”. „A gdzie to jest?!”. „Za kołem podbiegunowym w Norwegii”. „Po co pani tam poleciała?”. „Żeby zobaczyć teatr.” „I jaki jest ten teatr?”. „Nie wiem, bo tam nie ma teatru. Przynajmniej w grudniu”. Razem śmialiśmy się jak szaleni. W dyplomatce zamiast akt znajdowała się seria płaskich butelek, z których korzystaliśmy solidarnie w czasie lotu. Anglik leciał do Warszawy jako ekspert od maszyn drukarskich, a umów na te maszyny widać na razie nie spisano. Tak też mogłaby się zacząć moja historia szukania Elofa.

Rozdział 4

To była droga, ale pochłonięta przez ciemności. Po obydwu jej stronach czerniały niewysokie wierzby z sękatymi pniami. Z pni wyrastały powykręcane, bezlistne szkielety gałęzi, które targał wiatr. Wichura gnała po niewidocznym niebie, rzucając w nie od czasu do czasu watę jaśniejszych obłoków. Tylko w krótkich chwilach jasności widać było gliniasty trop z sadzawkami zastałej, mulistej wody. Kiedy zapadał mrok, nie widać było śladu drogi, słychać było tylko za to pryskające pod stopami kamyki i mlaskającą glinę.

Brnąc po niej, czułam, jak bardzo ciąży mi walizka, którą niosę. Ale wiedziałam, że muszę ją nieść. Na plastykowym uchwycie wspierała mnie ciepła dłoń Moniki. Dorosłej, może nawet silniejszej ode mnie. Tylko że ta dłoń zamieniła się nagle w rączkę dziecka, bezradną poduszeczkę z króciutkimi paluszkami. Kiedy je chwyciłam, żeby poprowadzić Monikę, walizka osunęła się w gliniastą sadzawkę. A sadzawka jak jakiś głodny potwór wessała walizkę, bulgocząc i mlaskając.

Ciągle gnębiły mnie koszmarne sny. Nie zawsze budziłam się z nich rano. Niekiedy straszyły mnie przez długie godziny dnia. W pracy i w domu. Romantyczna wpadała wtedy w popłoch. Zwykle z powodu pieniędzy. A Rozsądna śmiała się: „Japoński żołnierz wrócił do cywilizacji, ale zostawił w dżungli kasę i nie może jej teraz znaleźć” – mówiła. Ale i ona wiedziała, że muszę pracować dzień i noc, żeby wyżywić trzyosobową rodzinę.

Po jakiejś wycieczce w góry, a może po powrocie z kolonii, zostało w domu drewniane pudełko z rzeźbioną przykrywką. Był na niej uwieczniony zakopiański góral z ciupagą i fajką. W pudełku chowałyśmy comiesięczne przychody, których nigdy nie mogłyśmy zbilansować z wydatkami. Mama prowadziła zeszyt z kolumnami liczb: mąka, chleb, cielęcina od chłopa. Monika sprawdzała każdy zapis, a ja zaczęłam już nawet pisać na zlecenie przemówienia dla ministrów, rozszerzając o ten niewdzięczny gatunek twórczość dziennikarską. Ale pudełko z góralem pustoszało przed końcem każdego miesiąca. Odpowiadając na hasło kierowniczego organu partii, społeczeństwo pomagało Gierkowi, Gierek pomagał części społeczeństwa, ja jednak jako bezpartyjna do tej części nigdy nie należałam. Inni budowali dacze, dostawali talony i kupowali maluchy, a ja byłam zadowolona, że co miesiąc dostaję chwilówkę.

Sprawa tak zwanego „chłopa od cielęciny” była kiedyś warunkiem naszej egzystencji, a dziś może odtwarzać koloryt lokalny lat siedemdziesiątych. W tamtych czasach szeroki był tylko asortyment kartek. Na mydło, na buty, na mięso. W sklepach natomiast panowały „przejściowe trudności”, czyli tak zwane nagie haki. Niekiedy, zwłaszcza przed zbliżającymi się świętami państwowymi, „rzucano” kiełbasy, salcesony i kości imitujące mięso. Zbierały się też przed sklepami kolejki i spontanicznie organizował społeczny nadzór nad kolejkowym porządkiem. Pewne mięso można było jednak kupić tylko od chłopa.

Nie wiem, czy nasz „chłop” był rzeczywiście chłopem, czy li zaliczał się do ludu pracującego wsi według obowiązującej nomenklatury. Z pewnością jednak ciężko pracował, przygotowując dwa razy w tygodniu transporty cielęciny, którą kamuflował w starym samochodzie marki Warszawa i przywoził do swoich miejskich klientów. Musiał być człowiekiem odważnym i zdolnym do porozumiewania się z dyżurującą na drogach milicją obywatelską. Względy ideologiczne zobowiązywały przecież funkcjonariuszy do konfiskaty nielegalnych dostaw i naliczania mandatów.

Na początku lat osiemdziesiątych wydawało mi się, że gorzej już być nie może. Kiedy otrzymałam połowę honorarium autorskiego za książkę o dramaturgii dla dzieci, kupiłam dwie pary zimowych butów. Po jednej czwartej wynagrodzenia za parę. Buty były u dołu ze skóry, ale cholewki miały plastykowe. Po jednym sezonie rozsypały się na części nie do złożenia. Kiedy o nich myślę, przypominają mi się sandały espadryle i mój pobyt na Kubie. Doświadczenia kubańskie utwierdziły mnie w przekonaniu, że prawdziwym znawcą polityki ekonomicznej obozu tak zwanych państw socjalistycznych był Witkacy. To przecież on napisał, że nie ma tego złego, co by na gorsze nie wyszło.

Na Kubie miał się odbyć międzynarodowy festiwal teatralny z udziałem zespołów hiszpańskojęzycznych. Na tę atrakcyjną niewątpliwie imprezę nikt się jednak nie chciał wybrać. Przynajmniej spośród tych osób, które mogły wybierać. Zaproponowano więc mnie jako przedstawiciela ministerstwa. Pamiętam, że przez tydzień marzyłam o słońcu, palmach i architekturze kolonialnej. Nie mogłam się doczekać wyjazdu. Podróż samolotem polskich linii lotniczych do Madrytu, gdzie miałam się przesiąść do samolotu kubańskiego, zderzyła się jednak z wiatrem wiejącym w złą stronę. Musieliśmy więc lądować w Genewie i czekaliśmy na tamtejszym lotnisku pięć godzin. Gospodarze lotniska zaproponowali do wyboru albo kanapkę, albo kawę – gratis. Wybrałam kawę, na kanapkę nie miałam diety.

Kiedy odlatywałam z Genewy do Madrytu, samolot kubańskich linii lotniczych leciał już do Hawany, a następny miał zaplanowany rejs za trzy doby. Na pokładzie naszego samolotu znajdował się jednak – na szczęście – reprezentant LOT-u. Gdy się o tym dowiedziałam, przedstawiłam się od razu, prosząc o pomoc. I rzeczywiście przedstawiciel załatwił mi zamianę biletu i hotel na czas oczekiwania. Powiedział też, że walizkę mogę zostawić na lotnisku i zabrać ją dopiero przed odlotem.

Hotel znajdował się bardzo blisko lotniska i był naprawdę elegancki. Problemy nastręczało tylko moje ubranie. Otrzyma łam kupony na trzy posiłki dziennie, ale wstyd mi było schodzić do wykwintnej restauracji w wytartej spódnicy, własnoręcznie zrobionym swetrze i tandetnych botkach. Tylko głód przełamywał moje opory. Drugiego dnia zrezygnowałam jednak z posiłku, za to – jak pomyślałam – z pełnym usprawiedliwieniem, wzięłam z barku wodę mineralną i wypiłam ją. Kiedy opuszczałam hotel w dniu odlotu, recepcjonista zwrócił mi uwagę: „Proszę pani, musi pani uregulować rachunek”. „Jaki?” – zapytałam przerażona. „Za wodę mineralną”.

Poczułam się jak oszustka opuszczająca chyłkiem restaurację, nie uiściwszy rachunku. Wyjęłam portfel i pokazałam wszystkie pieniądze, jakie miałam. Były to polskie złotówki, enerdowskie marki i plik banknotów z wizerunkiem kubańskiego przywódcy. Recepcjonista zamilkł z wrażenia na widok takiej ilości bezwartościowego papieru, z którym gość hotelowy udaje się z Europy na Karaiby. I niczego już ode mnie nie żądał.

Na lotnisku otrzymałam kartę pokładową samolotu hiszpańskich linii lotniczych udającego się do Montrealu. W Montrealu miałam przesiąść się do samolotu kubańskiego i polecieć wprost do Hawany. Przed odlotem upewniłam się, że moja walizka znajdzie się na pokładzie razem ze mną. Kiedy po osiemnastu godzinach lotu wylądowałam w Montrealu, zaczęłam od razu szukać kubańskich linii lotniczych. Powstrzymał mnie miejscowy policjant: „A gdzie jest pani bagaż? – zapytał. – Lepiej niech go pani najpierw znajdzie”. I wtedy okazało się, że nie ma mojego bagażu. A ja muszę wypełnić kwestionariusz z masą pytań. Jaki jest kolor mojej walizki. Jakie znajdują się na niej nalepki. Jak rozmieszczone są rzeczy i jakie. Ledwie skończyłam pisać, a już wbiegła policjantka i pognała razem ze mną wprost do kubańskiego samolotu. Właśnie uruchamiano silniki.

Od razu zorientowałam się, że jest to lot czarterowy zorganizowany dla grupy kanadyjskich turystów. Kanadyjczycy ubrani byli w kolorowe szorty, lekkie koszulki i bluzki. Śmiali się i żartowali na temat przyszłych wakacji na Kubie. Nie dziwiłam się, że patrzyli zaskoczeni na mój ponury sweter, grubą spódnicę i zdeformowane botki. Myśleli pewnie, że pomyliłam samolot i nie mogę porozumieć się z załogą mówiącą po hiszpańsku. Po paru godzinach lotu, a dla mnie już po całej dobie, sytuacja zaczęła się jednak wyjaśniać. Wylądowaliśmy, grupa opuściła samolot, a ja udałam się za grupą w kierunku przejścia kontrolnego.

Stał tu dwumetrowy Murzyn i posługując się potoczystą angielszczyzną, zadawał rutynowe pytania. Mnie również zapytał, na jakie choroby chorowałam i czy jestem przeciwko czemuś zaszczepiona. Jakie przewożę rośliny, jeżeli jakieś przewożę. I analogicznie, czy towarzyszą mi członkowie rodziny ewentualnie zwierzęta. Dopiero po pewnym czasie zadał mi końcowe pytanie: „Jak długo zamierza pani pozostać w Varadero?”. „A co to jest to Varadero?” – zapytałam zaskoczona. Na co Murzyn odpowiedział z godnością przewidzianą dla nachalnych turystów: „Varadero to miejscowość, gdzie się obecnie znajdujemy”. Zanim skończył zdanie, chwyciłam podręczną torbę i pobiegłam z powrotem do samolotu. Pilot zwracał się właśnie do hiszpańskojęzycznej załogi słowami: „Pajdiom, rebiata” i za chwilę ruszyliśmy. Obecnie byłam jedyną pasażerką na pokładzie.

Następne lotnisko oświetlały na szczęście reflektory, tak że mogłam odczytać nazwę miejscowości. Tym razem dolecieliśmy do Hawany. Odległość między lotniskiem i miastem wynosiła jednak piętnaście kilometrów, a jakakolwiek komunikacja, poza urzędowymi i prywatnymi samochodami, na tej trasie nie istniała. Do hotelu miał mnie dowieźć pracownik polskiej ambasady, ale porozumienie się z ambasadą też nastręczało trudności. Na lotnisku znajdował się tylko jeden aparat telefoniczny, który nie zawsze działał. Ponadto na rozmowę trzeba było uzyskać zgodę żołnierzy rozlokowanych strategicznie wokół aparatu.

Postanowiłam porozumieć się z nimi w sposób najprostszy. Postawiłam torbę na podłodze i odegrałam pantomimę przedstawiającą rozmowę telefoniczną. Znudzeni służbą żołnierze byli po prostu oczarowani. Głośno rechocząc, wręczyli mi słuchawkę i przewracając oczami, dali do zrozumienia, co myślą na temat takiej rozmowy o drugiej na ranem. Nie wiem, czy konsul odpowiadał ich wyobrażeniom, bo zaraz po jego przybyciu poszłam szukać walizki. Nigdzie jej jednak nie było.

Hotel Nacional reprezentował zabytkową architekturę kolonialną, o której marzyłam. Był to hotelowy pałac ze wszystkimi rodzajami ozdób wkomponowanymi w imponującą budowlę na wzgórzu, powyżej nadmorskiego bulwaru Malecon. Nigdy w życiu nie mieszkałam w tak okazałej hotelowej rezydencji ani nie zajmowałam tak pompatycznego apartamentu. Myślę, że w łożu ustawionym na środku sypialni zmieściłoby się sześć osób. Natomiast łazienkowa komnata mogłaby służyć mieszkańcom domu wycieczkowego. Żaden jednak dom wycieczkowy nie zapewniłby wycieczkowiczom takiego widoku na morze ani takiego zapachu bryzy wprost z Oceanu Atlantyckiego.

Mój zachwyt podupadł nieco, kiedy rano weszłam do łazienki i zobaczyłam rzucające się do ucieczki karaluchy. Znacznie większe niż podobne insekty żyjące w Polsce. A już do prawdziwej rozpaczy doprowadziło mnie pranie. Cały zapas czystej bielizny znajdował się w zaginionej walizce. Wieczorem uprałam więc majtki i rozwiesiłam w łazience. Miałam nadzieję, że następnego dnia będę je mogła na siebie założyć. Rano okazało się jednak, że są bardziej mokre niż zaraz po praniu. Ten delikatny problem wytłumaczyła mi jedna z pań w ambasadzie. Na Kubie schnie tylko to, co suszy słońce i wiatr. Poza tym panuje wszędzie „parówka”. Wilgoć wżera się w ubrania, meble, mury domów. Osiada w postaci zielonkawego, glistowatego śluzu na odpadkach. Odmalowuje ponure wzory pleśni na zabytkowych polichromiach.

Specyfika kubańskiego klimatu stała się więc dla mnie oczywista. Tyle że nadal nie wiedziałam, w jaki sposób mam do tego klimatu dostosować ubranie przywiezione wprost z polskiego zimna w lutym. Mogłam odłożyć do szafy jesionkę i futrzaną czapkę wraz z rękawiczkami i szalikiem. Pozostawał jednak sweter, spódnica i botki. Nieświadoma „przejściowych trudności” socjalistycznej Kuby, zapytałam, gdzie mogłabym kupić trochę ubrania. Miałam przecież bardzo dużo kubańskich peso.

Odpowiedziano mi półgębkiem, że kupić oczywiście mogę, ale tylko radzieckie wydawnictwa, albumy na przykład z zabytkami Moskwy czy Leningradu, albo wykorzystać moje diety w hotelowym barze. Kuba słynie ze wspaniałych koktajli i tej tradycji rewolucyjne zasady nie kwestionują. „No, ale ja nie mam co na siebie włożyć! Nie ubiorę się przecież w zabytki Leningradu!” – powiedziałam z wściekłością. A ambasada przyznała mi rację i panie zorganizowały charytatywną zbiórkę odzieży.

Następnego dnia otrzymałam spory tobołek. Znajdowały się w nim między innymi espadryle. Spadły mi jak z nieba, ponieważ zostałam zaproszona na spotkanie z ministrem kultury Kuby i jako jedyna przedstawicielka Polski musiałam się na to spotkanie stawić.

Dół mojej kreacji składał się ze spódnicy w wyraziste kwiaty, niestety o dwa numery dla mnie za dużej. Górę stanowiła halka dość ciasna, na którą zarzuciłam góralską chustę w róże. Całość uzupełniały espadryle, czyli po prostu kapcie z płótna w szare paski na zelówce ze sznurka. Po pewnym namyśle doszłam do wniosku, że jako jedyna przedstawicielka Polski mogę zachowywać się tak, jakbym była ubrana w strój ludowy jakiegoś regionu. I z pewnością miałabym szansę zachowania godności narodowej i dostosowania się do norm kultury międzynarodowej, gdyby nie te koszmarne kapcie!

Delegacja międzynarodowa została wprowadzona do autokaru i udała się w kierunku pałacu ministerstwa. Początkowo pogoda była słoneczna, a kontakty przedstawicieli poszczególnych krajów – nawet nie tylko socjalistycznych – nacechowane wzajemną serdecznością. Ale w chwili, kiedy mieliśmy wysiadać z autobusu, lunął tropikalny deszcz. Kubańska Niagara zaczęła się nam wylewać na głowy, ramiona, ubrania, a nogami po kolana zapadliśmy się w prądach rwącej przed pałacem rzeki.

Kiedy dotarłam do marmurowych schodów i postawiłam na nich stopy, okazało się, że jestem bosa. Boso i w „stroju ludowym” stąpałam po schodach, u których szczytu witał każdego delegata kubański minister kultury. Rozsądna powiedziała, że wygląda jak sycylijski mafioso. Brakowało mu tylko kapelusza, okularów słonecznych i spluwy. Cały czas mówił jednak o pokoju i sukcesach narodu kubańskiego.

Te sukcesy miałam okazję obserwować przez dwa tygodnie. Ze zdziwieniem spostrzegłam, że przed restauracjami już od wczesnych godzin rannych ustawiają się kolejki. Potrzebę kolejek rozumiałam oczywiście, ale przed restauracjami?! Tymczasem sprawa była bardzo prosta. Na każdej kubańskiej ulicy znajdowały się dwie życiodajne instytucje: komitet obrony rewolucji oraz stołówka. Komitet bronił rewolucji przed wszelkiego rodzaju wrogami, a stołówka stołowała, ale chyba miała jakieś niedobory, bo ludzie byli głodni.

Każdy więc rozsądny Kubańczyk pracował, odkładał peso z podobizną przywódcy i raz czy dwa razy w miesiącu mógł się do syta najeść w restauracji. Socjalistyczne państwo mu w tym oszczędzaniu tylko pomagało. Ubranie i inne niezbędne artykuły wydawano w zakładach pracy. Nie istniały sklepy nawet z owocami, które można było obserwować wyłącznie na drzewach. Wydawać pieniądze można było tylko na radzieckie albumy. Nawet znaczne sumy, jeśli się ktoś uparł, żeby na przykład zebrać pełną dokumentację Pałacu Zimowego.

Przedstawienia festiwalowe odbywały się przeważnie wieczorem, całe więc przedpołudnia miałam wolne. Marzyłam o tym, żeby przejść się brzegiem morza. Tym brzegiem, który widać było z okna mojego pokoju. Wystarczyło wyjść z hotelu, przejść przez szerokość bulwaru Malecon i zejść na plażę. Tak to wyglądało z góry. Na dole jednak okazywało się niewykonalne.

Ani na bulwarze, ani na żadnej innej ulicy nie było przejść dla pieszych. Jeśli chciałam znaleźć się po drugiej stronie ulicy, musiałam przebiec slalomem między samochodami. Pewnie kiedyś, przed rewolucją, były to eleganckie i nowoczesne samochody różnych marek, ale teraz wszystkie nadawały się na złom. Wyobrażały cmentarzysko gruchoczących, rozpadających się części zardzewiałych karoserii, które pomysłowi Kubańczycy powiązali drutem i wprawili w ruch. Nie byłam pewna, czy są w nich jakieś hamulce.

Mówi się: Polak głodny to zły. Kubańczycy mimo głodu zachowywali stale dobry humor. Jechałam kiedyś dość zatłoczonym autobusem. W Polsce rozegrałaby się w nim na pewno niejedna przepychanka i kłótnia. Tu Kubańczyk wszedł z małym radiem, nastawił muzykę w gorących rytmach i wszyscy pasażerowie zaczęli tańczyć. Kubańczycy tańczyli wszędzie, gdzie tylko znaleźli jakiś skrawek wolnego miejsca i wolnego czasu. A ze znalezieniem czasu nigdy chyba nie mieli problemów.

Czas jest dla nich pojęciem nieokreślonym i rozciągliwym. To po prostu mañana. Czekałam na autokar, którym miałam pojechać do teatru na przedstawienie. Autokar się spóźniał. Organizatorzy gawędzili, paląc papierosy. „Kiedy wreszcie przyjedzie ten autokar?” – wściekałam się. Organizatorzy nie mogli mnie zrozumieć. „No przecież jak przyjedzie, to go pani zobaczy”. „Ale kiedy?”. „Jak przyjedzie, to wsiądzie pani” – odpowiadali z zupełnym spokojem.

Słońce Kuby przysłaniał jednak mroczny cień. Pod skórą południowej radości życia napinały się nerwy strachu. Nietrudno było dojrzeć niewielką grupę tych, którzy straszą. Jeszcze łatwiej obserwować tłumy różnokolorowych ludzi, którzy się boją. Zresztą Fidel Castro, uosabiający rewolucję, czyli wolę ludu, wyznaczał granice między dozwolonym i karalnym. Były to żółte krechy oddzielające budynki partyjne i rządowe od zwykłej rzeczywistości „rewolucyjnej” Kuby. Zawsze, kiedy wracałam z wieczornych przedstawień, bałam się, że przeoczę taką krechę, nie zrozumiem, co do mnie krzyknie po hiszpańsku żołnierz. I el fin. O jeden nabój mniej.

Jedno przedpołudnie przeznaczyli organizatorzy festiwalu na zwiedzanie zabytków. Zawiezieni zostaliśmy pod jakiś mur, za którym żołnierze odebrali nam wszystko, co mieliśmy w rękach, kieszeniach, na ramionach czy na plecach, a następnie zdeponowali nasze rzeczy. Potem zostaliśmy zrewidowani i pouczeni, że dookoła zabytku mamy iść pojedynczo, zachować przepisowe odstępy i pod żadnym pozorem nie oddalać się od trasy zwiedzania. Na wszelki wypadek otaczał nas kordon żołnierzy. Zabytek okazał się jachtem, na którym Fidel Castro przybył na Kubę, żeby przeprowadzić rewolucję.

Idąc równo, w postawie ruki pa szwam, wędrowałam wzrokiem pomiędzy jachtem i żołnierzami, a w myślach widziałam zabytki Hawany. Domy i zachwycające pałace, które zachowały dawne portale. Wystarczyło jednak zajrzeć przez otwory okien czy drzwi, żeby zobaczyć zarastające dżunglą ruiny. Wielkie krzewy wrastające w rzeźbione kolumny i pilastry. Liany karaibskiej roślinności pełznące po intarsjowanych podłogach. Rozbuchane dziką zielonością i kwiatami drzewa w otworach nieistniejących sufitów. W tych zabytkach można było spotkać spore rodziny z małymi dziećmi, rodzicami, starcami i całym przenośnym dobytkiem.

Rozumna zwróciła uwagę na to, że sama też skorzystałam raz z przywilejów „rewolucyjnego karnawału” na Kubie. I to była prawda, wymagająca jednak pewnych wyjaśnień. Na dwa dni przed odlotem zaproszono mnie do pokoju dyrektora hotelu, co było wielkim wyróżnieniem samo w sobie. Niezwykły był również powód tego wyróżnienia. Można powiedzieć, że leżał wprost na dyrektorskim biurku i został mi w miarę uroczyście wręczony. W środku znajdowało się wszystko, czego mi tak bardzo brakowało, czyli moja bielizna, ubrania, kosmetyki i sandały. Nie znalazłam tylko parasolki. Leżała natomiast paczka długopisów i paczka papierosów, które przeznaczyłam na prezenty.

Przy okazji spotkania wręczyłam odpowiedzialnej za naszą grupę Kubance odzyskane suweniry i na wszelki wypadek podziękowałam jej za odnalezienie walizki. Widziałam, że moja wdzięczność zrobiła na niej wielkie wrażenie. Pośpiesznie schowała rzeczy do torby i od razu zaproponowała mi wycieczkę do parku imienia Lenina. Park położony był w obszarze zieleni, dwadzieścia minut od centrum Hawany. Jechałam do niego autokarem z obstawą dwu opiekunów w cywilnych ubraniach. Ja z przodu, oni na tylnych siedzeniach. Przestrzeń między nami ziała pustką. Poza mną nikt w wycieczce nie uczestniczył. Kiedy dojechaliśmy do parku, ja szłam przodem, a moi opiekunowie parę metrów za mną. Nie mogłam się oprzeć wrażeniu, że jest to scena z Ojca chrzestnego i cały czas zastanawiałam się, czy ci z tyłu niosą strzelby. Te egzotyczne obrazy z Kuby często powracały w mojej pamięci. Wydawało mi się, że przed czymś mnie ostrzegają. Także w rzeczywistości PRL-u i ministerstwa.

Rozsądna drwiła ze śmieszności i zakłamania Departamentu. Ze złośliwym uśmieszkiem obserwowała „ideologiczną” walkę kultury masowej z artystycznymi ambicjami twórców. W Warszawie czy w Krakowie każda z tych kultur chodziła własną drogą. Wysyłała na scenę własnych wizjonerów. I rozliczała się wobec własnej publiczności. Na prowincji był to z konieczności wspólny front adeptów i adaptatorów, młodych gniewnych amatorów i starych zasiedziałych statystów. Nie miało większego znaczenia, czy się grało „do kamizelki”, czy do sali zapchanej przez miejscową jednostkę wojskową. Pusta sala zaczynała jednak kłuć w oczy i można było o tym pisać. Rozsądna pisała więc z właściwym sobie krytycyzmem i nikt jej w tym nie przeszkadzał.

Przeminęły czasy ministrów „ideologicznych”. Minister, który większość swoich wystąpień poświęcał płodozmianom i burakom, odszedł w niepamięć. Liczyły się teraz pieniądze i to, żeby je zręcznie liczyć. Artyści obdarzani byli szacunkiem i honorariami, pod warunkiem, że nie chodzili demonstracyjnie na śniadania wielkanocne do biskupa i nie recytowali patriotycznej poezji w kościołach.

Romantyczna miała jak zwykle w głowie same wizje i oczarowania. Od czasu do czasu przeżywała piękne przedstawienia. Ze wzruszeniem wstawała pod koniec spektaklu, by oklaskiwać świetnego aktora. Za grosze pisała po nocach sylwetki twórców sceny: Swiderskiego, Śląskiej, Mrozowskiej i odbierała podziękowania. Nie starczało tych wynagrodzeń na cielęcinę od chłopa, ale można było żyć uniesieniem przez pewien czas. Romantyczna potrzebowała iluzji, bo czasy stawały się coraz trudniejsze, a rzeczywistość nabierała kolorytu PDT-owskiej jesionki. Była szara i jakby jednostajnie brudna. Świat koloru, elegancji, swobody i wymienialnych pieniędzy zagrodzono żelazną kurtyną. Romantyczna mogła się przedostać na drugą stronę, kupić za zaoszczędzone diety modne buty, elegancki sweter czy choćby szampon i pastę do zębów. Ale nie na długo to wszystko starczało.

Romantyczną zżerało też poczucie osamotnienia. Siedziała w ministerialnym pokoju jak w klatce. Chodziła po zaniedbanych peerelowskich ulicach jak w kanionach powszedniości i smutku. Jeździła w delegacje, stojąc w brudnych korytarzach PKP wśród zaspanych i niedomytych ludzi z prowincji. Potykała się o nędzne tobołki ze zdobytym jedzeniem czy ubraniami. Tak mijały dni, miesiące i lata, podczas których nic nie zapowiadało poprawy, a strajki tak zwanych wichrzycieli budziły raczej lęk niż nadzieję.

Dziś, oczywiście, wszyscy mówią, że wierzyli w zwycięstwo Solidarności, ale wówczas, dwadzieścia osiem lat temu, ludzie się po prostu bali. O siebie, o swoje dzieci. Umierałam ze strachu, kiedy Monika strajkowała za zamkniętą bramą Uniwersytetu. Wybiegałam z ministerstwa, żeby sprawdzić, czy osławione ZOMO nie sforsowało bramy i nie zaczyna pałować studentów.

Opowiadano wtedy ponury dowcip. „Kiedy będzie Solidarność w Związku Radzieckim? Pierwszych transportów spodziewamy się w najbliższym czasie”. Nie zdziwiłabym się, gdyby autorem tego dowcipu okazał się jakiś ubek. Epoka „zwycięstwa rewolucji” kończyła się, ale władza tak zwana ludowa robiła, co mogła, żeby lud w to nie uwierzył. Zajął się zdobywaniem papieru toaletowego. Siedział w domu, kiedy pod balkonami jadą czołgi, a milicja obywatelska, rękojmia sprawiedliwości społecznej, ćwiczy wymarsze na najbliższych ulicach.

Dziś mówi się o horrorach, jakby to było jakieś niedawne odkrycie amerykańskiego kina czy może, sięgając w odleglejszą przeszłość, Edgara Allana Poego. Ale to nieprawda. Terror i strach są przecież stare jak świat. Każda tak zwana rewolucja terroryzuje zwykłych obywateli sprawiedliwością gilotyny i gułagu. A nagradza uśmiechem przywódcy na oficjalnym plakacie. Prywatnie wąsaty ojciec narodów radzieckich śmieje się pewnie pełną gębą, kiedy ogląda horror z dłonią mieloną w maszynce do mięsa. Co to dla niego jedna dłoń!

W takich czasach bardzo łatwo stać się bohaterem czy bohaterką. Zwłaszcza, kiedy się wspomina swoją ofiarność i wzniosłe czyny po wielu latach. Mogłabym i ja dołączyć do powiększającego się z roku na rok grona męczenników PRL-u. Zachowałam zaświadczenie komisji, która miała mnie usunąć z pracy, a całą moją rodzinę pozbawić środków do życia. Pamiętam ministra, bezpartyjnego człowieka kultury o nijakich poglądach politycznych i zdecydowanej woli zachowania pozorów władzy i autorytetu. Za państwowe pieniądze. Konkretnie trzydzieści milionów złotych. Sumę znalazłam w raporcie NIK-u.

Dziś, oczywiście, trudno zrozumieć całą tę sytuację. Kto by wyrzucał z pracy dziennikarza wykorzystującego w artykule dane NIK-u? Jakiś sfrustrowany brakiem popularności poseł może by się zainteresował sprawą, dając w ten sposób świadectwo swojej postawy obywatelskiej. Ale czasy się zmieniły. Obecnie były minister z godnością doświadczonego starca wykłada pewnie na bliżej nieokreślonej wyższej, choć prywatnej uczelni i cieszy się społecznym szacunkiem. Chodzi, podpierając się laseczką, i udaje myśliciela. A mnie pozostało jedynie pożółkłe zaświadczenie komisji. To zaświadczenie stanowi może nie jedyne, ale chyba najważniejsze wyjaśnienie, dlaczego zaczęłam nagle szukać „Elofa” i myśleć o emigracji.

„Ten twój były minister to prekursor – drwi Rozsądna. – Państwowe pieniądze rozdawał swoim prywatnym kolegom na eksperymenty. A oni eksperymentowali i eksperymentowali, a kasy wciąż było za dużo. Aż w końcu Urząd Skarbowy kazał im płacić podatek od tego prywatno-państwowego dochodu. Myślisz, że teraz takim eksperymentatorom można byłoby udowodnić jakieś nielegalne nadwyżki?!”.

W ponurych chwilach wracają do mnie wspomnienia tych odległych zdarzeń i scen, na przykład scena z dyrektorem Departamentu Kadr w roli głównej.

– Dobrze, że się pani do nas zgłasza, bo tu powstał problem – powiedział dyrektor, siadając. Miał biurko takie jak moje, czyli standardowy mebel ministerialny. Jego biurko stało jednak na podreperowanych nogach. W moim natomiast odpadała jedna noga, a pozostałe trzy zastarzałymi drzazgami darły trudne do zdobycia rajstopy. Na różnice naszych rang wskazywała również wykładzina. U niego dywanopodobna z pseudoorientalnym motywem liści winogron. A u mnie stary chodnik z wystrzępionymi przez pokolenia artystów – interesantów frędzlami rozdarć i dziur. Największą dysproporcję pomiędzy nami wykazywała jednak szafa. Ja miałam zwykłą drewnianą szafę z kartoteką premier. W jego pokoju umieszczona była szafa metalowa z pojemnymi szufladami na akta personalne. Wyposażona w zamek i klucze.

– No więc dobrze, że się pani do nas zgłasza – powtórzył. Przed wyrazem „pani” wstrzymał się na krótką chwilę, jakby nie był pewien stylu swojej wypowiedzi. Wiedziałam, że łatwiej byłoby mu powiedzieć „wy”, do którego się przystosował i przyzwyczaił w czasie lat służby kadrowej. Rozumiałam jednak, że zdążył się już przestawić na skorygowane wymagania „nowomowy”. Ponadto w jego pojęciu „pani” pogarszało tylko moją sytuację. Bo ja, pojedyncza „pani”, zgłaszałam się do reprezentowanej przez niego zbiorowości.

– Jeszcześmy nie konsultowali sprawy z komitetem, ale już teraz możemy sobie powiedzieć jasno – ujawnienie tajemnicy służbowej. W czyim interesie taki artykuł?

Zwracał się do mnie niby z pytaniem, a jednocześnie dźgał palcem stronę gazety. Akurat tam, gdzie wytłuszczony był tytuł artykułu, a nad nim moje nazwisko.

– Teatru, który państwo utrzymuje i rozwija?! Czy pani własnym? A tak w nawiasie, to kto pani zezwolił na wykonywanie pracy dziennikarskiej, jak ma pani etat w ministerstwie?

„Ten etat nie starczyłby na wyżywienie krasnoludka” – podpowiedziała Rozsądna, a ja słuchałam kadrowca nadal jednym uchem.