William Mortimer Moore

LECLERC

Przekład
Andrzej Goździkowski

Tytuł oryginału: Free France’s Lion: The Life of Philippe Leclerc, de Gaulle’s Greatest General

Copyright © Boris William Mortimer Moore, 2011

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o., 2016

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Published in the United States of America and Great Britain in 2011 by Casemate Publishers

Redaktor prowadzący: Filip Karpow

Redakcja merytoryczna: Marek Daroszewski

Redakcja: Barbara Borszewska

Korekta: Alicja Laskowska

Paweł Panczakiewicz/panczakiewicz art.design www.panczakiewicz.pl

Opracowanie map: Mariusz Mamet

Konwersja: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Zdjęcie na okładce: Roger Viollet/East News

Ilustracje pochodzą ze zbiorów Wydawnictwa Poznańskiego

ISBN 978-83-7976-428-0

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

SPIS TREŚCI

PRZEDMOWA

WSTĘP.
ŚMIERĆ NA PUSTYNI

Rozdział pierwszy
NIEODRODNY SYN FRANCJI

Rozdział drugi
LA CHUTE — UPADEK FRANCJI

Rozdział trzeci
WYSŁANNIK DE GAULLE’A W AFRYCE

Rozdział czwarty
NĘKAJĄC WŁOCHÓW

Rozdział piąty
GROMADZENIE SIŁ, WYPADY I PLANY

Rozdział szósty
FRANCUZ O WYJĄTKOWO ANGIELSKIEJ DUSZY

Rozdział siódmy
„MUSIMY PODJĄĆ OLBRZYMI WYSIŁEK…”

Rozdział ósmy
2. Dywizja Pancerna w Anglii

Rozdział dziewiąty
PIERWSZA KREW — ALENÇON

Rozdział dziesiąty
„MOUVEMENT IMMÉDIAT SUR PARIS”

Rozdział jedenasty
DOMPAIRE I BACCARAT

Rozdział dwunasty
OSTATNIA ZIMA WOJNY

Rozdział trzynasty
SZCZĘŚLIWE ZAKOŃCZENIE DOBREJ WOJNY

Rozdział czternasty
INDOCHINY

Z POWROTEM WE FRANCUSKIEJ AFRYCE PÓŁNOCNEJ

PODZIĘKOWANIA

BIBLIOGRAFIA

WYDAWNICTWO POZNAŃSKIE POLECA

Wstęp

Śmierć na pustyni

Generałowa Thérèse Leclerc de Hauteclocque doskonale wiedziała, że jej mąż jest krańcowo wyczerpany. Upłynęło już blisko dziewięć lat, odkąd spędził w domu ostatnie święta Bożego Narodzenia. Przez cały ten czas bez reszty absorbowały go sprawy wojny, a małżonkowie praktycznie nie mieli okazji się spotykać. Był schyłek listopada 1947 r., ich rodzima Francja szykowała się na przetrwanie najsroższej zimy w historii, a jej mąż, osłabiony po powracających co jakiś czas atakach malarii, znów miał udać się na Czarny Kontynent. Tym razem spieszył do Algierii, by objąć przydzielone mu kilka miesięcy wcześniej stanowisko inspektora sił zbrojnych w Afryce Północnej. Thérèse postanowiła, że pozwoli mu się wyspać do późna w dniu, gdy miał wyruszyć. Leclerc miał do dyspozycji własny samolot, który przecież nie odleci bez najważniejszego pasażera.

— Zachorowałem, czyż nie? — spytał po przebudzeniu.

— Owszem — odparła Thérèse.

— Nie jestem już w stanie dłużej służyć ojczyźnie.

— Lecz przecież — małżonka postanowiła podroczyć się z mężem, nagle przypomniała sobie metaforę użytą kiedyś przez św. Tomasza z Akwinu — gdy sito oddziela ziarno dobre od ziarna słabszego, wówczas najpełniej przejawia się łaska Pańska.

— Masz rację — zgodził się generał, obrzucając Thérèse spojrzeniem pełnym miłości[1].

A już godzinę później, odśpiewawszy wspólnie pieśń Magnificat, żegnali się w przedpokoju ich apartamentu przy Avenue Kléber. Leclerc był już wystrojony w mundur i po śniadaniu. Na zewnątrz czekał na niego samochód marki Horch (zdobyczny pojazd, który dwa lata wcześniej odnaleziono w górskiej kryjówce Hitlera). Kiedy oddelegowany do pomocy generałowi żołnierz, Louis Loustalot, załadował do auta bagaż podróżny generała, Thérèse ucałowała męża i pomachała mu na pożegnanie, gdy samochód oddalał się w szarzejącym świetle wstającego dnia.

Na lotnisku wojskowym w Villacoublay czekał już prywatny samolot Leclerca, przerobiony z amerykańskiego bombowca B-25 Mitchell. Dołączyli tam do niego również trzej pułkownicy wojsk artyleryjskich: Théodore Fieschi, Charles Clementin oraz Louis du Garreau de la Mécherie. Marynarkę wojenną reprezentował kapitan Georges Frichement, natomiast lotnictwo — major Michel Meyrand, weteran latający niegdyś w eskadrze bombowców „Bretagne”, wchodzącej w skład sił zbrojnych Wolnej Francji. Najmłodszym z towarzyszy podróży Leclerca był jego adiutant, porucznik Robert Miron de l’Espinay.

Ten poranek nie należał do udanych. Pod wpływem mrozu zestalił się smar w silniku samolotowym, przez co lot rozpoczął się dopiero około południa. Zazwyczaj tego typu drobne opóźnienia nie robiły większego wrażenia na Leclercu, lecz wielu obserwatorów było zdania, że tego dnia generał wydawał się dziwnie przygaszony[2]. Trzy lata po wyzwoleniu Paryża, które przypadło na 25 sierpnia, a więc dzień, gdy wspomina się króla Ludwika IX Świętego, ciążyła mu już sława. Powojenna Francja popadała w rozczarowanie, kraj paraliżowały strajki, odżyły stare urazy. Paryska socjeta liczyła, że Leclerc ponownie ujmie wodze słynnej 2. Dywizji Pancernej i wyniesie generała de Gaulle’a na powrót do rządzenia, w podobny sposób jak grenadierzy przyspieszyli dojście Napoleona do władzy podczas przewrotu 18 brumaire’a 1799 r. Tym razem jednak sytuacja była zgoła inna — de Gaulle nigdy nie zgodziłby się na odzyskanie władzy w taki sposób[3]. Natomiast Leclerc nie miał duszy polityka, chyba że do myślenia w tych kategoriach zmuszał go l’interest générale [wyższe względy]. Nic dziwnego, że w jego oczach żołnierski patriotyzm zdawał się szlachetniejszym rodzajem miłości do ojczyzny. Pozostawało liczyć, że spotkanie z wojskowymi kolegami z dawnych lat wyjdzie mu na dobre.

Po początkowych trudnościach ze startem lot do Oranu nie zapisał się niczym szczególnym. Na miejscu trwały już manewry ćwiczebne. Wojska „niebieskich” dokonywały inwazji na terytorium „czerwonych”, symulując działania bojowe w sytuacji rebelii ludności na terenach wokół portowych miast La Marta, Port-aux-Poules oraz Arzew. W porównaniu z grożącą Francji wojną partyzancką w Indochinach obecne manewry zdawały się oklepane i banalne, lecz mimo to należało je przeprowadzić. Leclerc poświęcał im uwagę przez półtora dnia, w końcu jednak zwołał do siebie wszystkich oficerów.

— Wiem, że w obecnej sytuacji wszelkie niepokoje i incydenty mogą działać na was deprymująco. Dla naszych ludzi w Indochinach nie ulega już żadnej wątpliwości, że wybuchła wojna. Wszyscy albo już walczą, albo przygotowują się do walki. Wy natomiast znajdujecie się w odmiennej sytuacji; nie bierzecie udziału w wojnie, choć z drugiej strony nie można też mówić o pokoju. Przez cały czas musimy być gotowi, że sytuacja rozwinie się nie po naszej myśli, i to w momencie, gdy nikt się tego nie będzie spodziewał (…). Po prostu musimy się trzymać, ciężko pracować i nie pozwalać sobie na żaden luz. Mogę was zapewnić, że właśnie trwa proces odzyskiwania przez armię należnego jej miejsca i szacunku w narodzie, których nigdy nie powinna była postradać[4].

Dwa lata po zakończeniu II wojny światowej Francja stała w obliczu dwóch wojen na terenach kolonii pragnących wybić się na niepodległość. Tymczasem Leclerc nadal nie mógł pozbyć się wstydu, jaki wywołało w nim francuskie upokorzenie z 1940 r., gdy Francja uległa w starciu z III Rzeszą. Czym zresztą był „naród”, o którym wspominał w przywołanej wyżej przemowie? Podziały społeczne stały się wówczas znów tak głębokie jak w latach 30. Ostatnia fala strajków rozlała się poza Francję kontynentalną i osiągnęła wybrzeża afrykańskie.

— Czy armia zdoła zabezpieczyć działanie kolei w Afryce Północnej? — chciał wiedzieć prefekt Oranu.

— Oczywiście — odparł Leclerc, po czym dodał: — Jeśli takie otrzyma rozkazy[5].

Z Arziwu Leclerc wyjechał dopiero późnym rankiem. Wcześniej musiał jeszcze odznaczyć generała Conne’a orderem Legii Honorowej i przed godziną 10 dotarł na lotnisko La Sénia usytuowane na południe od Oranu. Kolejnym przystankiem w jego podróży miało być miasto Baszszar, dwie godziny lotu na południowy zachód. Po przybyciu na miejsce generał miał dopilnować, by stacjonujący tam weterani otrzymali obiecany przydział kaszy kuskus.

Pierwotny plan zakładał, że w drodze do Baszszaru towarzyszył mu będzie generał Xavier Olleris. Ten jednak uznał, że sytuacja jest na tyle niestabilna, iż nie powinien oddalać się od Algieru. W samolocie Leclerca zostało więc wolne miejsce. W pewnym momencie generał ujrzał w niewielkiej hali bazy lotniczej La Sénia odpowiedniego człowieka — był to pułkownik Paul Fouchet. Zaproponował mu wspólny lot.

— Tylko pan zna tak dobrze południowe ziemie. Proszę polecieć z nami, pańska wiedza nam się przyda — zaproponował Leclerc.

Fouchet był wprawdzie weteranem méhariste (kawalerii beduińskiej na wielbłądach), lecz obecnie wiódł niezbyt ekscytujący żywot, wykonując zlecenia dla francuskiego attaché. Dlatego z ochotą przystał na propozycję generała[6].

Na płycie lotniska powitali Leclerca członkowie załogi jego samolotu: pilot porucznik Francois Delluc, pilot nawigator porucznik André Pilleboue, mechanik pokładowy chorąży Jean Guillou oraz radiowiec sierżant sztabowy Eugene Lamotte. Nieopodal przystanął generał Olleris i obserwował, jak do samolotu zbliża się jego główny pasażer. Chłodny wiatr podrywał z ziemi kłęby drobnego żwiru, tworząc niewielką burzę piaskową.

— Jakie są prognozy? — spytał Leclerc.

— Wiatr wieje z prędkością 40–50 km/h. Spodziewane są też silniejsze porywy. Na wszystkich trasach przelotu mogą wystąpić burze piaskowe — poinformował rzeczowym tonem Delluc.

Leclerc spojrzał wojskowemu w oczy. Delluc był doświadczonym pilotem, który niejedną godzinę przelatał na bombowcach Halifax RAF-u i miał za sobą solidną karierę w wojskach Wolnej Francji.

— Lecimy i tak — zadecydował Leclerc, który nie zwykł godzić się, by pogoda krzyżowała mu plany.

Delluc nie protestował. Zapewne nie chciał publicznie sprzeciwiać się wielkiemu generałowi. Choć z drugiej strony trudno przecież poczytać mu za słabość, że nie śmiał stawić czoło człowiekowi o tak wielkiej sile charakteru.

— Tak jest, mon général — odparł posłusznie pilot, choć w opinii generała Ollerisa wypowiedział te słowa głosem pozbawionym entuzjazmu[7].

Ponoć jednak we wcześniejszej rozmowie z porucznikiem Paulem Burletem (pilotującym zdobyczną niemiecką maszynę Junkers Ju 52, który również tego ranka gotował się do startu z bazy lotniczej La Sénia) Delluc miał stwierdzić: „Polecimy nad Baszszar i zobaczymy, jak wygląda sytuacja. Jeśli warunki nie pozwolą na lądowanie, zawrócimy”[8].

Samolot Leclerca B-25 Mitchell, który swój przydomek „Tailly” II zawdzięczał pikardyjskiej rezydencji generała, wzbił się w powietrze kwadrans po dziesiątej. Mniej więcej w tym samym czasie drobniutki piach porwany przez wiatr z pustyni Wielki Erg Zachodni począł wirować na niebie wysoko nad zachodnią Algierią.

Nie bacząc na szalejącą burzę piaskową, przedstawiciele śmietanki towarzyskiej Baszszaru wylegli na główny plac miasta, by wziąć udział w uroczystej paradzie. Wizyta Leclerca miała być największym lokalnym wydarzeniem od uruchomienia w 1941 r. linii kolejowej łączącej Maroko z Algierią [Chemins de Fer de la Méditerranée au Niger]. Dowódca okręgu wojskowego pułkownik Quénard pragnął ugościć generała w iście królewskim stylu. Z Maghzen nadciągał reprezentacyjny oddział kawalerii wielbłądziej, miasto Al-Abadila reprezentować miał podesłany do Baszszaru oddział wojska; spodziewano się też przybycia dwóch kompanii saharyjskich oraz dwóch plutonów Legii Cudzoziemskiej.

W ciągu ostatnich siedmiu lat drastycznie zmienił się skład osobowy Legii. Większość służących w barwach Wolnej Francji stanowili hiszpańscy republikanie, których celem było zduszenie faszyzmu. Na powitanie Leclerca czekali jednak przede wszystkim legioniści niemieccy; stanowili oni 90 procent żołnierzy sprowadzonych oddziałów Legii. Woleli oni służyć Francji, niż w obozach jenieckich oczekiwać na ślamazarnie przeprowadzaną repatriację.

Nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat tego, co działo się na pokładzie „Tailly” II, nim doszło do katastrofy. W 1947 r. samoloty nie były jeszcze wyposażone w czarne skrzynki. Być może pilot Delluc zgubił drogę — do tragedii doszło dwadzieścia pięć kilometrów na wschód od trasy, jaką zazwyczaj latało się z Oranu do Baszszaru. Na dziesięć minut przed planowym przylotem Delluc nadał przez radio wiadomość: „Na pokładzie wszystko w normie. Za sześć minut będziemy podchodzić do lądowania w Baszszarze”. Niedługo potem na pokładzie musiało dojść do jakiejś kryzysowej sytuacji. W takich okolicznościach piloci zazwyczaj ryzykują przymusowe lądowanie na pustyni, starając się wybrać miejsce umożliwiające powtórny start. Wypatrują szos, dróg ziemnych i linii kolejowych, gdyż wiedzą, że nawet jeśli lądowanie przebiegnie pomyślnie, upłynąć może długi czas, nim odnajdzie ich ekspedycja ratunkowa. Dellu postąpił rozważnie, usiłując posadzić samolot niedaleko linii kolejowej Chemins de Fer de la Méditerranée au Niger. Gdy jednak samolot zwolnił po zetknięciu z ziemią, na pokładzie nastąpiła eksplozja. Siła wybuchu była tak wielka, że metalowe odłamki i szczątki ludzkie rozrzuciła w promieniu 100 metrów. Świadkiem katastrofy był zatrudniony nieopodal pracownik kolejowy, który natychmiast pobiegł po pomoc.

Tymczasem wśród osób tłumnie oczekujących w Baszszarze na przybycie „Leclerca wyzwoliciela” powoli wzbierał niepokój. Dziesięciominutowe opóźnienie przeciągnęło się do dwudziestominutowego, to z kolei przeszło w godzinne. Dla zabicia czasu bawiono się w spekulacje — ktoś zastanawiał się, czy to możliwe, by Leclerc wybrał okrężną drogę albo zdecydował się na międzylądowanie. Gdy wreszcie do Baszszaru dotarła wieść o katastrofie, nad głównym placem zaległa grobowa cisza. Porucznik Coutin rozkazał swym, w przeważającej mierze niemieckim, legionistom, by zapakowali się z powrotem na ciężarówki i ruszyli wzdłuż linii kolejowej. Za konwojem podążył pułkownik Quénard wraz ze swym adiutantem. Kolumnę zamykała karetka oraz ciężarówka z platformą służącą do przewożenia rozbitych pojazdów.

Fragmenty wraku samolotu, którym leciał generał Leclerc 28 listopada 1947 r.

Po dotarciu do stacji kolejowej Menhaba ludzie Coutina zostali zaprowadzeni na miejsce wypadku. Wszędzie walały się szczątki samolotowe różnej wielkości. Legioniści dostrzegli też w pewnym momencie rozerwane szkielety dwóch silników gwiazdowych wyprodukowanych przez Wright Aeronautical. Poszczególne ich części spoczywały od siebie w promieniu trzydziestu metrów. Stało się wówczas jasne, że nikt nie mógł ocaleć z katastrofy. Wysokooktanowe paliwo lotnicze jest doskonałym materiałem wybuchowym, a baki maszyny „Tailly” II były zatankowane niemal do pełna. Widok miejsca katastrofy zrobił potężne wrażenie zarówno na Coutinie, jak i jego dowódcy kompanii, kapitanie Schalku. Schalk zapamiętał Leclerca, a właściwie ówczesnego kapitana de Hauteclocque’a, jako wykładowcę w Akademii Wojskowej Saint-Cyr, do której uczęszczał w latach 30. Coutin natomiast służył w armii Wolnej Francji, więc tym lepiej znał generała. Po krótkim czasie, wbrew współczesnym standardom postępowania śledczego w miejscu katastrofy, niemieccy legioniści przystąpili do zbierania ciał ofiar, układając je pojedynczo na brezentowych plandekach.

Sierżant Horst Slesiona był weteranem Wehrmachtu i uważał się za żołnierza, którego trudno czymkolwiek wyprowadzić z równowagi. Nawet jednak na nim widok miejsca katastrofy zrobił wielkie wrażenie. Wszystkie szczątki były bezgłowe i na wpół zwęglone. Niektórym ciałom brakowało też członków[9]. Slesiona zdołał odszukać ciało generała Leclerca, a w zasadzie sam korpus. Rozpoznał go po bluzie mundurowej, która nie ucierpiała zbytnio w katastrofie. W portfelu znalazł dokumenty generała, zdjęcia przedstawiające Thérèse, pozostałych członków jego rodziny oraz psa. Na środkowym palcu lewej ręki generała, a więc zgodnie ze zwyczajem obowiązującym w kontynentalnej Europie, znajdował się rodowy sygnet. Ciała pozostałych członków załogi zwęglone były do tego stopnia, że nie dało się przeprowadzić identyfikacji. Miejsce katastrofy okazało się zbyt przerażające nawet dla twardego weterana — sierżant Slesiona poprosił po jakimś czasie, by ktoś go zastąpił[10].

Wiadomość o tragedii lotem błyskawicy dotarła do Paryża. We francuskiej stolicy panował chłód, świat skrył się za zasłoną mgły, a z nieba co jakiś czas prószył śnieg. Jednym z pierwszych, którzy usłyszeli o katastrofie, był minister Robert Schumann. „Encore cela!” [„Jeszcze to!”], miał stwierdzić premier, którego niewiele wcześniej zirytowały doniesienia o ustąpieniu ze stanowiska ministra pracy Daniela Mayera. Błyskawicznie zareagował prezydent Czwartej Republiki Vincent Auriol, który nakazał swemu doradcy wojskowemu, generałowi Paulowi Grossin, by natychmiast udał się z wizytą do pani Thérèse Leclerc.

Do drzwi rezydencji przy Avenue Kléber 26 jako pierwsi zapukali jednak inni posłańcy złych nowin: pułkownik Adolphe Vézinet oraz kapitan Langlois de Bazillac, obaj będący anciens (weteranami służącymi od początku istnienia 2e DB) 2. Dywizji Pancernej. Na progu powitał ich wierny przyjaciel rodziny, sierżant Loustalot, który poinformował przybyłych, że Thérèse udała się do klubu 2. Dywizji, by dopilnować przygotowań do aukcji dobroczynnej. Posłańcy nie zdradzili sierżantowi, z czym przybyli. Nakazali mu jedynie, by nie otwierał nikomu ani nie dzwonił do nikogo, wyjątkowo do nich i pani generałowej, po czym pospiesznie ruszyli na poszukiwania Thérèse, nie chcąc, by ktokolwiek ich uprzedził. Louis Loustalot nie domyślił się, o co może chodzić, lecz posłusznie wykonał polecenia. O śmierci generała dowiedział się dopiero, gdy pod domem zebrał się tłumek francuskich dziennikarzy, których nigdy nie można było podejrzewać o nadmiar taktu.

— Loustalot, co się dzieje? — spytała najstarsza córka Leclerca, Jeanne, wyglądając ze swojego pokoju.

Niedługo potem pod dom zajechała Thérèse i po przedarciu się przez tłum złaknionych sensacji reporterów schroniła się w budynku. Wiedziała już, co znaczy to zbiegowisko. Nie tracąc spokoju, przywołała do siebie Jeanne i młodziutkiego syna Bénédicte. Wspólnie uklękli i zaczęli się modlić.

Jako pierwszy wiadomość o tragicznej śmierci generała opublikował dziennik „France-Soir”. W ostatnim momencie zmieniono układ numeru, by pomieścić w nim artykuł poświęcony katastrofie. O śmierci ojca Hubert, drugi syn Leclerca, dowiedział się, gdy jechał metrem. Zerkał ponad ramieniem innego pasażera na pierwszą stronę czytanej przez niego gazety, gdy jego wzrok przykuł nagłówek o śmierci generała. Michel natomiast, chłopiec w wieku szkolnym, wracając do domu, zauważył tragiczną informację, gdy przechodził obok stoiska z gazetami[11].

We wczesnych godzinach wieczornych do rezydencji państwa Leclerców przybył weteran-gaullista i działacz Wolnej Francji, René Pleven. Jako wykonawca testamentu spisanego przez generała zapewnił Thérèse, że zarówno ona, jak i dzieci zawsze mogą liczyć na jego pomoc. Następnie do drzwi zapukał generał Grossin. Przybył złożyć kondolencje w imieniu rządu francuskiego.

Do Paryża właśnie powrócił przywódca Wolnej Francji w latach 1940–1944, któremu Leclerc zawdzięczał swą krótką, acz znakomitą karierę — Charles de Gaulle. Wraz z nim do stolicy zjechała madame de Gaulle oraz adiutant generała, Claude Guy, oficer lotnictwa, który po odniesieniu ran na wiosnę 1944 r. stał się nieodłącznym towarzyszem de Gaulle’a. Gdy przybyli do rezydencji generała de Gaulle’a o nazwie La Boisserie w miejscowości Colombey-les-deux-Églises, akurat padał śnieg. Wysiadłszy z samochodu, państwo de Gaulle skierowali się do budynku, starając się trafiać butami w ślady pozostawione na śniegu przez ich służące. Przy bramie czekała już na państwa ich kucharka, Philomène.

— Telefonował komendant de Bonneval — zwróciła się do Guya. — Ma pan do niego natychmiast oddzwonić.

Guy udał się szybko do budki telefonicznej, którą umieszczono pod schodami. Mimo niedawnego remontu w posiadłości La Boisserie budka nadal nie doczekała się właściwego traktowania, mieszcząc równocześnie kredens.

— Nie mamy jeszcze ostatecznego potwierdzenia — oświadczył Bonneval po drugiej stronie słuchawki — lecz wszystko wskazuje na to, że generał Leclerc zginął dziś po południu w katastrofie lotniczej.

Informacje o śmierci przełożonego potwierdzili sztabowcy Leclerca w pałacu Les Invalides [Pałac Inwalidów]. Gdy Guy stanął przed de Gaulle’em, generał z jego pobladłej nagle twarzy wyczytał, że stało się coś strasznego.

— Mon general, komendant de Bonneval prosił mnie, bym przekazał panu, iż wiele wskazuje na to, że generał Leclerc zginął w wypadku samolotowym.

— Co znaczy „wiele wskazuje”? — zaperzył się de Gaulle.

Guy przytoczył dokładnie słowa Bonnevala:

— Z dziewięćdziesięciodziewięcioprocentową pewnością wiemy, że na pokładzie samolotu znajdował się Leclerc.

Zdruzgotany de Gaulle wykonał wówczas jeden ze swych niezwykle ekspresyjnych gestów: wyrzucił w górę ramiona, po czym pozwolił im opaść, przyjmując pozycję wyrażającą bezbrzeżny smutek.

— Jeśli te informacje się potwierdzą, oznaczać to będzie, że ponieśliśmy nieodżałowaną stratę — stwierdził ponuro, po czym powłócząc nogami, udał się do swej biblioteki. Po paru krokach przystanął i zapatrzył się nieruchomym wzrokiem w podłogę. Po chwili, zupełnie przybity, dodał: — To katastrofa dla narodu francuskiego.

Następnie poszedł do budki telefonicznej, w której nadal rozmowę prowadził Guy.

— Bonneval, to ty? — spytał, przejmując słuchawkę od adiutanta.

Poprosił komendanta, by wspólnie z Gastonem Palewskim udali się z wizytą do Thérèse Leclerc i przekazali jej kondolencje w imieniu de Gaulle’a. Instynkt polityczny podpowiadał mu, że prezydent Auriol oraz gabinet Schumanna będą chcieli zorganizować państwowe obchody przy okazji pochówku generała. W takiej sytuacji de Gaulle ze względów politycznych musiałby powstrzymać się od udziału w uroczystościach.

Chwilę później, nadzwyczaj łagodnym głosem, spytał Guya, czy Leclerc podróżował swoim samolotem Mitchell. Gdy zyskał potwierdzenie, wziął do ręki jeden z ostatnich listów Leclerca i przedstawił teorię, jakoby generał mógł zostać zgładzony w zamachu. Następnie odczytał na głos ostatni list Leclerca, w którym ten faktycznie ostrzegał, że tylko kwestią czasu jest, nim komuniści zaczną realizować „operacje” we Francuskiej Afryce Północnej. W tamtym momencie wydawało się, że teoria ta zyskała mocne potwierdzenie w faktach[12].

Wieczorem o tragedii wiedział już cały Paryż. Plotkarze prześcigali się w rozpuszczaniu pogłosek, jakoby katastrofa była wynikiem akcji sabotażowej. Śmierć Leclerca porównywano do katastrofy generała Sikorskiego w Gibraltarze i sugerowano, jakoby komuniści dosypali cukru do baków paliwowych samolotu „Tailly” II i sprowokowali wypadek. Oto jak ówczesne nastroje podsumowała w liście do siostry, Diany Mosley, brytyjska powieściopisarka Nancy Mitford: „Wszyscy mieszkańcy Paryża są przekonani, że był to sabotaż i że komuniści bardzo na tym ucierpią”[13].

Już w styczniu 1944 r. brytyjski ambasador w Paryżu Duff Cooper był zdania, że Leclerc jest „zaraz po de Gaulle’u najbardziej popularną osobistością we Francji”[14]. Miał okazję poznać Leclerca w kwietniu ubiegłego roku podczas przygotowań do przerzucenia 2. Dywizji Pancernej do Anglii, gdzie miała dołączyć do formacji przeznaczonych do kampanii w Normandii. Po tym pierwszym spotkaniu ambasador zanotował: „energiczny żołnierz w typie oficera brytyjskiego, cichy i roztaczający wokół siebie aurę zawodowej kompetencji. W rozmowie z Leclerkiem i Vanierem [ambasadorem kanadyjskim we Francji] napomknąłem, że jest rzeczą praktycznie pewną, iż jego dywizja po przetransportowaniu jej na angielską ziemię zostanie wykorzystana podczas lądowania w Normandii. Generał był oczywiście zachwycony”[15]. Trzy i pół roku później Cooper donosił: „Podczas obiadu dotarła do nas wstrząsająca wiadomość o śmierci Leclerca w katastrofie lotniczej. To wielka strata dla Francji. Bliżej poznałem go dopiero niedawno podczas polowania w lesie szwarcwaldzkim. Zapałałem do niego wielką sympatią. Miał tylko 44 lata”[16]. Dyplomata nieznacznie odmłodził generała — na sześć dni przed wypadkiem Leclerc świętował 45. urodziny.

Tymczasem w południowym Oranie trwała operacja porządkowania miejsca katastrofy. Do godziny 8 legioniści kapitana Schalka zdążyli zebrać wszystkie szczątki ludzkie z miejsca wypadku i dostarczyli je do kostnicy szpitala Quémener w Baszszarze. Tam zajęli się nimi dwaj lekarze wojskowi posiadający pewną wiedzę z zakresu medycyny sądowej, kapitan Ardeber oraz kapitan Rondreux. Pomocą służył im podporucznik Dauphin z Legii Cudzoziemskiej. Wspólnymi siłami wojskowi starali się pośród szczątków ofiar oraz skrawków ubrań rozpoznać te należące do konkretnych ciał — Leclerca oraz członków załogi, a następnie je posortować.

Najłatwiej było zidentyfikować pasażerów w momencie eksplozji zasiadających najdalej od zbiorników z paliwem: Leclerca, Foucheta, du Garreau, Clementina, Frichementa oraz mechanika Guillou; wszystkich ich rozpoznano dzięki dokumentom odnalezionym w ubraniach. Meyranda, Mirona de l’Espinay oraz Fieschiego zidentyfikowano na podstawie mundurów. Ogień największe szkody wyrządził ciałom członków załogi: Delluca, Pilleboue i Lamotte’a. Gdy lekarze Legii Cudzoziemskiej skończyli kompletowanie fragmentów ciał, tworząc z nich dwanaście zbiorów, na stole nadal leżało wystarczająco wiele szczątków, by obdzielić nimi dodatkowe, trzynaste ciało[17]. Następnego dnia lekarz wojskowy porucznik Dudézert sporządził i podpisał trzynaście aktów zgonu, z czego ostatni dotyczył trzynastej, niezidentyfikowanej ofiary katastrofy. Do Algieru zdążyły już jednak napłynąć rozkazy dotyczące sporządzenia dwunastu, a nie trzynastu trumien. Ku niezadowoleniu zakonników ze Zgromadzenia Misjonarzy Afryki trumny umieszczono w pomieszczeniu na terenie szpitala, w którym zorganizowano zaimprowizowaną kaplicę. Wieka trumien zdjęto, tak by napływający goście, głównie wojskowi, mogli oddać ostatni hołd zmarłym[18].

O godzinie 11 przed południem Charles de Gaulle w ponurym nastroju przebywał zamknięty w swoim gabinecie w rezydencji La Boisserie. Claude Guy wprawdzie od ponad trzech lat nie odstępował przełożonego na krok, lecz nadal nie wyznawał się w jego nastrojach. Wtem de Gaulle zaczął mówić, dzieląc się z adiutantem przemyśleniami z ostatniej nocy: „Śmierć Leclerca stanowi stratę nie do przecenienia dla Francji. Kochałem tego człowieka. Ach, bez wątpienia był uparty [cabochard], lecz nikt nie wstępuje w szeregi wielkich tego świata bez odrobiny zawziętości. Ale, rozumiesz, na zawsze zapamiętam tę jedną jego cechę, która wyróżniała go spośród wszystkich innych: obce były mu wszelkie uczucia, myśli, słowa i gesty trywialne czy pospolite. Rok temu poprosiłem go, by udał się do Afryki. Zgodził się niechętnie. Jednak był jednym z niewielu, a być może jedynym, który otrzymawszy taki rozkaz, udałby się bez wahania na koniec świata”. Następnie, spoglądając pod nogi, de Gaulle dodał szeptem: „To niepowetowana strata”. A po chwili stwierdził zrezygnowanym tonem: „Naprawdę wielka szkoda, że tak się stało”.

Następnie de Gaulle zdjął z półki wielki atlas i rozłożył go na biurku Calude’a Guya, po czym otworzył na stronie z mapą północnej Algierii.

— Wczoraj wieczorem — podjął po chwili wątek generał — sądziłem, że mogło to być zabójstwo. Lecz po namyśle wydaje mi się to mało prawdopodobne. Gdyby do wypadku doszło niedaleko za Oranem, wówczas można by brać pod uwagę taką ewentualność. Dlaczego jednak ktoś miałby przeprowadzać zamach tak blisko celu podróży? Nie, nie wierzę, że to była zaplanowana akcja.

Po chwili myślami powrócił do spraw związanych z pogrzebem Leclerca.

— Niezależenie od tego, jakie konkretnie rozporządzenia wyda w tej sprawie rząd, możesz być pewien, że pochówek zorganizowany zostanie z wielką pompą. Teitgen i inni postrzeleńcy zażyczą sobie, by szczątki generała spoczęły w grobowcach Pałacu Inwalidów. A wówczas ja nie będę mógł wziąć udziału w uroczystościach pogrzebowych.

— A jeśli generał zostanie pochowany w swoich rodzinnych stronach? — zasugerował Guy.

— Członkowie rządu pojawią się również tam, a zatem będę mógł przybyć na miejsce dopiero nazajutrz.

Była to jedna z tych chwil, gdy Claude Guy przekonywał się, że nigdy nie zdoła przejrzeć na wylot sposobu myślenia generała de Gaulle’a.

— Ależ to nic! — zapewnił skwapliwie adiutant. — Przecież kawalerowie Orderu Wyzwolenia okażą lojalność wobec pana generała, to znaczy przybędą dzień po pogrzebie, by pokazać, że solidaryzują się z pańskim gestem…[19].

— Nie bądźmy tego tacy pewni — stwierdził de Gaulle z ciężkim sercem. — Nic im nie przeszkodzi pojawić się na cmentarzu dzień wcześniej ode mnie. Zobaczysz, że postąpią tak samo jak cała reszta.

A gdy Claude Guy nadal protestował, uciszył go słowami:

— Poczekajmy, a wkrótce przekonamy się, jakie decyzje zapadną[20].

Gdy na początku 1946 r. de Gaulle zrezygnował z rządzenia, liczył, że naród wkrótce upomni się o powrót ukochanego męża stanu. Nie wiedział wówczas, że przyjdzie mu czekać na ten moment jedenaście lat. W okresie tym uważał za rzecz właściwą, by nie angażować się w sprawy państwowe i pozostać na uboczu. Być może powodowało nim też przeświadczenie, że paryżanom należy się wyobrażenie wyzwoliciela, który nie miesza się do polityki i któremu obce są polityczne kontrowersje. Tym niemniej historia de Gaulle’a ściśle wiąże się z dziejami Leclerca, arystokraty rodem z Pikardii, który 25 lipca 1940 r. z obandażowaną głową przybył pod adres Carlton Gardens 4. Spośród wszystkich Francuzów, którzy podobnie jak de Gaulle odrzucali rozejm z hitlerowskimi Niemcami wynegocjowany przez marszałka Pétaina, to właśnie Philippe Leclerc najpełniej uosabiał ducha bezkompromisowego oddania przywódcy Wolnej Francji.

De Gaulle posiadł wprawdzie w stopniu mistrzowskim sztukę panowania nad emocjami, lecz równocześnie był człowiekiem potrafiącym wyrażać silne uczucia. List do Thérèse Leclerc rozpoczął dość typowo od zapewnień o „wielkim bólu”, w jaki wprawiła go śmierć jej małżonka. W dalszej części listu przywołał słowa, które dobrał już wcześniej: „Kochałem Pani męża; był mi nie tylko towarzyszem w dniach szczęścia i niedoli, ale też przyjacielem, na którym mogłem zawsze polegać. W swych uczuciach, czynach, gestach i słowach zawsze wznosił się ponad przeciętność”. Można by pomyśleć, że tak nietypowa wylewność de Gaulle’a była wynikiem stanu ducha, w jaki wpędzała go ciężka choroba jego niepełnosprawnej córki Anne (dziewczynka zmarła nagle na początku 1948 r., nabawiwszy się obustronnego zapalenia płuc; była to kolejna ofiara wyjątkowo srogiej zimy). De Gaulle upodobał sobie w szczególności tych, którzy w krytycznych dniach 1940 r. poparli go w sposób odruchowy i bezwarunkowy. Prócz Leclerca byli to Thierry d’Argenlieu, Pierre Billotte i zięć de Gaulle’a, Alain de Boissieu; wszyscy oni bez wahania i ani chwili zwłoki dołączyli do generała tak szybko, jak tylko mogli, choć oczywiście nie wszyscy z tego grona za sobą przepadali[21]. O więzi łączącej ich z generałem zadecydowało tyleż poczucie braterstwa, co ich oddanie dla idei wolnej Francji. W tej kwestii Leclerc zgadzał się absolutnie z de Gaulle’em, choć pod względem charakterów obaj panowie różnili się znacznie. W charakterze Leclerca nie leżała arogancja ani złośliwość; nie podzielał również charakterystycznej dla de Gaulle’a niechęci do okazywania komukolwiek wdzięczności; a nawet jeśli również on nie lubił dziękować, był na tyle taktowny, by się z tym nie afiszować.

Nim transport z ciałami ofiar opuścił Baszszar, pobłogosławili je Ojcowie Biali ze Zgromadzenia Misjonarzy Afryki, ojciec Bronner oraz ojciec Duvollet[22]. Bronner jako działacz Wolnej Francji w pierwszych latach jej istnienia był świadkiem wkroczenia Leclerca w marcu 1941 r. do zdobytego włoskiego fortu Kufra. Jako że francuskie prawo wojskowe stanowi, iż w sytuacji zagrożenia kraju zakonnicy muszą chwycić za broń, ojciec Bronner znalazł się wśród tych trzymających straż przy pierwszej ze zdobyczy, jakie zapewniła sobie Wolna Francja. Sześć lat później dopilnował, by wojskowi oddali ostatni hołd jego byłemu przełożonemu, posuwając się nawet do dokuczliwych nagabywań.

Stosownie do sytuacji parowóz, który miał powieźć ciała do Algieru, nosił nazwę „Charles de Foucauld”. Upamiętniała ona mistyka zamordowanego w 1916 r. w mieście Tamanrasset, którym inspirował się Leclerc. Była to niezwykła podróż: zaledwie siedem lat wcześniej był w randze kapitana sztabowego, zaś teraz jego ciało było obwożone niczym zwłoki prezydenta Roosevelta w drodze do Waszyngtonu, po tym jak w kwietniu 1945 r. zmarł w Warm Springs. Niespieszna podróż do Algieru trwała dwa dni, pociąg zatrzymywał się na stacjach w niewielkich miasteczkach i garnizonach, tak by żołnierze mogli klaskaniem i machaniem wyrazić swój podziw dla generała. Algieria w tamtych latach nadal uważała się za część Republiki Francuskiej, a Francuzi potrzebowali jakiegoś symbolu narodowego, z którego mogliby być dumni. Od 1940 r. aż do chwili śmierci Leclerc był dla nich właśnie kimś takim. Wreszcie wieczorem 2 grudnia pociąg „Charles de Foucauld” wtoczył się na dworzec w Algierze[23].

W atmosferze ciężkiej od plotek o tajemniczym trzynastym ciele i pogłosek o zamachu, dwanaście trumien złożono w Salle Pierre Bordes. Wartę przy nich trzymali żołnierze Legii Cudzoziemskiej, a oficjele Algieru składali hołd ofiarom. Nazajutrz każda z trumien została załadowana na osobny gąsienicowo-kołowy transporter M3 Scourt Car White, które powiozły je na wybrzeże, gdzie czekał już francuski krążownik Émile Bertin. Po mowie pogrzebowej wygłoszonej przez generalnego gubernatora Yveś Chataigneau oraz błogosławieństwach arcybiskupa Algieru trumny wniesiono na pokład okrętu. Wieczorem 3 grudnia Émile Bertin odbił od nabrzeża i rozpoczął przeprawę przez wzburzone wody Morza Śródziemnego[24].

Po dwudniowej żegludze w trudnych warunkach atmosferycznych okręt zawinął do portu w Tulonie, gdzie powitał go oddział fusiliers marins [piechoty morskiej] pod dowództwem podporucznika marynarki Philippe’a de Gaulle’a. Nie chcąc ryzykować przestojów na skutek strajku kolejarzy (lub potencjalnej akcji sabotażowej), trumny przetransportowano do Paryża ciężarówkami. Kolumnie towarzyszyły pojazdy wojskowej eskorty oraz elegancka limuzyna, którą podróżował najstarszy syn zmarłego generała, Henri Leclerc de Hauteclocque, oraz wdowa po pułkowniku Fieschim. Henri dopiero co przybył z kongijskiego miasta Brazzavile, gdzie wraz z rodziną mieszkał również zięć generała de Gaulle’a, Alain de Boissieu. List napisany przez generała Delange’a, oficera służącego niegdyś pod Leclerkiem, długo szedł do Afryki i wreszcie został doręczony Henriemu, który akurat bawił w Impfodo[25]. Na terenie całej Francji kontynentalnej flagi narodowe opuszczono do połowy masztu; zarządzono żałobę dla sił zbrojnych Republiki, która miała potrwać do 12 grudnia. Podobnie jak w Algierii, Francuzi wylegli na ulice, by podczas przejazdu trumny oddać pokłon doczesnym szczątkom największego żołnierza Wolnej Francji. Gdy jednak mróz zamienił szosy w lodowisko, kawalkada musiała się zatrzymać i spędzić noc w Auxerre. Na widok kolumny pogrzebowej czapki z głów zrywali nawet strajkujący robotnicy[26].

We wczesnych godzinach popołudniowych samochody z trumnami dotarły do robotniczej miejscowości Antony, leżącej na południe od Paryża. To właśnie przez nią wiodła trasa przemarszu 2. Dywizji Pancernej, gdy trzy i pół roku wcześniej triumfalnie wkroczyła do francuskiej stolicy. W Antony kondukt pogrzebowy został powitany przez grupę miejscowych notabli: gubernatora departamentu Seine, gubernatora wojskowego Paryża i prefekta policji. Dalszą drogę miał pokonać pod eskortą części legendarnego Pułku Piechoty z Czadu [Régimente de Marche du Tchad], wchodzącego w skład 2. Dywizji Pancernej. Jakieś sprawy rządowe nie pozwoliły dotrzeć na czas prezydentowi Auriolowi, który miał poprowadzić kondukt aż do Paryża (ciągłe dymisje ministrów były wyznacznikiem epoki jego rządów). Na miejscu zjawił się dopiero o godzinie 18, a więc długo po zmroku. Kawalkada nadal posuwała się trasą, którą 25 sierpnia 1944 r. obrała 2. Dywizja Pancerna generała Leclerca. Minęła Porte d’Orléans i skierowała się ku Place Denfert-Rochereau — miejscu, gdzie Leclerc spotkał się niegdyś z generałem Jacquesem Chaban-Delmasem, delegatem Wolnej Francji zawiadującym paryskim ruchem oporu. Następnie przemierzono Boulevard Monteparnasse i w końcu zajechano pod Pałac Inwalidów.

De Gaulle’a nie zawiódł polityczny instynkt — faktycznie zadecydowano, że Leclerc spocznie obok takich dostojników jak marszałek Ferdynand Foch, marszałek Henri de Turenne czy marszałek Sébastien Le Prestre de Vauban. Podjazd Pałacu tonął w świetle reflektorów, na przybyłych oczekiwali już minister obrony Pierre-Henri Tietgen, jego zastępcy oraz prezydent Rady Paryża, Pierre de Gaulle — brat generała, którego obecność zwiastowała kres panowania miejskich włodarzy rządzących miastem nieprzerwanie w latach 30. oraz w epoce rządu Vichy. Trumnę z ciałem Leclerca niosło sześciu weteranów 2. Dywizji Pancernej, którym przewodził sierżant Loustalot niosący insygnia dywizji wraz z odznaczeniem prezydenckim. Na wieku trumny złożono kepi z pięcioma generalskimi gwiazdkami, trójkolorową flagę Francji oraz ulubioną laskę Leclerca „Baraka”. Żołnierze wnieśli trumnę do prezbiterium kaplicy Saint-Louis de Invalides, a za nią przetransportowano tam trumny mieszczące ciała pozostałych jedenastu ofiar katastrofy, którym towarzyszyły ich rodziny[27].

Pięć dni wcześniej, wieczorem 2 grudnia, de Gaulle złożył wizytę wdowie po Leclercu. Na odchodnym był do tego stopnia wzruszony, że ocierając łzy, poprosił swoją żonę, Yvonne, by pomogła mu zejść po schodach. Teraz, zgodnie z zapowiedzią, pomodlił się wcześniej przy trumnie przyjaciela i w niewielkim tylko stopniu uczestniczył w oficjalnych uroczystościach pogrzebowych, ignorując przy tym namowy premiera Schumanna, które poczytał mu za grubiaństwo. Claude Guy zauważył, że w dniach po tragedii jego mentor kilkukrotnie pozwalał sobie na łzy. Śmierć Leclerca odniosła jednak pewien niespodziewany skutek — generał de Gaulle, który przez całe życie był nałogowym palaczem i który przez całą wojnę roztaczał wokół siebie tytoniową woń, 28 listopada 1947 r. rzucił palenie i nigdy już nie tknął papierosów[28].

„Do miasta ściągają wszyscy chłopcy Leclerca” — donosiła w liście do siostry, Diany, Nancy Mitford. „Przypomina to mobilizację. W Notre Dame spodziewają się 2000 weteranów”.

Faktycznie zjazd wojskowych mógł kojarzyć się z wojenną mobilizacją. Jednak Mitford i tak podała zaniżoną liczbę — zdaniem oficera operacyjnego Leclerca, André Gribiusa, do Paryża ściągnęło blisko 10 000 żołnierzy, a więc dwie trzecie wojskowych służących w 2. Dywizji Pancernej[29]. Na wysoki połysk wyczyszczono czołg typu „Sherman” Leclerca, ochrzczony „Tailly”. Miał on otwierać orszak żałobny wraz z Romilly, a więc jednym z trzech Shermanów, które 24 sierpnia 1944 r. do Paryża wprowadził porucznik Michard, kolejny ksiądz-żołnierz. Trumna z ciałem generała miała tę drogę odbyć na podwoziu działa samobieżnego Alsace, również należącego do 2. Dywizji Pancernej.

W niedzielę 7 grudnia ciała Leclerca i pozostałych ofiar katastrofy opuściły Pałac Inwalidów i pod eskortą oficerów 2. Dywizji Pancernej przewiezione zostały Avenue des Champs-Élysées. Na rondzie kondukt napotkał zgromadzonych tłumnie „chłopców Leclerca”. Niektórzy wystrojeni byli w mundury, inni do swojego stroju włączyli też elementy cywilnego ubioru; ich głowy w większości zdobiły berety lub furażerki, a na piersiach pyszniły się ordery. Weterani całymi pułkami pomaszerowali niespiesznie w kierunku Łuku Triumfalnego. Niedaleko Grobu Nieznanego Żołnierza podprowadzono działo Alsace, które pozostało tam przez osiem godzin, podczas gdy Francuzi tłumnie przybywali oddać hołd generałowi i złożyć kondolencje rodzinie zmarłego. Thérèse, sprawiającej wrażenie wykończonej i osamotnionej, w tych trudnych chwilach towarzyszyły dzieci. Najstarszy syn, Henri, ubrany był w mundur, zaś jego kepi zdobiła odznaka francuskiej armii kolonialnej z charakterystyczną kotwiczką.

W dzień samego pogrzebu, 8 grudnia, ogłoszono żałobę narodową. Przewodzący delegacji zagranicznych dyplomatów na pogrzeb brytyjski ambasador Duff Cooper uznał, że źle się stało, iż połączono uroczystości pogrzebowe pozostałych ofiar katastrofy oraz samego Leclerca. Zdaniem ambasadora poszczególne pogrzeby powinny zostać zorganizowane niezależnie od siebie. Trudno nie przyznać racji Cooperowi, jednak ze względów praktycznych wybrane rozwiązanie wydaje się mimo wszystko bardziej zasadne. Wprawdzie chirurdzy garnizonowi w Baszszarze, kapitan Ardeber oraz kapitan Rondreux, zrobili wszystko, co w ich mocy, lecz niemożność przeprowadzenia badań DNA oznaczała, iż niektóre fragmenty ciał mogły zostać zamienione. Rozwiązanie zastosowane przez Francuzów miało zatem większy sens, niż mógł przypuszczać Cooper[30].

Katedra Notre Dame była w dniu pogrzebu wypełniona po brzegi. Ceremonię poprowadzić miał arcybiskup Paryża, kardynał Emmanuel Suhard — ten sam, któremu za życia de Gaulle zabronił celebrowania mszy dziękczynnej z okazji wyzwolenia miasta 26 sierpnia 1944 r., uważając, że na duchownym ciążą zbyt poważne zarzuty kolaboracji. Za arcybiskupem ustawili się chorążowie, których chorągwie w czterdziestu różnych barwach reprezentowały tyleż stowarzyszeń kombatanckich oraz pułków składających się na 2. Dywizję Pancerną: Pułk Piechoty z Czadu [Régiment de Marche du Tchad]; pułki czołgowe: 501e Régiment de chars de combat [501. Pułk Czołgów], 12e Cuirassiers [12. Pułk Piechoty Zmotoryzowanej], 12e Chasseurs d’Afrique [12. Pułk Szaserów Afrykańskich; inaczej strzelców konnych] oraz Spahisi Marokańscy; pułk zwiadowczy dywizji; a także Régiment Blindé de Fusiliers Marins [Pułk Pancerny Piechoty Morskiej]. Ta ostatnia formacja, będąca macierzystą jednostką przeciwpancerną Leclerca, wchodziła obecnie w skład Francuskiej Marynarki Wojennej [La Royale].

Uroczystości pogrzebowe 7 grudnia 1947 r. Pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu trumna ze zwłokami generała Leclerca, umieszczona na dziale samobieżnym o nazwie własnej „Alsace”

Wraz ze zmierzchem monarchii i nastaniem świeckiego modelu państwa francuskiego wspaniała średniowieczna katedra Notre Dame utraciła uprzywilejowane miejsce w oficjalnym życiu państwowym. Uroczystości pogrzebowe w murach katedry zarezerwowane były teraz dla zmarłych urzędujących prezydentów, jak np. prezydent Sadi Carnot, który w 1894 r. zginął od ciosu sztyletem zadanego przez włoskiego anarchistę. Jednak decyzja o tym, czy danego męża stanu chować w Notre Dame, czy też nie, w dużej mierze zależała od sympatii, jakie budził w społeczeństwie. De Gaulle zupełnie słusznie oburzał się na pochówek zorganizowany tu dla kolaboranta i podżegacza wojennego Philippe Henriota, na który nie powinien był nigdy przystać kardynał Suhard. Obojętne więc, jak bardzo przedstawiciele Wolnej Francji liczyli na pochowanie generała Leclerca w starożytnych murach kościoła, de Gaulle, jako człowiek pozbawiony władzy, nie miał na tę decyzję zbyt wielkiego wpływu. Zazwyczaj zresztą przywilej taki przysługiwał wyłącznie marszałkom Francji, takim jak Ferdynand Foch czy Joseph Joffre. Tymczasem w momencie śmierci Leclerc był młodym generałem. Mimo to żaden z opłakujących go tego dnia żałobników ani przez chwilę nie wątpił, że żegna człowieka niezwykle zasłużonego dla Francji i jej losów w okresie II wojny światowej.

Po zakończeniu mszy żałobnej trumnę, wokół której znów zgromadzili się weterani 2. Dywizji, wyprowadzono z gmachu katedry. Szybko za nią uformował się kondukt złożony z kombatantów, członków generalicji, duchowieństwa i studentów Akademii Wojskowej Saint-Cyr oraz École Polytechnique, po czym odprowadzany przez tak znakomitą świtę generał Leclerc wyruszył w ostatnią swą podróż, której trasa wiodła do kompleksu Les Invalides. Gdy orszak dotarł na dziedziniec, większość żałobników została z tyłu za zamkniętą bramą, a do miejsca pochówku udali się tylko członkowie rodziny generalskiej. A nazajutrz wszystko powróciło do normy. Francuscy les cheminots — czyli kolejarze — przerwali strajk, zaś prasa skupiła się na wypadku pociągu na trasie Paryż-Arras, w którym przed pięcioma dniami życie straciło dwudziestu pasażerów.

[1] Notin, Jean-Christophe, Leclerc, Perrin 2005, s. 473.

[2] Tamże, s. 475–476; Compagnon, Jean, Leclerc. Maréchal de France, Flammarion 1994, s. 596.

[3] Martel, André, Leclerc. Le soldat et le politique, Albin Michel 1998, s. 478; Beevor, Anthony (z Artemisem Cooperem), Paryż wyzwolony, tłum. Jan Małecki, Kraków 2015, s. 385–386.

[4] Compagnon, dz. cyt., s. 597. Fragmenty tej przemowy zdobią karty większości francuskojęzycznych biografii Leclerca.

[5] Martel, dz. cyt., s. 479.

[6] Notin, dz. cyt., s. 478.

[7] Hugues Silvestre de Sacy oraz Jean-Louis Mourrut, Du capitaine de Hauteclocque au Général Leclerc, Éditions Complexe (Essays) 2000, s. 436–437.

[8] Notin, dz. cyt., s. 497.

[9] Tamże, s. 479–481.

[10] Tamże.

[11] Tamże, s. 481–482.

[12] Guy, Claude, En écoutant de Gaulle, Grasset 1996, s. 360–361.

[13] Beevor, dz. cyt., s. 384.

[14] Norwich, John (wicehrabia), The Duff Cooper Diaries, Weidenfeld and Nicolson 2005, s. 287.

[15] Tamże, s. 300.

[16] Tamże, s. 453.

[17] Notin, dz. cyt., s. 483–484.

[18] Tamże.

[19] Guy, dz. cyt., przywoływana wymiana zdań pojawia się na stronie 363.

[20] Tamże, s. 364.

[21] Lacouture, Jean, De Gaulle. The Ruler. 1944–1970, Collins Harvill 1990, s. 144–145.

[22] Notin, dz. cyt., s. 484.

[23] Tamże, s. 485.

[24] Tamże, s. 486.

[25] Boissieu, Alain de, Pour servir le général, Plon 1990, s. 37.

[26] Notin, dz. cyt., s. 487.

[27] Tamże, s. 487–488.

[28] Tamże.

[29] Gribius, André, Une Vie d’officier, Éditions France-Empire, 1971, s. 194.

[30] Beevor, dz. cyt., s. 390; Norwich, John Julius, The Duff Cooper Diaries, Weidenfeld 2005, s. 453–454.