Projekt okładki i stron tytułowych

Kalina Możdżyńska

Ilustracja na okładce

Carl Mydans / The LIFE Picture Collection / Getty Images

Wydawca

Michał Zgutka

Redaktor

Marta Höffner

Korekta

Sylwia Breczko

Recenzent

Prof. dr hab. Maciej Mrozowski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2015

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18649-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

1. DLACZEGO – ŚMIERĆ?
Kres fizycznego życia przywódcy: znaczenie polityczne i społeczne

1.1. Polityczna śmierć jako zmiana

1.2. Śmierć przywódcy a śmierć masowa

1.3. Polityczna śmierć a polityczne narodziny

1.4. Kontekst śmierci przywódcy: rola polityki i religii

1.5. Śmierć polityczna reglamentowana: komunikacyjna specyfika zgonów dawnych władców

1.6. Śmierć polityczna spopularyzowana: gilotyna Wielkiej Rewolucji Francuskiej

1.7. Naturalna fascynacja śmiercią i próby jej politycznego opanowania (od sakralizacji do oswajania)

1.8. Pojawienie się mediów masowych: dalsza dewaluacja śmierci

1.9. Komunikacyjne wymiary polityczno-medialnej śmierci

1.10. Śmierć jako tajemnica: rola legendy i mitu w procesie kształtowania pośmiertnego wizerunku lidera

1.11. Śmierć jako element doznania, który kreuje i wzmacnia wspólnotę: zgon wodza jako dobro publiczne

1.12. Śmierć jako rozrywka: aspekt ludyczny i decyzyjny

1.13. Śmierć jako klęska lub zwycięstwo: konieczność planowania politycznego zgonu

1.14. Śmierć przywódcy jako pseudoreligijno-integracyjny spektakl o wystandaryzowanym przesłaniu

1.15. Złamanie zasad politycznego spektaklu śmierci i konsekwencje tego kroku

2. TEORIA ŚMIERCI
Zgon przywódcy a zgon obywatela: problem wyjątkowości politycznej śmierci

2.1. System śmierci (death system): miejsce zgonu w porządku społecznym

2.2. Miejsce śmierci lidera w teorii opanowywania trwogi (Terror Management Theory, TMT)

2.3. Śmierć lidera a ogólnoludzkie strategie zapewnienia sobie nieśmiertelności

2.4. Zaplanowana śmierć przywódcy jako przejaw społecznej odpowiedzialności państwa (CSR)

3. PRZED ŚMIERCIĄ
Przywództwo polityczne a polityczny zgon: społeczne funkcje śmierci lidera

3.1. Przywództwo polegające na dystrybucji śmierci

3.2. Kontekst społeczny: przywództwo warunkowane popytem na określoną rolę lidera

3.3. Wizerunkowa kondycja liderów XXI wieku: współczesne postrzeganie zjawiska przywództwa

3.4. Przywództwo jako proces efektywnej komunikacji

3.5. Śmierć lidera a marketing polityczny: rewizja koncepcji wizerunkowego „surowego materiału”

3.6. Samoocena lidera a jego pośmiertny wizerunek

3.7. Funkcja pocieszycielska śmierci lidera

3.8. Problem następstwa i dziedziczenia wizerunku

3.9. Pośmiertna rola oficjalnego życiorysu lidera: CV pisane przez państwową propagandę

4. ŚMIERĆ
Zgon politycznego lidera jako mechanizm medialny

4.1. Czynniki decydujące o charakterze politycznej śmierci

4.2. Ucieczka do przodu przed publiczną śmiercią: rzeczywiste odejście (abdykacja)

4.3. Odejścia nieskuteczne: nieudane zamachy polityczne (próby śmierci)

4.4. Ciche zgony polityków: umieranie z dala od mediów

4.5. Etapy politycznego umierania według logiki mediów

4.6. Polityczny pogrzeb w świetle klasycznych kategorii medialnego wydarzenia

4.7. Potrzeba budowania i utrzymywania pośmiertnej legendy

4.8. Pogrzeb lidera jako rodzaj zabawy

4.9. Performans politycznej śmierci

4.10. Zmediatyzowana śmierć jako krytyczny element politycznej kariery

5. PO ŚMIERCI
Następstwa politycznej śmierci: medialne życie pozagrobowe

5.1. Istota medialnego „życia po śmierci”: zjawisko wizerunkowej alienacji

5.2. Wizerunkowa alienacja jako część wspólna sfer rozrywki i polityki

5.3. Wizerunkowa alienacja jako przejaw skłonności masowego audytorium do zabawy

5.4. Towarzysze zgonu: „łączenie się w śmierci”

5.5. Komunikacja w systemie śmierci: death infotainment

5.6. Faktyczne przyczyny medialnego życia pośmiertnego

5.7. Pozorne przyczyny medialnego życia pośmiertnego

5.8. Czynniki osłabiające zdolność do medialnej nieśmiertelności

5.9. Materialny wymiar medialnej nieśmiertelności: pamiątki po zmarłych liderach

5.10. Komunikacyjna autonomia wizerunkowego gadżetu

5.11. Pośmiertne błędy: próby zabierania głosu w imieniu zmarłego lidera

5.12. Ranking śmierci przywódców w kategoriach polityczno-medialnych

5.13. Lider niezastąpiony: problem następstwa

6. PROCEDURA ŚMIERCI I POSTŚMIERCI
Mechanizmy politycznej i medialnej śmierci. Próba ujęcia modelowego

6.1. Skala porównawcza: zgony gwiazd show-businessu

6.2. Modele politycznej śmierci: kryteria i wstępny podział

6.3. Pierwszy model odchodzenia politycznego przywódcy: klęska tworząca legendę

6.4. Drugi model odchodzenia politycznego przywódcy: legenda propagandowa

6.5. Trzeci model odchodzenia politycznego przywódcy: sztuczna żałoba

6.6. Czwarty model odchodzenia politycznego przywódcy: przywództwo pośmiertne

6.7. Hierarchia stylów politycznej śmierci

Zakończenie

Aneks 1. Ważniejsze zgony postaci władzy

Aneks 2. Ważniejsze zgony gwiazd show-businessu

Słownik ważniejszych terminów

Bibliografia

Filmografia

Spis rycin

Spis tabel

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

4. ŚMIERĆ
Zgon politycznego lidera jako mechanizm medialny

Śmierć uśmiecha się do każdego człowieka. Jedyne, co człowiek może zrobić, to odwzajemnić swój uśmiech[1].

Gdy do krzesła przywiązywano Marinellego, wrzasnął: „Nie róbcie tego! Popełniacie morderstwo!”. Gdy się tak wił i wykręcał na krześle, jeden z policjantów z plutonu egzekucyjnego powiedział: „Uspokój się, stary! Zobaczysz, że to nic takiego”…[2]

Jakże łatwo coś takiego zrobić. Pistolet – to proste. Jakiż rodzaj tchórzostwa może od tego odwieść? […] Oto ktoś patrzy, jak 50–60 tysięcy jego żołnierzy walczy dzielnie aż do samego końca i ginie. Jak ktoś taki mógł poddać się bolszewikom? […]. Jak można być takim tchórzem? Nie rozumiem tego. Tak wielu musiało umrzeć. I wtedy zjawia się taki człowiek i w ostatnim momencie kala heroizm tak wielu innych. Mógł uwolnić się od wszelkiego nieszczęścia i zyskać wieczność, narodową nieśmiertelność, a on wolał pojechać do Moskwy. Cóż to za wybór? To szaleństwo[3].

Emocjonalna wypowiedź Adolfa Hitlera komentującego poddanie się żywcem do niewoli pod Stalingradem feldmarszałka Friedricha Paulusa mogłaby wystarczyć za odpowiedź na pytanie, dlaczego pokonany przywódca Trzeciej Rzeszy zdecydowany był popełnić samobójstwo nieco ponad dwa lata później. Oswojony z kamerami, aparatami fotograficznymi i mikrofonami, które tłumnie pojawiały się podczas błyskotliwej politycznej kariery Führera, Hitler prawdopodobnie zdawał sobie sprawę, iż nawet samobójstwo popełnione w ogarniętych chaosem ruinach stolicy Niemiec może – wręcz musi – mieć korzystny oddźwięk medialny, pod warunkiem że dotyczy ważnej osoby w państwie i dzieje się w odpowiednim momencie.

Antytezą politycznego i fizycznego (w tej kolejności) umierania jest dziś jeden z ostatnich przywódców Związku Radzieckiego, Leonid Breżniew. Zanim zmarł pod koniec 1982 roku, spowodował – za sprawą swej starczej demencji – iż wizerunek jego kraju zaczął przypominać obraz schyłku potężnego niegdyś imperium[4]. Obserwatorzy poczynań kierownictwa państwa radzieckiego zauważyli kardynalny błąd polegający na publicznym eksponowaniu umierającego Breżniewa, sprowadzający się do zabiegu wchodzącego w wyraźny konflikt z tak istotną w procesie komunikacji politycznej personifikacją władzy:

Ten kult półtrupa, mechanicznie poruszającej się marionetki, był obrządkiem czysto rytualnym, kultem stanowiska, nie zaś konkretnego człowieka. Na tym etapie władza komunistyczna uległa radykalnej depersonalizacji. Przebywający na Zachodzie Władimir Bukowski, komentując popularne tam poglądy na temat „różnych” politycznych opcji gospodarzy Kremla, ich „osobistych” przekonań, pisał: „Nie ma sposobu wytłumaczyć im, że sekretarz generalny KPZR nie jest istotą ludzką, lecz funkcją”[5].

Tak prezentowaną w mediach słabość radzieckiego imperium potrafili wykorzystać propagandowo Amerykanie, i to w warunkach, gdy z wieku i sprawności przywódcy USA, który również miał już swoje lata, drwiła rodzima opinia publiczna[6]. Ze względów ideologicznych Breżniew „nie mógł” po prostu oddać władzy, ale pozostając przy niej jako starzec najwyraźniej nierozumiejący, co się wokół niego dzieje, ośmieszał nie tylko siebie, ale również państwo i społeczeństwo, które reprezentował. Pokazał, iż umieranie z przyczyn naturalnych przed kamerami światowych mediów może przynieść więcej szkody niż pożytku. W kolejnych latach przywódcy państw rzadko pozwalali sobie na tak wielki wizerunkowy błąd[7].

Zdarza się, że w przypadku niektórych zagadnień należy przypominać rzeczy na tyle oczywiste, iż wręcz niedostrzegalne, albowiem śmierć przywódcy odbywa się zawsze z mediami i wobec mediów. To właśnie media stały się swego rodzaju „powietrzem” ceremonii związanych ze śmiercią przywódców: zwykle nie zauważamy tu roli środków przekazu, choć przecież nimi „oddychamy”. Nawet jeśli polityczny lider wybierze samobójstwo z dala od kamer, to będą one śledzić los jego zwłok jeszcze długo po śmierci. Im bardziej będzie gardził mediami za życia, tym gorszy uzyska wizerunek po śmierci (a więc tym szybciej umrze dla mediów niemal „całkowicie”). I odwrotnie: im szybciej, właśnie za życia, przywódca zaplanuje sobie medialny pogrzeb (i będzie ten plan konsekwentnie realizował), tym lepiej dla jego pamięci (czyli medialnej nieśmiertelności).

Obecność mediów zmieniła sposób postrzegania śmierci osób stojących na czele państw. W historii rozwoju społeczeństw nastąpił kolejny (po opisywanym przypadku Wielkiej Rewolucji Francuskiej) etap „demokratyzacji” śmieci. W epoce telewizji władca traci intymność śmierci. Zyskuje jednak coś więcej, mianowicie możliwość budowy pośmiertnego wizerunku. Ta sytuacja nie pojawia się automatycznie, jak sama śmierć, i nie przez wszystkich liderów może być wykorzystana. Od czasu przejęcia przez media dominującej roli w procesie komunikacji politycznej[8] mieliśmy do czynienia z czystymi przypadkami, które umożliwiały umierającym przywódcom zaprezentowanie się w świetle lepszym niż to, w którym obracali się podczas swego politycznego życia. W takich sytuacjach powodzenie „wizerunkowego pogrzebu” zależało już tylko od intuicji i przytomności umysłu otaczających polityka współpracowników. Jeśli mieli dobry pomysł na „poprowadzenie” pośmiertnych „wydarzeń”, to medialnie wygrywał ich nieżyjący pryncypał; jeśli ogarnęła ich inercja lub, co gorsza, panika, to pamięć o zmarłym przywódcy (o ile w ogóle udało jej się przetrwać) pozostawała na zawsze skażona.

Jednakże w procesie oddzielania się faktycznego wizerunku przywódcy (rozumianego jako jego upowszechnione przez media, a więc dobrze znane opinii publicznej dokonania lidera za życia) od „nowego”, sztucznego obrazu kreowanego po śmierci (a często już w jej chwili) bardziej znaczącą rolę odgrywa czysty przypadek, zbieg okoliczności[9], czyli coś, co wymyka się kontroli, przeczy racjonalnym kalkulacjom. Nie znaczy to jednak, iż pojawienia się takiego właśnie charakterystycznego kontekstu prawdziwy lider nie jest w stanie przewidzieć. Wydaje się, iż nieliczni przywódcy w chwili śmierci mieli taką możliwość, a kilku z niej skorzystało. O niektórych z nich traktuje niniejsza praca.

4.1. Czynniki decydujące o charakterze politycznej śmierci

Pełny zestaw czynników określających medialną wartość politycznego zgonu obejmuje, rzecz jasna, wydarzenia go poprzedzające i uwarunkowania, jakie stawia następnie przyszłość. Aby jednak stworzyć bazę do tego rodzaju poszukiwań, należy określić, jakie główne czynniki określają „tu i teraz” politycznej śmierci. Wydaje się, iż do zasadniczych elementów tego typu należeć będą:

SPRAWCA bądź PRZYCZYNA – kto lub co powoduje śmierć? Starość czy zamach? Nieznany, przypadkowy egzekutor czy ważna polityczna osobowość? Odpowiedzi na te pytania wpłyną zarówno na bieżące postrzeganie transmitowanego w mediach (a zatem narzucającego określoną perspektywę) procesu odchodzenia, jak i na stosunek opinii publicznej do tego wydarzenia w przyszłości (zamach na lidera w sposób dla odbiorców mediów oczywisty łączy się z widowiskowością, tajemnicą itp., dlatego jawi się jako bardziej atrakcyjny niż nudna śmierć przywódcy z przyczyn naturalnych). Przypadkiem szczególnym w tej kategorii będzie swego rodzaju przejęcie inicjatywy w procesie politycznego odchodzenia przez samego lidera (unik): jego samobójstwo bądź rezygnacja z urzędu poprzedzająca (wyprzedzająca) zgon[10].

KONTEKST (I): TIMING ŚMIERCI[11] – kiedy i w jakich okolicznościach (na jakim etapie politycznej kariery) dochodzi do śmierci? Czy istnieją przesłanki przyszłej tajemnicy otaczającej daną śmierć? Ten element kontekstu (otoczenia) komunikacyjnego ma ogromne znaczenie dla budowania późniejszej „medialnej baśni” o niejasnych (a więc domagających się ciągłego do nich powracania) okolicznościach śmierci. Zachodzi – o czym często wspominamy w niniejszej pracy – reakcja odwrotna do klasycznych reguł zarządzania sytuacją kryzysową: jasne okoliczności śmierci lidera, zamiast przyczyniać się do „stabilizacji” jego wizerunku, powodują z czasem zniechęcenie wśród opinii publicznej, czyli odwrotnie niż jest w przypadku niepewnych ustaleń dotyczących jego odejścia (z kolei wszelkie niejasności w życiorysie żywego jeszcze przywódcy mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować kryzys wokół jego osoby).

KONTEKST (II): PROKSEMIKA ŚMIERCI – w jakim (materialnym i ludzkim) otoczeniu następuje śmierć? Kto, co i w jaki sposób „towarzyszy” liderowi w śmierci? Kto na niego wpływa, a kto pozostaje pod jego wpływem, często poświęcając życie w tej samej chwili? W środowisku stanowiącym otoczenie komunikacyjnego aktu odchodzenia z polityki (oraz z fizycznego życia) istnieje sfera szczególnie – w sensie proksemicznym, ale przede wszystkim emocjonalnym – bliska liderowi. Tę sferę stanowi jego ścisły krąg współpracowników oraz rodzina, a więc ludzie, którzy towarzyszą liderowi do samego końca, często sami sprowadzając na siebie śmierć, lub jednostki pragnące za wszelką cenę uniknąć odpowiedzialności związanej z życiem przywódcy. Kolejną kategorią są ci, którzy śmierć lidera próbują wykorzystać do rozegrania własnych politycznych interesów (co stanowi poniekąd istotę samej polityki). Ich wizerunek powstaje w znacznej mierze wskutek efektu „światła odbitego” (lider, u którego boku robią osobiste kariery, ma trwały wpływ na późniejszą ocenę tych ludzi ze strony opinii publicznej), ale w krytycznym momencie (śmierć wodza) może również podążyć własną, zwykle mało atrakcyjną, drogą. Istotnym elementem proksemiki śmierci lidera są nie tylko osoby mu bliskie, ale również zamachowcy. Ta grupa rzadko jednak uzyskuje polityczne bądź medialne korzyści z faktu zabicia osoby, która w opinii społecznej znaczy o wiele więcej niż jej mordercy[12].

STAN EMOCJONALNY LIDERA – jak zachowuje się w obliczu śmierci sam przywódca? Ucieka przed nieuniknionym, często popadając w upokorzenie, czy z zimną krwią przyjmuje swój los? Opisywany czynnik okazuje się szczególnie ważny w procesie budowania ewentualnej pośmiertnej charyzmy lidera; lista osiągnięć dokonanych za życia zdaje się mieć ograniczone znaczenie w podsumowaniu życia wodza, jakiego bezwiednie dokonuje opinia publiczna. Przywódca, który nie unika swojego losu na tym etapie, ma szanse zdobyć jej wieloletnie uznanie, czyli – umownie rzecz ujmując – stać się medialnie „nieśmiertelnym”[13].

Układ opisanych wcześniej czynników przedstawiono na ryc. 4.1.

Ryc. 4.1. Mozaika politycznej śmierci: zasadnicze czynniki wpływające na postrzeganie zgonu lidera

Źródło: opracowanie własne.

Oczywiście podane tu kategorie decydujące o charakterze politycznej śmierci często się zazębiają. Okoliczności śmierci, stan emocjonalny lidera i proksemika śmierci stanowią swego rodzaju pakiet współgrających elementów, który w tym miejscu „rozdzielamy” z przyczyn analitycznych, żeby ukazać, co konkretnie w zamieszaniu poprzedzającym zgon lidera ma znaczenie zasadnicze.

Jak zauważamy, nieco na uboczu wymienionego katalogu pozostają przypadki nadzwyczajne. Jednym z nich jest element określony na ryc. 4.1. jako unik: prewencyjny eskapizm wizerunkowy – nie samobójstwo, lecz dobrowolne zrzeknięcie się władzy przez wciąż żyjącego lidera. Ucieczka od władzy i świata jest wprawdzie oficjalnym celem takiego kroku, jednak zwykle powoduje on coś wręcz przeciwnego: wzrost zainteresowania mediów (publicity) porównywalny z zamachem, wypadkiem bądź inną spektakularną śmiercią przywódcy.

4.2. Ucieczka do przodu przed publiczną śmiercią: rzeczywiste odejście (abdykacja)

Media wymagają, by w związku z politycznym i fizycznym odchodzeniem lidera działo się coś interesującego: by nastąpiło to w kontekście dynamicznym (zamach), statycznym (uroczysty pogrzeb) lub będącym mieszanką obydwu tych rodzajów (wciąż popularna egzekucja[14]). Ważne, by przyciągnęło widzów. Tymczasem będąc liderem, nie trzeba koniecznie dźwigać obowiązku umierania przed kamerami, a swoim odmiennym w okolicznościach schyłku władzy zachowaniem zainteresować dziennikarzy. Teoretycznie rozwiązanie to dostępne jest każdemu wodzowi[15], choć nie każdy przywódca ma świadomość tej alternatywy. Nie każdy też – najwyraźniej przekonany do końca o swojej fizycznej nieśmiertelności – pragnie po takie właśnie rozwiązanie sięgnąć. Zanikającym już w polityce zwyczajem jest w tym przypadku, znane od starożytności, honorowe samobójstwo przegranych wodzów[16], które nie zawsze było powodowane jedynie czynnikami o charakterze czysto politycznym[17]. Pozostaje jeszcze wyjście tyleż dla życia przywódcy bezpieczne, co gwarantujące zainteresowanie mediów w kontekście niektórych systemów (ustroje totalitarne, monarchie absolutne itp.), mianowicie abdykacja, czyli odejście od władzy.

Odejście – tym terminem określa się dziś zwykle śmierć, tak jakby o swojej śmierci zmarły zadecydował sam (co przecież relatywnie rzadko następuje) lub – jak również zdaje się sugerować owo określenie – jakby nieżywy miał na tyle silną wolę, by kiedyś „wrócić” (do czego oczywiście nie dochodzi). Tak rozumiane odejście z polityki może jednak nastąpić w sensie dosłownym: wystarczy, iż (koniecznie żywy) lider dysponuje komfortem podjęcia takiej właśnie decyzji.

Charakterystycznym przykładem tego rodzaju ucieczki do przodu (pasującej idealnie do metafory odchodzenia) jest abdykacja papieża Benedykta XVI. Papież, który pod koniec lutego 2013 roku zdecydował się jako pierwszy po 700 latach przywódca państwa kościelnego dobrowolnie złożyć władzę[18], zastosował manewr politycznej ucieczki – jakże różny od dezercji (w haniebne ukrywanie się lub, rzadziej, samobójstwo) prezentowanej przez liderów pogrążonych w kłopotach, z których jedynym wyjściem okazuje się zwykle śmierć polityka[19]. Oczywiście, samobójstwo lub próba dosłownej ucieczki z pola zasięgu mediów w przypadku papieża byłaby nie lada medialną sensacją, ale równocześnie w znaczny sposób zaszkodziłaby całej religijnej organizacji, która oficjalnie takie rozwiązania potępia. Istniała jeszcze jedna opcja, to jest trwanie na stanowisku do końca, czyli do śmierci przed telewizyjnymi kamerami, ale – najwyraźniej nauczony doświadczeniem swojego poprzednika – liczący 86 lat Benedykt XVI na taki krok się nie zdecydował.

Takie działanie możemy traktować właśnie jako ucieczkę, ale równie dobrze może to być przemyślany unik. Różnica między tymi pojęciami wydaje się subtelna, jeśli jednak do ich opisu przyjąć często stosowaną w odniesieniu do polityki metaforę sportową (odnoszącą się np. do boksu)[20], sprawa staje się bardziej klarowna. To różnica między ucieczką z ringu, skazującą na hańbę pośród fanów i utratę sponsorów, a wykonaniem uniku, który może zmylić przeciwnika po to, aby uratować własne (i własnego klubu) szanse na późniejsze zwycięstwo. To drugie rozwiązaniem jest, rzecz jasna, czymś zupełnie innym od pierwszego, lepszym, nawet szlachetniejszym. Aby jednak taki polityczny unik był pod względem medialnym udany, muszą być spełnione określone warunki:

a) zaskoczenie;

b) wyjątkowość abdykacji w perspektywie czasowej;

c) kontrolowane porównania ze zmarłym poprzednikiem;

d) kontrolowane „przecieki” do mediów dotyczące przyszłości składającego urząd (future spin).

Powróćmy do przypadku abdykującego Benedykta XVI: bez tradycyjnych elementów konstruujących ciekawe polityczne odejście (gwałtowny, tajemniczy zgon itd.), uzyskujemy tu skupienie czynników dla znacznej części opinii publicznej – nie tylko katolików – wybitnie atrakcyjnych: a) swego rodzaju autodymisję z zaskoczenia, b) wydarzenie unikalne w skali kilku wieków, c) nader wstrzemięźliwe porównania mediów w odniesieniu do sposobu, w jaki zakończył karierę poprzednik Benedykta, Jan Paweł II (umieranie ze starości na ekranach telewizorów najwyraźniej należało się tylko tej oswojonej z telewizją postaci; samo umieranie ze starości jest – jak powtarzamy w tej pracy – estetycznie nieatrakcyjne), wreszcie d) sielankowy opis przyszłej papieskiej emerytury idealnie nadawał się na czołowy soft news w medialnej agendzie (po abdykacji polityk dożywa swych dni w klasztorze, pozornie z dala od dziennikarzy, świata, z nowym tytułem „papieża-emeryta” itd.)[21]. W efekcie decyzję papieża uznano za „odważną” [sic!][22] i potraktowano jako punkt kulminacyjny jego niezbyt błyskotliwej przecież kadencji. Polityczno-medialny unik odegrał zatem swoją rolę, co więcej, będzie ją prawdopodobnie odgrywać i w przyszłości, gdyż kreując opisywane wydarzenie medialne, lider w sposób naturalny dostał się na pierwsze karty historii swojego Kościoła – odszedł, zrezygnował, niemal uciekł, ale pod względem medialnym pozostał w swej decyzji wyjątkowy.

4.3. Odejścia nieskuteczne[23]: nieudane zamachy polityczne (próby śmierci)

Niebagatelne znaczenie w kształtowaniu pośmiertnego, medialnego obrazu przywódcy, a zatem dla omawianego w niniejszej pracy procesu wizerunkowej alienacji, mają wcześniejsze sytuacje, w których lider doświadczał ryzyka utraty życia. Takie krytyczne momenty w karierze niektórych polityków będziemy nazywać próbami śmierci – z tego względu, iż zamach bądź wypadek, z którego przywódca wychodzi żywy, jest, niczym w teatrze, swego rodzaju przygrywką do ostatecznego spektaklu i czasem dzięki temu niektóre, nieudane elementy gry aktorskiej można poprawić, a inne – udane – podkreślić. Podobnie jak w przypadku medialnie korzystnych okoliczności śmierci, przywilej otrzymania takiej wizerunkowej szansy nie dotyczy każdego. Właściwie tylko nieliczni przywódcy wzbogacili swój życiorys takimi incydentami, ale ci z nich, którzy potrafili je umiejętnie wykorzystać w procesie komunikacji z podległymi im zbiorowościami, zwykle – o ile nie zmarnowali potencjału tkwiącego w tych próbach śmierci – przechodzili proces zdobywania późniejszego pośmiertnego wizerunku łatwiej niż ci wodzowie, którzy zetknęli się ze śmiercią tylko raz, w momencie zakończenia biologicznej egzystencji. Czasami próba śmierci jest widowiskowa, odbywa się w obecności kamer; innym razem, by nawiązać niejako do metafory teatru, następuje z dala od oczu i sprzętu dziennikarzy. W obu jednak przypadkach można ją wykorzystać do wzmacniania wizerunków (bieżącego i późniejszego, pośmiertnego) politycznych przywódców. W obu przypadkach można też zmarnować wizerunkowe szanse przez owe próby stwarzane. Paradoksalnie, wciąż inwestuje się coraz więcej w ochronę przywódców, choć ogranicza się tym samym medialne korzyści płynące dla osoby lidera z samego faktu zamachu.

Funkcje tak rozumianego, wczesnego (tj. następującego na jakiś czas przed momentem właściwego zgonu) zetknięcia się przywódcy ze śmiercią są – w kontekście zmediatyzowanej komunikacji politycznej – wielorakie i co do zasady nigdy nie występują one łącznie:

a) wzmocnienie autorytetu lidera;

b) osłabienie bądź eliminacja politycznych przeciwników;

c) powstanie legendy wokół zamachu;

d) ukazanie słabości, a nawet kompromitacja przywódcy i jego politycznego otoczenia.

Próby śmierci stanowią również jeden z elementów łączących świat polityki i show-businessu. Często śmierć gwiazdy rozrywki bądź tylko jej (śmierci) próba, demonstrowana w odniesieniu do ludzi przemysłu rozrywkowego, w bardziej lub mniej wyraźny sposób łączą się z życiem politycznym (tragiczne losy Marylin Monroe i jej kochanków – braci Kennedych; zastrzelony John Lennon, który miał przeszłość nie tylko muzyczną, ale także polityczną, ponieważ był aktywistą antywojennym; obsesja na punkcie aktorki Jodie Foster, która dla zamachowca stała się powodem do zaatakowania prezydenta Reagana). Poza oczywistym powodem (publicity) wybierania na ofiary zamachów osób znanych, fakt politycznej i „artystycznej” próby śmierci stanowi niewyczerpane źródło, z którego czerpią produkcje muzyczne oraz filmowe[24]. Świadczy to o wielkiej wartości inforozrywkowej nie tylko śmierci, lecz również prób jej zadania, pod warunkiem że w centrum wydarzeń znajduje się osoba znana (w ten sposób koło szaleństwa pogoni za rozgłosem medialnym ze strony zamachowców niejako domyka się w reakcjach mediów i – generalnie – przemysłu rozrywkowego jako całości).

Kilka charakterystycznych przykładów tego, co potocznie określa się jako „otarcie się o śmierć”, mówi również sporo o sposobach i celach komunikacji politycznej tych liderów, którzy takich sytuacji doświadczyli. Wśród omawianych w tej pracy przywódców najgłośniejsze próby śmierci[25] przeszli – i na różne sposoby je wykorzystali[26] – następujący liderzy:

1) Włodzimierz Iljicz Lenin. Do zamachu (jednego z trzech, jakie w ciągu swojej kariery politycznej przeżył Lenin) doszło 30 sierpnia 1918 roku w Moskwie. Sam zamach był akcentowany w radzieckich mediach dopiero długo po śmierci Lenina. Najwyraźniej krótko po zdobyciu władzy bolszewicy obawiali się, że fakt targnięcia się na wodza rewolucji mógłby zostać odczytany jako efekt słabnięcia ich politycznych wpływów. Ocena próby śmierci: niewykorzystana medialnie okazja do wzmocnienia pozycji przywódcy; w tej funkcji zastąpiło ją relatywnie krótko później mauzoleum na Kremlu (sam Lenin umarł w wyniku nieleczonego syfilisu).

2) Adolf Hitler. W tym przypadku mówimy o dwóch próbach śmierci, ważnych dla przebiegu życiowej i pośmiertnej kariery lidera. Spośród wielu planowanych na pierwszą w Trzeciej Rzeszy osobę zamachów można wyróżnić zaledwie dwa istotne pod względem wizerunkowym: a) próbę śmierci propagandowo wyciszoną. Georg Elser, bliżej nieznany opinii publicznej stolarz i człowiek raczej mało wpływowy, miał być autorem jednej z najsłynniejszych prób śmierci, jakiej doświadczył Adolf Hitler, mianowicie 8 listopada 1939 roku, w rocznicę nieudanego puczu monachijskiego, który uczynił późniejszego wodza Trzeciej Rzeszy sławnym, Elser podłożył bombę własnej konstrukcji w legendarnej dla nazistów piwiarni Bürgerbräukeller, którą odwiedził sam Hitler. Z powodu nagłej zmiany planów Führer opuścił lokal przed wybuchem bomby, która zabiła osiem osób. Sam Elser został zatrzymany podczas próby opuszczenia Niemiec nieopodal granicy szwajcarskiej. Co dziwne, miał ze sobą przedmioty wskazujące bezpośrednio na jego udział w zamachu; po latach spędzonych w obozach koncentracyjnych został zabity tuż przed końcem wojny[27]. Hitler wykorzystał propagandową okazję do odwiedzenia przed kamerami kilkudziesięciu rannych w tym zamachu, ale sprawę Elsera szybko wyciszono; b) próbę śmierci propagandowo nagłośnioną. Chodzi o zamach, który zadecydował o przedłużeniu drugiej wojny światowej o niemal rok, a nastąpił on 20 lipca 1944 roku w kwaterze polowej wodza Trzeciej Rzeszy Wolfschanze w Rastenburgu (ówczesne Prusy Wschodnie). Ową próbę śmierci – wskutek nieudolności spiskowców – Hitler nie tylko przeżył, ale też wykorzystał do wzmocnienia swej władzy w okresie, gdy jego państwo przegrywało wojnę na wszystkich frontach. Opisywana próba śmierci umożliwiła też Hitlerowi dodanie do swej kariery politycznej wątków mistycznych. W pierwszym po zamachu przemówieniu radiowym do narodu przywódca Trzeciej Rzeszy oświadczył wprost: „Ocalałem jednak i wyszedłem z tego bez szwanku z wyjątkiem drobnych zadrapań, siniaków i oparzeń. Przyjmuję to jako potwierdzenie zleconego mi przez opatrzność zadania i wskazówkę, bym dalej realizował życiowy cel, tak jak to dotychczas czyniłem”[28]. Co zrozumiałe, sam zamach przeprowadzono z dala od mediów i opinii publicznej, ale już jego konsekwencje (sąd nad zamachowcami, którzy przeżyli) zyskały dzięki zwolennikom Hitlera bogatą medialną oprawę (inaczej było w przypadku wcześniejszych, wielokrotnych, ale cichych prób usunięcia dyktatora). Jak ocenić te próby śmierci? Pierwsza z nich była niejasna, a druga – przepełniona dramatyzmem – stanowiła preludium do ostatecznego, równie atrakcyjnego medialnie końca (samobójstwo Hitlera nieco ponad pół roku później w oblężonym Berlinie) i do dziś jest żywym[29] elementem historii walki o władzę. Ten polityczny spektakl – przy kompromitacji zamachowców – de facto wzmocnił władzę przywódcy w momencie, gdy znajdował się on już na przegranej pozycji. W tym sensie próba śmierci z 20 lipca 1944 roku była również wymownym obrazem słabości antyhitlerowskiej opozycji[30], której wizerunek oficjalne, nowe niemieckie media starają się z miernym skutkiem budować zbyt późno, bo dopiero na początku XXI wieku[31].

3) Charles de Gaulle. Podobną jak w przypadku Hitlera funkcję spełniły wysiłki pozbawienia życia politycznego lidera Francji. Zamach na de Gaulle’a zorganizowała opozycyjna wobec planów przyznania niepodległości Algierii organizacja oficerów francuskich – OAS, czyli Organisation de l’Armée Secrète. Podjęta na podparyskiej drodze 22 sierpnia 1962 roku próba śmiertelnej zasadzki na przywódcę Francji zakończyła się nie tylko klęską zamachowców (rozbicie OAS przez służby rządowe), ale również ich kompromitacją, a samemu de Gaulle’owi pomogła w ugruntowaniu politycznych wpływów[32]. Ocena próby śmierci: z powodu nieudolności autorów zamachu powiększył się kapitał społeczny działań de Gaulle’a, które de facto były sprzeczne z francuską racją stanu (przyzwolenie na polityczne oderwanie Algierii od Francji).

4) Ronald Reagan. Nieudany zamach nastąpił 30 marca 1981 roku w Waszyngtonie. Legenda głosi, iż przewieziony natychmiast do szpitala Reagan aż do zadziałania narkozy tradycyjnie epatował dowcipem[33]. Ranny szef amerykańskiego rządu szybko doszedł do siebie. Zamach dobrze wpłynął na wizerunek Reagana, który już w trakcie pierwszej kadencji na stanowisku prezydenta USA spotykał się ze złośliwą krytyką, wymierzoną w jego wiek i stan zdrowia. Ostatecznie próba zamachu odeszła w zapomnienie pod wpływem dalszej, wyjątkowo barwnej kariery politycznej Reagana (rywalizacja z ZSRR prowadzona wręcz na granicy wybuchu trzeciej wojny światowej, ostateczny upadek bloku wschodniego). Ocena próby śmierci: dobrze przeprowadzona medialnie, opanowana sytuacja kryzysowa.

5) Jan Paweł II. Jego próba śmierci nastąpiła 13 maja 1981 roku. Ranny papież został przetransportowany do szpitala i – z trwałym uszczerbkiem na zdrowiu – zachował życie. Incydent ten obrósł jednak legendą, która zyskała wymiar nie tylko „ziemski” (wątki śledztwa prowadziły do Bułgarii, a stamtąd do samej Moskwy; ostatecznie sprawy nigdy nie wyjaśniono), ale również religijny. Zgodnie z rozpowszechnianą przez Watykan wersją papieża miała ocalić sama Matka Boska – rocznica objawień maryjnych w Fatimie przypada właśnie 13 maja. Po zamachu sam Jan Paweł II akcentował w fakcie przeżycia próby śmierci rolę czynników transcendentnych (trawestując znane przysłowie, oświadczył: „Kto inny strzela, kto inny kule nosi”[34]). Strzelał nikomu wcześniej nieznany terrorysta pochodzenia tureckiego, Ali Agca, który był później wykorzystywany w kilku wydarzeniach medialnych związanych z papieżem. W znacznym stopniu sztucznie stworzona legenda zamachu nie przetrwała jednak pontyfikatu Jana Pawła II (prawdopodobnie ze względu na wcześniejszy koniec rządów domniemanych zleceniodawców opisywanej akcji: komunistów rządzących ZSRR). Ostateczne szanse na jej podtrzymanie zaprzepaścił niemal ćwierć wieku później sam papież, decydując się na mało atrakcyjną śmierć ze starości – przed kamerami głównych światowych mediów. Wysiłki powrotu do zapomnianej legendy zamachu jednak trwają i w tym celu sięga się po wspomnianą już w niniejszej pracy „materialną sferę nieśmiertelności” przywódcy, czyli gadżety związane z zamachem, ale opinia publiczna przyjmuje te zabiegi bez entuzjazmu[35]. Ocena próby śmierci: pod względem medialnym i ideologicznym dobrze skonstruowana, ostatecznie okazała się nieskuteczną opowieścią.

6) Eduard Szewardnadze. Były minister spraw zagranicznych Związku Radzieckiego powrócił po ostatecznym rozpadzie tego państwa w 1991 roku do rodzinnej Gruzji, by zrobić tam imponującą karierę polityczną. Jako prezydent kraju padł dwukrotnie ofiarą zamachu i dwukrotnie owe próby śmierci przeżył. Jako polityk nie potrafił jednak wykorzystać ich do utrzymania się u władzy. Odchodził w niesławie, na fali protestów społecznych spowodowanych oskarżeniami o machinacje finansowe.

7) Osama bin Laden. „Dzisiaj nasuwają się dwa ważne pytania: jak długo wytrzyma Osama bin Laden i czy pozostawi po sobie następców? Zdaniem niektórych, jedynym wyjściem byłoby wysłanie do Afganistanu komandosów z misją pojmania wroga publicznego numer jeden”[36]. Ostatecznie według podobnego scenariusza potoczyły się losy przywódcy światowego islamskiego terroryzmu – z tą różnicą, iż go nie złapano, a skrytobójczo zamordowano, choć równocześnie w sposób usankcjonowany przez władze USA[37]. Sądząc po surowym, a dobrowolnie przyjętym stylu życia wroga światowego nr 1, był on na taki koniec przygotowany. Przecież „mógł wieść leniwe życie miliardera, spotykając się ze złotą młodzieżą Monte Carlo czy Gstaadu. Mógł zarządzać swoją fortuną z luksusowego jachtu zakotwiczonego na Morzu Śródziemnym i inwestować w nieruchomości lub kinematografię, jak wielu innych nababów arabskich, których bogactwo opiera się na petrodolarach. Ale Osama bin Laden nie wybrał tej gnuśnej drogi. Wybrał drogę dżihadu, świętej wojny muzułmanów przeciw niewiernym, przeciwko Zachodowi” [wyróżnienie – W.J.][38].

Próby śmierci, poza ich istotnym dla wizerunku żywych i zmarłych przywódców znaczeniem, pokazują nam również, iż sama postać lidera narażona jest na wiele przypadkowych, decydujących o jej dalszych medialnych losach czynników. W tym miejscu warto zatem pochylić się nad oficjalną i faktyczną pozycją politycznego przywódcy we współczesnym społeczeństwie.

Przypisy

4. Śmierć. Zgon politycznego lidera jako mechanizm medialny

[1] Gladiator, reż. R. Scott, Dreamworks Universal Pictures, 2000.

[2] Fragment sceny egzekucji Galeazza Ciano, zięcia Mussoliniego i włoskiego ministra spraw zagranicznych oskarżonego o zdradę za tajne negocjacje z aliantami i rozstrzelanego pod Weroną na początku 1944 roku (R. Moseley, W cieniu Mussoliniego. Podwójne życie hrabiego Galeazza Ciano, tłum. R. Bartołd, Książka i Wiedza, Warszawa 2001, s. 261).

[3] I. Kershaw, Hitler 1941–1945. Nemezis, tłum. P. Bandel, R. Bartołd, Rebis, Poznań 2003, s. 148.

[4] Epoka Breżniewa była powszechnie kojarzona nie tylko z ostatecznym upadkiem prestiżu tego państwa na arenie międzynarodowej (stłumienie „praskiej wiosny” w 1968 roku, początek wojny w Afganistanie 11 lat później), ale i z postępującą korupcją w sferze wewnętrznej (por. D.R. Marples, Historia ZSRR. O rewolucji do rozpadu, tłum. I. Scharoch, Ossolineum, Wrocław 2006; M. Smoleń, Stracone dekady. Historia ZSRR 1917–1991, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Kraków 1994). Jak się jednak okazuje, również postać Breżniewa po latach przeszła (przynajmniej w umysłach znacznej części Rosjan) proces wizerunkowej alienacji: dziś w rankingu przywódców Rosji i ZSRR ocenia go pozytywnie aż 56 procent ankietowanych rodaków, choć wpływ na tę ocenę mają przede wszystkim osobiste wspomnienia i sentymenty. „«Na czas rządów Breżniewa przypada szczyt względnego, radzieckiego dobrobytu» – mówi profesor Walerij Sołowiej z Moskiewskiego Państwowego Instytutu Stosunków Międzynarodowych” ( „Nasz najdroższy Leonid”. Rosjanie uznali Breżniewa za najlepszego przywódcę XX wieku, „Gazeta Wyborcza”, 22.05.2013). Do procesu budowania nowego wizerunku dawnego przywódcy włącza się również oficjalna propaganda: „Władze Moskwy postanowiły upamiętnić radzieckiego przywódcę Leonida Breżniewa. Tablica pamiątkowa ma znowu zawisnąć na domu przy Kutuzowskim Prospekcie 26, gdzie mieszkał przez 30 lat – od 1952 roku, gdy trafił do Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, do swojej śmierci w 1982 roku. Podobna wisiała tam do czasu rozpadu ZSRR, gdy ją zdjęto i przewieziono do muzeum w Berlinie” (Moskwa wspomina Breżniewa, „Rzeczpospolita”, 27.05.2013).

[5] J. Smaga, Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917–1991, Znak, Kraków 1992, s. 279, za: E. Laurent, Moskwa na Wall Street, tłum. A. Mietkowski, K. i R. Rutkowscy, Polonia Book Fund Ltd., Londyn 1988, s. 116.

[6] Główny oponent Breżniewa – Ronald Reagan – gdy pierwszy raz obejmował urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, miał prawie 70 lat. Jego wiek i związane z tym niedogodności stały się przedmiotem kontrowersji już podczas kadencji 1981–1985, a Reagan nie dość, iż obronił swoją władzę w wyborach 1984 roku, to jeszcze demonstrował wobec świata niespotykaną dla jego kondycji energię. Ze swej metryki uczynił medialny atut do tego stopnia, iż pozwalał sobie na – budujące publicity – ryzykowne dowcipy, do dziś chętnie wspominane przez jego apologetów (np. słynna „próba mikrofonu” z 1984 roku, podczas której „żartobliwie” wydał rozkaz odpalenia amerykańskich pocisków nuklearnych na cele w ZSRR; „«Do Polski wiadomość o prezydenckim dowcipie dotarła dzięki zachodnim rozgłośniom i wprawiła miliony Polaków w szampański humor. W przygnębiającej atmosferze przemocy pod rządami ekipy generała Jaruzelskiego, w aurze przekonania o wszechmocy sowieckiego imperium» – żart o delegalizacji i bombardowaniu ZSRR podnosił Polaków na duchu”; P. Semka, Za co kochaliśmy Ronalda Reagana, „Rzeczpospolita”, 11.08.2009).

[7] Przykład Jana Pawła II, który na początku 2005 roku występował w mediach jako przywódca niemal do ostatnich godzin swego życia, mimo iż wówczas – ze względu na specjalny status głowy Kościoła katolickiego – zabieg ten okazał się medialnie chwytliwy, stał się jednak po latach na tyle kontrowersyjny, iż zmusił przywódców Watykanu nie tylko do dyskusji na temat potrzeby oddawania urzędu w przypadku widocznych chorób, ale także skłonił następcę Jana Pawła II do takiego właśnie kroku (choć sam Benedykt XVI nie prezentował się w 2013 roku jako przywódca, który fizycznie zmierza do końca swych dni). O takim sposobie politycznego odchodzenia piszemy szerzej w dalszej części rozdziału.

[8] Za umowne daty ustalenia tak określanego zjawiska przyjmujemy swoiste kamienie milowe wpływu telewizji na przebieg kampanii wyborczych, czyli połowę XX wieku (pierwsza polityczna reklama w telewizji: kampania wyborcza Eisenhowera w 1952 roku i – bodaj najważniejszy moment w dziejach relacji mediów i polityki – pierwsza telewizyjna „debata wyborcza” między Kennedym a Nixonem w 1960 roku).

[9] W wyjątkowych przypadkach tego rodzaju zbiegi okoliczności mogą – z wykorzystaniem mechanizmu wizerunkowej alienacji wspartego aurą tajemniczości samego zgonu – nawet po latach stworzyć warunki do bezkrytycznego traktowania osób oskarżanych za życia o zbrodnie. Jeśli kontrowersje związane z przebiegiem kariery politycznej (oraz często – wojskowej) będą na tyle silne, by pobudzić wyobraźnię mediów, a same okoliczności zgonu również wpiszą się w ten schemat, to zmarły lider może stać się dla niektórych środowisk wręcz ikoną męczeństwa, i to wiele lat po zakończeniu „służby”. Przykładem są losy Joachima „Jochena” Peipera, Standartenführera Waffen SS, zdolnego dowódcy wojsk pancernych, oskarżanego o zbrodnie wojenne na jeńcach i ludności cywilnej dokonane we Włoszech i Belgii, a spalonego przez nieznanych sprawców we własnym domu, ponad 30 lat po wojnie (por. L. Greil, Oberst der Waffen-SS Joachim Peiper und der Malmedy-Prozess, Schild, München–Lochhausen 1977). Zgodnie z mechanizmem kreowania pośmiertnej legendy odbiegającej od oficjalnego stanowiska mediów, próby zbanalizowania historii jego śmierci przez prasę podniosły jedynie pośmiertny prestiż Peipera (Rigalout [sołtys wsi Traves – przyp. W.J.]: „Naciskałem, żeby wyjechał. Nie chciał. Miał pecha”; Pech für ihn, „Der Spiegel” 1976, nr 30, 19.07.1976). W obszernej monografii poświęconej SS-Standartenführerowi znajdujemy wręcz chwalebny opis jego ostatnich chwil pod ostrzałem, w płonącym domu: „Jochen Peiper zginął w okolicznościach podobnych do tych, w których znalazł się wiele razy w trakcie wojny – w «kotle», otoczony przez wrogów. Chociaż tym razem nie było drogi ucieczki […]. Ale jak to on prawdopodobnie widział, było jedno pocieszenie – parafrazując jedno z jego wyrażeń – prawdziwi ludzie są już w Walhalli!” (M. Reynolds, Adiutant diabła. Jochen Peiper. Dowódca wojsk pancernych, tłum. J. Jankowska, Instytut Wydawniczy ERICA, Warszawa 2009, s. 371). Wkrótce powstała również plotka dotycząca rzekomego sfingowania zgonu Peipera przez organizację były SS-manów, ODESSĘ, w celu przerzucenia żywego Peipera do Ameryki Południowej (tamże, s. 370). Przez prawicową ekstremę Peiper jest dziś niemal czczony (G. Lauck, Joachim Peiper’s Final Struggle Against Communist Bastards, http://whiteresister.com/index.php/archive/458-joachim-peiper-s-final-struggle-against-communist-bastards). Podkreślmy jednak raz jeszcze, iż tego rodzaju medialne zmartwychwstanie przysługuje relatywnie nielicznej grupie politycznych przywódców, doświadczającej nawet odległego w czasie, ale korzystnego medialnie zbiegu śmiertelnych okoliczności.

[10] O samobójstwach liderów oraz wyjątkowym przypadku rezygnacji z urzędu (Benedykt XVI) wspominamy obszerniej w kolejnym podrozdziale.

[11] Element właściwego czasu śmierci lidera wydaje się dla ujętych tu rozważań szczególnie ważny. Sam termin „timing”, zaczerpnięty ze słownictwa sportowego, a następnie adaptowany do określeń związanych z marketingiem politycznym, ma oznaczać podjęcie pewnych czynności w czasie, który gwarantuje maksymalizację płynących z nich zysków, a wiąże się z takimi określeniami, jak: „wyczucie czasu”, „koordynacja w czasie”, „synchronizacja”, „wybrany termin” (por. Wielki słownik angielsko-polski PWN-Oxford, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005). Dla bogatszego zestawienia argumentów za użyciem takiego właśnie terminu przytoczmy fragment wspomnień o Gajuszu Juliuszu Cezarze opartych właśnie na kryterium czasu śmierci: „Wielką karierę rozpoczął stosunkowo późno, bowiem po czterdziestym roku życia. Gdyby zmarł wcześniej, któż by o nim słyszał? Może tylko specjaliści historycy wspominaliby go jako jednego z typowych polityków I wieku p.n.e., i to niezbyt godnego szacunku, bo przecież afery, miłostki, długi…” (A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich. Pryncypat, Iskry, Warszawa 1986, s. 19). A oto fragment o podobnym przesłaniu, dotyczący śmierci nowożytnych polityków amerykańskich: „Kim był Robert Kennedy? Cynikiem czy idealistą? Zimnym operatorem dobrze naoliwionej machiny politycznej czy nadzieją buntującej się młodzieży studenckiej? Materiałem na prezydenta wielkiego formatu […], czy też tuzinkowym politykierem […]? […] Obawiam się, że nigdy nie poznamy całej na ten temat prawdy i nikt nie da nam pełnej odpowiedzi, choć biografii – krytycznych i hagiograficznych – już jest bez liku. Robert Kennedy został zamordowany w chwili, kiedy można go było interpretować na wiele sposobów, w zależności od tego, co brało się pod lupę. Gdyby Abraham Lincoln zastrzelony został trzy lata wcześniej, zapewne w podręcznikach historii znalazłyby się zaledwie krótkie wzmianki o tym prawniku z prowincji, który umiał nieźle dyskutować. Gdyby morderca dosięgnął wiceprezydenta Johnsona zamiast prezydenta Kennedy’ego, być może, nie byłoby wojny wietnamskiej z wszystkimi jej okropnościami i komplikacjami. Przypadek bowiem na pewno nie rządzi biegiem dziejów, ale miejscem w nich jednostki – chyba w dużym stopniu tak” (S. Brodzki, Mężowie i żony stanu, Książka i Wiedza, Warszawa 1972, s. 157; charakterystyczny tytuł rozdziału poświęconego Robertowi Kennedy’emu: Drugi po Bogu – przyp. W.J.). Rozważania te wpisują się naturalnie w problematykę związaną z rolą lidera w historii (przywódca jako „kamerdyner”, por. rozdział 3).

[12] Zamachowiec staje się sławniejszy od swojej politycznej ofiary tylko w wyjątkowych przypadkach, a samo zainteresowanie mediów bywa wówczas krótkotrwałe. Jedynie w następujących parach (dobranych według schematu: ofiara polityczna bądź związana z show-businessem – zamachowiec) to właśnie zabójca był osobą szerzej znaną opinii publicznej: a) Gabriel Narutowicz – Eligiusz Niewiadomski, b) Sharon Tate – Charles Manson; zabójca ciężarnej żony znanego już wówczas międzynarodowo Romana Polańskiego przyciągał media swoimi kontrowersyjnymi upodobaniami do tego stopnia, iż nawet kilkadziesiąt lat później postać Mansona przywoływały gwiazdy show-businessu (wspominane w niniejszej pracy przykłady odnośnych ekscesów zespołu Guns N’Roses i Marylina, nomen omen, Mansona). Ów wyjątek zdaje się jednak potwierdzać regułę, że w przypadku śmierci (również próby śmierci) politycznego lidera lub gwiazdy show-businessu dla mediów liczy się, poza nielicznymi wyjątkami, przede wszystkim postać znana już opinii publicznej, czyli sam polityk lub artysta. Naturalnie, stawiałoby to w świetle korzystnym dla znanych ludzi polityki i rozrywki problem ich gwałtownej śmierci – zarezerwowanej pod względem rozgłosu zasadniczo dla jej głównych aktorów, nie zaś dla (decydujących przecież o kontekście zgonu) „towarzyszy w śmierci” (por. rozdziały 4 i 5).

[13] Nawet w dziełach niektórych biografów odnoszących się krytycznie do Hitlera można wyczuć element podziwu w komentarzach dotyczących śmierci wodza Trzeciej Rzeszy, zwłaszcza jeśli porównać ją z odejściami innych liderów: „W przeciwieństwie do Mussoliniego, który zakończył karierę jako człowiek złamany, uciekinier, nie przypominający niczym dumnego Il Duce, Hitler sam odebrał sobie życie, kończąc je wyzywająco, bez słowa żalu czy skruchy, z niezachwianą wiarą we własne posłannictwo. Jeśli jego misja zakończyła się klęską, było to winą innych – tych, którzy zawiedli” (A. Bullock, Hitler i Stalin. Żywoty równoległe, t. 2, tłum. M. Lipska, J. Mianowski, M. Rudowski, Państwowy Instytut Wydawniczy–Bellona, Warszawa 1994, s. 357).

[14] Tu największą prawdopodobnie niespodziankę sprawił światowym reporterom marszałek lotnictwa Trzeciej Rzeszy, Hermann Göring, który w nocy z 15 na 16 października 1946 roku, na kilka godzin przed planowaną egzekucją, przegryzł w swojej norymberskiej celi kapsułkę z cyjankiem dostarczoną mu wcześniej prawdopodobnie przez zaufanego amerykańskiego strażnika (choć sam Göring pozostawił list, w którym twierdził, że truciznę ukrywał w swoim bucie). Jak zwykle w przypadkach oficjalnego zapowiadania śmierci znanych osób, media chciały być jak najbliżej głównych atrakcji nadchodzącego dnia. Dlatego też doszło do słynnej kompromitacji jednego z dziennikarzy (chodzi o niejakiego Erica Bourne’a, wówczas pracownika Reutera, wyrzuconego z pracy wkrótce po nadaniu tej korespondencji), który – wciąż przed oficjalnym terminem egzekucji – ogłosił światu: „W chwili, kiedy to nadaję, kat zakłada właśnie stryczek na szyję Göringa…” (M. Podkowiński, Róże dla Kaina, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 50). Był to jeden z głośniejszych falstartów śmierci: media podały do wiadomości publicznej zmyślone dane związane ze zgonem przywódcy, co w sposób naturalny wzmacniało jego pośmiertną popularność. Pod względem propagandowym nie pomogło symboliczne ustawienie trumny z ciałem marszałka Rzeszy w sąsiedztwie szubienic, na których wieszano skazanych w procesie norymberskim. Göring, który wcześniej bezskutecznie prosił o wykonanie kary śmierci przez rozstrzelanie, we wspomnianym samobójczym liście egoistycznie protestował: „Bez wahania dałbym się rozstrzelać. Ale jest rzeczą niemożliwą, aby powiesić niemieckiego marszałka Rzeszy! Nie mogę się na to zgodzić w imię honoru Niemiec”; choć wyraziła to dobitniej jego druga żona Emma: „Gdyby powiesili Hermanna, przestałabym wierzyć w Boga” (tamże, s. 54), w sensie dosłownym i przenośnym uciekł swoim alianckim sędziom.

[15] Mechanizm ten przebiega przecież zgodnie z powszechnie stosowaną i w zasadzie nieograniczoną zasięgiem regułą komplementarności (por. J. Galtung, M.H. Ruge, The Structure of Foreign News. The Presentation of The Congo, Cuba and Cyprus Crises in Four Norwegian Newspapers, „Journal of Peace Research” 1965, nr 2(1), s. 64–90): lider nie umiera w towarzystwie mediów, ale, paradoksalnie, właśnie jego wyraźna (oczywiście również przekazywana przez media) decyzja o świadomym odejściu od tego schematu staje się sensacją. W tym konkretnym przypadku zamiast spektaklu śmierci, opinia publiczna otrzymuje sensacyjny, kontrastowy news.

[16] Wydaje się, iż to głównie konsekwencje omawianego zjawiska postpolityki ostatecznie wyeliminowały z życia politycznego samobójstwo jako sposób zarówno spektakularnego oddania władzy, jak i dobrowolnego zakończenia biologicznego istnienia lidera (dzisiejszy polityk – technokrata, menedżer, analityk bieżących sondaży i rynku mediów – z definicji nie sięga po takie narzędzia). Proces „zapominania” o honorowym samobójstwie wodzów postępował jednak w całej drugiej połowie XX wieku: możliwe, iż jedynym znanym, choć na pewno niepotwierdzonym przypadkiem takiego zachowania jest los Salvadora Allende, który podczas zamachu stanu Pinocheta jesienią 1973 roku podobno zginął z bronią w ręku, przy czym ostatnią kulę miał przeznaczyć dla siebie. „Od wydarzeń z 11 września 1973 roku minęło ponad 37 lat. Część Chilijczyków wciąż nie wierzy jednak, że gdy puczyści bombardowali z powietrza pałac prezydencki w Santiago, 65-letni Allende zastrzelił się z kałasznikowa podarowanego mu przez Fidela Castro. Tę wersję potwierdziła sekcja zwłok i osobisty lekarz Allende, który był z nim podczas szturmu. Sympatycy socjalistycznego prezydenta wolą jednak wierzyć, że walczył jak lew, zanim został zamordowany przez ludzi generała Augusto Pinocheta. Legenda przetrwała, nawet gdy osoby z otoczenia Allende oficjalnie przyznały, że wersję samobójstwa podważano z premedytacją, by pogrążyć wojskowych w oczach światowej opinii publicznej, a chilijskich zwolenników lewicy utrzymać w przekonaniu, że ich przywódca zginął jak bohater” (M. Tryc-Ostrowska, Zbadają, jak zginął Slavador Allende, „Rzeczpospolita”, 29.01.2011).

[17] Jeśli dobrze zrozumieć sugestie niektórych badaczy, na przykład Johna K. Lattimera, lekarza przy Trybunale Norymberskim, samobójstwo Hitlera w bunkrze pod berlińską Kancelarią Rzeszy w ostatnim dniu kwietnia 1945 roku byłoby nie tylko ucieczką od przegranych politycznie spraw, ale też próbą swoistej eutanazji – ze względu na postępującą w ciele przywódcy Niemiec chorobę Parkinsona (J.K. Lattimer, Śmiertelna choroba Hitlera i inne tajemnice nazistowskich przywódców, tłum. M. Antosiewicz, Amber, Warszawa 2001, s. 35–46). Lattimer nie ukrywa jednak pewnej fascynacji skutkami ubocznymi opisywanej choroby, choć szybko się od niej odżegnuje: „Doktor Walters, specjalista od schorzeń mózgu, stwierdził, że kilka ofiar wirusowego zapalenia mózgu zaczęło ujawniać w następstwie choroby nowe zdolności przywódcze, a nawet wyraźną charyzmę. Wiemy, że Francisco Franco, przewodniczący Mao, papież Jan Paweł II i prokurator generalny Janet Reno cierpią lub cierpieli na chorobę Parkinsona. W ciągu pierwszych trzydziestu lat życia Hitler był nieudacznikiem, a podczas I wojny światowej nie awansował wyżej rangi kaprala, ponieważ jego przełożeni uważali, że «brakuje mu cech przywódczych» […]. Hitler stał się doskonałym aktorem, nauczył się przyciągać i porywać masy w sposób, który zdumiewał i wprawiał w zakłopotanie psychologów, socjologów i historyków […]. Trudno jednak powiedzieć, czy zapalenie mózgu miało coś wspólnego z tą transformacją” (tamże, s. 40). Być może tego rodzaju dywagacje byłyby pewnym uzupełnieniem rozważań dotyczących wyjątkowości lidera poczynionych w poprzednim rozdziale pracy. Skutecznymi, błyskotliwymi liderami mogliby być bowiem tylko ludzie chorzy.

[18] Wcześniej podobnie postąpił w 1294 roku papież Celestyn V – ogłoszony krótko później świętym, równo 700 lat przed abdykacją Benedykta XVI. Odchodzący Celestyn V zapewne zdawał sobie sprawę, że jego decyzja może wywołać nieprzychylne państwu kościelnemu kontrowersje, porównywalne z tymi, które wystąpiły w przeszłości. Jedni podkreślali rzekomy rozsądek papieża, który uznał, że nie jest w stanie sprawować władzy (Francesco Petrarca), inni otwarcie krytykowali jego domniemane tchórzostwo (Dante Alighieri uczynił Celestyna V bohaterem swojej Boskiej komedii – jako jednego z rezydentów piekła – por. Dante Alighieri, Boska komedia, tłum. E. Porębowicz, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1961). Jednak w XXI wieku żadne liczące się źródło nie nazwało głowy państwa watykańskiego nawet kunktatorem, a w mediach pojawiały się niemal wyłącznie pozytywne reakcje na jego decyzję. Prawdopodobnie zadziałał efekt nowości i wyjątkowości owego kroku. Przypomnijmy, iż w przypadku śmierci przed kamerami, jaka była udziałem Jana Pawła II, bezkrytyczne opinie o takim stylu zgonu były charakterystyczne jedynie dla relacji polskich mediów.

[19] Szerzej o tego rodzaju ucieczkach wspomniano w rozdziale 1.

[20] Porównywanie polityki do sportu wydaje się co najmniej tak charakterystyczne jak towarzysząca sferze publicznej metafora wojny: „Polityka jest wojną bez rozlewu krwi, podczas gdy wojna jest polityką z rozlewem krwi” (Mao Zedong, On Protracted War (May 1938), w: Selected Works, t. 7, Foreign Language Press, Peking 1965, s. 152–153). Łatwo dostrzec punkty wspólne: rywalizacja (często przechodząca w dążenie do upokorzenia konkurenta/wroga), nagły wzrost poziomu emocji tuż przed ostatecznym rozstrzygnięciem (z jednej strony nadzieja na ostateczne zniszczenie przeciwnika, a z drugiej – walka o korzystną pozycję negocjacyjną), wreszcie miejsce w historii (należne jeśli nie wyłącznie zwycięzcom, to również tym przegrywającym, którzy ponoszą klęskę w sposób spektakularny, budząc wśród przeciwników i obserwatorów silne emocje).

[21] Jak pokazują komentarze mediów w pierwszą rocznicę omawianego kroku Benedykta XVI, wydarzenie to traktuje się de facto jako odmianę politycznej śmierci: kolejne podsumowania jego pontyfikatu, a nawet próby budowania pewnej legendy („nowe fakty” w sprawie faktycznego czasu podjęcia tej decyzji itp.); por. „Wiadomości” TVP1, 11.02.2014. Takie stawianie sprawy wskazuje również na wciąż dużą atrakcyjność autodymisji głowy Watykanu w kategoriach procesu SPIN-u (kreowania informacji mającego m.in. na celu „przedłużanie życia” pojedynczej informacji medialnej; por. W. Jabłoński, Kreowanie informacji. Media relations, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006).

[22] Okazuje się, iż przywódca, który nie umiera „normalnie” (jak jego trwający na urzędzie „do końca” poprzednicy), ale wycofuje się z polityki w sposób nieco dziwaczny, wywołuje początkowo kontrowersje, ale na pewno nie ściąga na swe imię hańby: „Ach, ta kościelna dialektyka. Kiedy Jan Paweł II przytłoczony ciężką chorobą trwał na tronie papieskim, mówiono: niesie swój krzyż do końca, jakie to wielkie. […] Kiedy Benedykt XVI ogłosił, że zrzeka się urzędu, słyszymy od tych samych biskupów, że to decyzja odważna i dojrzała. Gdy kardynał Dziwisz przypomniał hasło z czasów agonii Jana Pawła II: «nie schodzi się z krzyża», w polskim Kościele zapadło niezręczne milczenie. Biskupi oświadczyli za to, że przyjmują decyzję Benedykta «z wiarą i zaufaniem». Dziwisz musiał dopowiadać, że został źle zrozumiany. On też przyjmuje abdykację z powagą i wzruszeniem. Po 11 lutego mamy więc w Kościele dwie opcje: krzyżową i abdykacyjną” (A. Szostkiewicz, Szuflady Benedykta, „Polityka”, 19.02.2013).

[23] Termin „nieskuteczne” użyty jest tu w perspektywie braku zaistnienia elementu warunkującego wizerunkową alienację, czyli uzyskanie przez przywódcę trwałego, pośmiertnego wizerunku w mediach. Warunkiem takiej kolei rzeczy jest zgon lidera; mówimy zatem o próbach wywołania jego zgonu (nieudany zamach, katastrofa, spisek itp.).

[24] Oprócz wspomnianych w niniejszej pracy obrazów stanowiących interpretacje zamachów na Hitlera i de Gaulle’a, na uwagę zasługują filmy prezentujące próby śmierci innych znanych przywódców, na przykład Orzeł wylądował (The Eagle Has Landed) z 1976 roku (dziwnym zbiegiem okoliczności taki sam tytuł miała odbyta w podobnym okresie trasa koncertowa Elvisa Presleya) na podstawie powieści Jacka Higginsa i w reżyserii Johna Sturgesa. Otóż rzekomą próbę porwania Winstona Churchilla przez niemieckich komandosów należy również traktować jako próbę śmierci (charakterystyczny jest dialog prowadzony przez obmyślających ten zamach: „A jeżeli Churchill będzie wolał umrzeć i porwanie zamieni się w zamach? – Nie określono, czy ma przeżyć… – Wielkie nieba! Zabić Churchilla, kiedy już przegraliśmy wojnę!?… […] – To może nie zmieni losów wojny, ale może mieć wpływ na warunki pokoju”; por. rozdział 1 i rozważania o śmierci jako oczekiwanej politycznej zmianie). Ostatecznie planowane uprowadzenie rzeczywiście zamienia się w nieskuteczny zamach, a ofiarą pada dubler Churchilla. Innym przykładem jest Zabić prezydenta (The Assassination of Richard Nixon) w reżyserii Nielsa Muellera z 2004 roku. W tym filmie ukazana jest – akcentowana również w niniejszej pracy – beznadziejna wizerunkowo perspektywa anonimowego zamachowca. Fantazja twórców nie ma w tych przypadkach granic, mieszając prawdę z fikcją, ale głównie chodzi o eksponowanie z różnych perspektyw samego zjawiska prób śmierci znanych polityków.

[25] W tym miejscu przypominamy jedynie kilka najczęściej wspominanych w historii najnowszej prób śmierci, pamiętając, iż sama instytucja zamachu politycznego znana jest niemal od zarania życia politycznego (od starożytności, w której można wyróżnić co najmniej kilkadziesiąt tego rodzaju – udanych i nieudanych – incydentów, przy czym mamy na myśli tylko najsłynniejsze próby; por. R. Castleden, Morderstwa polityczne, spiski, tajne zmowy, tłum. K. Bieniaszewska, Bellona, Warszawa 2009).

[26] Na potrzeby niniejszej pracy w każdym z opisywanych przypadków dokonano oceny wykorzystania prób śmierci. Najważniejszym kryterium pozostaje wpływ określonego incydentu na późniejszy, pośmiertny wizerunek przywódcy. Osobną kategorię stanowią przywódcy wciąż żyjący, którzy również przeszli próby śmierci. Najsłynniejsi z nich to: 1) Fidel Castro – kubański przywódca jest rekordzistą w dziedzinie odbywania prób śmierci. Chociaż następowały one jedynie w fazie przygotowań – tajne służby USA miały opracowywać je przeciw niemu ponad 600 razy, próbując umieszczać truciznę na osobistych rzeczach dyktatora, usiłując spowodować jego łysienie, tak aby zniknęła legendarna broda kubańskiego przywódcy, wreszcie próbując stworzyć z chmur wizerunek Chrystusa, który miał „wzywać” do obalenia Fidela [sic!] (por. Sensacje XX wieku. Jak zabić Fidela?, aut. B. Wołoszański, Telewizja Polska, 1998; Ten, który powinien żyć, reż. R. Benitez, Kuba 2010). Mimo braku ważnego wizerunkowo elementu widowiskowości wynikającej z ewentualnej realizacji tych planów, sam fakt ich ujawniania wzmacniał popularność kubańskiego lidera. 2) Eduard Szewardnadze – jako prezydent Gruzji przeżył dwie próby zamachu – w 1995 i 1998 roku, lecz nie wykorzystał ich wizerunkowo nawet za życia, ponieważ został zmuszony do złożenia urzędu po wyborach, w których jego administracja dopuściła się fałszerstw.

[27] Te i inne, niewygodne z punktu widzenia antyhitlerowskiej opozycji w Trzeciej Rzeszy fakty dotyczące tej próby śmierci jeszcze po latach podważają jej autentyczność. Według niektórych źródeł, zamach w wykonaniu Elsera był częścią szerszej rozgrywki wywiadowczej między Berlinem a Londynem, a tzw. zamachowiec był tylko narzędziem w ręku żądnego większych wpływów politycznych Himmlera (Sensacje XX wieku. Pojedynek w Venlo, aut. B. Wołoszański, Telewizja Polska, 2004). Zdaniem innych sam Elser miał być członkiem SS, którego pod koniec wojny zlikwidowano jako niewygodnego świadka (J. Tuchel, P. Steinbach, Teil 1: der Mann, der es tat, „Die Zeit”, 02.01.2003).

[28] T. Kniebe, Operacja „Walkiria”, tłum. K. Kuszyk, W.A.B., Warszawa 2009, s. 251. Sam zamach przedstawiany jest jako kamień milowy działań niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej. Na jego nikłe znaczenie wskazuje nie tylko małe poparcie dla tego typu działań wśród niemieckiego społeczeństwa, ale także dobór ludzi mających przeprowadzać kolejne próby odebrania życia dyktatorowi Trzeciej Rzeszy (opozycja z kręgów wojskowych przygotowała ich kilka, wywiady innych państw – kilkadziesiąt; por. G. Knopp, Zabić Hitlera, tłum. M. Zeler, Świat Książki–Bertelsmann Media, Warszawa 2009). Ostatnim wybranym do wykonania zamachu na Hitlerze był – czczony dziś oficjalnie jak bohater narodowy nowych Niemiec – pułkownik Claus Schenk Graf von Stauffenberg, którego język ciała (podczas walk w Afryce utracił m.in. rękę i oko) obiektywnie odzwierciedlał dokładnie to samo co wycieńczony, chory na zespół Parkinsona organizm samego Hitlera pod koniec wojny: słabość ruchu politycznego, który reprezentował.

[29] Historia zamachu na Hitlera okazała się po latach (zimna wojna nie sprzyjała rozważaniom na temat najnowszej historii Niemiec) na tyle ciekawa dla show-businessu, że została niedawno sfilmowana w formie historyczno-fabularnej rekonstrukcji w krótkich odstępach czasu już dwukrotnie, zob. Zamach w Wilczym Szańcu (Stauffenberg), reż. J. Baier, ARD 2004; Walkiria (Valkyrie), reż. B. Singer, Metro-Goldwyn-Mayer/United Artists, 2008.

[30] Nieudolność owych środowisk tłumaczy się często po prostu szczęściem towarzyszącym Hitlerowi w chwilach zamachów: „szczęście to stały czynnik, który ratował Hitlera. Zamachowcy przypadkowo wpadali, bomby nie wybuchały, a jak wybuchały, to ratowała go zmiana planów lub przesunięta teczka albo grubość drewnianego stołu. To tworzyło mit, że jednak jest niezwyciężony, podsycało legendę, że los go strzeże” (Dead Men’s Secrets. Plotting to Kill Hitler, Nugus/Martin Productions Ltd. for The History Channel, 2002). Sam Hitler zdarzenie z 20 lipca 1944 roku miał skomentować – zwracając się do odwiedzającego go w tym samym dniu Mussoliniego – osobliwymi słowami: „Ledwie udało mi się uciec […]. Myślę, że opatrzność ma mnie w opiece i jestem bezpieczny. Myślę, że nam się uda wykonać nasze wielkie zamierzenia” (tamże). W ten sposób, właśnie dzięki próbie śmierci, lider myślał o sobie w kategoriach odległych od politycznej rzeczywistości (perspektywa przegranej wojny, fakt istnienia opozycji również w najbliższym kręgu wodza), ulegając tym samym jeszcze za życia pewnym mirażom wizerunkowej alienacji.

[31] Sam Stauffenberg nigdy nie zdominował pod względem popularności człowieka, na którego zamach bezskutecznie planował i równie nieudolnie przeprowadził. Oficjalne próby czynienia ze Stauffenberga bohatera narodowego (filmy, świętowanie kolejnych rocznic zamachu z 20 lipca) nie czynią go choćby w części tak sławnym jak sławny jest ten, którego próbował pozbawić życia. Przyczyną tego zjawiska może być z jednej strony długi okres milczenia na temat wspomnianego zamachu w sytuacji podzielonych, powojennych Niemiec. Z drugiej zaś strony styl śmierci niepokornego oficera, banalny, wynikający z ogromnej nieudolności samej próby przejęcia władzy w państwie, nie zawiera raczej czynników, które w nadmiernym stopniu mogłyby emocjonalnie pobudzać masową publiczność.

[32] Późniejszym, swego rodzaju komercyjnym sukcesem tej próby śmierci okazał się jej błyskotliwy transfer do świata kultury popularnej, który dokonał się za sprawą głośnej książki Fredericka Forsytha, Dzień szakala (tłum. S. Wilkosz, Czytelnik, Warszawa 1989) oraz udanego filmu pod tym samym tytułem: The Day of the Jackal (reż. F. Zinnemann, Warwick Film Productions/Universal Productions France/Universal Pictures, 1973). Zaznaczyć przy tym należy, iż postacie autentycznych twórców tego politycznego wydarzenia (szefów OAS i szeregowych żołnierzy tej organizacji) pozostają w opinii publicznej zapomniane.

[33] Czterdziesty prezydent USA słynął z poczucia humoru okazywanego w zaskakujących chwilach, co nieodmiennie zjednywało mu medialny rozgłos (dowcipy opowiadane podczas konferencji prasowych, tzw. próba mikrofonowa z 11 kwietnia 1984 roku, gdy wydał „na niby” rozkaz odpalenia pocisków nuklearnych przeciw ZSRR itp., niekonwencjonalne zachowania). Również na krótko przed operacją ratowania mu życia po wspomnianym zamachu miał wypowiedzieć do lekarzy jeden z najczęściej cytowanych później „Reaganowskich” bon motów: „Mam nadzieję, że wszyscy jesteście republikanami” („I hope you’re all Republicans”), co ktoś z personelu szpitala skwapliwie potwierdził.

[34] W innej wersji: „Czyjaś ręka strzelała, inna ręka prowadziła kulę” (R. Skrzypczak, Kto uratował Jana Pawła II?, „Fronda” 2008, nr 48). Stać się miało odwrotnie niż w przypadku zamachu na Kennedy’ego: po zamachu w Dallas komisja Warrena stwierdziła, iż kula rzekomo „kluczyła”, zmieniając tor tak, aby poczynić jak największe obrażenia (por. J. Kasprzak, B. Młodziejowski, Anatomia zabójstwa. Nowa rekonstrukcja zamachu na prezydenta Johna F. Kennedy’ego, Muza SA, Warszawa 2004), podczas gdy prawie 18 lat później w Watykanie pocisk zamachowca wprawdzie zmieniał tor lotu w podobny sposób, ale już „w celu” uratowania ofiary: istniało jakoby „potwierdzenie w obiektywnej, naukowej analizie lekarskiej: «Zauważyłem coś niewiarygodnego» – przyznał szef kliniki Gemelli w Rzymie, profesor Crucitti. – «Kula zdawała się biec zygzakiem przez żołądek, omijając witalne organy. Ominęła również aortę. Gdyby ją przebiła, Ojciec Święty wykrwawiłby się przed dotarciem do szpitala. Ominęła też kręgosłup. Wyglądało to tak, jakby kula była przez kogoś prowadzona w taki sposób, by nie spowodowała nieodwracalnych zniszczeń»” (R. Skrzypczak, Kto uratował Jana Pawła II?, dz. cyt.).

[35] Chodzi o pas sutanny ze śladami po kulach z zamachu i broń, z której oddano wówczas strzały. Pierwszą pamiątką rozporządzał w celach wizerunkowo-religijnych sam papież (przypadek wyjątkowy w dziejach prób śmierci przywódców), druga została wykorzystana już po jego śmierci. „Przestrzelony i noszący ślady krwi biały pas Jana Pawła II, który Papież miał na sobie w czasie zamachu na Placu św. Piotra 13 maja 1981 roku, został po raz pierwszy publicznie pokazany w Kaplicy Matki Bożej. Materialny znak wydarzeń sprzed 23 lat został umieszczony w przeszklonej szkatule w ołtarzu jasnogórskim, po lewej stronie Obrazu Matki Bożej […]. Pielgrzymi mogli także wysłuchać odtworzonego z taśmy nagrania słów, które Jan Paweł II wypowiedział 19 czerwca 1983 roku. Papież przekazał wówczas pas swojej sutanny ze śladami krwi jako wotum za ocalenie życia: «W dniu 13 maja minęły dwa lata od tego popołudnia, kiedy ocaliłaś mi życie. Było to na Placu św. Piotra. Tam, w czasie audiencji generalnej, został wymierzony do mnie strzał, który miał mnie pozbawić życia. Zeszłego roku w dniu 13 maja byłem w Fatimie, aby dziękować i zawierzać. Dziś pragnę tu, na Jasnej Górze, pozostawić jako wotum widomy znak tego wydarzenia – przestrzelony pas sutanny…»” (R.M. Łukaszuk, Wotum Ojca Świętego za ocalenie życia, „Niedziela” 2004, nr 25; wyróżnienia – W.J.). „Pistolet, z którego 13 maja 1981 roku w Watykanie zamachowiec Ali Agca strzelał do Jana Pawła II, jest w Polsce. W sobotę krakowska kuria zaprezentowała go dziennikarzom. Od 9 kwietnia broń będzie można oglądać na wystawie w Muzeum Domu Rodzinnego papieża w Wadowicach. Tej to placówce Muzeum Kryminologii w Rzymie wypożyczyło eksponat na trzy lata […]. – «Pierwszy raz widzę tę broń. Nigdy nie chciałem jej oglądać – tak jak wielu ludzi. Ale to narzędzie zbrodni przyczyniło się do kanonizacji. Po zamachu zrozumieliśmy, że mamy do czynienia z człowiekiem świętym, który natychmiast przebaczył zamachowcy i nazwał go nawet bratem» – powiedział kardynał Stanisław Dziwisz, który odczytał także swoje zapiski z dnia zamachu” (Pistolet Ali Agcy zaprezentowany w Krakowie, „Gazeta Wyborcza”, za: PAP, 23.03.2014; wyróżnienia – W.J.).

[36] R. Jacquard, Osama bin Laden. Tajne akta terrorysty najbardziej poszukiwanego na świecie, tłum. zbiorowe, Karto Technika 2000, Katowice 2001, s. 245.

[37] Nieoficjalną (przygotowaną przez służby specjalne) transmisję z zabicia Osamy bin Ladena oglądał na żywo [sic!] prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama wraz z członkami swego rządu, a reakcje przywódcy Ameryki pokazała również krótko potem telewizja. Meldunkowi o zamordowaniu bin Ladena towarzyszył naturalnie entuzjazm (CNN, 02.05.2011). Tak jak w przypadkach śmierci znanych politycznych przywódców, pojawiły się jednak grupy niedowiarków forsujące spiskowe teorie dziejów: „Osama bin Laden nie żyje. Jednak – jak twierdzą internauci – jego zdjęcie z kulą w głowie to fotomontaż. Fotografia martwego bin Ladena rzeczywiście jest niezwykle podobna do zdjęcia bin Ladena za życia. Sprawia wrażenie, że została przerobiona w programie graficznym” (Zdjęcie martwego bin Ladena fałszywe? Zobacz porównanie, „Super Express”, 02.05.2011).

[38] R. Jacquard, Osama bin Laden, dz. cyt., s. 10.