W SERII UKAŻĄ SIĘ

NIEZWYKŁY
ŻOŁNIERZ

Z gwiazdą Dawida pod sztandarami Hitlera

ZABIERZ NAS
DO DOMU, „LANNY”

Dramatyczna wojna powietrzna polskiego pilota myśliwskiego

W SŁUŻBIE
III RZESZY

Wspomnienia nastoletniego żołnierza obrony przeciwlotniczej 1943–1945

SPADOCHRONIARZ
HITLERA

Życie i bitwy majora Rudolfa Witziga, zdobywcy fortu Eben Emael

Słowo wstępne

Tytuł tej książki¹ jest znaczący dla losów mojego ojca. Po pierwsze, gdy Niemcy we wrześniu 1939 roku zaatakowały Polskę, ojciec, wówczas instruktor w szkole podchorążych w Dęblinie, otrzymał rozkaz wyprowadzenia grupy podchorążych z kraju na południe, w stronę Rumunii. Po drugie, jako dowódca eskadry i zastępca dowódcy polskiego 302. dywizjonu, często wiódł Trzysta Dwójkę do boju. Po trzecie, i najważniejsze, gdy służył w 56. Grupie Myśliwskiej USAAF, amerykańscy piloci z jego dywizjonu, Sześćdziesiątego Pierwszego, mawiali, że czują się pewnie, kiedy „Lanny” leci na czele, gdyż bezpiecznie prowadzi ich do celu i z powrotem. Zdarzało się nieraz, że po wykonaniu zadania, gdy samoloty kierowały się do bazy, cały 61. dywizjon formował się za „polską eskadrą”, prosząc: „Zabierz nas do domu, «Lanny»”.

Książka ta przedstawia historię niezwykłego i fascynującego człowieka, jakim był mój ojciec. Uczył mnie on i oddziaływał na mnie przez wszystkie lata, jakie dane nam było spędzić razem, i do dziś wywiera na mnie wpływ poprzez swą filozofię życiową. Te stronice przeleżały pięćdziesiąt lat w pudle w kredensie, teraz zaś stają się ogólnie dostępne, by każdy mógł je przeczytać i, tak jak ja, delektować się opowieścią o jego życiu.

Moim najwcześniejszym wspomnieniem z dzieciństwa jest obraz matki siedzącej na wspólnym balkonie w Fair Green Court w Mitchum, szaleńczo tłukącej w klawisze maszyny do pisania pod dyktando ojca. To było na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, wspomnienia były wciąż świeże w jego pamięci, a ja zawsze twierdziłem, że tata jest jak słoń – nigdy nie zapomina! Pamiętam wizytę w klubie Polskich Sił Powietrznych w londyńskiej dzielnicy Earls Court, gdzie ojciec wciąż był traktowany z pogardą przez innych wysoko postawionych Polaków z klubu, nic sobie jednak z tego nie robił, gdyż był dumny i zupełnie nie obchodziło go, co myślą.

Przez całe swe późniejsze życie, po zakończeniu służby w lotnictwie, utrzymywał kontakty z rozmaitymi autorami, pomagając im zbierać materiały do książek; byli wśród nich Danny Morris, który napisał Aces and Wingmen, oraz Roger Freeman, spod pióra którego wyszła między innymi The Mighty Eight. Wygłaszał też w rozmaitych miejscach pogadanki o swych lotniczych wyczynach; w niektórych z nich towarzyszyłem mu jako „inżynier efektów dźwiękowych”. Jednak największą frajdę sprawiały mi wspólne wyjazdy na pokazy lotnicze – na przykład kiedy Duxford Imperial War Museum zaprosiło go, by ustawił stolik ze swymi modelami, i przedstawiło go przez megafon, żeby entuzjaści lotnictwa wiedzieli, że on tam jest i gdzie go znaleźć. Składał autografy na ich programach, miał też puszkę cukierków dla dzieci, które tłoczyły się wokół stolika, by posłuchać jego opowieści lub pooglądać modele, z których część wyposażona była w elektryczne silniczki obracające śmigła. Chętnie rozmawiał z każdym zainteresowanym i uwielbiał kontakty z miłośnikami lotnictwa. To właśnie w Duxford ponownie spotkał się z „Hubem” Zemke i innymi pilotami z 56. Grupy Myśliwskiej, których nie widział od zakończenia wojny.

Często braliśmy udział w zjazdach „Przyjaciół Ósmej” w Bury St Edmunds; to tam ojciec poznał Rogera Freemana, który, przedstawiwszy się, opowiedział niezwykłą historię, którą chciałbym przytoczyć, gdyż ukazuje ona, jaki wpływ ojciec wywierał na ludzi. Roger w dzieciństwie mieszkał niedaleko bazy lotniczej Boxted i wczesnym rankiem, gdy thunderbolty rozgrzewały silniki, jechał na rowerze na koniec pasa startowego, gdzie „jugi” zaczynały rozbieg. Siadał na płocie i patrzył, jak z rykiem wznoszą się w stronę wschodzącego słońca, i zawsze czekał na jeden, konkretny samolot. Ów thunderbolt miał z przodu rzucający się w oczy czerwono-biały emblemat, a on jak szalony machał do pilota, który zawsze odwzajemniał ten gest. Ojciec pamiętał chłopca przesiadującego na płocie; było to miłe spotkanie pilota oraz cichego wielbiciela po tylu długich latach i przypominam sobie, że tato miał w oczach łzy.

Ojciec walczył za sprawy, w które wierzył; swym bojowym duchem często działał na innych, zachęcając ich, by nie bali się stawiać czoła grubym rybom i stawiali na swoim. To zawsze było też moją filozofią – przejąłem ją od niego i często stosowałem w życiu.

Jego spuścizna wciąż żyje. Jestem do głębi poruszony tym, jak wielu ludzi na całym świecie jest zafascynowanych jego historią, jego charakterystycznym osobistym emblematem i jego thunderboltem – do tego stopnia, że na licznych forach miłośników lotnictwa toczone są spory na temat koloru thunderboltów wersji „M”. Powstają sterowane radiowo latające modele jego samolotu i kiedy piszę te słowa, jestem w kontakcie z dwoma modelarzami, którzy budują zdalnie sterowanego thunderbolta, przygotowując się do ogólnokrajowych zawodów w Ameryce, a to cudo ma skrzydła o rozpiętości dziewięciu stóp! Nie do wiary!

Nie można zaprzeczyć, że ojciec był buntownikiem do szpiku kości, zawsze występującym przeciwko niesprawiedliwości i temu, co uważał za błędne, i choć niejednokrotnie przysparzało mu to kłopotów – zawsze trwał przy swoim. Jako urodzony wojownik często samym zdecydowaniem i siłą ducha dowodził innym, że nie mają racji. Na przykład po spowodowanym nowotworem zapadnięciu się kręgów i po operacji rekonstrukcyjnej usłyszał od lekarzy w londyńskim szpitalu, w którym leżał, że nigdy już nie będzie chodził. Ale wróciwszy do domu, już po siedmiu miesiącach chodził po w ogródku, pchając kosiarkę do trawy!

Życie w bliskości tego człowieka nigdy nie było nudne ani wolne od kontrowersji. Nigdy nie wiedziałem, co przyniesie kolejny telefon, list albo dzwonek do drzwi.

Tak więc ta książka jest dla naszej rodziny sposobem na podzielenie się z wami opowieściami i doświadczeniami człowieka, który wywarł największy wpływ na moje życie: mojego ojca, polskiego pilota myśliwskiego.

To, co on – i każdy inny z dzielnych alianckich lotników – zrobił w tym straszliwym okresie, służyło temu, żebyśmy my nie musieli robić tego samego. Żywię ogromny podziw i szacunek dla nich wszystkich. Mam nadzieję, że spodoba się wam ta książka i historia w niej zawarta, tak jak spodobała się naszej rodzinie. Czytając ją, przyczyniacie się do tego, że pamięć i spuścizna mojego ojca wciąż trwa.

Krys Lanowski

1. Książka w oryginale nosi tytuł Out in Front – „Na czele”.

ROZDZIAŁ 1
Polska

Lwów, gdzie urodziłem się w 1915 roku, położony był w południowo-wschodniej Polsce i znajdował się pod władzą monarchii austro-węgierskiej (po wojnie został przyłączony do Związku Radzieckiego). Pozostała część Polski podzielona była pomiędzy Rosję na wschodzie i Niemcy na zachodzie. W tym okresie I wojny światowej Lwów nieustannie znajdował się w centrum działań wojennych i często był oblegany. W dniu, w którym przyszedłem na świat, w oddali za miastem słychać było huk ciężkich dział. Interesującą rzeczą dotyczącą Lwowa jest to, że było to jedno z bardziej kontestatorskich miast w Polsce, które opierało się warszawskiemu rządowi, będącemu w zasadzie juntą wojskową. Później, w czasie mojej służby wojskowej, kiedy w polskich siłach powietrznych wybuchł – jak same to określiły – „bunt” przeciwko dowództwu, jego czołowi uczestnicy pochodzili ze Lwowa lub jego okolic.

Kiedy miałem trzy lata, miasto znów znalazło się w oblężeniu i na ulicach toczyły się walki. Ja zaś wybrałem sobie akurat ten czas na ucieczkę z domu! Jak się wydaje, przygotowałem się do tego należycie, zabierając swoje ulubione zabawki, i wyruszyłem, żeby zamieszkać u babci. Gdy tylko moja nieobecność została zauważona (służącym przyszło gorzko opłakiwać swe niedbalstwo), matka jak szalona wybiegła z domu. Przemykała ulicami od bramy do bramy, chowając się przed zbłąkanymi kulami i ukrytymi strzelcami, kiedy przeszukiwała okolicę. W końcu odnalazła mnie całego i zdrowego u odległego celu mej wyprawy, dokąd dotarłem bez szwanku, nieświadomy niebezpieczeństwa. Napędziłem jej olbrzymiego stracha i nie był to jedyny taki wypadek w tym okresie. W tak młodym wieku miałem dość stanowczy charakter – określany jako istne diabelstwo. Najwyraźniej przejąłem już od matki umiłowanie swobody myśli i czynów, które starała się wpoić mnie, a później mojej siostrze. Ta eskapada skłoniła ojca do wysłania matki i mnie w bezpieczne miejsce w górach, do Zakopanego. Zamieszkaliśmy tam w domu chłopskiej rodziny o nazwisku Błachut, górali, którzy byli dla nas niezmiernie życzliwi i gościnni.

Mój ojciec – Leon Lach – urodził się w Polsce w stosunkowo zamożnej rodzinie chłopskiej. Obdarzony wyjątkowo bystrym umysłem, był samoukiem, nim w końcu wstąpił na uniwersytet w Krakowie (jeden z najsłynniejszych w Europie Środkowej, założony w 1364 roku). Ukończył studia jako doktor prawa. Pamiętam z wczesnego dzieciństwa, że mówił biegle co najmniej pięcioma językami i uczył się kolejnych; było to jego ulubione hobby i przychodziło mu to bez trudu. Zaczął karierę w biznesie jako księgowy w jednym z największych lwowskich banków. Gdy przeprowadziliśmy się do Zakopanego, uzyskał przeniesienie do filii w Krakowie. Niedługo potem jednak zaoferowano mu stanowisko dyrektora w oddziale w Zakopanem i w rezultacie mogliśmy przenieść się do własnego domu. Mając tak błyskotliwy umysł, bardzo szybko ugruntował swoją pozycję i wkrótce objął kierownictwo różnych innych pokaźnych firm.

Moja matka, Elżbieta Gerlich, urodziła się w Breslau w Niemczech (po II wojnie światowej miasto to zostało przyłączone do Polski pod nazwą Wrocław). Pochodziła z arystokratycznej niemieckiej rodziny i była jedną z dwanaściorga dzieci. Jej ojciec, w swoim czasie inżynier konstruktor, projektował i budował elektryczne młyny. (Niedawno dowiedziałem się, że nazwisko Gerlich wciąż jest pamiętane w Hamburgu za sprawą budowli, które wzniósł). Odebrała surowe wychowanie, do tego stopnia, że zrobiło ono z niej buntowniczkę. Gdy wyszła za mojego ojca – jej rodzina nigdy tego nie zaakceptowała – postanowiła, że jej własne dzieci będą nakłaniane i zachęcane do rozwijania własnego charakteru i siły woli, co jej samej nie było dane. Wytrwała w tym postanowieniu, które, gdy dorastałem, stało się dla mnie źródłem inspiracji. Mimo wszystko, ponieważ byłem chłopcem, była dla mnie niezwykle twarda i surowa, bardziej niż wobec mojej młodszej siostry. Każdy mój występek karała niezwłocznie i skutecznie – wówczas tego nie doceniałem, później jednak zdałem sobie sprawę, jak było to cenne. Jej największym pragnieniem dla obojga dzieci było, żebyśmy podróżowali po świecie (pod tym względem, przynajmniej jeśli chodzi o mnie, jej marzenie się ziściło), choć nie mogła być ze mną na Zachodzie, aby mieć w tym udział.

Matka miała wrażliwą naturę, była bardzo twórcza i uwielbiała sztukę. Jej miękkie serce przejawiało się w niezwykłej hojności wobec przyjaciół, zwłaszcza tych mniej szczęśliwych, którzy znaleźli się w tarapatach. Potrafiła dosłownie opróżnić spiżarnię dla pierwszego lepszego głodnego żebraka, który się napatoczył, a u pewnego malarza, który wraz z rodziną był na skraju śmierci głodowej, zamówiła trzy portrety naszej rodziny, by wesprzeć go w krytycznym okresie. Później, gdy spotkałem go przypadkowo w 1938 roku, dowiedziałem się, że do tego czasu zyskał sławę jako wybitny portrecista, co niezmiernie ją uradowało. Z drugiej strony była bardzo zdecydowaną kobietą, która nie wahała się walczyć o prawa swoich dzieci. Dowiodła tego, oraz swego osobistego oddania dla Polski, po wybuchu II wojny światowej, wystawiając na szwank własne życie i wolność ze względu na nas i nasze polskie pochodzenie. Wychodząc za mąż, przeszła na katolicyzm i przyjęła polskie obywatelstwo. Po śmierci jej ojca jej matka oraz jedna z sióstr także przeniosły się do Polski i zamieszkały pod Lwowem, woląc to niż życie w reżimie, z którego postawą i polityką nie mogły się zgodzić. Były jedynym ogniwem łączącym ją z własną rodziną, gdyż reszta Gerlichów została w Niemczech i nigdy ich nie widywaliśmy ani nie utrzymywaliśmy z nimi kontaktów.

Chociaż przyjęła wiarę katolicką, miała bardzo sprecyzowane poglądy na temat przestrzegania praktyk religijnych oraz postawę wobec religii i życia. Naturalnie przekazała te zapatrywania nam, swoim dzieciom, ale wolno nam było wyciągać własne wnioski i nie pozwalała, by ktokolwiek inny narzucał nam doktrynę religijną i kształtował nasze przekonania. W rezultacie, gdy służyłem w Polskich Siłach Powietrznych, szczególnie podczas II wojny światowej w Anglii, polscy księża i ja różniliśmy się niejednokrotnie poglądami na obowiązki polskich lotników w warunkach wojennych. Matka uważała zwykłe codzienne zajęcia za formę modlitwy. Była przeciwna zmuszaniu nas do chodzenia w każdą niedzielę do kościoła i po prostu nie mogła zaakceptować dość powszechnej postawy chodzenia tam w nadziei odpuszczenia grzechów z ostatnich sześciu dni. Nie, kiedy wyraźnie nie było zbytniej woli poprawy w ciągu następnych sześciu dni. Nie zamierzała też bywać w kościele dla zachowania pozorów.

Zachęcała nas do utrzymywania licznych przyjaźni, także z osobami płci przeciwnej, dopóki byliśmy wolni i niezależni. Po ślubie nie było mowy o żadnych skokach w bok. Dlatego też przerażało ją, że jej własne małżeństwo się nie ułożyło, i „miłostki” taty przysparzały jej wiele bólu i smutku.

Kochała życie i piękno, a mając artystyczną duszę, wierzyła, że piękno można znaleźć wszędzie, gdzie postanowi się go szukać.

Będąc osobą szczerą i uczciwą, nie miała głowy do polityki czy intryg. Te sprawy po prostu dla niej nie istniały. Rozumiała jednak i pragnęła wpoić nam, że ludzie nie zawsze doceniają prawdomówność. Dlatego też, jak mówiła, najprawdopodobniej przysporzy ona nam więcej wrogów niż przyjaciół. Ale najważniejsze było dla mamy, byśmy trzymali się słusznej drogi, bez względu na pokusy, co pozwoli nam bez lęku stawiać czoło wrogom. Jesteśmy ważni, tłumaczyła, jako ludzie mający własne uczucia oraz przekonania i przede wszystkim powinniśmy być lojalni i szczerzy oraz dbać o swój honor. Jej słowa, głęboko mi wpojone, utwierdzały mnie w przekonaniu o słuszności wielu decyzji, które podejmowałem w życiu. W takich razach nigdy nawet przez chwilę nie wątpiłem, że mam rację, kontynuując stojące przede mną zadanie – które nie zawsze było przyjemne.

Wszystko, czego nas uczyła, wypływało z jej własnych doświadczeń i osobistego stosunku do życia. Kierowała się tymi prostymi zasadami, a kiedy nadeszły ciężkie czasy – napaść Niemiec na Polskę, co boleśnie odczuła – była gotowa znosić w ich imię cierpienia, bez względu na skutki. Odwaga i wiara pozwoliły jej podczas II wojny światowej przeżyć niemiecki obóz pracy.

Nigdy nie chciała, żebyśmy przeżywali konflikt lojalności, dlatego też jej ojczysty język, niemiecki, nie był nigdy używany w naszym domu i nie zachęcano nas, ani nawet nie pozwolono, byśmy poznali choć jedno niemieckie słowo. Byliśmy Polakami i nie było najmniejszej wątpliwości, komu należy się nasza wierność i honor – jedynie Polsce.

Przywodzi mi to na myśl bardzo podobną sytuację w latach pięćdziesiątych, po tym, jak w 1949 roku otrzymałem brytyjskie obywatelstwo i rok później wstąpiłem do Królewskich Sił Powietrznych. Z czasem brytyjski wywiad najwyraźniej się zaniepokoił, że mogę ulec naciskom za pośrednictwem matki, która pozostała w Polsce. Jak bym zareagował? Nie miałem co do tego najmniejszych wątpliwości, ale jak gdyby w odpowiedzi na obawy Brytyjczyków, gdy dowiedziała się ode mnie o moim nowym statusie i pozycji wojskowej w tym kraju, napisała natychmiast, bez wahania i nie zważając na własną sytuację, z pełnym zrozumieniem i akceptacją, że moja lojalność i każdy czyn należą odtąd do mojej przybranej ojczyzny. Pogodziła się też bez sprzeciwu z tym, że oznacza to – zwłaszcza wówczas, w epoce stalinowskiej – iż nie możemy liczyć na ponowne spotkanie w dającej się przewidzieć przyszłości.

W Zakopanem, wśród górali, nadzwyczaj interesujących i barwnych mieszkańców tego górskiego regionu, żyło nam się dobrze. Nie trwało długo, nim przyswoiłem sobie ich wielce charakterystyczną, śpiewną gwarę. Fascynujące było jej słuchać, była jednak dość kłopotliwym nabytkiem, jeśli człowiek pochodził z miasta i miał kiedyś wrócić tam na stałe – jak było ze mną.

Górale byli jasnowłosi, jasnoskórzy i przystojni, o radosnym, żywym usposobieniu i olbrzymim poczuciu humoru, zaraźliwym dla każdego, kto znalazł się w ich towarzystwie. Nosili pięknie haftowane różnobarwne stroje i równie kolorowo przyozdobione były ich sanie i konie.

Dzieci uczyły się jeździć na nartach, ledwo nauczyły się chodzić, co miało ten skutek, że górale cieszyli się sławą znakomitych narciarzy. Najbardziej znanych spośród nich nakłoniono wkrótce, by wstąpili do pułku strzelców podhalańskich, utworzonego i stacjonującego w okolicy. W 1938 roku trenowałem z tą jednostką sporty zimowe. Narty były najprostszym, najtańszym i najwygodniejszym środkiem transportu, zwłaszcza dla dzieci idących i wracających ze szkoły. Naturalne jest więc, że zostałem szybko wtajemniczony w arkana tej sztuki i wtedy właśnie narodziła się moja miłość do nart.

Samo Zakopane stało się ośrodkiem uzdrowiskowym, głównie dla chorych na gruźlicę. Poeci, artyści, pisarze i muzycy ściągali tłumnie w tutejsze góry, by zażywać czystego powietrza. Miasto zyskało wkrótce opinię „polskiego Sankt Moritz”, słynącego ze sportów zimowych i innych atrakcji.

Zimą dostępne były normalne trasy dla narciarzy o najróżniejszych umiejętnościach oraz trudniejsze, w terenie górskim, dla zaawansowanych. Był też tor bobslejowy, skocznia narciarska (gdzie zjeżdżali się, by rywalizować ze sobą, najlepsi skoczkowie świata), wyciągi i kolejki linowe (te ostatnie wywoziły na trasy slalomowe i zjazdowe), wyścigi sań i skijöring, basen termalny, który był czynny przez cały rok, mnóstwo hoteli, restauracji oraz typowych klubów nocnych. Do letnich rozrywek należały wycieczki górskie, wyścigi konne i samochodowy Rajd Tatrzański.

Mama najbardziej lubiła obserwować skoki narciarskie, zarówno podczas ćwiczeń, jak i zawodów. Pamiętam, że widziałem wtedy mistrzów świata, norweskich braci Sigmunda i Birgera Ruudów. Mistrzem Polski w skokach narciarskich był Stanisław Marusarz. Był co najmniej dziesięć lub piętnaście lat starszy ode mnie, jednak mimo to w tym właśnie okresie rozpoczęła się nasza przyjaźń, która miała przetrwać wiele lat, podczas których ja także reprezentowałem Polskę w sportach zimowych.

Jednakże jako mały chłopiec interesowałem się niemal wyłącznie wyścigami samochodowymi i kiedy wysłano mnie do szkoły we Lwowie (gdzie odbywały się wyścigi o Grand Prix Lwowa), żywiłem ambicję, czy raczej marzenie, by zostać samemu sławnym kierowcą rajdowym. Ludzie ci, wszyscy bez wyjątku, byli w moich oczach bożyszczami. Im bardziej zuchwale zdawali się igrać ze śmiercią, za tym większych bohaterów ich uważałem.

Kiedy urządziliśmy się w Zakopanem, rodzice zaczęli prowadzić ożywione życie towarzyskie. Ojciec zapraszał do domu wspólników w interesach i uczonych, matka zaś przyjaciół, wśród których byli artyści i sportowcy – w tym także kierowcy rajdowi! Tak więc było chyba nieuniknione, że prędzej czy później któryś z nich zabierze mnie na przejażdżkę w jednej z tych „wspaniałych maszyn”. W owym czasie byłem już nastolatkiem i mieszkałem znów we Lwowie; moja radość z tego zaproszenia była niemal bezgraniczna. Całymi dniami kręciłem się przy warsztatach, obserwując mechaników zajmujących się samochodami. Wbrew temu, czego można by się spodziewać, utrzymywanie ich w idealnym stanie było niemal rodzinnym interesem. Poza mechanikami byli tam kierowcy oraz ich dziewczyny lub żony. Każdy włączał się do pomocy, a zadaniem kobiet było mycie i pucowanie aut do nieskazitelnego połysku. Pracy tej towarzyszyło tyle śpiewu i wesołości, że można było sądzić, iż odbywa się jakiś festiwal muzyczny. Na czas wyścigów tory tramwajowe we Lwowie zalewano smołą. Przez cztery lub więcej dni poprzedzających zawody, o bladym świcie, między piątą a wpół do siódmej rano, kierowcy robili próbne objazdy. W tych pełnych hałasu i podniecenia godzinach nie było mowy o śnie. I tak zresztą wszyscy byli na nogach, by przyglądać się samochodom mknącym z rykiem przez miasto. Były tam bugatti, alfy romeo, mercedesy oraz wielu słynnych na cały świat kierowców, których nazwiska dawno już umknęły mi z pamięci. Nie zapomniałem jednak, na przykład, Hansa Stucka ani Rudolfa Caraccioli, którzy byli wówczas czołowymi kierowcami wyścigowymi świata. Stuck był mistrzem Niemiec, Caracciola zaś, jak mi się wydaje, zaczął ścigać się jako reprezentant Włoch, a później przeniósł się do ekipy niemieckiej.

Nigdy nie wyzbyłem się tego dziecięcego marzenia i pragnienia, by zostać kierowcą rajdowym, w efekcie więc stało się to niespełnioną ambicją, która wciąż mi towarzyszy.

Nigdy też nie zapomniałem zapachu oleju rycynowego, którego używali, ani wspomnień, które się z nim wiążą. Kiedy bowiem w 1935 roku, w Szkole Pilotów w Łucku, zaczynałem przygodę z lotnictwem, ten sam olej stosowany był w maszynach z I wojny światowej, na których lataliśmy. Był to jedyny olej, którego można było używać w tych silnikach. Powodem było to, że wał korbowy pozostawał nieruchomy, a obracały się cylindry. Mieszanka (benzyna, powietrze i olej) musiała być wprowadzana przez środek silnika, a tylko olej rycynowy nie rozkładał się w reakcji z benzyną.

Moja siostra urodziła się w Zakopanem i wychowywaliśmy się wśród słynnych ludzi, którzy nieustannie gościli w naszym domu – głównie pisarzy, artystów, podróżników i sportowców. Nakłaniano nas, żebyśmy krążyli wśród gości i przysłuchiwali się rozmowom na rozmaite tematy. W tych wczesnych latach zachęcano mnie, bym rozwijał w sobie zmysł przygody, a w końcu wysłano po specjalny biały ser owczy z położonej wysoko w górach Doliny Pięciu Stawów. Przypominała ona płaskowyż i można było się do niej dostać tylko po pionowych stopniach ze stalowych pierścieni osadzonych w skale, co sprawiało, że była to wyprawa bardzo niebezpieczna, zwłaszcza dla małego chłopca. Droga tam i z powrotem zajęła mi cały dzień i traktowałem to jako wyzwanie. Niekiedy wyruszałem też na cały dzień w góry z furmanami. Jeśli tylko matka miała pewność, że mam co jeść, nie przejmowała się tymi eskapadami.

Kiedy moja siostra dorosła, stało się oczywiste, że odziedziczyła zdolności i bystry umysł taty. W przeciwieństwie do mnie nie miała żadnych problemów z nauką i bez trudu utrzymywała pozycję najlepszej uczennicy w klasie. Była wiecznie zaabsorbowana taką czy inną książką, która pogłębiała jej wiedzę, podczas gdy dla mnie szkoła i nauka były po prostu mordęgą. O ile jakiś przedmiot nie interesował mnie szczególnie – na przykład rysunki, w których byłem dobry przez całe dwa lata, które spędziłem w szkole średniej – naukę traktowałem po macoszemu. Byłem, prawdę mówiąc, potwornie i bezwstydnie leniwy. Skutkiem tego moi nauczyciele byli przekonani, że jestem kompletnym matołem. Jednakże jeden z profesorów popełnił wielki błąd, dając temu wyraz w liście do mojej matki. Jakież było jego zdumienie, gdy następnego dnia zjawiła się w szkole, żądając wyjaśnień. Nie wątpiła ani przez chwilę, że jestem leniem, ale było niemożliwością, żebym był głupi! By tego dowieść, zaciągnęła mnie przed tablicę, każąc rozwiązać szereg zadań matematycznych. Chociaż matematyki nienawidziłem ponad wszystko, byłem pod wielkim wrażeniem jej władczej postawy i w straszliwym lęku przed konsekwencjami podałem prawidłowe odpowiedzi w rekordowym czasie – ku rozbawieniu kolegów z klasy i zaskoczeniu uczonego profesora. Został on następnie przestrzeżony przed dalszym snuciem wymysłów na temat mojej „rzekomej” głupoty, jeśli nie chce stracić posady, gdyż ona dopilnuje tego osobiście, interweniując u dyrekcji szkoły. Nie wątpił w to ani przez chwilę i ja też nie. Od tej pory byłem „wyedukowany” po uszy, bez względu na moje opory lub próby urwania się z lekcji.

Niedługo potem życie, jakie wiedliśmy do tej pory, zawaliło się. Praca taty pochłaniała większość jego czasu, ale z tego, co zostawało mu na życie prywatne, bardzo niewiele poświęcał rodzinie. Małżeństwo rodziców było przeciwieństwem wszystkiego, w co wierzyła moja matka, i było to dla niej źródłem udręki. My, dzieci, dorastaliśmy z tą świadomością i w nieprzyjemnej atmosferze nieustannych kłótni. W końcu ojciec doprowadził siebie i firmę mamy do ruiny finansowej, co było dla niej kompletnym szokiem. W owym czasie rozpocząłem właśnie naukę w szkole średniej i wkrótce przyszło mi znosić liczne przykrości z powodu naszego opłakanego położenia. Niedługo potem matka odesłała mnie do mojego rodzinnego miasta, Lwowa, abym mógł kontynuować naukę we względnym spokoju. Mieszkałem tam u krewnych, a w końcu dołączyli do mnie rodzice i siostra.

Przez pewien czas próbowaliśmy odbudować nasze życie rodzinne, było to jednak niewykonalne bez pełnej współpracy i zainteresowania ojca. Ból i zgryzota, jakich przysparzała mojej matce jego postawa i zachowanie, wraz z ciągłymi kłótniami dawno już zabiły we mnie uczucia i szacunek dla niego. Było więc nieuniknione, że prędzej czy później dojdzie między nami do starcia i jeden z nas będzie musiał odejść. Moment ten nadszedł, gdy miałem szesnaście lat. Jako komiwojażer – którym był teraz – ojciec spędzał całe dnie, a nawet tygodnie, poza domem. Pod jego nieobecność, choć mieliśmy bardzo niewiele, atmosfera w domu była radosna i spokojna. Jego powroty (na które kochająca go matka niecierpliwie czekała) szybko sprowadzały wybuchy złości, gdy tylko zaczynał odczuwać obowiązki życia domowego. Znając jego prawdziwą sytuację finansową – i zdając sobie sprawę, że często nie wiedzieliśmy, za co kupić następny posiłek – wydawało się oczywiste, przynajmniej dla mnie, że jego odejście nie sprawi zbytniej różnicy. Jak się spodziewałem, wykorzystał „krótkie spięcie” między nami jako pretekst, żeby opuścić mamę, ale nie doszło między nami do bójki. Gdyby tak było, z pewnością bym przegrał. Byłem jednak wściekły jak jeszcze nigdy w życiu! Najsmutniejsza była świadomość mamy, że ojciec nie tylko odszedł bez żalu, ale i że nosił się z tym już od dawna.

Chcąc nie chcąc, nasza trójka musiała przystosować się do nowego życia, a było to życie w biedzie, która nie opuszczała nas jeszcze po tym, jak w wieku dziewiętnastu lat ukończyłem szkołę średnią. Do czasu, aż nasza sytuacja zaczęła się w końcu poprawiać, martwiłem się tym stale, wiedząc, że nie zdołam zmienić warunków, w jakich żyliśmy. Tymczasem, ponieważ nie mieliśmy żadnych konkretnych środków utrzymania, musieliśmy polegać na hojności oraz życzliwości krewnych i przyjaciół. Była to bardzo niezręczna sytuacja, nie mogliśmy bowiem oczekiwać od nich, że zapewnią nam byt. Na szczęście siostra jadała na co dzień w domu swojej koleżanki szkolnej. Ja natomiast stołowałem się w miejscowej kuchni dla ubogich. Było to bardzo nieprzyjemne doświadczenie. Większość przychodzących tam biedaków stanowili dorośli żebracy lub staruszkowie. Byłem jedynym młodym człowiekiem wśród nich i nie cierpiałem tego miejsca. Ale gdybym tam nie jadał, chodziłbym głodny.

Bez względu na nasze ubóstwo matka pilnowała, żebyśmy byli niepokalanie czyści i schludni. Mieliśmy bardzo niewiele ubrań, z rzadka tylko ktoś podarował nam jakiś przyodziewek. Mama pieczołowicie dbała o nie i reperowała je, by wyglądały przyzwoicie – tak jak moja jedna jedyna koszula, codziennie prana i prasowana, niezawodnie gotowa na następny ranek. Odejście taty było dla niej bolesnym ciosem, ale w naszym życiu zagościł wreszcie spokój i potrafiliśmy czerpać z niego radość, aczkolwiek skromną. Wszelkie moje marzenia o zostaniu architektem zeszły teraz na dalszy plan. Wypełnianie obowiązku utrzymywania matki i siostry wykluczało wszelką nadzieję kariery, która wymagała lat studiów oraz związanych z tym kosztów. W takim czasie i w takich okolicznościach nie mogłem planować przyszłości, dopóki nie ukończę szkoły średniej.

Kiedy miałem trzynaście lub czternaście lat (tuż przed tym wielkim wstrząsem), zacząłem czynnie interesować się różnymi sportami. Wszyscy moi przyjaciele należeli co najmniej do jednego z czterech lwowskich klubów sportowych. Spędzałem mnóstwo czasu w ich towarzystwie, zwłaszcza z pływakami. To właśnie w tym okresie nauczyłem się pływać.

Tuż za miastem było jezioro, a w jego części urządzono kąpielisko dla ludności oraz klubów pływackich, które urządzały tam również zawody. W drużynach pływackich wszystkich czterech klubów panowała bardzo przyjacielska atmosfera. Każdy klub wyróżniał się innym kolorem strojów i płóciennych czepków kąpielowych. Urządziwszy mi najpierw przymusową kąpiel, ich członkowie wzięli mnie całkowicie pod swoje skrzydła i moja nauka pływania zaczęła się na poważnie. Nie pozwalano mi w ogóle pływać inaczej niż pod kierunkiem lub nadzorem któregoś z nich. Nawet dla przyjemności. Zabawa w ogóle nie wchodziła w grę. Kiedy trenowali, ja też trenowałem (mimo że nie byłem członkiem klubu), a kiedy odpoczywali, wciąż mieli mnie na oku, ale wszystko to wychodziło mi na dobre. Ta nauka nic mnie nie kosztowała i trwała przez kilka lat. Jako szesnastolatek zostałem członkiem klubu. Spędzałem na kąpielisku każdą wolną chwilę, biegłem tam nawet w niedzielę i zaraz po lekcjach w szkole, czyli bardzo wczesnymi popołudniami. Dawało mi to zajęcie, które żywo mnie interesowało, zwłaszcza od czasu, gdy ojciec odszedł z domu.

Dużo trenowałem, a odkąd wstąpiłem do klubu i zostałem członkiem drużyny, zacząłem rywalizować ze starszymi i bardziej doświadczonymi pływakami. Ciężka praca i determinacja przynosiły owoce.

Jako członek klubu mogłem uczestniczyć w zajęciach z różnych dyscyplin sportu, takich jak piłka wodna, hokej na lodzie, narciarstwo i oczywiście pływanie. Jeszcze jako junior zostałem kapitanem drużyny piłki wodnej seniorów. Skupiłem się również na poprawie swych umiejętności narciarskich. Robiłem to zimą na wzgórzach wokół Lwowa, ćwicząc narciarstwo biegowe z ambicją rywalizowania kiedyś także na tym polu. Moja matka nie była zbyt zadowolona z tego ostatniego wyboru. Wolałaby coś mniej wyczerpującego i przerażało ją, gdy widziała, w jakim stanie jestem po długim biegu – nie był to miły widok ani przyjemne doświadczenie. Powodem był początkowy okres, podczas którego kurcz zaciskał w supeł każdy mięsień w ciele, dopóki organizm nie nauczył się w końcu znosić wymaganych obciążeń.

W ciągu dwóch lat zostałem okręgowym mistrzem juniorów w narciarstwie. Jako członek klubowej drużyny narciarskiej rywalizowałem również ze starszymi sportowcami, a w końcu reprezentowałem Lwów przeciwko konkurencyjnej drużynie z miasta Mukaczewo w Czechosłowacji (po wojnie, tak jak mój rodzinny Lwów, zostało ono przyłączone do Związku Radzieckiego). Osiągnąłem to dzięki ciężkiej pracy, ale też przeniosłem się w tym czasie do klubu, który był skłonny wyposażyć mnie w sprzęt niezbędny do treningów i ćwiczeń narciarskich (należałem już do ich drużyny pływackiej i byłem kapitanem ich drużyny piłki wodnej). Ogromnie pomogło mi to w wywalczeniu mistrzostwa okręgu.

Poza nowym basenem pływackim, który wybudowano we Lwowie – z ogromnym oknem na całą ścianę, które opuszczano latem, kiedy obiekt funkcjonował jako półodkryta pływalnia, i zamykano zimą, kiedy basen był ogrzewany – w mieście wzniesiono również nową skocznię narciarską. Można było z niej skakać na pięćdziesiąt metrów. To było coś, co przypadło do gustu mojej matce – wolałaby, żebym zamiast narciarstwa biegowego zajął się właśnie skokami. Od czasu, kiedy mieszkaliśmy w Zakopanem, uwielbiała oglądać skoczków „lecących jak ptaki”. Wspominałem już, że od wczesnej młodości przyjaźniłem się ze Stanisławem Marusarzem (polskim mistrzem narciarskim), a innym z moich tamtejszych przyjaciół był Zdzisław Motyka, nasz słynny długodystansowy biegacz na nartach. Ich zainteresowanie było dla mnie, początkującego narciarza, olbrzymią pomocą i nauczyłem się od nich bardzo wiele na temat tego, jak kierować własnym szkoleniem. Okazało się to dla mnie cenne później, w narciarskim obozie olimpijskim.

Na razie jednak namawiano mnie, bym spróbował skoków narciarskich; prym wiodła w tym szczególnie moja matka. Nietrudno było nauczyć się podstaw skoków, zwłaszcza od moich przyjaciół, ekspertów. Jednak myśl o skakaniu przerażała mnie, choć nie chciałem się do tego przyznać. Nie powiedziałem mamie, że zamierzam (podpuszczany przez tychże ekspertów) oddać pierwszy skok, w nadziei, że zaskoczę ją tym wyczynem – jeśli się uda. Rankiem w dniu próby podarowała mi pięknie uszyty nowy biały strój narciarski, nad którym pracowała w tajemnicy. A później pojawiła się na skoczni, co było już nazbyt wielkim zbiegiem okoliczności.

Byłem przerażony i było to aż nazbyt oczywiste dla wszystkich. Strach i bezbrzeżna ekscytacja osiągnęły punkt kulminacyjny, kiedy wspiąłem się na szczyt skoczni. Pożyczyłem specjalną parę szerokich nart i zacząłem nawet czuć się dość profesjonalnie, dopóki się tam nie znalazłem. Ze zgrozą zobaczyłem, jak małe i odległe jest wszystko dokoła i jak zwodnicze było wrażenie, gdy skakali inni, że to tak proste i łatwe.

Stałem tam skamieniały, niezdolny do ruchu przez dobre dwadzieścia minut, czując, że opuściła mnie cała odwaga. Serce waliło mi boleśnie, ale zmusiłem się do powtórzenia w myślach wszystkiego, co mi mówiono o utrzymywaniu właściwej pozycji w locie. Miałem widownię, która chciała oglądać trening skoków narciarskich! W końcu zebrałem się na odwagę i ruszyłem z miejsca. Kiedy nabrałem szybkości, mknąc w dół po stoku, twarze gapiów rozmazały się zupełnie – a potem leciałem w powietrzu, sześćdziesiąt lub dziewięćdziesiąt metrów nad doliną. Ogarnęło mnie nieznane mi wcześniej uczucie, że jestem zupełnie sam i zdany tylko na własne siły. Nie licząc wiatru świszczącego mi koło uszu, byłem zdumiony ciszą i tym, jak nagle mnie otoczyła, gdy tylko oderwałem się od ziemi. Potem śnieżnobiały stok, jak się zdawało, uniósł się na spotkanie ze mną i znów zacząłem dostrzegać twarze – szerokie narty dotknęły śniegu i utrzymałem się na nogach, kończąc zjazd w dobrym stylu, bez wywrotki! Podekscytowanie i uniesienie niemal odebrały mi dech, czułem też wielką, wręcz triumfalną satysfakcję z pokonania strachu. Mama była zachwycona, że mi się udało, choć przyznała, że zaciskała dłonie, siłą woli nakazując mi skoczyć, gdy tkwiłem „jak przyrośnięty” na górze. Przyjaciele, którzy sobie ze mnie zażartowali, oczywiście świetnie się bawili – wszyscy byli w dobrych nastrojach.

Następnego dnia były zawody i zamierzałem wziąć w nich udział, tak więc teraz ćwiczyłem razem z innymi. Skutek był taki, że wkrótce koledzy musieli odciągnąć mnie od skoczni – gdzie oddawałem skok za skokiem – dla mego własnego „bezpieczeństwa”. Ale na drugi dzień wystartowałem razem z nimi w zawodach. Oczywiście nie mogłem liczyć na nic poza ostatnim miejscem pod względem odległości, ale przynajmniej udało mi się nie upaść i w pełni cieszyłem się tym nowym doświadczeniem.

Ponieważ skoki narciarskie trzeba uprawiać od bardzo młodego wieku, a do tego mają one pierwszeństwo nad innymi formami narciarstwa, była to rozrywka, której mogłem oddawać się tylko dla relaksu – by odpocząć od pozostałych dyscyplin sportu. Ale lot, szybkość, oderwanie się od ziemi i szybowanie w powietrzu były nieporównywalne z niczym, co znałem wcześniej – wolność ducha, panowanie nad własnym losem i samotność to słowa, które nie mogą oddać tego przeżycia. Jednak gdybym miał powiedzieć, kiedy konkretnie zrodziła się moja miłość do latania, niewątpliwie wskazałbym właśnie ten moment.

Kierownik sekcji narciarskiej mojego klubu nakłonił mnie później (oraz czterech starszych członków klubu) do odbycia kursu dla sędziów sportów narciarskich, w tym skoków. Po jego ukończeniu zostałem najmłodszym sędzią narciarskim w Polsce.

Jeśli chodzi o szkolne zawody sportowe, zająłem się też strzelectwem i reprezentowałem swoją szkołę na mistrzostwach. W owych dniach większość czasu poświęcałem sportowi zamiast nauce. Biorąc pod uwagę moje lenistwo, w pełni odpowiadało mi, że książki i nauka zajmowały dalekie drugie miejsce wśród moich zajęć.

Co zaskakujące, rodzina zaczęła sobie uświadamiać, że moja kariera sportowa ma bardzo korzystny wpływ na naszą sytuację finansową i towarzyską – która tak drastycznie się pogorszyła. Nie czuliśmy się już wielkim ciężarem dla tych, którzy nas wspierali. Pomoc przychodziła w formie pokrywania moich wydatków jako członka klubu albo reprezentanta miasta i za pośrednictwem kierownika klubu, który znajdował mi dochodową pracę na czas wakacji, zimą w szkółce narciarskiej dla turystów, a latem jako organizator zajęć sportowych w domu poprawczym dla chłopców. Tamtejsi wychowankowie mieli od trzynastu do szesnastu lat i niektórzy nie byli wiele młodsi ode mnie. Szybko zdali sobie sprawę, że moje sukcesy jako sportowca amatora były owocem ciężkiej pracy i determinacji, a ponieważ sport był szczególnie popularny, te osiągnięcia zaskarbiły mi ich szacunek – oraz współpracę.

Także pod względem towarzyskim mój wzrost popularności był dobry dla naszej rodziny, bardziej nawet dla matki i siostry niż dla mnie. Ja wolałem spędzać czas z kolegami sportowcami, którzy nie robili takich rozróżnień, jeśli tylko się uczciwie i ciężko trenowało. Mama stwierdziła, że znów wzbudza zainteresowanie i jest zapraszana, jednak starannie dobierała sobie przyjaciół. Było to dla niej nieco trudne, gdyż z natury była wyjątkowo wspaniałomyślna i nie żywiła do nikogo niechęci ani urazy, tak więc nie rozumiała kompletnie pogardy dla ubóstwa, która sprawiała jej taką przykrość.

Regulamin mojej szkoły średniej zabraniał prywatnych startów w zawodach oraz wstępowania do jakichkolwiek klubów sportowych. Skutkiem tego poszedłem za przykładem innych i przyjąłem pseudonim. Używałem nazwiska Lech – drobnej modyfikacji mojego prawdziwego nazwiska, Łach (które później zmieniłem na Łanowski). Nie mogło to raczej zwieść władz szkolnych, jednak po prostu przymykały one na to oczy i udawały, że mnie nie poznają.

Niespodziewanie zmuszony byłem przyłożyć się solidnie do nauki, oblałem bowiem egzamin maturalny. Mogłem przystąpić do niego ponownie jesienią. Tym razem zdałem, po wielu korepetycjach i lekkiej machlojce na moją korzyść jednego z nauczycieli. Kobiety z rodziny wstawiły się za mną, żeby nie pozwolono mi oblać po raz drugi, i oto stał się cud! Teraz musiałem się poważnie zastanowić nad przyszłością. Jak już wspomniałem, chciałem zostać architektem. Nie był to kaprys, lecz chęć kontynuowania tradycji rodziny mojej matki.

W szkole pozwolono mi zaprojektować tableau klasy maturalnej. W tle przedstawiłem futurystyczny (to znaczy współczesny) budynek, co wywołało zdziwienie i lekkie niezadowolenie szkolnych władz, które jednak zaakceptowały projekt.

Zdobycie uprawnień architekta oznaczało pięć lat studiów i bez pomocy finansowej było nierealne. Byliśmy zdecydowani nie żebrać u krewnych. Profesor wychowania plastycznego w szkole próbował mi pomóc. Poprosił scenografa opery miejskiej, żeby obejrzał moje prace, ponieważ byłem odpowiedzialny za teatrzyk szkolny (godny uwagi, jako że troszczono się o niego i łożono nań wiele pieniędzy). Podjąłem się zaprojektowania i wykonania scenografii – prospektu, rekwizytów itd. – w tym oświetlenia. Przybyły z wizytą projektant kazał mi namalować dekorację ścienną i kulisy, by przyjrzeć się i ocenić moje dzieło. Rezultat tak mu się spodobał, że bez wahania zaoferował mi posadę swego pomocnika w operze lwowskiej. Wszystko byłoby dobrze, gdyby choć trochę pociągała mnie muzyka i teatr. Prawda jest taka, że nie interesowało mnie to zupełnie. Pracę dla teatrzyku szkolnego traktowałem po prostu jako rozszerzenie lekcji wychowania plastycznego. Perspektywa „uwięzienia” w potężnym gmachu opery, którego działalność tak czy inaczej uważałem za niezmiernie nudną, wcale mnie nie nęciła i do rozpaczy doprowadzało mnie, że muszę się zastanawiać nad przyjęciem tej pracy. Dostałem czas na przemyślenie propozycji. Wówczas jednak wmieszało się przeznaczenie.

Znacznie bardziej pociągała mnie aktywność na świeżym powietrzu. Nie mogłem jednak liczyć na to, że kariera sportowa zapewni mi odpowiednie dochody, by utrzymać rodzinę. W owym czasie miałem już odpowiednią pozycję i byłem wystarczająco dobry w swojej dziedzinie, by podjąć taką karierę, i bez trudu uzyskałbym niezbędne wsparcie. Ale ponieważ nie było to zawodowstwo, łatwo można było się stać zakładnikiem klubu sportowego. Nie mogłem sobie wyobrazić siebie godzącego się na takie życie. Tak więc, stojąc w obliczu decyzji co do swej przyszłości, stwierdziłem, że nie mam nic do roboty w czasie wakacji, dotkliwie świadomy, że matka w tym czasie będzie musiała mnie żywić.

Ponownie na ratunek przyszedł mi organizator klubu sportowego. Załatwił dla mnie udział w sześciotygodniowym kursie w państwowej szkole szybownictwa, prowadzonej przez międzynarodowej sławy polskich pilotów szybowcowych. W odróżnieniu od niektórych z moich przyjaciół nigdy wcześniej nie interesowałem się lotnictwem ani samolotami, tak więc był to nieco zaskakujący sposób spędzenia wakacji. Nie do końca należał do mojej dziedziny, mógł jednak poprawić sytuację w domu, a ja zawsze byłem chętny do poznania nowego sportu.

ROZDZIAŁ 2
Pierwszy lot

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3
Dęblin

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4
Pilot myśliwski

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5
Narty i wojna!

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6
Ucieczka

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7
Francja

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
Anglia

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9
Jednostka szkolenia bojowego

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10
Myśliwski dywizjon operacyjny

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 11
Kurs dowódców myśliwskich

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 12
302. dywizjon

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 13
Krótki przerywnik

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 14
8. Armia Powietrzna USAAF

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 15
56. Grupa Myśliwska

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 16
Zemke

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 17
Operacje

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 18
D-Day

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 19
Strata

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 20
Skrzydłowy

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 21
Wrzesień 1944

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 22
Znów w akcji

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 23
Hanau

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 24
1945

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 25
Wrzesień 1945

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

DODATEK I
Zwycięstwa powietrzne

Dostępne w wersji pełnej

DODATEK II
Zestawienie lotów

Dostępne w wersji pełnej

DODATEK III
Odznaczenia z II wojny światowej

Dostępne w wersji pełnej

Zdjęcia

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Out in Front. A Polish Fighter Pilot's Dramatic Air War

Copyright © Witold Lanowski 2014

All rights reserved

This translation of Out In Front, first edition, is published by arrangement with Fighting High Publishing.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Projekt i opracowanie graficzne serii oraz okładki

Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ.ART.DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Fotografie na okładce

© Mark Fearon / Arcgangel

© Tim Robinson / Arcangel

Fotografie we wkładce

z archiwum Witolda Łanowskiego, za wydaniem oryginalnym książki

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Zabierz nas do domu, „Lanny”, wyd. I, Poznań 2016)

ISBN 978-83-7818-996-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com