Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2013
Text © copyright by Tomasz Jastrun 2013

REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Karolina Wysokińska, Elżbieta i Wojciech Górnasiowie/ Redaktornia.com
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska /manukastudio.pl

ISBN: 978-83-63014-96-4

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Przytul się do mnie

Jesteśmy tacy delikatni

Aż strach

Oczy z niebem i łąką

Chroni powieka z bibułki

Nóż wchodzi w brzuch

Łatwiej niż w chleb

A krew

Przy nieostrożnym ruchu kierownicy

Wyfruwa jak spłoszony ptak

Nasza płeć

Meduza wyrzucona na brzeg

Tylko przez chwilę wilgotna

Wszystko w nas

Jest bardziej kwestią czasu

Niż w przypadku cegieł

A nawet kruchego szkła

Kamień posiada nad nami

Druzgocącą przewagę

Więc przytul się do mnie

Tylko czułość idzie do nieba

W kąciku ust

Pan Bóg, jeśli ktoś w niego wierzy, nie przypadkiem wymyślił rozpad, przemijanie i zapominanie…

Kiedyś nie było zegarków, czas niemierzony płynął inaczej. Lustra mieli tylko bogaci, inni przeglądali się nawzajem w swoich oczach. Nie było pism kobiecych i męskich, gdzie kultywuje się młodość, smukłość i piękno. Starzenie się jest dzisiaj wielkim nietaktem wobec ciała, ale z drugiej strony przecież nigdy ludzie nie żyli w zdrowiu tak długo, a starość nie miała takiej szansy na młodość.

Gdy mnie ktoś pyta, ile mam lat – jestem w konfuzji. Czasami czuję, że bardzo wiele, kiedy indziej, że 18. Zwykle mówię: Urodziłem się w roku 1950, a ile mam lat, nie wiem.

Trochę więc zabolał mnie list od młodej dziewczyny. Przesłała mi ładne wiersze, a gdy jej odpisałem, już w intymnej, ciepłej, poetyckiej atmosferze, jaka zapanowała między nami, zapytała: „Jak to jest z tą starością, opowie pan? Czy to siedzi w głowie, czy tam zaczyna się rodzić, kiedy Ciało nie ma już tej świeżości co niegdyś? A miłość, ta fizyczna, czy smakuje inaczej?”.

I ja mam to jej tłumaczyć jako starzec? Odpowiadam: czuję się tak samo jak wtedy, gdy byłem w Pani wieku, tylko czasami coś mnie uwiera tu i ówdzie, czuję, że wiem za wiele o świecie i ludziach, co nie robi mi dobrze na głowę.

A myślę: kiedyś ludzie starzeli się szybko, umierali na zapalenie wyrostka, ale czy nie czuli się bezpieczniej w niebezpiecznym świecie, gdzie jednak każdy był na swoim miejscu? Dzisiaj chociaż w każdej chwili możemy z komórki wezwać karetkę pogotowia, lęk przed chorobą i śmiercią stał się głębszy, może dlatego, że już widzimy – tylko pozornie udało nam się nagiąć prawa natury. Ludzie zaawansowani w latach nie chcą tych swoich lat, za to młodzi chcą sobie ich przydać. Przeraża mnie, jak dwunastolatki zaczynają życie seksualne, a małe lolitki się malują. Wolę doprawdy młodych starców niż „dorosłe” dzieci.

Zadanie dla xxi wieku: ocalić nasze dzieciństwo, a ludziom, którzy mają wiele lat, pozwolić czuć się młodymi. Moja mama, gdy ukończyła 75 lat, znalazła sobie przystojnego 80-latka, są już ze sobą kilka lat, trudno o lepszy związek. A kiedyś to było nie do pomyślenia. Wszyscy starzeli się, ale uważano, że kobiety robią to szybciej i bardziej radykalnie. Dlatego wielkie damy, też damy polskiej poezji, ukrywały daty swoich urodzin. Dzisiaj zapytać kobietę w średnim wieku, ile ma lat, nadal jest nietaktem, ale nie tak niewybaczalnym jak niegdyś.

Szymborska zapewne nie chciała ukrywać swojego osiemdziesięciolecia, ale żenowało ją, że wokół tyle było hałasu, pewnie napisze o tym ironiczny wiersz. Kiedyś znane poetki mogły jeszcze dokonywać, no, powiedzmy, drobnych retuszy. Najwięcej bodaj kłopotu historykom literatury sprawiła Pawlikowska-Jasnorzewska – wydawało się, że odmłodziła się o trzy lata, potem okazało się, że o pięć. Kazimiera Iłłakowiczówna zataiła trzy lub cztery lata… Maria Dąbrowska bodaj trzy? Nałkowska, którą podejrzewano o szczególne manipulacje swoją datą urodzin, tylko rok. Ale to właśnie ona na bankiecie ku jej czci w roku 1952 tak celnie powiedziała: „Wszystkiego byłabym się spodziewałam, ale tego, że będę stara, to nigdy”.

Nasza cywilizacja igra z czasem. A Pan Bóg, jeśli ktoś w niego wierzy, nie przypadkiem wymyślił rozpad, przemijanie i zapominanie, gdy my, budowniczowie nowej wieży Babel, chcemy zatrzymać czas. Najbardziej banalną i dostępną techniką jest fotografia. Gdy po latach oglądamy własne zdjęcia, czy nie jest nam czasami smutno? Może lepiej, gdyby ich nie było?

Swoją konfuzję upływem czasu zapisałem w wierszu Uśmiech.

Chciałbym

Zamieszkać w kąciku

Twoich ust

I abyś nagle

Zmarszczyła mnie

Swoim uśmiechem

Tak pogodzę się

Ze starością

wrzesień 2003

Niebezpieczeństwa masażu

Mężczyźni, którzy w dzieciństwie nie byli dotykani, pieszczeni, nie potrafią potem dotykać i nie lubią dotyku.

Wszystkie dramaty, stresy, nawet te z dzieciństwa, mamy zapisane czy raczej zasupłane w naszym ciele. Dotyk rąk je rozsupłuje. W tym mieszka przyjemność masażu, a też rokosz seksu.

Zaskakuje mnie, jak wielu mężczyzn ma do masażu stosunek podejrzliwy. Ci, którzy w dzieciństwie nie byli dotykani, pieszczeni, nie potrafią potem dotykać i nie lubią dotyku. Zwykle kiepscy z nich kochankowie. To nie jest problem mojego syna, był przytulany bez miary (właśnie wróciłem z jego wesela – tak to się kończy).

Znam kilku mężczyzn, którzy mówią, że nigdy nie oddaliby się w ręce męskiego masażysty. (Dziewczynki więcej dotykane w dzieciństwie mają potem mniej problemów z dotykiem). Śmiałem się z ich obaw i mam za swoje.

Chodzę, a raczej chodziłem do masażysty, miły, delikatny, chłopak przybyły z orientalnego kraju. Masował mi plecy, ale też zajmował się moimi udami. To było bardzo ciekawe doświadczenie. Wewnętrzna strona ud, jeśli ktoś nie wie, zawiadamiam, to miejsce szczególne, co chyba nie jest zależne od płci. Tego dnia poczułem niepokój, masażysta bowiem, masując mi uda, posuwał się coraz dalej. Powinienem protestować, ale obok przyjemności czułem też ciekawość – powiedzmy, pisarską – jak daleko się posunie i co ja zrobię, jak się posunie. I się posunął. Niesłychane! A myślałem, że nic mnie już nie jest w stanie zadziwić. To było nasze ostatnie spotkanie.

Opowiedziałem o swojej przygodzie kilku znajomym. Kobiety, szczególnie pisarki, przejawiały wielkie zainteresowanie, nawet chęć skorzystania z usług orientalnego masażysty. Opisałem wydarzenie dziewczynie, która mieszka w dalekim mieście, słyszałem, że uwielbia masaż. Odpowiedziała mi z wielkim smutkiem: „Czemu mnie takie rzeczy nigdy się nie zdarzają”. Czasami nie wiemy, jaki wpływ na czyjeś losy mają nasze ot tak rzucone słowa. Nazajutrz dostaję od niej dziarski list, który mnie zaszokował, wydawała mi się taka nieśmiała.

„Obudziłam się dzisiaj w łóżku obcej dziewczyny, matko. Wstyd mi jak cholera. Ciągle się rumienię. Zafascynowała mnie twoja wczorajsza wiadomość i z myślą, że podobne rzeczy mi się nie zdarzają, poszłam do pubu na piwko. Rozmawiałam z miłą dziewczyną, którą znałam jedynie z widzenia. Aby uwolnić się od prymitywnych zalotów płci męskiej, zaczęłyśmy razem tańczyć, wszystko dla żartu. Tak myślałam. Nagle poczułam język na karczku. Przeszedł mnie miły dreszczyk, nie protestowałam. Wieczór dobiegł końca, głupia z uśmieszkiem zapytałam: «To co – do mnie czy do ciebie?», a ona mi na to zupełnie poważnie, że robi lepszą kawę… Miałam iść do domu, powinnam… a potem zupełnie zielona i naiwna nie wiedziałam, co robić… Dotykać innej kobiety jak samej siebie? Na początku próbowałam grać jakąś idiotyczną rolę. Ale powiedziała, że będziemy robić tylko to, co się nam spodoba, nic więcej. Wtedy pomyślałam, ach, co tam, dlaczego nie?! Jej dotyk był elektryzujący… Ja starałam się obserwować jej reakcje, próbowałam odgadnąć, co jej się podoba. Czułam jej oddech na własnej skórze. … Obudziłam się dzisiaj rano i, wyobraź sobie, pachniało kawą. To się nie powtórzy, nawet koleżanek z nas chyba nie będzie. Uśmiechałyśmy się dzisiaj rano obie. Ale nie żałuję… kochać się z kobietą to coś łagodniejszego, wolniejszego, co dotyka mojej duszy. Z mężczyzną seks jest bardziej zwierzęcy. Ale mimo wszystko mężczyźni są bardziej pociągający”.

Czasami kobieta zapragnie bliskości z inną kobietą, gdyż jest zmęczona złymi doświadczeniami z mężczyznami. Ciekawość i chęć przeżycia czegoś nowego mogą tu też być ważne, żyjemy w czasach, gdy wszystkim wszystko tak szybko się nudzi. Ale zwykle o przygodzie decyduje trudność znalezienia sobie czułego partnera, mężczyzny, który jako chłopiec nie zaznał czułości rodziców. Zaskakująco wiele kobiet deklaruje, że miały jakąś przygodę z inną kobietą. Świetnie je rozumiem. Nie należy mimo wszystko rezygnować z mężczyzn. Niektórzy jednak chcą się uczyć, a nauka czułości, chociaż niełatwa, jest możliwa i wskazana.

październik 2003

Rozpustni starcy i spinacze

Świat jest pełen wszystkiego, wystarczy tylko, że zwracamy na to coś baczną uwagę.

Moja znajoma jest lekarzem rodzinnym we wsi. Okazuje się, że i tam ludzie, nie inaczej niż w mieście, rozpaczliwie szukają kogoś, z kim można szczerze porozmawiać, komu można powierzyć swoje kłopoty. Takie funkcje pełni ksiądz, jeśli ma w sobie współczucie, i lekarz, jeśli ma siły. Moja znajoma nie ma już sił, a jednak wysłuchuje ludzi. Opowiada o pewnym małżeństwie. On ma 86 lat, jego żona jest sporo starsza, bardzo szczupła, waży niewiele ponad 30 kilo. On otyły, okazały, ale wygląda jak wędrowny dziad, na krzywych nogach, pochylony i wsparty o laskę. Jakiś czas temu wymagał medycznej pomocy, dusił się, był w złym stanie. Poruszona opowiada, że on to właśnie, już zupełnie zdrowy, wykuśtykał do jej gabinetu i powiedział:

– Pani doktor, niech pani da mi coś na pobudzenie.

– Na jakie pobudzenie? – Nie wiedziałam, o co mu chodzi.

– No, żebym mógł mieć stosunek.

Przestraszyłam się, leczę jego żonę, wiem, jaka ona delikatna, jak z bibułki, ma 92 lata i mogłaby tego nie przeżyć. Wstrząśnięta pytam, a właściwie krzyczę, słabo słyszy:

– Ze Stefanią?!!

Zamachał niecierpliwie rękami – nie ze Stefanią… z inną.

– To pan zdradzi żonę! – teraz już krzyknęłam, mimowolnie.

On na to:

– A co w tym dziwnego?

To koniec wiernie zacytowanego dialogu. Wiele kobiet teraz westchnie – tacy są mężczyźni, nawet po osiemdziesiątce, zawsze tacy sami.

Dzwoni do mnie M., kolega ze studiów, wiem, że jest po kilku piwach, tylko wtedy dzwoni. Opowiada o swoich dramatach, nie ma z czego żyć, dręczą go alkoholizm i depresja. Poczułem nagły przypływ serdeczności, jak do brata. Przypominam sobie naszą studencką młodość, smak nostalgii w ustach. Pytam go:

– Nadal zbierasz spinacze?

– Skąd wiesz? – zdziwił się.

W czasach studenckich zaraziłem się od niego tą zdumiewającą manią, o czym nawet nie wie. Kiedy szliśmy gdzieś razem ulicą, M. co chwila podskakiwał, by z triumfalnym okrzykiem podnieść metalowy spinacz, taki do papieru, plastikowych wtedy jeszcze nie było. Myślałem najpierw, że sam je rozrzuca. Ale kiedy zacząłem szukać ich wzrokiem, nagle przekonałem się, że świat pełen jest spinaczy. Znajdowałem je w najbardziej odludnych i niespodziewanych miejscach, w sierści psa, znalazłem nawet w serniku. Teraz już wiem, świat pełen jest wszystkiego, wystarczy tylko, że zwracamy na to „coś” baczną uwagę. Kapsle, zużyte prezerwatywy, nawet włosy łonowe w pożyczonych książkach…

Takie pilne zwracanie uwagi na jakąś cechę leży choćby u źródła nacjonalizmu – skupiamy się na tym, co negatywne w jakiejś nacji. I znajduje się to bez pudła, u Polaków, Rosjan, Żydów czy Wietnamczyków. Dlatego też bywamy kiepskimi sędziami walk bokserskich, zawsze wydaje się nam, że nasz bokser zadał więcej ciosów – patrz niedawna walka Michalczewskiego z Gonzalesem. Tak samo jest ze zdradami, kobiety lepiej widzą męskie zdrady, gdyż się ich boją. Zapominają, że ci mężczyźni z kimś zdradzają swoje partnerki – najpewniej z innymi kobietami.

A zdumienie mojej znajomej lekarki byłoby niemożliwe w Szwecji. Rozmawiałem tam z ludźmi mieszkającymi w luksusowych domach opieki społecznej. Przyznają się do bogatego życia seksualnego, ułatwionego, gdyż nikomu już nie grozi ciąża. Spotkałem w takim domu kobietę z Polski, powiedziała mi, że woli starość tutaj niż w Polsce, gdyż w kraju uczucia i erotykę ludzi starych uważa się za żałosne i zboczenie.

Jakiś czas temu nasze media, w tonie sensacji i skandalu, donosiły o inwalidach wojennych, którzy nakłaniali lekarzy, by ci przepisywali im viagrę na darmowe recepty. Komentarze przedstawicieli świata medycznego ziały oburzeniem – zdemoralizowani starcy, a na dodatek inwalidzi, korumpują lekarzy i za darmo wsuwają viagrę. A po co im ona?

A po to, do czego została stworzona.

My też zostaliśmy stworzeni, by się kochać, bez tego nie ma życia, a jak już nie służy to prokreacji, daje smak życiu.

grudzień 2003

Szukanie mężczyzny

Czy nie lepiej jednak cierpieć za własne błędy niż płacić za cudze?

Jak znaleźć sobie odpowiedniego mężczyznę? Najmądrzejsi nie mają na to recepty. Dlatego nadal aktualny jest dowcip: „Czym się różni mężczyzna od telefonu? Niczym. Albo jest pomyłką, albo zajęty, albo poza zasięgiem”. W końcu jednak ludzie jakoś dodzwaniają się do siebie i zawierają związki małżeńskie.

Jak znaleźć odpowiednią kobietę? Tu rad może być wiele. Ja sądzę, że mężczyzna musi zacząć od siebie, od szukania w sobie inteligencji i czułości… Mężczyźni mają łatwiej, gdyż kobiet dobrze skomponowanych jest wiele, a takich facetów niewielu. Jak w końcu znajdzie się jakiś czuły, inteligentny, interesujący, to pewnie zapuścił brzuch lub pije.

Z moich ostrzeżeń szczegółowych: kobiety powinny wystrzegać się mężczyzn, którym schną kwiaty doniczkowe. (Mój przypadek, niestety).

Kilka moich znajomych, szukając nadaremnie faceta w Polsce, wyjechało za granicę, by się przekonać, że tam niewiele jest lepiej, dwie stały się lesbijkami, nie wiem, z przekonania czy z rozpaczy?

Kiedyś kobiety nie miały takich problemów – decydowano za nie. Jeden z najmądrzejszych ludzi ubiegłych wieków, Michel de Montaigne, w swoich Próbach, które były księgą mądrości dla wielu pokoleń, pouczał: „Nie znam małżeństw, które prędzej przychodziły do niezgody i zmącenia, jak owe skojarzone wedle urody i pożądań cielesnych. … Dlatego podoba mi się ten zwyczaj, aby zawierać te związki raczej przez osobę trzecią niż własnymi rękoma, raczej rozeznaniem cudzym, nie własnym”. I światły mędrzec gani tych, którzy „mniemają, iż wyrządzają cześć małżeństwu, przydając doń miłość”.

Ktoś powie: małżeństwa współczesne kojarzone są wedle naszej wolnej woli, też rzadko są dobre. Czy nie lepiej jednak cierpieć za własne błędy niż płacić za cudze?

Zmiany obyczajowe galopują teraz w głąb xxi wieku. By się zorientować, gdzie jesteśmy, czasami robię ankiety w szkołach (będę z nich czasami korzystał w tych felietonach). Uczniów klas starszych i swoich studentów pytam o sprawy nie tylko obyczajowe. Odpowiadają na kartce papieru, anonimowo i szczerze. Niedawno badałem wzajemne widzenie się dziewcząt i chłopców. Wśród wielu pytań było też to: Czy uważasz, że kobieta może inicjować pierwsze spotkanie, umawiać się na randkę, czy zgodnie z tradycją powinien robić to mężczyzna? Dziewczyna ze stołecznego liceum mówi w imieniu wielu młodych kobiet: „Już dawno minęły czasy, kiedy to tylko do facetów należała inicjatywa. Jak mi się ktoś podoba, to go zwyczajnie podrywam albo proponuje spotkanie”. Kilka procent uczniów płci obojga uważa, że „kobieta, owszem, może… ale jednak lepiej, jeśli pierwszy krok zrobi facet”. A młodym mężczyznom na ogół podoba się, że już nie tylko oni muszą wykazywać się w tej trudnej dziedzinie inicjatywą. Ktoś pisze z przesadą: „tradycja jest dla zakompleksionych durniów”. (O nie, kolego, to nie jest takie proste, istnieje wiele złych tradycji, ale potępiać ją w całości to prosić się o koniec świata). Tylko dwa procent pytanych uważa, a płeć nie odgrywa tu roli, że należy się trzymać dawnej tradycji.

Uciekając od obłędu naszych czasów, uciekam w obłęd czasów dawnych, by uznać, że jednak żyjemy w dobrych czasach. Rzymski kronikarz Plutarch potrafi tak barwnie opisywać sceny przeszłości, jakby je filmował. Jest ii wiek p.n.e., oto Sulla, władca Rzymu, o jasnych włosach i szpecącym go uczuleniu na twarzy. Rzecz dzieje się w czasach, gdy na arenach kobiety siedziały obok mężczyzn, nie było jeszcze miejsc osobnych, jak potem. W pobliżu Sulli usiadła piękna kobieta Waleria. Nagle podeszła do imperatora (zwróćmy uwagę, że wtedy nawet władca nie miał ochrony), wsparła się na jego ręce, wyciągnęła z jego togi nitkę i wróciła na miejsce. Sulla spojrzał ze zdziwieniem, a ona rzekła: „Nic szczególnego, dyktatorze. Chciałam tylko zabrać odrobinę szczęścia Twojego dla siebie”. Wymienili spojrzenia, uśmiechnęli się do siebie, a potem wypadki potoczyły się błyskawicznie: „nawiązali ze sobą bliższe stosunki i zawarli związek małżeński”. Nie pytajcie, czy było to szczęśliwe małżeństwo, nie można być szczęśliwą żoną dyktatora, czy to jest Sulla, czy Kowalski. To był tylko przykład, jak kobiety radziły sobie w trudnych czasach.

marzec 2004

Kochać podwójnie?

Na miłość trzeba mieć czas, a my teraz nie mamy czasu.

Spotkałem ją na skrzyżowaniu ulic, szła jak lunatyczka.

– Cześć – powiedziałem.

Obudziła się. Jej twarz na plakatach, w telewizji była inna. Zrozumiałem, że widzę ją teraz naprawdę, ale odmienioną, z blizną troski.

Nagle zapytała:

– Jak myślisz, czy jest możliwe, by mężczyzna kochał dwie kobiety naraz?

To było dziesięć lat temu, ale nadal czuję ból głowy, gdy próbuję odpowiedzieć na to jej pytanie. Staliśmy wtedy w przejściu na torach tramwajowych. Domyśliłem się, o jakim mężczyźnie myśli. To z nim, żonatym, i to nie z byle kim, miała romans. Znałem go, wiedziałem, że został okaleczony w dzieciństwie i nie potrafi teraz kochać nikogo, siebie też nie. Domyśliłem się, że tak się tłumaczył: kocha ją, ale nie może od żony odejść, żonę też miłuje.

Wielu mężczyzn tak tłumaczy się przed swoją drugą wybranką: Kocham was dwie i już! Gdyby taki mężczyzna był szczery, powiedziałby że kocha jeszcze kilka innych kobiet, a może powiedziałby, nawet wszystkie atrakcyjne kobiety świata. Czyli nie kocha nikogo.

Piszę o tym, gdyż pytanie, czy można kochać dwie osoby, zadaje mi coraz więcej kobiet i mężczyzn. Jakby zjawisko stawało się powszechne, jakby mnożenie dóbr dotyczyć mogło też miłości, a miłość mogła być towarem.

Namiętność można czuć do wszystkich kobiet, wyglądających jako tako, a nawet byle jak. „Pozostawmy ładne kobiety ludziom bez wyobraźni”, napisał Proust. O miłości słyszymy codziennie w piosence. Można zanucić: „Miłość prosta i łatwa jak w piosence. Ale w życiu miłość rodzi się w męce”. Tak mi się to zrymowało.

Miłość wymaga wyłączności. A też czułości. I chyba tylko to w niej jest pewne. A poza tym to nie ma sensownej definicji miłości, na szczęście, gdyż wszystko, co w życiu ważne i piękne, definicjom się wymyka. Miłość też. Miłość to nie jest kwestia definicji, ale intuicji. Stąd tak wiele definicji miłości ma na wszelki wypadek żartobliwy charakter. „Miłość to rozkoszny okres między poznaniem dziewczyny i odkryciem, że wygląda ona jak dorsz”. (Pisał tak mężczyzna, rzecz jasna). Albo: „Miłość jest tylko wymianą dwóch fantazji i zetknięcia się dwóch naskórków”. To jest definicja przewrotna, oryginalna, powstała już w wieku osiemnastym. A wielki poeta Charles Baudelaire pisał: „Miłość – oaza strachu na pustyni nudy”.

Czytam znakomity dziennik węgierskiego pisarza Sándora Máraiego, bardzo tę książkę polecam! O miłości pisze przewrotnie: „Miłość jest pewnym stanem systemu nerwowego, który przemija. A ten szczególny stan nerwów wzbudza czasami w duszy ludzkiej tak wielkie napięcie, jakie przeżywają tylko święci w chwilach największej ekstazy”. Ładnie i trafnie.

Zacząłem dzwonić, pisać, pytać. Okazało się, że wśród kobiet młodszych i starszych przeważa taka opinia: „kobieta nie może kochać dwóch mężczyzn, może kochać jednego, a inny może wywoływać w niej chęć bliskości duchowej, w skrajnych przypadkach fizycznej”. Tu większość osób zgodnie uzupełnia, że mężczyźni z natury bardziej skłaniają się ku poligamii, więc oni od biedy mogą kochać dwie.

Czy można kochać miłością erotyczną dwie osoby naraz? Ciekaw jestem opinii naszych czytelników:

W listach czytam: „Zdarza się, że dwie kobiety akceptują trójkątny związek z jednym mężczyzną, na odwrót chyba jest rzadko. Wcześniej czy później ktoś jednak zacznie cierpieć, najpewniej ta, która kocha bardziej. Nikt nie lubi się dzielić tym, co najdroższe”.

Kolega pisze mi, a ten głos niech reprezentuje głos wielu mężczyzn: „Jeśli trafiłyby się dwie kobiety chcące ze mną być, zapewne potrafiłbym obdarzać je uczuciem niemal po równo. Myślę, że byłbym zdolny kochać je obie, obie adorować i szanować, i być ich partnerem”.

Kochać nie tyle dwie, co kochać się z dwiema, o tym marzy zaskakująco wielu mężczyzn. Kochać się – to najbardziej eleganckie określenie seksu, bywa jednak mylące.

Lubimy dzielić miłość na prawdziwą i nieprawdziwą, sam to robiłem przed chwilą. Kto jednak ma tu wzorzec prawdy? W innych niż nasza kulturach istnieją zapewne odmienne miłości. I może właśnie one są miarą naszej odmienności. Ania z innego kontynentu zwierza się: „Obecnie najbardziej kocham mojego kota, to jest ona, więc oto kolejna perwersja. Miłość to nie jest temat na dzisiejsze czasy”.

Na miłość trzeba mieć czas, a my teraz nie mamy czasu. Bałbym się jednak napisać, że nadszedł kryzys miłości. Ona radzi sobie lepiej od nas.

sierpień 2004

Wiosenna jesień

Dwudziestoletnia różnica wieku między nami, już wiem, nie odmładza mnie, ale postarza.

Jezus Maria, żenię się! Nie do wiary?! Też mi trudno w to uwierzyć. Jak powiedziałem o tym mojemu synowi, dostał ataku śmiechu, chyba lepiej, niż gdyby się obraził. A potem przytulił mnie serdecznie. Poczułem się nagle tak, jakby był moim ojcem, gdy sam coraz częściej czuję się ojcem wobec swej mamy, znak, że wszystko się pomieszało. Na dodatek będę brał ślub kościelny – ja, antyklerykał, coś okropnego! Tak bardzo jej na tym zależało, że musiałem ulec. Ona śliczna, a ja od biedy jako taki; ona młoda, ja niemłody. Czuję się jak krokodyl, który ma włożyć ślubny garnitur. Postanawiam kupić go w ostatniej chwili, odchudzam się. Nagle dowiaduję się od różnych par już młodych podwójnie, że wszyscy faceci kupują garnitury w ostatniej chwili, ponieważ odchudzają się. Czyżby mężczyźni w Polsce zaczynali dbać o siebie? Ja na dodatek jestem karmiony witaminami na skórę, kupiono mi krem pod oczy i zalecono myć włosy szamponem przyciemniającym. A więc krokodyl będzie na dodatek farbowany.

Nagle odkryłem, że dla mej przyszłej żony najważniejsza jest biała suknia. Jak poskrobać, okazuje się, że każda dziewczyna – mądra, głupia, ładna, brzydka – marzy, by choć raz w życiu wystąpić w takiej sukni. Ja też jestem ważny, ale suknia ważniejsza.

Dwudziestoletnia różnica wieku między nami, już wiem, nie odmładza mnie, ale postarza. Zdarzają się czasami gratulacje, że mam taką ładną córkę. Jakiś czas temu pani od ubezpieczeń zaproponowała mi ubezpieczenie Spokojna Jesień. Ależ się zdenerwowałem! Niedawno, jak ta pani odwiedziła już nie mnie, ale nas, to dała mi spokój ze spokojną jesienią. Tu zostałem więc jakby odmłodzony. Za to na obliczu księdza z naszej parafii, który musiał nam dać różne zgody, zdumienie zakwitło jak karminowa róża, dopiero gdy spojrzałem mu głęboko w oczy, przybladł nieco. Mama mej narzeczonej uznała, że to hańba rodzinna, wielki wstyd, nie przyjdzie na ślub!

A ja czuję się wiosennie, nie jesiennie. I tak zamierzam trzymać. Przecież różnica wieku na rzecz mężczyzny była przyjęta, ale jak widać, nie wszędzie i nie zawsze. Nie akceptowano z reguły sytuacji odwrotnej. Jak patrzę wokół, zdarza się tak coraz częściej. Mam trzy znajome, jedna w Paryżu, dwie w Polsce, które mają partnerów o dwadzieścia lat młodszych. Na stałe, a nie do jednorazowego użytku. Tylko jedna z nich pokazuje się z nim, druga pokazuje się mniej więcej, a ta w Paryżu żyje w pełnej konspiracji. Mimo kłopotów widać więc, że i w tej dziedzinie następuje zmiana obyczajowa. Ale nadal dotyczy to pewnych środowisk i dużych miast.

Wiele kobiet w partnerze szuka ojca. I ciekawe, jak powszechnie psychologia zeszła pod strzechy, skoro już niemal wszystkie kobiety o tym wiedzą. Piszą podobnie jak moja znajoma: „Zawsze miałam starszych mężczyzn, wynika to z braku miłości, czułości, opieki ze strony ojca. Pewnie podświadomie szukam tego, czego on mi nie dał”.

A sytuacja odwrotna? Sam miałem kolegów, których interesowały tylko starsze od nich, więc dojrzałe kobiety. Czy książę Walii nie jest słynnym tego przykładem? Prawie nie zauważał swojej młodej i pięknej żony. Nie miał nigdy prawdziwej matki, ale tylko królową, Diana sama potrzebowała opieki, nie mogła mu więc zastąpić mamy. Szukanie matki nie jest jednak aż tak częste jak ojca, gdyż mimo wszystko więcej matek niż ojców zdało swój rodzinny egzamin. Inna sprawa, że rola matki zwykle upokarza kobiety. Większość przyznaje, że w związkach z młodszym facetem niemal zawsze czuły się niezręcznie.

A przy okazji, właściwie wszystkie młode kobiety skarżą się, że ich rówieśnicy są jeszcze zupełnie niedojrzali, co też skazuje je na szukanie starszych partnerów. I jest zgoda co do tego, że: „jak nie mam z facetem o czym porozmawiać, to może być najprzystojniejszy, a nic z tego nie będzie”. Kobietom to przeszkadza już na samym początku, mężczyznom zwykle dopiero po dłuższym czasie.

Wnioski: „Mężczyźni emocjonalnie są niedorozwinięci, a gdy się mniej więcej rozwiną, to już nie są młodzi”. Czy ja w końcu dojrzałem?

październik 2004

Moja dziura w mózgu

Nigdy nie wiadomo, czy to, co uznajemy za nieszczęście, nie służy naszemu szczęściu w przyszłości.

O tym, że mam dysleksję, nie jakąś dużą, ale wystarczającą, dowiedziałem się nie tak dawno. I pomyśleć, ile szkolnej męki byłoby mi oszczędzone, gdyby tę przypadłość diagnozowano u nas wcześniej. A przygody dysleksyjne mam nadal nieustannie. (W tej chwili odkryłem, że do tej pory zawsze mówiłem i pisałem słowo dysleksja przez „c”!)

Rok temu przeczytałem w Internecie komunikat, który wprawił mnie w stan osłupienia. Cytuję fragmenty: „Rejestracja demonów jest w pełni zautomatyzowana. Dzięki temu usunięto największą trudność rejestracji polskich demonów …. Jeśli masz zamiar założyć własnego demona, ale powstrzymywała cię do tej pory trudność jego rejestracji, nie wahaj się dłużej”.

Ale numer! Polskie demony rozmnożyły się paradoksalnie po roku 1989, jakby wolność im służyła, zdemonizowały nam partie polityczne, zdemolowały nam sejm. Możliwość rejestracji demonów przyjąłem jako dobrą wiadomość, przecież to, co da się zarejestrować, jest możliwe do kontroli. Niedawno, kiedy postanowiłem sobie zamówić stronę internetową, odkryłem słowo „domena”, ktoś wytłumaczył mi, co to jest za zwierzę. Pomyliłem więc „domenę” z „demonem”. Gorzej, że przed laty, gdy pisałem co miesiąc o książkach do „Elle”, tytuł powieści Goldinga Chytrus zrozumiałem jako „Chrystus”, tak to wydrukowano, ciekawe, że nikt potem nie protestował, i ja zauważyłem błąd dopiero po latach.

Kiedyś gdy pytałem w liście dziewczynę, jak można zdobyć jej sympatię, odpowiedziała: „Trzeba mnie w odpowiednim czasie i miejscu mocno chwycić”. Głowiłem się nad problemem, kiedy i gdzie mocno chwycić? Na szczęście zanim zrobiłem głupstwo, przeczytałem list jeszcze raz, by ujrzeć, że „chwycić” należy czytać „zachwycić”.

Nawet bez dysleksji wszystkim dzisiaj łatwiej popełniać okrutne błędy, gdyż rozmnożyły się rozpraszacze uwagi, dzwonią telefony, sms-y pukają do serca i wątroby, szeleszcząc skrzydełkami, e-mailowe listy fruną ze wszystkich stron Polski i świata. Doprawdy łatwo jest pomylić adres e-mailowy czy wysłać sms-a pod inny numer. To bywają błędy na miarę mordobicia lub rozwodu. Przerażająca jest łatwość, szybkość i nieodwołalność takiego błędu. Skrzynka pocztowa dawała jeszcze jakieś szanse, w ostatecznej ostateczności można było wrzucić do niej zapałkę.

Moje monstrualne roztargnienie też ma pewnie jakiś związek z dysleksją, teraz to już wszystko na nią zwalam. Umówiłem się przed laty z dziewczyną do kina Luna na film Wajdy Pierścionek z orłem w koronie. W trakcie projekcji poczułem, że muszę iść do toalety. Wróciłem i szukałem w mroku wiotkiej sylwetki dziewczyny, ale nie znalazłem. Znikła, a wraz z nią moja torba, miałem w niej notes, jak żyć bez notesu? Pomyślałem: pewnie też poszła do toalety, zaraz wróci. Usiadłem i czekałem, zerkając na ekran. Nie było mnie krótko, a akcja tak posunęła się do przodu, że przestałem cokolwiek z filmu rozumieć. A dziewczyna uparcie nie wracała. Po co zabrała moją torbę? Byłem podminowany sytuacją. Kiedy film się skończył, rzuciłem okiem na napisy. W nagłym błysku zrozumiałem, co się stało. W kinie Luna są dwie sale, wszedłem na film Majewskiego Dezerterzy. Pobiegłem do właściwej sali, w miejscu, gdzie ona siedziała, ziała pustka.

Kiedy potem zadzwoniłem, nie wydawała się na mnie obrażona, ale jedynie rozbawiona. Uznała, że film mnie znudził, więc sobie poszedłem, o torbie po prostu zapomniałem, dlatego zabrała ją ze sobą. Jak mogła się na mnie nie obrazić? A więc jestem jej obojętny!!! Wpadłem w czarną rozpacz. I tylko trochę pocieszył mnie fakt, że nie straciłem notesu.

Minęło kilka miesięcy. Wbiegła spóźniona na seans, usiadła przypadkiem w mroku obok mnie, poznałem ją tylko po głosie, tak utyła, że ledwie zmieściła się w fotelu. Jak to dobrze, że wtedy mnie odtrąciła.

Zrobiłem szybko i bardzo niemoralnie rejestr swoich miłosnych porażek. Okazało się, że A. nie ma serca, B. woziłbym na inwalidzkim wózku, C. umarła na raka. Morał z takiego niemoralnego myślenia: nigdy nie wiadomo, czy to, co uznajemy za nieszczęście, nie służy naszemu szczęściu w przyszłości! I na odwrót! Ale jak tę mądrość wziąć sobie do serca i go nie stracić?

luty 2005

Świat, który chrapie

Gdyby światowe chrapanie zsynchronizować, kula ziemska rozpadłaby się na skutek drgań.

Chrapanie zawsze mnie fascynowało. Jako szczególny rodzaj ludzkiej mowy nieartykułowanej. To tak, jakby w człowieku mieszkało jakieś zwierzę, które budzi się, gdy ten śpi, i dawaj grasować po nocy, łazi po mieszkaniu, czasami zachodzi do sąsiadów. W chrapaniu jest więc coś komicznego, jakaś wielka pokraczność. Chrapiący mężczyzna to mała estetyczna bieda, nieszczęście, kiedy chrapie subtelna kobieta – to już się nie mieści w głowie!

Jaki jest wpływ chrapania na życie uczuciowe ludzi? Ogromny! Spanie w jednym łóżku cementuje związek, a miliony ludzi śpią osobno z powodu chrapania. Chrapią z reguły mężczyźni (70 procent), więc cierpią ich partnerki. Zbadano, że z powodu chrapania partnera druga osoba śpi około dwóch godzin mniej na dobę.

Na świecie chrapie dwa miliardy ludzi, w Polsce osiem milionów. Gdyby to światowe chrapanie zsynchronizować, kula ziemska rozpadłaby się na skutek drgań. Koniec świata z powodu chrapania? Na pewno ma miejsce koniec wielu związków. Jeżeli ktoś naprawdę kocha, to wybaczy nawet chrapanie, ale po kilku latach, gdy miłość nieuchronnie przygasa, chrapanie bywa górą.

Badano głośność chrapania, trudno dać wiarę, ale liczni chrapacze liczbą decybeli przebijają młot pneumatyczny. (Rekord świata głośności chrapania to 87,5 decybela, a młot pneumatyczny to jedynie 75).

Chrapacz, jak alkoholik, nie chce się przyznać, że ma ten problem. Przecież nie słyszy swego chrapania. Wielu moich znajomych prosiło, by nagrać ich na magnetofon, inaczej nie uwierzą. Jak odsłuchali, to chodzili potem zgnębieni. Zdarza się, że puste chrapanie budzi chrapiącego, znam to z autopsji, co za cudowne rozdwojenie jaźni! (Ja tylko czasami pochrapuję, więc mam nadzieję, że nie stracę sympatii czytelników).

Chrapiący mogą się pocieszać, że Winston Churchill – według „pomiarów” pewnego oficera marynarki nasłuchującego w roku 1944 na pokładzie statku – osiągnął 35 decybeli. Większość prezydentów USA chrapała, szczególnie dokuczliwy był Theodore Roosevelt. Nie wiem dlaczego, ale dałbym głowę, że Piłsudski chrapał i że okrutnie chrapie Wałęsa.

Możemy więc uznać, że w ramach podnoszenia kołdry z łóżka naszych dramatów ujawnił się oto kolejny. Ujawniono już zniewolenie kobiety (w ramach tego ujawnienia kobiecy orgazm okrutnie zabiedzony i ledwie żywy wybiegł rześko na słońce). Ujawniono molestowanie dzieci, mobbing w pracy, wyszła z ukrycia na miękkich nogach męska impotencja, długo można by tak wyliczać. A kiedyś to wszystko było pod kołdrą. Trwa więc wielkie ujawnianie. Zwykle na dobre, gdyż ta cała sfera ukryta była jak zdechły szczur w studni. Ujawnia się jednak czasami na złe, gdyż przy okazji obnaża się prywatność ludzi, a przesadna ciekawość bywa piekłem. A czy świat, gdzie tak wiele było ukryte, nie był jednak ładniejszy? Bebechy na wierzchu to mało estetyczne.

Komercyjne media polują na słabości znanych osób jak na grubą zwierzynę. Programy w stylu „Wielkiego Brata” uczą nas zbiorowego podglądania. Pisma brukowe usilnie pracują nad tym, by każdy ideał sięgnął bruku. Nie ma już więc ideałów.

Tu rodzi się ważne pytanie, tak dla odbiorców mediów, jak i dla zasilających je swoją pracą. Jak daleko można ujawniać prywatność swoją i innych? Gdzie jesteście granice?! Jesteśmy w ruchu – odpowiadają. A przecież żadna cywilizacja nie ocaleje bez norm, form i granic. Ja sam, pisząc, zastanawiam się, jak wiele i co mogę pisać o sobie? Napisać, nie napisać? Napiszę. (Tak właśnie kiedyś skończy się świat).

Niedawno byłem na masażu gorącymi kamieniami. Miał trwać dwie godziny. Przyjemności nie miałem, gdyż od razu zasnąłem. Kiedy masażystka mnie obudziła, byłem w rozpaczy. To nie mogła mnie obudzić od razu? Jakby mało było nieszczęść, dziewczyna mówi: „Cierpi pan na bezdech”. Ja, bezdechowiec! Ujawnienie bezdechu to kolejna rewelacja spod kołdry. Odkryto, że od 4 do 20 procent populacji to chrapacze bezdechowi, pochrapując, wstrzymują oddech, mózg jest niedotleniany, więc za dnia bywa się zmęczonym, sprzyja to wielu chorobom. Nie ma żartów! Bezdech na szczęście się leczy. A póki się nie przebadam, dzielę się obawą – jak tu spać bez dechu nad głową!

marzec 2005

Co z tą miłością

Płomienna miłość – jak pożar – nigdy nie płonie zbyt długo, to też zbadano.

Helen Fisher, naukowiec i eseistka, w książce Dlaczego kochamy (Rebis, 2004) stara się odpowiedzieć na to pytanie. Okazuje się, że miłość, zwana tu romantyczną, dla rozróżnienia np. od rodzicielskiej, jest głęboko zakorzeniona w strukturze chemii ludzkiego mózgu. By odkryć, co wytwarza zjawisko miłości, Fischer postanowiła wykorzystać najnowszą technikę badania mózgu, czyli metodę magnetycznego rezonansu jądrowego. Wsadzała zakochanych do magnetycznej tuby i skanowała im mózgi. Wyniki ją poruszyły. Zakochanym żarzyło się tak zwane jądro ogoniaste mózgu, ciało odpowiedzialne za uczucia.

Fischer jest już pewna, że miłością sterują hormony. Prastarym demonem – pożądaniem – u obu płci rządzi testosteron. Miłością dopamina. Ostrzega nas Helen Fischer – z seksem trzeba uważać, wskakujemy do łóżka pchnięci pożądaniem, czyli testosteronem, ale po cudownym zbliżeniu automatycznie wzrasta nam poziom dopaminy. I już jesteśmy w sidłach miłości! Po kilku tygodniach oksytocyna lub wazopresyna scementują nasz związek na amen.

Płomienna miłość – jak pożar – nigdy nie płonie zbyt długo, to też zbadano. Bywa za to, że długo trwają związki małżeńskie, wtedy czasami ludzie odkrywają, że nigdy do siebie nie pasowali, tylko kiedyś zaślepiła ich miłość, czyli hormony. Dlatego chodzenie do łóżka z byle kim jest tak niebezpieczną zabawą – łatwo w byle kim się zakochać.

Jest też naukowe uzasadnienie siły bólu i złości związanych z odtrąceniem. Biologia mści się na nas za to, że nie udało nam się znaleźć partnera i przystąpić do pracy nad przedłużeniem gatunku. Kogo nie porusza to, że ludzie, którzy tak się kiedyś kochali, potem tak się nienawidzą? Jest wyjaśnienie – kiedy pobudza się sztucznie układ nagradzania w mózgu kota, odczuwa on wielką przyjemność. Jeśli jednak zaprzestanie się stymulacji, kot jest wściekły i gryzie. Podobnie ma się rzecz z odtrącanymi kochankami – ogarnia ich rozpacz, a potem wściekłość. Miłość i nienawiść są w mózgu sąsiadami. Wściekłość z powodu porzucenia jest niezbędna, by szybko wywikłać się z nieudanego związku, wylizać rany i ruszać na nowe poszukiwania. (Pamiętam, że kiedyś okrutnie zostałem rzucony – czułem najpierw wielką rozpacz, by nagle poczuć nienawiść, która mnie wyzwoliła z miłości. Serdecznie ci dziękuję, biologio!)

Odkryto, dlaczego tak różne są zachowania zakochanych mężczyzn i kobiet. U mężczyzn aktywizują się dwa pola – jedno odpowiedzialne jest za wrażliwość na obrazy, a drugie za erekcję. Dawno temu mężczyźni musieli na pierwszy rzut oka ocenić, czy kobieta nadaje się na matkę ich dzieci – tak nadal robią zwierzęta. Młode, proporcjonalnie zbudowane kobiety, co potwierdzają badania, rodzą zdrowsze dzieci.

U kobiet tradycyjnie uaktywnia się ta część mózgu, która odpowiada za emocje i pamięć. Kobiety nie tylko rodziły, ale też opiekowały się potomstwem. Musiały więc, wybierając partnera, pamiętać choćby, co i kiedy upolował. Dlatego kobieta bez wahania powie, jak kilka dni temu był ubrany mężczyzna, co i kiedy powiedział, kiedy ma urodziny. Mężczyźni takich rzeczy nie pamiętają, co doprowadza kobiety do pasji – także moją żonę. (Ja nie pamiętam dnia, kiedy się poznaliśmy i podobnych rocznic, a ona ma to wszystko w głowie i sercu).

Od dawna używałem określenia „jest chemia”, „nie ma chemii” między mną a kobietą. Kiedyś nawet tak się tłumaczyłem, zrywając związek. A ona była wstrząśnięta. I słusznie. Nie była jeszcze naukowo przygotowana do takiego postawienia problemu. Może za jakiś czas będziemy w takich sytuacjach wręczać zaświadczenie od lekarza – badania potwierdzają, że miłość wygasła.

To nie koniec sensacji dotyczących miłości, jeśli ktoś chce w nią wierzyć. Obserwując obyczaje zwierząt, Fischer odkryła, że one też odczuwają coś w rodzaju romantycznego pociągu do siebie nawzajem. A na pewno wiedzą, co to jest czułość. Niedźwiedź grizzly szturcha nosem boki samicy i sapie jej do ucha. Z moich doświadczeń wynika, że lepiej jest do ucha szeptać lub je delikatnie podgryzać.

maj 2005

Mysz w kieliszku

Jak pokrętnie układają się losy, jak przypadek łączy się z koniecznością…

Już we wczesnym dzieciństwie intrygowały mnie kartki pocztowe ze zdumiewającymi napisami, postaciami i zwierzętami, które moi rodzice dostawali z Krakowa. To było niepodobne do niczego, co do tej pory oglądałem. Nie mogłem wtedy wiedzieć, że jak dorosnę, sam będę dostawał takie wycinanki-naklejanki, a wysyłać je będzie Wisława Szymborska. Przyjaźniła się z moimi rodzicami, co wydawało mi się wtedy naturalne, a teraz ogromnie mnie dziwi, że znamy się na tyle blisko, że nie muszę wobec niej używać uroczystej formy „pani”.

W miejscu dość nieoczekiwanym odebrałem telefon, by usłyszeć głos dobrze mi znany. Dzwoniła Szymborska zdumiona, że ten cud techniki jednak działa! „Tomek, Tomek, to ty, działa, to jednak działa, niesłychane!” I zostaliśmy zaproszeni do Wisławy do Krakowa, na kolację, daleko, ale też bardzo blisko.

Ostatnim razem tak cudownie bawiłem się na małym przyjęciu bodaj na szóstych swoich urodzinach. Teraz, niemal w pięćdziesiąt lat później, jest równie zabawnie, a ja, nałogowy poszukiwacz tematów, by od razu nałożyć sobie kaganiec, mówię, odbijając balonik z napisem Samoobrona.(Jurek Pomianowski, 84 lata, ale jaka forma, odbija balonik w stronę Wisławy). „Będę musiał użyć resztek swej moralności, by tego nie opisać”. Teraz właśnie tych resztek używam, jak widać, tylko z częściowym powodzeniem, gdyż jednak ujawnię dwa epizody.

W mieszkaniu poetki w chwilę po loteryjce. Obok Wisławy Szymborskiej – Jerzy Pomianowski, zza którego ramienia wygląda Autor. W prawym rogu – Barbara – żona sekretarza poetki, Michała Rusinka. „Losowaliśmy z kapelusza. Moja żona wygrała skarpetki w kraby, bardzo gustowne, a ja kieliszek ze szklaną myszką na dnie”.

„Już we wczesnym dzieciństwie intrygowały mnie kartki pocztowe ze zdumiewającymi napisami, postaciami i zwierzętami, które moi rodzice dostawali z Krakowa. To było niepodobne do niczego, co do tej pory oglądałem. Nie mogłem wtedy wiedzieć, że jak dorosnę, sam będę dostawał takie wycinanki-naklejanki, a wysyłać je będzie Wisława Szymborska”.

U poetki jest zawsze obowiązkowo loteryjka. Przed laty wygrałem temperówkę, była wtedy niepocieszona, że tak źle mi poszło (musiałem mieć nietęgą minę). Martwi się, kto co wygra i czy jest potem zadowolony. Teraz, po znakomitej kolacji – sama gotuje i podaje – klasnęła w dłonie. Czas na loteryjkę!

Losowaliśmy z kapelusza. Moja żona wygrała skarpetki w kraby, bardzo gustowne, a ja kieliszek ze szklaną myszką na dnie. Patrzyłem w oczy tej myszki i nie mogłem powiedzieć słowa. Od dziesięciu lat prześladują mnie niebywałe zbiegi okoliczności, z czym mój racjonalny rozum nie może się pogodzić.

Zaraz wyjaśnię: moja żona śmiertelnie boi się myszy. Pamiętam, jak stała w kuchni naszego wiejskiego domku, gdy pojawiła się mysz. Nigdy bym się nie spodziewał, że subtelna kobieta może mieć taką niebywałą ekspresję wokalną, o mało nie dostałem zawału. Stworzonko popatrzyło na nią zdziwione i znikło w dziurce. Żona chciała uciekać do Warszawy. Co było robić, w desperacji poczęstowałem myszy trutką mumifikującą. Nie było mi lekko. Myszy wydają mi się bardziej sympatyczne od ludzi. Odczekałem chwilę w nadziei, że myszy się zmumifikują, i pełen najgorszych przeczuć wróciłem do izby. Nic z tego, gryzonie snuły się po kuchni głupio uśmiechnięte, podchodziły do mnie bez lęku, a jedna siedziała na tyłeczku z taką powagą, jakby służyła do mszy. Świat stanął na głowie. Wsadziłem tę służącą do kieliszka i wyniosłem w pole. Potem następne.

Byłem tym tak wstrząśnięty, że w nocy nie mogłem zasnąć. Nazajutrz napisałem wiersz o swoim mordzie. Trochę pomogło, lecz sumienie nadal mnie ściga i dusza myszy wraca na dnie kieliszka. Przypadek?

Jak pokrętnie układają się losy, jak przypadek łączy się z koniecznością, to fascynuje każdego poetę. – Jaka pani jest ładna – mówi Wisława, witając się z Ewą. – Jak się poznaliście? – pyta nas. Odpowiadam: – Na wystawie w Zachęcie, gdy na nią spojrzałem, oblała mnie swoim rumieńcem, od tego wszystko się zaczęło.

Całe dorosłe życie z zapartym tchem śledzę tropy zbiegów okoliczności i kaskady przypadków, które nami rządzą lub tak im się wydaje. A co nam się wydaje? Kto lepiej to opisał niż Szymborska, choćby wierszu Miłość od pierwszego wejrzenia. Ten utwór nawet po gwałtownych skrótach brzmi nadal świetnie:

Oboje są przekonani

Że połączyło ich uczucie nagłe,

Piękna jest taka pewność,

Ale niepewność piękniejsza …

Bardzo by ich zdziwiło,

że od dłuższego czasu

bawił się nimi przypadek …

Każdy przecież początek

to tylko ciąg dalszy;

a księga zdarzeń

zawsze otwarta w połowie.

grudzień 2005

Pytania jak białe słonie

To, co się teraz dzieje w nauce, a też w obyczajowości, to rewolucja.

Związek między erotyką a poczęciem dziecka nie był dla mnie kiedyś oczywisty. Młodzi mężczyźni przypominają człowieka pierwotnego, który nie wiedział, skąd się biorą dzieci. A ta wiedza, jeśli już się pojawi, bywa niewygodna, zaburza przyjemność płynącą z seksu, jakby nie dosyć było kłopotu z kobietami, które są kapryśne i niewystarczająco chętne. Pierwsza ciąża w mym życiu zupełnie mnie zaskoczyła, dojmującym uczuciem było przerażenie, a potem cudowna ulga, że to „jakoś da się załatwić”.

Męski egoizm, ukryta rozpacz kobiety, genialnie opisał to Hemingway w krótkim opowiadaniu Wzgórza jak białe słonie. W Polsce Ludowej aborcja była łatwa, ogólnie dostępna, w epoce nędznej wiedzy, jak ciąży zapobiegać, stanowiła najbardziej skuteczny środek antykoncepcyjny. Przybywali wtedy do nas na Pomorze płowowłosi, pachnący lepszym światem Szwedzi, przyjeżdżali, by się tu upić lub usunąć ciążę. Tam było to zabronione, u nas dozwolone, teraz jest na odwrót. Nieprzewidywalność jest częścią grozy życia, ale też jego błogosławieństwem. Nie da się też niczego przewiedzieć w historii.

Jest teraz rok 2005, a ja mam do aborcji stosunek o wiele bardziej skomplikowany niż kiedyś, wiem, że u kobiety każdy taki zabieg zostawia głęboki ślad w psychice. Nadal jednak jestem za ustawą liberalną, ale też za antykoncepcją tak doskonałą, aby prawie każda ciąża była chciana. (Walka z aborcją z reguły łączy się z walką z antykoncepcją – a to doprowadza mnie do pasji).

Ukazała się u nas mała książeczka O prawo do aborcji Simone Veil. Ta minister zdrowia Francji w roku 1974 przedstawiła Zgromadzeniu Narodowemu projekt ustawy o dopuszczalności przerywania ciąży na życzenie kobiety (co roku 300 tys. Francuzek dokonywało nielegalnych zabiegów). To słynne wystąpienie spowodowało najpierw burzę, a potem przełom – we Francji dopuszczono aborcję. Ciekawe są argumenty, spory, rozmowa z Veil. W Polsce mamy nowy układ polityczny – i nie ma już nawet pola do dyskusji.

W naszej cywilizacji nie da się zatrzymać rozwoju nauki, chyba że stałaby się jakaś katastrofa, czego nikt przy zdrowych zmysłach sobie nie życzy. Kierunek rozwoju wiedzie nas więc nieuchronnie ku chwili, gdy antykoncepcja będzie doskonała i nastąpi pełne oddzielenie seksu od prokreacji. A wtedy rekreacyjne traktowanie seksu, co zawsze różniło nas od zwierząt, z czym walczyły religie, uzyska nowy wymiar. (aids lub jakaś nowa zmora może w tym skutecznie przeszkodzić).

Rewolucja obyczajowa, która właśnie trwa, na pewno zagraża tradycyjnej rodzinie. Ale czy to będzie koniec świata? Dla starożytnych Greków, twórców demokracji, to, że kobiety mają równe prawa co mężczyźni, to też byłby koniec świata. Powstanie jakaś nowa forma rodziny.

Odkrycia, które mają pomóc naturze w narodzinach dziecka, matki zastępcze, klonowanie, dzieci z probówki, eliminacja wad genetycznych u płodu, wszystko to wygląda tyleż obiecująco, co groźnie i upiornie. Ale gdyby sto lat temu powiedzieć ludziom o wizji przeszczepienia serca – byliby również przerażeni.

Głos zasadniczy w dyskusji powinni mieć lekarze, etycy, filozofowie. A mają politycy. Na naszym gruncie są to z reguły mężczyźni o mocnym ugębieniu. Kochają zarodki życia, ale do dzieci i dorosłych mają stosunek bardziej skomplikowany. Dzieci polecają bić, a dorosłych traktować surowo. I całe towarzystwo optuje zgodnie za karą śmierci. Jeśli jest w tym niekonsekwencja, to mamy do czynienia z hipokryzją, jeśli są konsekwentni, to z ideologicznym zaślepieniem.

To, co się teraz dzieje w nauce, w obyczajowości, to rewolucja. Jednych ta sytuacja wpędza w skrajny konserwatyzm, bronią tego, co było, powołując się na Boga, moralność, tradycję, walczą zażarcie ze zmianami, inni uważają, że trzeba się dostosować, najlepiej jednak mądrze, a nie bezmyślnie.

styczeń 2006

Różo, bój się Boga!

Stosunek mężczyzn do kwiatów określiłbym jako seksualnie-praktyczno-niechętny.

Jeśli szukamy różnic między kobietami i mężczyznami, które są uparcie niezmienne, to wydaje się, że nadal różnią nas uparcie kwiaty! Mężczyzna, który kupuje kwiaty, by postawić je w swoim pokoju, jest podejrzanym wyjątkiem, u kobiet to częste.

Pamiętam, że kiedy byłem dzieckiem, rodzice mnie uczyli: „Dziewczynki nie bij nawet kwiatkiem!”. Jak zwykle zbuntowany buczałem pod nosem: „A jeśli kwiatkiem, to tylko kolczatą różą”.

Najbardziej ekscentrycznym i roztargnionym człowiekiem, jakiego znałem, był słynny krytyk Artur Sandauer. Przez lata mieszkaliśmy w tym samym domu. Kiedyś przyszedł do nas na obiad, przyniósł przywiędłe, ociekające wodą kwiaty. Dając je gospodyni, powiedział: „Słyszałem, że jak się przychodzi na obiad, to przynosi się kwiaty”.

Sam jednak też kiedyś popełniłem kwietny nietakt. Jako młody dziennikarz miałem przeprowadzić wywiad ze świetną malarką Hanną Rudzką-Cybisową. Przyniosłem bukiet ciętych chryzantem. Nie wiedziałem, że wtedy chryzantemy zdobiły wyłącznie świeże mogiły. Spojrzała na mnie z odrobiną smutku, którego nie pojąłem. Znała się na kwiatach, często je malowała.

Ale najpiękniejszy namalowany kwiat wisi teraz w moim mieszkaniu i jest dziełem znakomitego Nachta-Samborskiego. Przyjaźnił się z moim ojcem i obiecał mu dać swój obraz. Należał jednak do malarzy perfekcjonistów, nie mógł rozstać się z obrazami, gdyż nieustannie je poprawiał. Nacht przez lata poprawiał dla nas ten obraz, aż w końcu umarł. Zrozpaczeni rodzice kupili od spadkobierców inne jego płótno – fikusa w doniczce.

Największy sukces przydarzył się kwiatom w xvii wieku w Holandii. Przez kilka lat dziesiątki tysięcy ludzi cierpiały na tulipomanię. Miało to rzeczywiście charakter obłędu, a cena jednej cebulki rzadkiego okazu tulipana była bliska wartości małego pałacu. Powstało coś w rodzaju giełdy tulipanowej, na której grały tysiące Holendrów. Wszystko przez pewnego wirusa, który uszkadzał kwiaty i tworzył nowe oryginalne odmiany. Zbigniew Herbert pięknie pisał o tym w Martwej naturze z wędzidłem.

Dlaczego nie fascynują mnie kwiaty, chociaż jestem tak wrażliwy na estetyczną stronę świata? Sam bywam tym zdumiony. Po długim namyśle odpowiadam – kwiaty są dla mnie zbyt piękne, ich uroda jest za jaskrawa, natarczywa. Cudowny o tym wierszyk Róża napisał Tuwim.

Przypatrując się jej kształtom,

Barwie, płatkom, pączkom, listkom,

Nawet cierniom – myślę: gwałtu!

Jakież to prześliczne wszystko!

Jakież to bez skazy wszystko,

Jaka w niej perfekcja sroga,

Różo, różo, formalistko!

Różo, różo, bój się Boga!

A cięte kwiaty mają „podcięte żyły”, dlatego tak szybko więdną. Zwiędłe przypominają nam, jak ulotna jest nasza uroda i życie. Gnijące kwiaty na cmentarzach przygnębiają mnie w najwyższym możliwym stopniu – sugerują aż za wiele.

Zmiana generacyjna musi dotknąć też kwiaty. Przedstawicielka najmłodszych pisze mi: „Kwiaty umierają w mojej generacji. Nikt o nie nie dba. Kwiaty mnie ucieszą, ale te zerwane z klombu czy trawnika, one mają największą moc. Wie Pan, jak moi rówieśnicy dają kwiaty? Ukradkiem. Dla każdego z nich to wstydliwa kwestia. Żaden nie posiada nawyku dawania kwiatów bez okazji. Nie ma mowy. Ewentualnie, by przeprosić”.

Stosunek mężczyzn do kwiatów określiłbym jako seksualnie-praktyczno-niechętny. Nie przypadkiem mówi się „z kwiatka na kwiatek”. Mężczyźni dają kwiaty, by uwieść, przypodobać się, rzadko z potrzeby serca. Wielu mężczyzn przypomina myśliwego, który nagle zmuszony jest odłożyć strzelbę i chwycić bukiet kwiatów, by przywabić zwierzynę. Ale liczne kobiety, te młode też, zwierzają mi się, że marzą, by mężczyzna, ot tak, podczas spaceru, nagle kupił im bukiet kwiatów.

Kobieta, która kupuje jemu kwiaty? To się zdarza. Moje istnienie poczęło się z pewnych dwóch bukietów róż, jeden kupiła dla mojego przyszłego ojca moja przyszła mama. Czyli nie byłoby mnie bez róż? Czy dlatego mam tyle kolców?

luty 2006

Ksiądz Jan i niewierny Tomasz

Każdy poeta musi być trochę dzieckiem.

Kiedy „Zwierciadło” przeprowadziło się do nowego domu przy ulicy Karowej, z okien wschodnich ujrzałem Wisłę i praski brzeg, w oknach zachodnich – barokowy kościół Wizytek, klasztorny sad i drewnianą przybudówkę. Piękny widok, rzadki w Warszawie. W tej przybudówce, której drewno pociemniało ze starości, mieszkał od kilkudziesięciu lat ksiądz Twardowski. I to stąd niedawno wyruszył w swoją drogę do nieba.

Poznałem go w dzieciństwie, gdy jeszcze zupełnie nieznany jako poeta przyszedł do nas do domu. Ojciec pod datą 3 grudnia 1962 zanotował w dzienniku: „Odwiedziny księdza Twardowskiego. «Czy jest poza miłością, przyjaźnią, próżności, tęsknotą, życiem? – myślałem, patrząc na niego, gdy siedział w starym fotelu …. – Kim jest ten człowiek?». Mówiłem mu o jego wierszach, podnosiłem ich wyjątkowość (pamiętnik kapłana). Udawał (czy udawał?), że to go nie obchodzi. A może rzeczywiście jest poza wszystkim? Czy jestem tak tępy, że nie umiem zrozumieć wierzącego, naprawdę wierzącego? Co za ogromna perspektywa!”.

Wspólny wieczór autorski z księdzem Twardowskim, listopad 1984 rok.

Wkrótce potem wysłano mnie do księdza na prywatne lekcje religii, na te zwykłe już chodzić nie chciałem. Przyjmował mnie w swoim pokoiku, ale częściej na drewnianej ławce w ogrodzie. Był maj, kwitły owocowe drzewa. Dawał mi wielkie czerwone jabłka, jakby błagał mnie o litość, kiedy uparcie żądałem dowodów na istnienie Pana Boga. W tych dniach trudnych dla nas obu moja mama spotkała przypadkiem księdza na ulicy. – Jak Tomek? – zapytała. Ksiądz zafrasował się i odparł: – Inteligentny, wrażliwy chłopiec – tu zawiesił głos – ale to wielki antytalent religijny. I tak mi zostało do dzisiaj.

Jest rok 1985, tego dnia zabrano mi paszport, miałem wyjechać do Stanów na stypendium. Słusznie mi zabrano, dostałem go przez pomyłkę, całe moje ówczesne życie to była wściekłość na stan ówczesny rzeczy i konspiracja. Tego dnia utraciłem więc paszport, stypendium, bajeczny Nowy Jork, a miałem za to spotkanie autorskie z księdzem Twardowskim w podziemiach kościoła św. Krzyża. Był wielki tłum ludzi, czas niezgody sprzyjał takim spotkaniom, o tak, Polska wtedy była najładniejsza. Czytałem wiersze-manifesty polityczne, a na dodatek wiersz Lekcje religii z księdzem Twardowskim. Ksiądz czytał swoje utwory religijne. Wystąpiłem więc na tym spotkaniu jako wątpiący Tomasz („wątpiący” jest poprawnym przekładem z Biblii, a nie tradycyjny „niewierny Tomasz”).

W kilka lat potem Polska była już w trakcie wielkiej zmiany. W pokoiku księdza uderzyła mnie moc dziecięcych zabawek (po latach będzie ich jeszcze więcej). Każdy poeta musi być trochę dzieckiem. Niełatwo było wtedy przeprowadzić ten wywiad. Najciekawszych rzeczy ksiądz nie pozwalał zapisać, tłumaczył się zakłopotany: – Ja boję się biskupa. Potem sam miał pytania. Wziął garść pism nowego czasu i chichocząc zażenowany, czytał na głos ogłoszenia: „Małżeństwo pozna inne małżeństwo w celu wymiany seksualnych doświadczeń”, „Samotny pan szuka dwóch pań do łóżka” itd. – Co to właściwie znaczy? – pytał mnie, nadal chichocząc. Miałem poważne problemy, by księdzu to wytłumaczyć.

Po śmierci księdza poety podkreślano, że był bardzo skromny, nie miał materialnych potrzeb. Tak, nie miał. Ale był próżny, gdy chodzi o swoją poezję, próżny dziecinnie. W czasie tych najdawniejszych odwiedzin uwielbiał memu ojcu czytać wiersze, a jak zaczął, to bardzo trudno było mu skończyć. Tak samo było na publicznych spotkaniach. Na dodatek miał wadę wymowy, mówił niewyraźnie, recytował fatalnie. Nosił od dawna peruczkę, źle dopasowaną, zawsze przekrzywioną, aż nadto widoczną.

Kilka lat temu, gdy zaszedłem do kościoła Wizytek, ksiądz Jan siedział w zakrystii przy wątłym świetle. Mówiłem mu, że stał się najbardziej czytanym w Polsce poetą. – Tak? Nie wierzę. Nie, to niemożliwe…? – protestował. Długo się przekomarzaliśmy. Nie wiedziałem, że od jakiegoś czasu tak jakoś się księdzu porobiło, że udaje, że nie wierzy w swoją popularność.

A gdyby ksiądz miał być beatyfikowany, cudu nie trzeba by było szukać. Dobra poezja to cud.

kwiecień 2006

Naciąganie siebie i innych

W życiu należy szukać złotego środka między uśmiechem sztucznym i prawdziwym.

Otrzymałem niedawno komplement nietypowy, aż mnie zatkało. Młoda osoba płci żeńskiej o twarzy zupełnie gładkiej, co nie znaczy bezmyślnej, mówi: – Jakie ładne ma pan zmarszczki. – Co takiego!? Ja zmarszczki! – patrzę w lustro – Są! – Mam je pewnie od dawna, ale nie miałem czasu, by zauważyć.

Natura wymyśliła, że zmiany w naszym wyglądzie następują powoli, abyśmy mogli się z nimi oswoić. Fotografia, film – to wyzwanie rzucone przemijaniu, dlatego czasami oglądanie po latach zdjęć tak boli. Upływ czasu łatwiej i chętniej dostrzegamy w twarzach innych. Zmarszczki jednak bywają interesujące, to koleiny, wąwozy, bruzdy żłobione przez strumienie życia. Zapisana jest w nich przeszłość. To znak firmowy, wyraz sumy naszych osiągnięć i porażek. Ludzie tak różnie się starzeją, jak odmiennie żyją. Smutno, kiedy twarz zmienia się w worek na oblicze, tak bywa przy paskudnym charakterze, otyłości, bezmyślności lub jak ma się pecha. Sądzi się, że zmarszczki żłobią przede wszystkim nieszczęścia, ale to nieprawda, rzeźbi je też uśmiech. Nonsensem jest czytać charakter i przyszłość z dłoni, czytać trzeba z twarzy.

Zdarzają się ludzie pogodni, którzy nieustannie się uśmiechają, co też zostanie zapisane w ich twarzach. Zaskakująco wielu ludzi nosi uśmiech sztuczny, on wyżłobi szczególnie głęboki ślad. Czy nasz nowy prezydent nie ma takiego uśmiechu? Naciągnął mu go sztab wyborczy. Naciągali, naciągali, aż posiniał na twarzy. I tak przez pięć lat?

W życiu należy szukać złotego środka między uśmiechem sztucznym i prawdziwym. Amerykanie wymuszają na sobie uśmiech, co ma wiele zalet, gdyż nawet taki prowokuje wydzielanie soków optymizmu i czyjś uśmiech w odpowiedzi. Poza tym prowokowanie życzliwości i uśmiechów ma, sądzę, istotne społeczne znaczenie.

A co z operacjami plastycznymi? Rozumiem, że poprawia się oszpecone twarze, usuwa bolesne defekty, ale nie rozumiem leczenia w ten sposób naturalnej i nieuchronnej choroby, która ma imię starość. Ci, którzy wygładzają i zmieniają twarze na młodsze, wymazują własną historię. A czym jest człowiek bez znaków przeszłości? Słyszałem, jak kobiety mówią ironicznie o innych: „naciągnęła się”. Słusznie, czy takie osoby nie naciągają wtedy innych na swoją nową twarz? I to jest jak doping w sporcie, tylko tu nieuczciwie gra się z czasem. A ten zawsze się za to mści.

Siedziałem kiedyś przy stole w towarzystwie amerykańskich milionerek. Nagle poczułem wielki niepokój. Niby ładne kobiety, ale nie potrafiłem określić ich wieku. Kontrast między nieruchomymi twarzami nastolatek a dłońmi staruszek był czymś przerażającym. Te dłonie były prawdziwe, reszta wydawała się maską, która spadnie przy nieostrożnym ruchu.

Wiem, łatwo się mądrzyć starzejącemu się facetowi. Kobiety są o wiele bardziej tolerancyjne wobec niedostatków męskiej urody, nawet wobec spustoszeń, które czyni czas. Jeśli kobieta na pierwszy rzut oka ocenia sylwetkę mężczyzny – a już wiemy, o zgrozo, że ocenia nawet pośladki – to jednak owo drugie głębsze spojrzenie będzie zwykle dotyczyć jego inteligencji i tego błysku w oku. Mężczyźni z reguły poprzestają na spojrzeniu pierwszym. I to właśnie powierzchowność męskiego spojrzenia, przesadna waga przypisana gładkości, młodości, jędrności, nakłania kobiety do daremnej walki z czasem, do naciągania, odsysania, powiększania. Znajoma namawia mnie w liście: „Napisz kiedyś felieton o inteligencji seksu. Wymyśl nowe IQ seksualne. Ja zwracam uwagę na oczy mężczyzn, ich głębię, ciepło, mądrość, nawet na przebłyski perwersji, które czają się pod powiekami. Prawdziwa namiętność wypływa z głowy i głowy dotyczy”.

W takim ładnym myśleniu o człowieku bywa, że twarz marnieje, a głowa pięknieje. Dopóki mężczyźni nie dogonią w tej sferze kobiet, nadal będą emocjonalnie… niedorozwinięci.

maj 2006

W wielkim zgiełku

Istotną cechą naszego świata stał się zgiełk i inwazja sieczki obrazów.

Umówiłem się z Januszem Gajosem w Antrakcie. Lokal mieści się na tyłach Teatru Wielkiego, przytulna kawiarnia z domowymi meblami. Powinna być już otwarta, a nie jest, kelnerka spóźnia się, zdarza się. W końcu przychodzi. Wzrusza mnie rytuał ożywiania uśpionego miejsca, otwierania brzęczącym kluczem kolejnych drzwi, włączania ekspresu do kawy, niestety też muzyki. Jesteśmy jedynymi gośćmi. Mam nagrywać rozmowę, więc ten hałas mnie przeraża, radio jest włączone na cały regulator. Proszę, by ściszyć lub wyłączyć. Kelnerka patrzy na mnie niechętnie.

– To jest kawiarnia – wyjaśnia.

Janusz Gajos jest człowiekiem cichym, skromnym, niekłótliwym, jakoś mi głupio przy nim się naindyczyć. Więc tylko myślę: „Dlatego, że to kawiarnia, a nie dyskoteka, muzyka nie jest tu niezbędna. Kawiarnia jest po to, by w niej się spotkać i rozmawiać, głośna muzyka w rozmowie przeszkadza”.

– Wyłączę – mówi ze złością kelnerka – ale jak ktoś przyjdzie, to włączę.

Widzę, zadowolona, że się postawiła. Nie mam daru wyłączania aroganckich kelnerek, więc tylko macham ręką. Na marginesie: ciekawe, że w kawiarni przytulonej do wielkiego teatru żadnego wrażenia na kelnerce nie robi wielki aktor. Pewnie nie wie, kto to, takie czasy. Muzyka zamilkła, lecz tylko na chwilę, przyszli następni goście i zaczął się koszmar. Takie czasy. To nie tylko polski problem. W Jerozolimie spotykam się ze znajomymi, zapraszają mnie do znanej tu restauracji Osho. Jedzenie znakomite, kelnerki miłe i ładne, a muzyka ogłuszająca. Nie ma mowy o swobodnej rozmowie. Prosimy, by ściszono, nic z tego. Wychodząc, mówię do kelnerki: „Wie pani, kim był Osho?”. Wie, że był indyjskim guru, filozofem. Wiemy więc oboje, że dla niego cisza i skupienie były wielką wartością. Przeprasza, tak im każą, takie czasy.

Mówi się coraz więcej o skażeniu naszej planety, ekologia staje się priorytetem, czy nie przegapiono zanieczyszczenia dźwiękiem?! Ten niewidoczny śmietnik odkłada się codziennie w naszych głowach. Nawet muzyka klasyczna prześladuje nas w miejscach publicznych, a co dopiero piosenka przerywana dramatycznymi doniesieniami ze świata. Jak nie zagłuszymy ciszy gadaniem, to sączą się zniekształcone dźwięki od sąsiadów zza ściany, z podwórka, muzyka jest nawet na plażach, gdzie uciekamy od miejskiego gwaru.

W szpitalu, gdzie odwiedzam umierającego kolegę, chorych atakuje sieczka obrazów. Michał opowiada, że wczoraj po raz pierwszy od tygodni rzucił okiem na telewizję. On, który idzie na tamtą stronę, chciał zobaczyć, co słychać po tej naszej stronie. Przeraził się: bałagan, hałas, mordują, gwałcą. Po kwadransie poczuł, że jego stan bardzo się pogorszył. Mówi: „Stwierdzam u was totalny chaos i zagubienie. Co wy wyrabiacie?”.

Nie czuję się w pełni odpowiedzialny za „tę stronę”, ale jednak mi nieswojo, że tak głupio, coraz u nas głupiej. Istotną cechą naszego świata stał się zgiełk i inwazja sieczki obrazów. Nic dziwnego, że każdy z nas ma różne dźwiękowe urazy. Nowy wielki rozdział w zaśmiecaniu dźwiękiem otwierają telefony komórkowe. Ich dzwonki dopadną nas wszędzie, czasami trudne do odróżnienia od naszego, co powoduje mobilizację organizmu na zasadzie odruchu psa Pawłowa. I to cudze gadanie przez telefon, zawsze za głośne wywlekanie na publiczny widok flaków swojej intymności.

Narkotyzujemy się dźwiękami i obrazem. Jakbyśmy bali się być sam na sam ze sobą. Może słusznie, w końcu sami dla siebie bywamy największym wrogiem. Czy jednak można daleko uciec od siebie? Pewnie tak, ale nie bezkarnie. Tylko w ciszy widać własne nieodkształcone myśli i problem.

A przy okazji znika sztuka milczenia. W naszej tradycji chwila milczenia w towarzystwie jest katastrofą, trzeba ją szybko czymś zagadać, dlatego w wielu domach telewizor zawsze jest włączony, nawet kiedy są goście. Jak już nie ma o czym mówić, to wtedy on sobie pogada. A przecież jak trafnie zauważył filozof: „Milczenie jest też pewną formą mowy, ten tylko może milczeć, kto może mówić”. I czy wszystko, co robimy, nie jest tylko przedmową do ciszy? Warto o tym pamiętać, kiedy się hałasuje.

czerwiec 2006

Trudne imiona

Hitler załatwił pół świata na jakiś czas, a przy okazji imię Adolf załatwił chyba już na zawsze.

Jakie imię nadać dziecku? Nie spodziewałem się, że to może być tak dramatycznie trudne. Imię to zwykle dożywocie, co przydaje ostatecznej powagi aktowi jego nadania. Imię ma zawsze swoją etymologię, którą mało kto zna. Antysemici czasami noszą imiona hebrajskie, tchórze mają w imieniu miecze wikingów, cherlawych imię obdarowało słowiańską lub germańską mocą. To zdumiewające, jak mało wiemy o swoich imionach. Nie wiedziałem, że Tomasz to hebrajski bliźniak.

Gdy los wyjaśnił nam płeć dziecka, wpadłem w konsternację – na chwilkę. Syna już mam. I tak ogólnie to wolę płeć żeńską. (Wiem, że idealizuję kobiety, ale nie mogę się powstrzymać).

Wracając do imienia, może ono ośmieszyć, zdrobnić, upoważnić, czasami świetnie pasuje do osoby, czasami wcale nie pasuje. Nazwisk nie wybieramy, a imię tak. To jak nasza druga twarz. Zdarza się, że już znamy imię, a twarzy jeszcze nie.

Odkrywam, że niemal każde imię kojarzy mi się z kimś, kogo nie lubię albo kto mnie drażni. Znam bardzo wielu ludzi, nie wszyscy mogą mi się dobrze kojarzyć.

„Ktoś, kto pisał takie wiersze, nie mógł być złym ojcem. Mógł być co najwyżej niewystarczającym”.

Hitler załatwił pół świata na jakiś czas, a przy okazji imię Adolf załatwił chyba już na zawsze. Są imiona, co mnie wkurzają, takie, które ciężko chorowały, czasami nieszczęśliwi umarły, imiona, z którymi się przyjaźniłem, a mnie zawiodły, jest dwóch agentów, są histerycy, cholerycy, imiona, co biegły, a teraz kuleją. Są też o dziwo takie, które nie mają tych obciążeń, ale okropnie się zdrabniają, albo takie, których koniec kłóci się z początkiem nazwiska.

Pierwszy syn urodził mi się dawno. Na pewno byłem za młody na ojca, mając 25 lat, ale nie byłem chyba złym ojcem, jeśli on jest teraz ojcem tak dobrym. Mój tata nie przewinął mnie ani razu, a mnie jednak czasami się zdarzało.

Tak, mamy rewolucję, też w ojcostwie. I kiedyś nie było wiedzy, że dziecko w łonie matki nie tylko słyszy dźwięki naszego świata, zanurzone w wodach płodowych ssie kciuk, uśmiecha się, płacze, miewa czkawkę. Nastrój psychiczny przyszłej matki ma wpływ na dziecko. Jaki, tego pewnie nie dowiemy się nigdy. Na wszelki wypadek wybieramy pogodne lektury i filmy.

Mój ojciec był porządnym człowiekiem, nie pił, nie bił, w sztuce był specjalistą od uczuć, ale był zwariowanym artystą. Ludziom nieczułym oraz czułym artystom powinno się chyba zabronić posiadania dzieci. Kiedy ojciec dowiedział się, że moja mama jest w ciąży, wpadł w wielką rozpacz i wykrzyknął: „Nieszczęście!” (uważał, że po takiej wojnie, nie wolno mieć dzieci). I tak rozpaczał przez dziewięć miesięcy. Co ja wtedy biedny przeżywałem w brzuchu, tego nie wiem.

Na dwa tygodnie przed porodem rodzice byli w Szklarskiej Porębie, odwiedzali tam Wlastimila Hofmana, który malował portret ojca. W tle głowy na skale były nagie nimfy, a już ich nie ma. Ojciec w latach 50. wydrapał nimfy, on, który kochał malarstwo, dokonał tego barbarzyńskiego czynu. Nimfy w czasach stalinowskich nie były lubiane, szczególnie te nagie.

Rodzice wracali od Hofmana do domu. Matka ledwie szła z wielkim brzuchem. Złapała ich ulewa. Potknęła się i przewróciła, ale ojciec bardziej był przejęty, że przemoknie i zmarnuje się jego nowa marynarka samodziału. Dopiero gdy mnie zobaczył w szpitalu, wszystko mu się odmieniło. Napisał kilkanaście pięknych wierszy o narodzinach i o dziecku. To fragment wiersza Kołysanka:

Maleńki synek śpi

I nie wie, że tuż za nim

Toczy się grzmot otchłani

Przeszłych i przyszłych dni.

Jeszcze jest niby muszla

Z głębiny mórz wyjęta

Różana i wygięta,

O prześwietlonych uszkach.

Jeszcze jest cały z ciszy,

I z mleka, i z jutrzenki.

Jak nietutejszy słyszy?

Stuk kroków, mowy dźwięki. …

Ktoś, kto pisał takie wiersze, nie mógł być złym ojcem. Mógł być co najwyżej niewystarczającym. Wtedy miałem do niego wielki żal, że nie gra ze mną w piłkę i w tenisa. Teraz już wiem, że są rzeczy ważniejsze. Choćby to, że dzielił się ze mną słowami. I tyle mi ich zostawił w serdecznym spadku.

październik 2006

Wstydzę się

Żyjemy w okresie wielkiej zmiany cywilizacyjnej i obyczajowej, w ruinach dawnych granic.

We wczesnym dzieciństwie zawstydziłem się kota. Potem wstyd mi dojrzał i już wstydziłem się nie zwierząt, ale ludzi. Wstyd to ważna sfera naszej osobowości, kiedy go nie ma, nie ma też intymności – wstyd określa jej granice. Za wiele wstydu zabija radość życia, a kiedy wstydu za mało, jesteśmy jak łódka bez steru.

Żyjemy w okresie wielkiej zmiany cywilizacyjnej i obyczajowej, w ruinach dawnych granic. Dlatego intymność i wstyd to aktualny dzisiaj i ważny temat. Jeszcze nie tak dawno kobiety i dziewczęta mówiły: „jestem chora”, co znaczyło: „mam miesiączkę”. Matka bliskiej mi osoby nie pyta, kiedy jej córka będzie rodzić, tylko „kiedy będzie chorować”. Tu ujawnia się dno naszej tradycji, gdzie seks, płeć to sfera wstydu. Ale już nasze czytelniczki, kiedy piszą dzienniki, często opowiadają o swoim życiu intymnym bez cienia wstydu. To dobrze i źle zarazem. Dobrze, gdyż jawność służy psychicznemu zdrowiu, źle ponieważ potrzebna jest nam intymność i jej ochrona.

Z ujawniania intymności media zrobiły produkt, który teraz najlepiej się sprzedaje. Dziennikarze, pisarze, reżyserzy coraz chętniej ujawniają wszystko, co do tej pory było zakryte. Ja też wiele ujawniam i potem się martwię, czy nie przekraczam granic. Przecież byłem i jestem nieśmiały. Niestety, już dawno odkryłem, że nieśmiałość to mniej skromność, a bardziej ambicja. To lęk przed porażką. Jeśli komuś wstyd wystąpić publicznie, to nie ze skromności, ale z lęku przed kompromitacją. Jeśli wstyd nam o coś prosić, jest w tym lęk, by nie otrzymać odmowy.

W Zielonej Górze spotykam się z czytelnikami „Zwierciadła”. Nie bez wstydu proszę obecnych, by napisali na kartce, czego się najbardziej wstydzą. Odpowiedzi są anonimowe. Odczytuje je na głos, komentuje i porusza mnie, jak podobna jest geografia naszego wstydu. Odkrywam, że wszyscy mamy jakieś wielkie wstydy z dzieciństwa. Ktoś zwierza się: „Ukradłam lody w sklepie”. Nie ma pewnie już dawno tego sklepu, umarła ekspedienetka, a wstyd żyje własnym życiem. Iluż ja się wstydzę głupstw, których jedyny świadek już od dawna nie żyje, a mój wstyd żyje mimo wszystko.

Wstydzimy się często różnych ułomności swego wyglądu, ale bardziej spraw ze sfery psychicznej. Liczne wstydy dotyczą erotyki, ktoś napisał: „wstydzę się swoich erotycznych myśli”, ktoś inny przyznaje się do „snów o seksie z przemocą”. Czasami wstydzimy się za innych: „wstydzę się za nasze chamstwo i za tępy polski antysemityzm”, często „popełnionych gaf” albo „własnego tchórzostwa”. Ten rodzaj wstydu jest mocno związany z naszym wewnętrznym prokuratorem (krytykiem), to on nas oskarża: „popełniłeś błąd, jak mogłeś!!!”. Czasami wspomnienie jakiejś gafy atakuje mnie nagłą falą, która niespodzianie wzbiera. Inni też tak mają…

Żyjemy w kleszczach wewnętrznego osądu, ale też oceny zewnętrznej, społecznej. Ten sąd wewnętrzny jest jednak ważniejszy. Gdy jest się człowiekiem moralnym – a większość z nas mimo wszystko ma sumienie, choćby dziurawe – to każde poważne naruszenie norm sumienia powoduje wstyd i ból duszy. Jak nie pomogę rannemu, stchórzę w banalnej sytuacji, mój prokurator wyda surowy wyrok. Ale gdy przeciwność losu jest wielka, nie mysz nas przestraszy, ale czołg, to sąd sumienia zwykle nas uniewinni. Największymi wstydami są chyba nasze własne podłości, zawiści, łajdactwa i pycha. Czyli to, czego nie wybaczamy innym. Wstydzimy się też bardzo, kiedy pociągają nas rzeczy, które dla nas samych są wstrętne i odrażające. Działa tu ciekawy i dobrze zbadany mechanizm psychiczny – najbardziej u innych potępiamy to, co nas samych kusi, ale jakimś cudem opieramy się pokusie. Dlatego zawsze podejrzana jest przesadna agresja, np. wobec czyjejś rozpusty. Czy w ukryciu o niej nie marzymy?

Trochę wstyd, że jesteśmy tak do siebie podobni, ale też dzięki temu mogę mieć nadzieję, że ktoś zrozumie, o czym tu piszę.

listopad 2006

Szkoła rodzenia i umierania

Więdnie na naszych oczach wiara kwitnąca w wieku XX, że człowiek poskromi naturę.

Lat temu trzydzieści „rodziłem” po męsku, czyli bezboleśnie i higienicznie, na odległość, a też bez jakiegokolwiek przygotowania, spontanicznie. A mimo wszystko nie po polsku, gdyż nie upiłem się. Urodzone dzieci porywano brutalnie matkom i trzymano je w salach rozpaczy.

Mężczyzna kontakt z żoną miał przez okno szpitala, dziecko można było zobaczyć dopiero, gdy ona opuszczała „więzienie”. Jakby nie dosyć, że mężczyźni dojrzewają o wiele później, że nie mają instynktu macierzyńskiego, a ojcowski ledwie im ciecze.

Po nowych doświadczeniach owo dawne rodzenie wydaje mi się zupełnym barbarzyństwem. Teraz w szkole rodzenia czułem się początkowo jak emeryt, który pomylił kursy. Siedziałem nieco przygarbiony, w szczerym lęku, że za chwilę odpowiednie służby doprowadzą mnie do porządku. Czas jednak zrobił swoje, mam dyplom, jestem gotowy na wszystko, no niemal na wszystko. I dziwię się teraz, jak mogłem tak się buntować – zarzekałem się: nie wezmę w tym udziału, za nic! Jak mogło mi przyjść do głowy, by tę moją bidulę zostawić samą w czas takiej okrutnej próby. Przy okazji pośpiesznie wycofuję się z dawnej oferty – „mogę urodzić za ciebie”. Jestem dosyć odporny na ból, ale nie aż tak, bez przesady.

Widać jak na dłoni, że rok po roku zmieniają się jedynie prawdziwe prawdy na temat tego, co jest dla dziecka czy dla matki zabójczo szkodliwe, a co dobroczynne. Co wolno, czego nie. (Czy nie to samo jest z tysiącem innych spraw tyczących naszego życia i zdrowia?) Im dłużej żyję, tym wyraźniej widzę zwodniczość wszystkich prawd ostatecznych, nieuchronnie zmienianych, kiedyś co dziesięciolecie, a teraz co rok. Jaka gwarancja, że święte w tym roku reguły zdrowia nie staną za rok na głowie? W coś jednak trzeba wierzyć, nie ma rady, więc ulegajmy nowinkom medycznym, ale zawsze z odrobiną sceptycyzmu i zdrowego rozsądku. A w sytuacjach wątpliwych zawsze warto pójść drogą natury. To, że po narodzinach nie porywa się dziecka matce jak kiedyś, ale kładzie się na piersi, jest zwierzęco-ludzko-prawdziwe, więc musi być dobre.

Jak się wydaje, mamy znowu czas, gdy po wielu porażkach ludzkość zwraca się ku naturze. Więdnie na naszych oczach kwitnąca w wieku xx wiara, że człowiek poskromi świat. Im jesteśmy potężniejsi, tym wyraźniej widać nasze ograniczenia i słabości. Przedłużanie życia sprawia, że uroczy stulatek wegetuje jak warzywo, więc proszę mi nie śpiewać sto lat… Gdy pokonamy raka, można mieć pewność, że natura wymyśli coś nowego.

Po kursie rodzenia jestem gotów pójść na kurs umierania, problem, że takich nie ma. A przecież w jakich warunkach rodzą się i umierają ludzie, to test na kulturę kraju, na stan moralny i duchowy naszej cywilizacji. Z okazji narodzin nietaktowne jest myśleć, że noworodek zmieniony w dorosłego, czasami już zdziecinniałego, kiedyś umrze, źle jednak tego nie wiedzieć. W końcu to jedyna pewna rzecz w naszym niepewnym i pełnym niespodzianek istnieniu.

W biografiach ludzi, zwykle obok nazwisk, widnieje w nawiasie data narodzin i śmierci albo jedynie data urodzenia i puste miejsce na tę datę ostatnią. Owo puste miejsce przejmuje mnie dziwnym chłodem, szczególnie gdy widzę je przy swoim nazwisku. A przecież nie mam już wątpliwości, że życie wieczne byłoby niewyobrażalnym koszmarem – więc po co się martwić.

Jeśli nawet każdy z nas nosi ze sobą wyrok śmierci, szczęściem w nieszczęściu jest to, że dokładnej daty nie znamy, co ułatwia odsunięcie tego problemu w mgielną strefę – wiem – nie wiem. Jak można z okazji narodzin pisać o śmierci? Ależ właśnie to wasze zdziwienie czy oburzenie, czytelnicy, ono też mówi gromkim głosem, jak wszyscy panicznie i głupio od śmierci uciekamy, jak tchórzliwą grę prowadzimy, oszukując samych siebie i innych. Żadne kłamstwa nie są jednak bezkarne, szczególnie te ostateczne.

grudzień 2006

Nowo narodzony

Przecinam pępowinę pewną ręką i mam małe wyrzuty sumienia, myślę: wybacz, synku, że ten świat ma tyle wad, nie ja go wymyśliłem.

Dzień narodzin mojego synka odwlekał się, na szczęście minęły dni pierwszego i drugiego listopada – mało fortunne na urodziny. Jakby nigdy nic uciekł nam też termin porodu. Zauważyłem, że moja żona coraz ładniej wygląda, chyba przyzwyczaiła się do słodkiego ciężaru. Uznałem więc, że nie ma pośpiechu. A wszystko tak się dłuży, pewnie dlatego, że jest listopad, najbardziej okrutny miesiąc roku. Mały nie jest taki głupi, by pchać się na świat w taki czas. (Gdy już trwała akcja wykluwania się nowego człowieka, a położna zaczęła krzyczeć: – Wraca, cofa się!, pomyślałem: niegłupi chłopak).

Jesteśmy jednak jeszcze przed porodem, czas płynie… i nic, więc uznałem, że najlepiej będzie poczekać do maja. Takie dziwne myśli wzięły się pewnie stąd, że mimo bujnej wyobraźni nie mogłem sobie wyobrazić, że będę miał dziecko, dziecko tak w ogóle, a szczególnie w sytuacji, gdy jestem nadal młody, ale nie taki już bardzo młody. Ale gdy Ewa z wielką energią zaczęła sprzątać mieszkanie, uprzednio już wielokroć sprzątane, oświeciła mnie myśl – to jest wykańczanie gniazda, Jezus Maria, finał blisko! I to była prawda.

Sam poród zniosłem bardzo dobrze. Pocieszałem się, że większą skalę wokalną miała moja żona pewnej jesieni w naszym wiejskim domku, gdy nagle ujrzała mysz.

A co było najważniejsze w tym misterium, ująłem w wierszu, który narodził się zupełnie bezboleśnie zaraz po porodzie:

Bokser

Antoni Kamil Jastrun

Urodził się

13 listopada 2006 roku

O godzinie 16.30

Czyli stał się cud

A ja przecież nie wierzę w cuda

Dotykam jego główki

Wątpiący Tomasz

I nadal nie wierzę

Chociaż wokół tyle wina

Zmienionego w krew

Położna szyje moją żonę

Jak podarte prześcieradło

A ona nadal ma złote włosy

I niebiesko-zielono-żółte oczy

Obok ja – wierny kibic

Uciekłem z emerytury na wagary

I siedzę w pierwszym rzędzie

Antoni wygląda jak bokser

Po dwunastorundowej walce

Siedzi w narożniku

W niebieskiej czapeczce

Zamiast rękawic ma potężne niedrapki

I patrzy

Spod opuchłych powiek

I milczy

Ja–jestem–człowiek

Na potwierdzenie tego wiersza mam fotografię – nowo narodzony w odzieniu podobnym do szlafroka siedzi w narożniku, bokser wagi piórkowej po walce, i patrzy na świat spode łba – Antoni zwycięzca… Położna potwierdziła moje wrażenie: – Każde rodzące się dziecko ma oblicze wojownika, nie tylko matka, ono też toczy bój na śmierć i życie.

Przecinam pępowinę pewną ręką i mam wyrzuty sumienia: wybacz, synku, że ten świat ma tyle wad, nie ja go wymyśliłem. Jest terroryzm, nasza cywilizacja chyba na groźnym zakręcie, ale mamy na pociechę tyle ułatwień i cudownych udogodnień. W Polsce co prawda rządzą teraz dziwni ludzie, prawdopodobnie mieli ciężkie dzieciństwo, niektórzy nawet byli bici, ale zmiecie ich przeciąg historii, więc gdy dorośniesz, będziemy już żyć w normalnym kraju, który stanie się dojrzałą częścią Europy.

Jedna z refleksji po porodzie – już wiem, czemu mężczyźni przez tysiąclecia bronili się, by nie uczestniczyć w tym niezwykłym, ale okrutnym spektaklu. Minęło trochę dni, a ja nie mam ani jednej erotycznej myśli, jakby ktoś zrobił delete mej wyobraźni w tej sferze. I już wiem, co niby zawsze wiedziałem, ale była to wiedza teoretyczna, nieprzeżyta – seks, erotyka, uwodzenie, a nawet malowanie się i taniec, wszystko to są jedynie przebrania, gra pozorów, za którymi ukrywa się nagi biologiczny instynkt – prawo rozmnażania się. Kobiece powaby ukrywają zalążnię, która czeka na zapłodnienie, piersi są narzędziami karmienia. Jak z tą wiedzą być erotomanem, jak ślinić się na widok odsłoniętego uda czy biustu? Niech ślini się niemowlak. Prawdziwy mężczyzna nie powinien dać się nabrać na takie przynęty, chyba że poświęci się w celach prokreacyjnych. Tak oto stałem się wyznawcą ojca dyrektora i mogę sobie śmiało pogwarzyć z wielkim Romanem. Teraz tylko strach, że mi to nagle minie i wypadnę z dobrego towarzystwa, by znowu pogrążyć się w liberalnym bagnie.

styczeń 2007

Mężczyzna nowego czasu

Gdy rozmawiam ze znajomymi, wszyscy przyznają, że mieli dzieci za wcześnie.

Dreszcz

Mój synek ma siedem dni

Siedem dni życia

I zakończył właśnie stwarzać świat

Dlatego uśmiecha się przez sen

A to czego jeszcze nie ma

Czeka by się stać

Kiedy na jego czoło pada

Kosmiczny deszcz

Przebiega go dreszcz

Od stóp do głów

I wraca znów do gwiazd

Od napisania tego wiersza minęło trochę czasu, a Jego wiek zaczyna się już liczyć na tygodnie. Trochę mu zazdroszczę, nie tylko tego, że wszystkie drogi ma przed sobą otwarte i zaanektował na amen swoją mamę (ja bywam nawet wyrzucany z łóżka…). Jego płacz jest równie przejmujący jak uśmiech, jeszcze odruchowy. Dobrze, że od urodzenia mamy takie odruchy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki