WROCŁAW 2016

Tytuł oryginału

Shylock Is My Name

Ilustracja na okładce

© leopold/Fotolia

Projekt okładki

ILONA GOSTYŃSKA-RYMKIEWICZ

Redakcja

DOMINIKA CIEŚLA-SZYMAŃSKA

Korekta

IWONA HUCHLA

Redakcja techniczna

ADAM KOLENDA

Copyright © Howard Jacobson 2016

First published as The Merchant of Venice by Hogarth

Polish edition © Publicat S.A. MMXVI (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora,

w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

All rights reserved

Wydanie elektroniczne 2016

ISBN 978-83-271-5438-5

Patronat

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

PUBLICAT S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Pamięci Wilbura Sandersa

Nie wiem, jak to się stało, że mimo tylu lat przyjaźni

i wykładania o Shakespearze ani razu nie porozmawialiśmy

o Kupcu weneckim. Bardzo żałuję, że nie możemy

tego nadrobić.

PORCJA: Który z tych dwóch to Żyd, a który kupiec?

DOŻA: Antonio, stary Shylocku, podejdźcie.

PORCJA: Ciebie zwą Shylock?

SHYLOCK: Shylock się nazywam.

William Shakespeare, Kupiec wenecki,

tłum. Piotr Kamiński, akt IV, scena 1.

1

To jeden z tych lutowych dni na północy Anglii, kiedy człowiek wolałby nie żyć; ciasny prześwit między ziemią a niebem przypomina szparę na listy, a samo niebo jest bezmiernie banalne. Sceneria niegodna tragedii, nawet tu, gdzie w ciszy spoczywają zmarli. Na cmentarzu dwaj mężczyźni spełniają obowiązki serca. Nie podnoszą wzroku. W tych stronach człowiek musi toczyć wojnę z pogodą, inaczej grozi mu śmieszność.

Ślady tej walki są wyryte na twarzy pierwszego z żałobników, mężczyzny w średnim wieku, o zmiennej posturze, który niekiedy wysoko zadziera brodę, a innym razem kuli głowę w ramiona, jakby chciał uniknąć ludzkich spojrzeń. Jego usta, niespokojne i zwodnicze, w jednej sekundzie wykrzywiają się w kpiącym uśmieszku, w drugiej rozchylają, miękkie i delikatne jak owoce lata. To Simon Strulovitch – bogaty, gwałtowny i drażliwy filantrop o wielu nietrwałych namiętnościach, właściciel wybitnej kolekcji starych Biblii oraz dwudziestowiecznej sztuki anglo-żydowskiej, pasjonat Shakespeare’a (którego geniusz i zawadiacką sefardyjską urodę długo tłumaczył sobie tym, że przodkowie dramaturga musieli, ani chybi, nazywać się Shapiro, teraz jednak nie jest tego taki pewien), posiadacz doktoratów honoris causa uniwersytetów w Londynie, Manchesterze i Tel Awiwie (tego ostatniego także nie jest pewien) oraz córki, która schodzi na złą drogę. Przyszedł na cmentarz, by obejrzeć nagrobek swojej matki, postawiony niedawno, po upływie dwunastu pełnych miesięcy żałoby. Opłakiwał ją niezbyt sumiennie – za bardzo zaprzątało go kupowanie i użyczanie dzieł sztuki, prowadzenie fundacji i wspieranie potrzebujących, a więc „dobroczynność”, jak mawiała jego matka z mieszaniną dumy i zatroskania (nie chciała, żeby się wykończył tym rozdawnictwem), za bardzo zaprzątało go wyrównywanie rachunków, na razie tylko w myślach, oraz córka – lecz zamierza się poprawić. Zawsze jest czas, żeby stać się lepszym synem.

I lepszym ojcem. Czyżby tak naprawdę szykował się do opłakiwania córki? To są sprawy dziedziczne. Jego ojciec swego czasu opłakiwał jego. Jesteś dla mnie martwy! Dlaczego? Z powodu wyznania jego narzeczonej. A przecież ojciec nie był ani trochę religijny.

Wolałbym, żebyś padł trupem u moich stóp...

Czy tak rzeczywiście byłoby lepiej?

Nam nigdy za mało śmierci, myśli, idąc niespiesznie wśród zapomnianych nagrobków. „Nam” – idea wspólnoty, pod którą czasem się podpisuje, a czasem nie. Przychodzimy na świat jako szczęściarze, z tobołkiem na plecach, i zaraz potem szukamy miejsca, aby pogrzebać dzieci, które nas zdradziły.

Może to właśnie przez gniew, który poprzedza grzebanie zmarłych, próżno szukać tutaj pociechy w pięknie. Na studiach, gdy w jego słowniku nie było jeszcze słowa „my”, Strulovitch napisał pracę o Zmartwychwstaniu w Cookham Stanleya Spencera. Zachwyciły go te rojne groby, z których wylewa się niecierpliwy żywioł ludzki, nieboszczycy, którym spieszno zobaczyć, co będzie dalej. Ale to nie jest przykościelny cmentarz w Berkshire, tylko Cmentarz Czekających na Mesjasza w Gatley na południe od Manchesteru, gdzie nie ma żadnego „dalej”. Wszystko kończy się tutaj.

Na ziemi leżą jeszcze resztki śniegu, brudny i pociemniały wpycha się w szczeliny w granicie. Zostanie tam do wczesnego lata, o ile lato w ogóle nadejdzie.

Drugi mężczyzna, który zjawił się tu na długo przed Strulovitchem, a który rozmawia z nieboszczką spoczywającą pod całkiem wytartym nagrobkiem, to Shylock, jeszcze jeden wściekły i porywczy Żyd, choć jego wściekłość ma odcień bardziej sardoniczny, a jej porywy słabną, gdy przebywa w towarzystwie zmarłej żony, Lei. W porównaniu ze Strulovitchem Shylock jest mniej skonfliktowany wewnętrznie, lecz – może właśnie dlatego – bardziej konfliktogenny. Nie ma dwóch ludzi, w których budziłby jednakowe uczucia. Nawet ci, którzy wściekle go nienawidzą, różnią się stopniem owej wściekłości. Shylock ma zmartwienia finansowe, od których Strulovitch jest wolny, nie kolekcjonuje dzieł sztuki ani zabytkowych wydań Biblii, nie ma też zwyczaju okazywania miłości bliźnim, którzy go nie miłują, choć niektórzy powiedzą, że tylko taka miłość jest cokolwiek warta. Jego córkę lepiej pominąć milczeniem.

Shylock, inaczej niż Strulovitch, nie bywa żałobnikiem, lecz jest nim bez przerwy. Nie potrafi odejść i zająć myśli czymś innym. Dla takich jak on, pamiętających i pamiętliwych, nie ma i nie będzie niczego innego.

Strulovitch na chwilę przerywa swoje rozmyślania. Choć jeszcze nie widzi Shylocka, już wyczuł jego obecność – jak gdyby trafiony w tył głowy śnieżką rzuconą przez kogoś, kto za nic ma powagę cmentarza.

Do jego uszu dolatują słowa „najdroższa Leo”, rzucone w czeluść grobu niczym błogosławieństwo. Na pewno leży tutaj mnóstwo kobiet o tym imieniu. Jedną z nich jest matka Strulovitcha. Lecz w imieniu tej konkretnej Lei pobrzmiewa nieśmiertelna żałość, którą Strulovitch, adept mężowskiej żałoby i ojcowskiego gniewu, natychmiast rozpoznaje. Lea, która podarowała Shylockowi pierścień. Lea, matka Jessiki, która ukradła ten pierścień, by kupić sobie małpę. Jessika, wcielenie perfidii. Shylock nie oddałby tego pierścienia za cały małpi gaj.

Strulovitch też nie.

A więc „my” coś jednak dla niego znaczy. Wiara, którą zdeptała Jessika, jest jego wiarą.

W każdym razie te poszlaki w zupełności Strulovitchowi wystarczają. Przyjmuje postawę zdroworozsądkową. Oczywiście, że Shylock jest tutaj, wśród zmarłych. Kiedy było inaczej?

Gdy miał jedenaście lat, sypiący się wąs i niewyparzony język, matka zabrała go na zakupy do domu towarowego i zobaczyła tam Hitlera kupującego wodę po goleniu.

– Simon, prędko! – zawołała. – Biegnij po policjanta. Ja tu zostanę i będę pilnować, żeby nie uciekł.

Jednak żaden policjant nie dał temu wiary, a Hitler w końcu zdołał się ulotnić.

Strulovitch też nie wierzył, że to był Hitler. W domu z rozbawieniem opowiedział o wszystkim ojcu.

– Nie dyskutuj z matką – usłyszał. – Skoro mówi, że widziała Hitlera, to widocznie tak było. W zeszłym roku na targu w Stockport ciotka Annie spotkała Stalina. A ja, kiedy byłem w twoim wieku, widziałem Mojżesza na torze wioślarskim w Heaton Park.

– Nie wierzę – odparł Strulovitch. – Gdyby to był Mojżesz, woda by się przed nim rozstąpiła.

Za to mędrkowanie powędrował do swojego pokoju.

– Może to był Noe? – krzyknął jeszcze ze schodów.

– A za to – powiedział ojciec – nie dostaniesz kolacji.

Później matka ukradkiem zaniosła mu kanapkę, bo Rebeka uczyniłaby to samo dla Jakuba.

Dziś Strulovitch lepiej rozumie żydowską wyobraźnię – rozumie, że odrzuca ona sztywne prawa chronologii i topografii, że nie godzi się na to, aby przeszłość pozostawić przeszłości, i że jego matka prawdopodobnie widziała Hitlera. Choć żaden z niego talmudysta, zdarza mu się czasem przeczytać stronkę w małej antologii wydanej nakładem prywatnej oficyny. Talmud pozwala jemu, upartemu kontestatorowi, toczyć zażarte spory z innymi, dawno już nieżyjącymi upartymi kontestatorami.

Naprawdę w to wierzysz, Rabo bar Nachmani? A pies cię trącał!

To jak w końcu – czy istnieje życie przyszłe? Jak sądzisz, rabinie?

Raba bar Nachmani zrzuca z siebie całun i pokazuje Strulovitchowi środkowy palec.

Dawno temu jest teraz, a gdzie indziej – tutaj.

Jak to się stało, że Lea spoczęła wśród mieszkańców Gatley? Tylko głupiec zaryzykowałby gniew Shylocka, zadając to pytanie. Takie szczegóły, jak „gdzie” i „kiedy”, są mu w najwyższym stopniu obojętne. Lea jest pod ziemią i to wystarczy. Za życia towarzyszyła mu wszędzie. Po jej śmierci – dawno już to postanowił – nic się nie zmieni. Oboje obracają się wraz z planetą. Dokądkolwiek się uda, Lea zawsze będzie przy nim.

Strulovitch, czujny i pobudzony, napięty jak mniejszy instrument zestrojony z większym, przygląda mu się niespostrzeżenie. Jeśli będzie trzeba, postoi tak do wieczora. Sądząc po mowie ciała Shylocka – pochylonego, kiwającego głową, czasem podnoszącego wzrok, który jednak, niczym spojrzenie węża, na niczym się nie koncentruje – rozmowa z Leą pochłania go bez reszty, odrywa od zewnętrznej rzeczywistości, ale nie sprawia już bólu; jest to tkliwy, lecz wartki, a nawet rzeczowy dialog. Shylock nie tylko mówi, ale również słucha, rozważa jej słowa, choć na pewno słyszał je wielokrotnie. W ręce trzyma książkę w miękkiej oprawie, zwiniętą w rulon niczym plik sądowych dokumentów albo paczka szemranych banknotów. Co pewien czas otwiera ją nonszalancko, jakby zamierzał wyrwać z niej stronicę, i czyta żonie zniżonym głosem, zakrywając usta gestem człowieka, któremu dobre wychowanie każe tłumić śmiech. Jeżeli to rzeczywiście śmiech, myśli Strulovitch, to taki, który musiał przebyć długą drogę; śmiech umysłu. Przypomina mu się cytat z Kafki (nieszczęśliwych synów nigdy na tym padole nie brakowało): śmiech, w którym nie słychać płuc. Może Kafka opisał swój własny śmiech? I mój? – zastanawia się Strulovitch. Śmiech zbyt głęboki, by mógł się zaczynać w płucach? Same żarty, o ile to żarty, są bardzo osobiste. Może nawet nieprzyzwoite.

On jest na swoim miejscu, a ja nie, myśli Strulovitch. Na swoim miejscu wśród nagrobków. Na swoim miejscu w małżeństwie.

Różnica między nimi jest dla Strulovitcha bolesna. Sam jako mąż nie ma się czym pochwalić. On i jego pierwsza żona zgotowali sobie małe piekło. Czy dlatego, że była chrześcijanką? („Gaj in drerd!” – zawołał jego ojciec, dowiedziawszy się, że syn chce się żenić z gojką. „Idź do piekła!” Nie chodziło mu bynajmniej o dowolne piekło, lecz o najniższy krąg, do którego trafiają odstępcy od wiary. W przededniu ślubu, nagrywając się na automatyczną sekretarkę, wyraził się jeszcze dosadniej: „Jesteś dla mnie martwy”). Drugie małżeństwo, tym razem z córką Abrahama (wobec czego ojciec zdjął z syna klątwę i nazwał go przez telefon Łazarzem), przerwał znienacka obezwładniający cios, od którego zanika w człowieku wszelkie czucie – jak wtedy, gdy oczekuje się złych wieści. W dniu czternastych urodzin ich córki jego żona doznała udaru i straciła w znacznym stopniu pamięć oraz mowę, co sprawiło, że Strulovitch wyłączył mężowską część swojej duszy.

[...]