Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2014
Text © copyright by Iza Michalewicz 2014 / Agencja Literacka Syndykat Autorów

REDAKCJA: Justyna Wodzisławska
REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Melanż
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska /manukastudio.pl

ISBN: 978-83-63014-91-9

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Spis treści

Zamiast wstępu

Upadłe anioły

Upadłe anioły

Jestem elfem

Mężczyzna, który siedział w księdzu

Wieś różowych latarni

Inaczej niż w raju

To nie ja byłam „Ewą”

Rozstanie

To nie ja byłam „Ewą”

Cena repa

Ruch oporu z czwartej klatki

Gdyby autobusy umiały mówić

Przepraszam za życie

Pinokio nie został chłopcem

Po prostu żegnaj

Córka odchodzi

Siwe magnolie

Zwrotki

Wszystko mi jedno, i tak muszę umrzeć

Jolanta i ogień

Dzień, w którym domy zeszły ze wzgórza

Po prostu żegnaj

Profesor Serce

Skłóceni z rakiem

Alibi

Zakochaj się w Warszawie

Moja kochana i święta

Profesor Serce

Lista reportaży

Dziękuję

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Zamiast wstępu

Inaczej niż w raju, rok 2005. Pięć największych irlandzkich dzienników: „Irish Independent”, „Irish Times”, „The Star”, „Evening Herald” i „The Irish Sun” cytuje i komentuje ten tekst z oburzeniem. W warszawskiej redakcji „Newsweeka” dzwonią telefony. Naczelny, wtedy Tomasz Wróblewski, nie wie naweto moim istnieniu. Mieszkam we Wrocławiu, gdzie się urodziłam. Piszę jako freelancer. Irlandczycy dąsają się, że na światło dzienne wyszły problemy, z którymi boryka się młoda polska emigracja. Irlandia to wyspa marzeń, a tu nagle taki niewypał. Próbują wszystko bagatelizować. „Evening Herald” natychmiast fotografuje trzy uśmiechnięte polskie studentki z podpisem: „Happy here”. Na łamach „Timesa” polski ambasador Witold Sobkow mówi, że „identyczny artykuł można by napisać o Macedończykach we Włoszech”. Ale mnie interesują Polacy, którzy masowo wyjeżdżają za chlebem do Irlandii. Zostawiają w kraju rodziny i płaczące za nimi dzieci. Aż któregoś dnia w moim domu na stole staje urna z prochami koleżanki. Dziewczyny, która samotnie wychowywała syna i chciała zapewnić mu coś więcej niż przetrwanie. Piszę tekst–kundelek (jak to wdzięcznie nazywa Mariusz Szczygieł). Materiał, który jeszcze nie jest rasowym reportażem, ale powstaje z niezgody na tę urnę. Dzisiaj myślę, że wiele reportaży napisałam właśnie dlatego. Z niezgody na rzeczywistość. Z chęci jej oswojenia, wytłumaczenia. Wybierając materiały do tej książki, uświadomiłam sobie, że często piszę o stracie: domu, dziecka, rodziny, zdrowia, godności, miłości, wolności, życia. I przeglądając się w ludziach, próbuję zrozumieć, jak z tą stratą można sobie poradzić. Pamiętam kobietę, która poroniła dwoje dzieci, a pozostałych dwoje urodziła martwych. Maniakalnie chodziła po cmentarzach i fotografowała anioły na dziecięcych nagrobkach. Potem zrobiła wystawę i zatytułowała ją: „Te dzieci, które śpiewają w kamieniu”. W końcu się uspokoiła. Założyła stronę internetową dla takich rodziców jak ona. Powiedziała mi: „Wołałabym mieć z powrotem moje dzieci, ale już tego nie zmienię. Jestem więc drogowskazem dla innych”.

Marzy mi się, żeby ta książka była drogowskazem dla Was, którzy ją weźmiecie do ręki.

Upadłe anioły

Upadłe anioły

– Trzynaście lat temu w Gdańsku dwie osoby zabiłem…

– Dlaczego?

– Dla pieniędzy… Zabrałem półtora tysiąca dolarów i samochód. Część pieniędzy wydałem na paliwo i jedzenie.

– Wiedziałeś, kogo zabijesz?

– Tak. To był mój kolega, prawie rówieśnik, szesnastolatek, i jego matka. Ja byłem wtedy o rok starszy.

– W jaki sposób ich zabiłeś?

– Nożem… i młotkiem. To była mała chwila… parę ciosów…

– A gdzie uderzałeś młotkiem?

– W głowy. Ogłuszyłem ich.

Wzrost – dwa metry, oczy – ciemne, bez wyrazu, podkrążone plackami sińców. Dłonie wielkie jak bochny. Odczułam strach, kiedy zobaczyłam, jak zamyka za sobą drzwi pokoju widzeń, w którym brak alarmowego dzwonka. Dariusz Wroński (personalia zmienione) w wieku siedemnastu lat za zabicie kolegi i jego matki dostał dwadzieścia pięć lat więzienia. Usiadł bardzo blisko mnie. Mówi cicho, garbi się.

– Jak można zaplanować taką zbrodnię?

– Wtedy ma się klapki na oczach. Mnie nikt nigdy nie powiedział, jaką wartość ma ludzkie życie… Nikt mnie tego nie nauczył.

– Miałeś siedemnaście lat. Sam tego nie wiedziałeś?!

– A skąd? U mnie w domu o takich sprawach się nie rozmawiało.

– Ja jak miałam siedemnaście lat, wiedziałam, że zabicie człowieka jest czymś potwornym, wielką krzywdą.

– Dobrze, ale skąd pani to wyniosła? Te hamulce, świadomość, poczucie moralne? Ja wiedziałem, że to jest złe. Ale wiedzieć a czuć, mieć wewnętrzny hamulec to zupełnie co innego.

– Ty nie miałeś takiego hamulca?

– Walczyłem trochę ze sobą, żeby przełamać…

– Co przełamać?

– Ten pierwszy ruch… żeby zabić. Z jednej strony coś krzyczało „nie”, a z drugiej „tak”.

– Czemu posłuchałeś tego „tak”?

– Nie wiem, może to „tak” głośniej krzyczało…

Z akt sprawy: Dariusz Wroński 9 kwietnia 1993 roku dwanaście razy uderzył kobietę młotkiem w głowę i dwadzieścia dwa razy ugodził nożem w klatkę piersiową. Chłopcu zadał młotkiem siedem ciosów, a nożem trzydzieści trzy.

Okrucieństwo czynu, jakiego się dopuścił, sprawiło, że (prawdopodobnie) jako pierwszy w Polsce nastolatek był za swoją zbrodnię sądzony jak dorosły. Zamiast do zakładu poprawczego trafił z dorosłym wyrokiem do więzienia. Na wolność w 2018 roku wyjdzie czterdziestotrzyletni mężczyzna. Kim wówczas będzie? Skruszonym, zresocjalizowanym człowiekiem? A może wciąż mordercą sfrustrowanym latami odosobnienia i młodością za kratami? Czy znowu zabije?

Coraz młodsi, coraz okrutniejsi

Dwadzieścia pięć lat dostał też rok później szesnastoletni Robert Warecki. „Wampir z Ochoty” napadał na staruszki: dwie zabił, a kilkadziesiąt okradł. W Polsce zaczęła się gorąca dyskusja – czy tak młodych ludzi, niemal dzieci, można karać równie surowo jak dorosłych. Dziś już nikt nie zadaje takich pytań. Mówi się wręcz o obniżeniu wieku odpowiedzialności karnej, nawet do trzynastu lat. To odpowiedź na coraz większe okrucieństwo i bezwzględność nieletnich. W 2005 roku podejrzanych o zabójstwo było trzydziestu czterech nastolatków do szesnastego roku życia. Ale już prawie stu młodych ludzi w wieku od siedemnastu do dwudziestu lat. I choć liczba zabójstw popełnionych przez młodocianych jest od kilku lat mniej więcej taka sama, to wiek dziecięcych zabójców drastycznie się obniża. Są też coraz bardziej okrutni.

Czternastolatka o wdzięcznym imieniu Zuzanna namówiła swoich starszych kolegów (piętnaście i szesnaście lat) do zabójstwa chłopaka, który ją podrywał. Przestało jej się to podobać.

– Jak go znaleźliśmy na wysypisku śmieci, miał około stu ran kłutych twarzy, odcięte wargi i wydłubane oczy – mówi Jarosław Zielenow, technik policyjny z Łodzi, który dokumentuje miejsca zabójstw.

Prokuratura Łódź-Polesie prowadziła sprawę siedemnastolatka, który zabił znajomego, bo mu nie odpowiadało, że tamten chciał rządzić na całej ulicy. Napił się z nim wódki, a potem zasztyletował. Chciał poćwiartować ciało, ale nożem nie dawał rady, więc chwycił siekierę i wspólnie z kolegą przecięli człowieka na pół, oddzielili nogi od korpusu, odrąbali ucho, wycięli genitalia i zadali kilkadziesiąt ran, próbując odrąbać mu głowę.

– Rzuciłem psu na pożarcie genitalia – relacjonował policjantom chłopak z kamiennym spokojem. – Pies nie chciał jeść, więc wrzuciłem do klatki szczurowi. Szczur zjadł. Pragnę zaznaczyć, że zdechł.

Dzieci-mordercy to problem całego świata. To one są w

usa plagą policyjnych statystyk. Jak pewna dwunastoletnia dziewczynka, która śmiertelnie ugodziła nożem o trzy lata starszego brata, ponieważ nie chciał jej dopuścić do telefonu. W Wielkiej Brytanii wśród nastolatków furorę robi happy slapping (bicie na wesoło): napadają na przypadkowych przechodniów i biją, a swoje wyczyny rejestrują kamerą w komórce. W ubiegłym roku młodociany gang skopał na śmierć trzydziestosiedmioletniego barmana Davida Morleya, spokojnie siedzącego na ławce nad Tami zą. Zrobili to według scenariusza noweli Mechaniczna pomarańcza. Najmocniej, żołnierskim butem, kopała w głowę czternastoletnia dziewczynka.

Nie można wskazać konkretnej przyczyny, dla której dzieci zabijają. Próbowałam szukać odpowiedzi wśród nieletnich zabójców. Nie było to łatwe. W odróżnieniu od starej recydywy młodzi nie chcą rozmawiać o sobie i o tym, co zrobili. Na spotkanie godzą się z wielkim trudem. Z dawkowanych oszczędnie słów układa się nieprawdopodobny zapis zbrodni. I jej powody. Te bezpośrednie są często przerażająco banalne – ktoś kogoś obraził, ktoś kogoś wyśmiewał, nie lubił. Ale tak naprawdę problem jest o wiele głębszy. W tych dziecięcych zbrodniach odbija się dorosły świat: pełen przemocy, nieuczciwości, wyrachowania.

Byle jaka skrucha

Marcin: sto osiemdziesiąt centymetrów wzrostu, włosy na żel, piwne oczy. Spokojny, zrównoważony. Góral. Wspólnie z kolegą metalowym prętem zabił męża sąsiadki, na jej prośbę.

– Bo ją maltretował, tak wtedy sądziłem – mówi cicho. Samnigdy nie widział, by mąż używał wobec niej przemocy, ale kobieta ciągle o tym mówiła. – Nie mogłem znieść, że cierpi, miałem zaledwie szesnaście lat, a ona znakomicie manipulowała moimi uczuciami.

Jak każde dziecko, które nie potrafi jeszcze odróżnić dobra od zła – Marcin do ostatniej chwili nie był pewien, czy zabije, czy nie. Kiedy uderzył mężczyznę, ten zaczął się wściekle bronić. Ze strachu Marcin uderzał coraz mocniej. W domu było pełno ludzi. Żona zamordowanego wynajmowała pokoje wczasowiczom. Żeby nie było słychać krzyków, włączyła głośną muzykę.

– Jak go przestaliśmy z kolegą bić, to jeszcze żył – wspomina chłopak. – Ta kobieta do końca nakierowywała nas na zabójstwo. A my, chcąc utrzymać reputację w gronie znajomych, nie odmówiliśmy jej pomocy.

– Utrzymać dobrą reputację, zabijając człowieka?

– Nie. Raczej nie odmawiając pomocy…

– Myśleliście, że nie poniesiecie za to kary?

– O karze wtedy nie myślałem…

– To jak zareagowałeś w sądzie na wyrok piętnaście lat?

– Poczułem, że moje życie jest już przekreślone… Wpadłem w depresję, zamknąłem się w sobie. – Walczy z napływem łez.

– Żałowałeś, że zrobiłeś coś takiego?

– Oczywiście.

– To co cię do tego pchnęło?

– W sądzie tłumaczyłem, że byłem namawiany, ale to nie jest żadne wytłumaczenie. Dziś myślę, że miałem za mało siły, żeby tej kobiecie odmówić.

– A jaką wiedzę trzeba mieć, żeby zrozumieć, że zabicie człowieka to jest straszna rzecz?

Milczenie.

Łukasz – dwadzieścia trzy lata, wysoki, przystojny, z tak zwanego dobrego domu, bez przemocy i biedy. Dostał piętnaście lat za zaatakowanie nożem kobiety. Chciał obrabować kasę w sklepie w rodzinnym Tuchowie (w okolicach Tarnowa).

– Sprzedawczyni zaczęła krzyczeć i uciekać – mówi. – Nie miałem zamiaru jej zabić, chciałem ją tylko tym nożem nastraszyć. Ale przeraziło mnie to, że narobiła tyle hałasu, bałem się, że ktoś mnie zobaczy.

– Po co ci były te pieniądze?

– Na wyjazd do mamy, pracowała w Wiedniu. Nie chciała, żebym przyjeżdżał, bo się wtedy uczyłem, miałem siedemnaście lat, więc nic jej nie powiedziałem.

– Nie lepiej było tę kasę zarobić?

– No… lepiej. Ja to się pracy nie boję. Ale wybrałem drogę na skróty… Wtedy wyznawałem zasadę: żyj chwilą – alkohol, dziewczyny, imprezy z kolegami… Nie myślałem, co będzie jutro, oddaliłem się od rodziny. Niech pani jednak nie myśli, że ja chodziłem kraść. Nigdy nie byłem karany.

– Powiedz, co się czuje, kiedy ładuje się dwadzieścia razy nożem w kobietę?

– Nic się nie czuje. I to jest najgorsze…

Mariusz – dwadzieścia pięć lat za zabójstwo. Zapyziałe miasteczko na Mazowszu, w domu się nie przelewało, trochę kradł, miał wyrok poprawczaka w zawieszeniu. Jako siedemnastolatek wspólnie z dwoma rówieśnikami zakatował na śmierć dwudziestodziewięcioletniego mężczyznę, bo się z niego wcześniej wyśmiewał. A Mariusz ma dużą wadę wzroku i kompleksy. Do dziś nie patrzy rozmówcy w oczy.

– To był taki niebieski ptak – powie o swojej ofierze. – Dużo pił i wiecznie nas zaczepiał. Pewnego dnia skorzystaliśmy z okazji, że jest sam i na dodatek pijany. Długo biliśmy…

– Jak długo?

– Bardzo długo… Kopaliśmy, waliliśmy go kijem, sprzączką paska wyciągniętego z jego spodni… Potem poszliśmy do domu. Na następny dzień dowiedziałem się, że nie żyje.

– Uważasz, że jesteś dobrym człowiekiem?

– Może jeszcze nie jestem taki najgorszy… – zastanawia się. – Ale jestem bardzo pamiętliwy, długo chowam w sobie urazę i zupełnie nie umiem się tego pozbyć.

Robert – dwadzieścia dwa lata, jąka się, zabił rówieśnika, mając piętnaście lat, pochodzi z wielodzietnej rodziny. Matka wychowywała sama szóstkę dzieci i nie poradziła sobie. Próbowała. Wszystkie jej uwagi chłopak odbierał jako zakaz kontaktu z rówieśnikami. A do zbrodni namówił go… czternastoletni kolega.

– W jaki sposób zabiłeś?

– W niezbyt normalny… – zacina się. – Biłem go cegłówką, dusiłem…

– A czym ci ten chłopak zawinił?

– Pobił mojego wspólnika, obiecałem, że mu trochę pomogę go za to ukarać, ale sprawy wymknęły się spod kontroli. Coś mnie tknęło, żeby to dokończyć…

– To znaczy?

– No, żeby zabić. To było bardzo dawno temu… Nie pamiętam już za wiele.

– Najprościej zapomnieć?

– Najprościej by było, gdybym powiedział, że nie chciałem tego zrobić… Bo chciałem.

– Próbuję się zastanowić, czym ci ten chłopak zawinił.

– Żeby kogoś zabić, to nie trzeba, by zawinił…

– Czym go biłeś poza cegłówką?

– Belką…

– Krzyczał?

– No tak… – uśmiecha się.

– A czemu cię to bawi?

– Bawi mnie pani pytanie. Jeżeli ktoś dostaje cegłówką w głowę, to jest taki ból, że musi krzyczeć…

– Łatwo jest kogoś zabić?

– Nie jest tak łatwo, jak pokazują na filmach… – Pociera nerwowo ręką lewe oko. – Przynajmniej tak było w moim przypadku. Nie wystarczy zacisnąć pętlę na szyi i po sprawie…

Robert skazany został na piętnaście lat więzienia.

Profesor Zdzisław Majchrzyk, psycholog od ponad trzydziestu lat badający zabójców, zauważył, że jeszcze w latach sześćdziesiątych większość z nich po dokonaniu mordu wpadała w rodzaj psychozy chorobowej. Tak wielkie mieli poczucie winy. Niektórych latami trzeba było leczyć w zamkniętych zakładach.

– Dziś takie rzeczy już się nie zdarzają – mówi. – Życie potaniało.

Jerzy Książek od trzydziestu dwóch lat pracuje jako wychowawca w zakładzie poprawczym dla kobiet w Falenicy.

– Jak zapytałem niedawno młodą zabójczynię, czego żałuje najbardziej, to powiedziała, że tylko tego, że za słabo ukryła zwłoki – mówi. – Dla wielu nastolatków winien jest ten, kogo zabili.

Przyczyn takich reakcji na zbrodnię upatruje w rodzinie i środowisku, z którego wyszło dziecko. Dziecko wychowane na przemocy nie zna innej formy komunikowania się jak agresja. To, które wyrastało w tak zwanym dobrym domu: zapewniony wikt i opierunek, ale bez przytulania, rozmowy, rodzinnego bycia razem, poszuka akceptacji w grupie rówieśniczej.

– A dla dzieciaków agresja jest cool – mówi Jarosław Zielenow z

kmp w Łodzi, który rozmawiał z niejednym nieletnim zabójcą. – Liczy się to, co kto zrobi więcej i lepiej, ale w tę złą stronę. A kiedy już zabiją, idą do pubu albo na dyskotekę. Może dlatego że dzieci, w przeciwieństwie do dorosłych, najczęściej zabijają obcych, z którymi nie mają bliskich relacji – na zasadzie odreagowania, złości, agresji. Ciekawości. Profesor Majchrzyk mówi, że godziny oglądania telewizji czy grania w gry komputerowe powodują powstawanie tak zwanych skryptów: schematów postępowania. Kiedyś takim skryptem, na przykład narzędziem zbrodni, był kij bejsbolowy. Dziś popularne są tasak, broń i nóż.

Poczuć ból ofiary

Dorośli uznali, że muszą bronić się przed dziećmi. W wielu krajach na świecie obowiązuje zasada: adult time for adult crimes, czyli pełnoletni wyrok za pełnoletnie przestępstwo. Amerykański system prawny jest nastawiony na karanie, nie resocjalizację. Dopiero w 2005 roku Sąd Najwyższy orzekł, że wykonywane tam do tej pory kary śmierci na nieletnich są niekonstytucyjne, co uratowało życie siedemdziesięciu dwóm dzieciakom skazanym za morderstwa. Ale na karę dożywocia w wielu stanach można skazać nawet dziesięciolatków. Bez możliwości wcześniejszego zwolnienia (podobnie jest między innymi w Izraelu i rpa). W dziesięciu stanach ograniczeń wiekowych w ogóle nie ma. Liczba przestępstw popełnianych przez niepełnoletnich w usa – szczególnie tych najgroźniejszych, jak gwałt, morderstwa, napady z bronią w ręce – systematycznie spada. W 2003 roku (ostatnim, z którego pochodzą miarodajne dane) osiągnęła najniższy poziom od 1980 roku.

Tymczasem w Niemczech, gdzie nieletniego za najcięższą zbrodnię nie można skazać na więcej niż dziesięć lat pozbawienia wolności, liczba zabójstw wśród młodocianych rośnie. Stanowią oni dziś aż piętnaście procent podejrzanych o morderstwo i jedną trzecią podejrzanych o zabójstwo na tle rabunkowym. Wśród mniejszości tureckiej, w której praktykowane są mordy honorowe (dokonywane na kobietach utrzymujących pozamałżeńskie stosunki seksualne lub o to podejrzewanych), na zabójców rodziny typują najmłodszego syna, bo on może liczyć na niski wymiar kary. Coraz częściej w Niemczech słychać protesty przeciwko takiej pobłażliwości prawa. Wykładnia minister sprawiedliwości Brigitte Zypries – głoszącej, że prawo karne dla młodocianych to wychowawcze prawo karne, a nie pokuta, odwet czy odstraszanie – traci zwolenników.

Także obywatele Wielkiej Brytanii, gdzie na detention (czyli bezterminowe odosobnienie w zakładzie karnym dla dzieci) można skazać już dziesięciolatków, są niezadowoleni, gdyż sądy nagminnie skracają pobyt winowajców w zamknięciu do kilku lat. Robert Thompson i Jon Venables, którzy w 1993 roku jako dziesięciolatkowie brutalnie zamordowali półtoraroczne dziecko, wyszli na wolność po ośmiu latach. Na znak protestu wiele matek i ojców zajęło się rozpowszechnianiem aktualnych zdjęć chłopców przez internet.

Polska w podejściu do młodocianych zabójców zmierza w kierunku systemu amerykańskiego. System resocjalizacji w zakładach poprawczych dawno udowodnił swą niewydolność, a umieszczanie w nich „na poprawę” nieletnich zabójców przez wielu specjalistów uważane jest za nieporozumienie.

Jerzy Książek: – W poprawczakach dzieciak, który jest zabójcą, ma mocną pozycję, jest obsługiwany przez resztę jak król, podziwiają go, a on się śmieje, że inni siedzą za bzdurne kradzieże. Środowisko rówieśników potrafi podciągnąć zabójstwo do rangi czynu bohaterskiego. Jeśli chcemy kogoś naprawić, lepszym miejscem wydaje się więzienie. Cela, kraty, izolacja, nauka i mnóstwo czasu na rozmyślanie.

Nie ma badań mówiących o tym, że długoletnie więzienie skutecznie poprawia charaktery i zachowania młodocianych zabójców. Jednak doświadczenie uczy, że stopień recydywy wśród dorosłych morderców po długoletnich wyrokach jest bardzo niski. Jak mówi doktor Zbigniew Lasocik, kryminolog i autor głośniej książki Zabójca zawodowy i na zlecenie, ponownie zabijają w zasadzie tylko patologiczni mordercy: ci na tle seksualnym, seryjni czy alkoholicy.

Książek uważa, że jedną ze skutecznych form przywracania społeczeństwu nieletniego zabójcy jest tak zwana mediacja.

– Żeby spojrzał w oczy rodzinie ofiary, stanął twarzą w twarz z jej bólem i dramatem. Zobaczył, co tak naprawdę zrobił – mówi wychowawca. – To uczy szacunku do uczuć drugiego człowieka.

Ale w Polsce nie praktykuje się mediacji w przypadku zabójstw. W Wielkiej Brytanii znana mediatorka Barbara Tudor przez dziewięć miesięcy jeździła między dwudziestojednoletnim zabójcą a matką zabitej dziewczyny. W końcu matka zgodziła się spojrzeć mu w twarz.

Janina Waluk, prezes Polskiego Centrum Mediacji: – To było niezwykłe spotkanie dla obu stron. Kobieta po raz pierwszy od wielu lat doznała ukojenia, bo zdołała przebaczyć mordercy. Morderca poczuł skruchę.

Bez przebaczenia

Marcin nie ma kogo błagać o wybaczenie. Żona mężczyzny, którego zabił, odsiaduje karę więzienia za zlecenie zabójstwa.

Robert i Mariusz nie mają odwagi przeprosić. Myślą, że do człowieka, który zabija, inni czują tylko wstręt.

Dariusz Wroński splótł wielkie dłonie na stole i popatrzył na mnie pustymi oczami.

– Wybierasz się na ten cmentarz, gdzie oni leżą?

– Zastanawiałem się nad tym… – Wielkie dłonie objęły głowę.

– I co?

– Najlepiej byłoby, gdybym się w ogóle nie urodził…

Ofiara Łukasza – kobieta, której zadał w sklepie dwadzieścia ciosów nożem, przeżyła. Potem zachorowała na raka. Łukasz wyrzuca sobie, że to jego wina.

– Jak wyjdę, chciałbym jej jakoś pomagać finansowo, wiem, że po tym wszystkim musiała pójść na rentę. Tylko nie wiem, czy się mnie nie przerazi.

Na razie do pewnego domu w miasteczku Tuchów koło Tarnowa listonosz co jakiś czas przynosi koperty z więzienia. Są w nich wypisane ręką Łukasza słowa żalu za to, co zrobił. I prośby, by mógł ten błąd kiedykolwiek w życiu naprawić. Jeszcze żaden list nie doczekał się odpowiedzi.

Jestem elfem

– Byłam na podwórku – informuje ojca pięcioletni Adaś.

– Nie „byłam”, tylko „byłem”! – Ojciec uderza dziecko w twarz.

– Byłem – Adaś poprawia się szybko, ale nie rozumie, co zrobił źle.

Adaś lubi bawić się z dziewczynami. One potrafią się bawić w dom, ale też chętnie pograją w piłkę.

– Jak nie będziesz słuchał, to wylądujesz w domu dziecka! – wścieka się ojciec.

To rozumie nawet pięciolatek. Będzie więc mówił: „byłem”, „wyszedłem”, „bawiłem się”. Jak chłopcy.

To wspomnienie jest dziś dla Mileny jak zły sen. Przez dwadzieścia trzy lata żyła jako Adam. Jest hermafrodytą, urodziła się z wadą zwaną interseksualizmem, czyli zaburzeniem różnicowania płci. Jej ciało nie stało się męskie pomimo posiadania zewnętrznych męskich narządów płciowych.

Milena: burza rudych loków, wysoka, szczupła, pracuje w Warszawie jako modelka i stylistka. Długo rozmawiałyśmy w sieci, zanim zgodziła się na spotkanie.

– Od urodzenia wiedziałam, że jestem dziewczynką, nawet śniłam się sobie jako dziewczynka. Żyłam jak kobieta, która z przyczyn społecznych udaje faceta. Bałam się odrzucenia ze strony rodziców. Mówili mi, małemu, niewiele rozumiejącemu dziecku, że chłopcy są super, a dziewczynki be.

W marcu 2004 roku podczas Europejskiego Kursu Chirurgii Andrologicznej, zorganizowanego w Belgradzie, Milena poddała się skomplikowanej operacji rekonstrukcji pochwy, którą przeprowadził jeden z najsłynniejszych na świecie chirurgów w tej dziedzinie, serbski profesor Sava Perović.

Szkoda syna

Kiedy w szkole podstawowej Adamowi zaczęły rosnąć piersi i pojawił się w nich ropny płyn, ojciec zawiózł dziecko do Wrocławia. Na tamtejszej Akademii Medycznej po badaniach genetycznych lekarze stwierdzili „dyshormonogenezę”: gonady dziecka – w tym przypadku jądra – które powinny produkować hormony męskie, wcale tego nie robią. Przeprowadzono badania genetyczne. Genetycznie mężczyzna, a jego organizm produkuje żeńskie hormony płciowe! Lekarze oglądali dziecko ze wszystkich stron. Okaz. Dziwoląg. Hybryda. – Niech pan podda chłopca operacji, bo rozwija się w kierunku żeńskim – poradziła ojcu Adama jakaś życzliwa lekarka.

Ale on nie mógł pogodzić się z myślą o utracie syna. Niedługo potem zaprowadził go do znajomego chirurga. Ten zapisał dziecku testosteron na długich trzynaście lat. Hormon sprawił, że chłopcy w szkole przestali wołać na Adama „babochłop”, ale wywołał też skutki uboczne.

Milena: – Przytyłam trzydzieści kilo, piersi zaczęły zanikać pod powłoką tłuszczu. W domu robiłam siusiu, siadając na muszli, na podwórku przeważnie na stojąco. Powoli przestano zwracać na mnie uwagę.

Milenie udało się wyjechać na operację korekcji narządów dzięki profesorowi Wojciechowi Perdzyńskiemu, kierownikowi Zespołu Chirurgii Rekonstrukcyjnej Męskich Narządów Moczowo-Płciowych. Lekarze zoperowali ją za darmo, a przelot do Belgradu pomogli sfinansować ludzie dobrej woli, którzy przeczytali apel na stronie internetowej założonej przez Milenę w 2004 roku. Była to jedyna strona w Polsce poświęcona interseksualizmowi (www.hermafrodytyzm.org).

– Dobrze, że powstała – mówi profesor doktor habilitowany medycyny Krzysztof Kula, kierownik Zakładu Andrologii i Endokrynologii Płodności Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, autorytet w dziedzinie zaburzeń interseksualnych. – Dzięki niej ludzie zaczynają się otwierać i szukać pomocy, bo najczęściej nie wiedzą, do kogo się zwrócić ze swoim problemem. Tymczasem w Łodzi czekamy na dorosłych dotkniętych obojnactwem, a obojnaczymi dziećmi zajmuje się poradnia endokrynologiczna Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie.

Pomyłka w instrukcji

Milena jest dotknięta interseksualizmem. Inaczej mówi się o nim międzypłciowość lub hermafrodytyzm. Jak rodzą się interseksualiści? Wszystko zaczyna się jeszcze w życiu płodowym. Według instrukcji zapisanej w genach płodu płci męskiej w szóstym tygodniu życia powstają u niego jądra. Zaczynają one produkować męski hormon – testosteron, który ma za zadanie do reszty „wyrzeźbić” męski organizm. Na skutek jakiejś pomyłki w genach może się jednak zdarzyć, że mimo zawartego tam przepisu na chłopca, brakuje wzmianki o jądrach i one nie powstają. Albo – w efekcie innej pomyłki – powstają, ale wytwarzają zbyt mało testosteronu lub też organizm jest na ten hormon całkiem „głuchy”. Nie zauważa go i dalej się nie zmienia.

Interseksualizm może przytrafić się także genetycznym dziewczynkom. Jest przeważnie wynikiem nadmiernego wytwarzania testosteronu przez chore nadnercza żeńskiego płodu. Istnieją dane, że u podłoża interseksualizmu mogą tkwić też zaburzenia hormonalne z okresu płodowego, ale odbywające się na poziomie mózgu. Polacy mają wielki udział w badaniach nad tym schorzeniem.

– Do czasu opublikowania między innymi naszych badań, na świecie nie zastanawiano się, jakiej płci jest mózg u osób z interseksualizmem – mówi profesor Kula. – Myślano, że mózg jest na początku życia neutralny płciowo i można go „ukształtować”, wychować, zgodnie z arbitralnie podjętą decyzją „na chłopca” lub „na dziewczynkę”. Tymczasem wszystko zależy od hormonów. Testosteron jest odpowiedzialny za stworzenie męskiego mózgu, co już w dzieciństwie objawi się niezależnym od wychowania poczuciem bycia mężczyzną. Brak testosteronu u płodów żeńskich wystarcza, aby zarówno narządy płciowe, jak i mózg pozostały żeńskie.

Psychologów brak

Według międzynarodowego spisu wad wrodzonych eurocat (Centrum Światowej Organizacji Zdrowia w Ulster) na świecie rodzi się siedmioro dzieci z niezdefiniowanymi narządami płciowymi na sto tysięcy urodzeń. Wyższą częstotliwość podają badania polskie, kanadyjskie i włoskie. Według nich jedna osoba na trzy tysiące trzysta rodzi się interseksualna. Wygląda więc na to, że w Polsce jest około dwunastu tysięcy interseksualistów. Bardzo trudno ich rozpoznać. – Interseksualizm jest tak wstydliwy, że nie wie o nim nawet lekarz pierwszego kontaktu – mówi profesor Kula. – Milena jest w Polsce pierwszą, która odważyła się mówić o swoim problemie, nie ukrywając twarzy.

Twierdzi, że w Polsce lekarze nie są przygotowani do obchodzenia się z pacjentami dotkniętymi tego typu wadą. Tylko Centrum Zdrowia Dziecka posiada wszystkich specjalistów potrzebnych do opieki nad dzieckiem interseksualnym.

– W kraju nie ma specjalnie przeszkolonych psychologów dla osób interseksualnych – mówi profesor Kula. – Są tacy na przykład w Kanadzie i Holandii. Po uzyskaniu dojrzałości płciowej osoby z interseksualizmem prowadzone są przez nas w Łodzi. Dziś pod naszą opieką pozostaje jednak jedynie dziesięć osób.

Co pani urodziła?!

„Nie wiem, co pani urodziła”. – Takimi słowami położna powitała na świecie mojego syna – mówi Ewa Bach, mama trzyletniego Wojtusia (personalia zmienione). – Nie zapomnę tego do końca życia. Kiedy usłyszałam płacz dziecka, byłam taka szczęśliwa! Ale nagle coś się stało, wszyscy zamilkli. Wyobraziłam sobie potwora z dwiema głowami. Przybiegło pełno lekarzy, wszyscy oglądali nasze dziecko i tylko słyszałam: chłopiec, dziewczynka, chłopiec…

Dziecko urodziło się w dużym wojewódzkim szpitalu, uznanym w rankingu „Gazety Wyborczej” za przyjazny kobietom. Lekarze powiedzieli rodzicom, że jest problem z określeniem płci dziecka i zostawili ich samym sobie.

Ewa: – Całą pierwszą noc w szpitalu płakaliśmy: za co to wszystko? Dlaczego my? Nikt się nami nie zaopiekował, nie udzielił psychologicznej pomocy.

Lekarz prowadzący ciążę kobiety na pierwszym usg powiedział jej, że to syn, a na drugim, że córka.

– Na karcie szpitalnej mojego syna napisano „dziecko”,nie mogłam nadać mu imienia ani zgłosić się po metrykę, bo przecież nie ma trzeciej płci – mówi mama Wojtka. – Na początku powiedziano, że to jest raczej dziewczynka i to, co ma, to nie penis, tylko przerośnięta łechtaczka. Potem patrzyłam na jego buzię i dla mnie był to Wojtuś – mówi kobieta.

Wojtkowi zrobiono serię badań. Lekarze próbowali ustalić genetyczną płeć dziecka. Nie pomogło. W końcu rodzice trafili na endokrynologię do Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie.

Ewa: – Już prawie wierzyłam, że będę musiała na Wojtka mówić Beatka, ale po długich badaniach lekarze dali nam oświadczenie, że nasze dziecko jest dzieckiem płci męskiej i będą je operacyjnie „naprawiać” w tym kierunku.

Wojtek jest po dwóch zabiegach. Będzie bezpłodny. Nie wiem, czy to była słuszna decyzja – mówi jego matka.

Zabawa w Boga

Najczęściej to lekarz określa, czy dziecko będzie żyło jako dziewczynka, czy jako chłopiec. Najczęściej, ponieważ to zabieg o wiele łatwiejszy, operuje się dzieci w kierunku żeńskim. Dzieje się to we wczesnym niemowlęctwie. Ryzyko popełnienia błędu w ocenie płci przez lekarzy to około dwudziestu, trzydziestu procent przypadków. Najnowsze badania alarmują, że na określenie płci dziecka powinno się czekać kilka lat, aż ustali się ona w jego mózgu. Profesor Krzysztof Kula: – To, że dokonuje się takich operacji, wynika przede wszystkim z uwarunkowań kulturowych. Mimo że zaburzenie to nie zagraża życiu we wczesnym dzieciństwie, przyjęto, że istnieje konieczność nadania płci męskiej lub żeńskiej w metryce urodzenia. Ten fakt, jak również presja rodziców, aby skonkretyzować płeć dziecka, prowadzą do tego, że o płci decydują lekarze. Bezdyskusyjna jest natomiast konieczność usunięcia już w dzieciństwie słabo rozwiniętych, położonych w jamie brzusznej jąder. W ogromnej większości przypadków rozwijają się w nich bowiem nowotwory złośliwe.

Wiele osób dotkniętych interseksualizmem dowiaduje się o swoich zaburzeniach dopiero w wieku dojrzewania. Dla Doroty Maj (personalia zmienione) życie toczyło się zwykłym torem do chwili, kiedy powinna dostać pierwszą miesiączkę.

– Zawsze czułam, że coś jest ze mną nie tak, ale nie wiedziałam co – wspomina. – Nie rozwijałam się wprawdzie w kosmicznym tempie, piersi miałam małe, lecz poza tym nic mi nie dolegało. Kiedy skończyłam dziewiętnaście lat i nadal nie miałam okresu, mama wysłała mnie na serię różnych badań.

Dorocie zrobiono również badania genetyczne i okazało się, że cierpi na odmianę interseksualizmu zwaną zespołem Swyera, czyli że genetycznie jest… mężczyzną.

– Świat mi się wtedy zawalił. Obwiniałam o wszystko rodziców, przeszłam operację usunięcia gonad, bo istniało zagrożenie, że rozwiną się w nich komórki rakowe. Straciłam tożsamość. Nie wiedziałam, kim jestem, bo wyglądam jak kobieta, ale z drugiej strony: jaka ze mnie kobieta? Po dwóch miesiącach od zabiegu dostałam hormony i wiele lat będę je zażywać.

Dorota zbliża się dziś do trzydziestki. Wyjechała z kraju. Próbuje nie myśleć o tym, kim jest naprawdę.

– Mówię o sobie, że jestem elfem – Dorota waży słowa. – Mężczyźni się niczego nie domyślają, bo przecież mam kobiece narządy. Nie lubię kłamać, czasami myślę, że nie powinnam się wiązać z facetem.

Milena: – Niewielu lekarzy potrafi stawić czoła problemowi interseksualizmu, większość traktuje nas jak zwierzęta i chce poddać różnym eksperymentom, w większości nieudanym. Dlatego czas zacząć o tym mówić głośno.

Gdy przestała brać testosteron, bardzo szybko straciła trzydzieści kilo nadwagi, spod których wyłoniła się kobieta. Jest dziś szczęśliwą mężatką.

– Kiedy patrzę wstecz, nie żałuję swojego życia. Ta krzywda, która mnie spotkała, spowodowała, że stałam się silniejsza. Teraz mogę o wszystkim mówić otwarcie, choć wiem, że zwykły człowiek nigdy nie zrozumie tego, co przeszłam i kim jestem.

*

Strona www.hermafrodytyzm.org już nie istnieje.

*

Pierwszy międzynarodowy kongres lekarzy zajmujących się interseksualizmem odbył się w 2004 roku w Lubece. Najbardziej znanym na świecie hermafrodytą jest amerykański pisarz greckiego pochodzenia Jeffrey Eugenides. W 2003 roku dostał Nagrodę Pulitzera za książkę Middlesex. Jest to powieść autobiograficzna. Eugenides urodził się jako dziewczynka, ale w okresie dojrzewania jego ciało zaczęło nabierać cech męskich. Okazało się, że cierpi na niedobór enzymu 5-alfa-reduktazy. Brak ten uniemożliwia człowiekowi pełny rozwój zewnętrznych męskich narządów płciowych. Obraz kliniczny jest taki, że dzieci posiadają jądra, które nie zstąpiły do moszny. Rodzą się z żeńskimi zewnętrznymi narządami płciowymi. Przez otoczenie uważane się za dziewczynki i zgodnie z tym wychowywani. Podczas dojrzewania płciowego następuje jednak wydłużenie łechtaczki, kształtowanie moszny i zstępowanie jąder. W tym okresie ujawnia się najczęściej poczucie męskiej identyfikacji płciowej. U Eugenidesa rozpoznano hermafrodytyzm (z punktu widzenia współczesnej wiedzy medycznej – pseudohermafrodytyzm)po tym, gdy jako dziewczynka zakochał się w swojej koleżance z klasy.

Często interseksualistów myli się z transseksualistami. Tymczasem z narządami płciowymi tych drugich wszystko jest w porządku. Ich problem tkwi w psychice. Polega na tym, że kobiety postrzegają siebie jako mężczyzn, a mężczyźni widzą w sobie kobiety.

W Polsce operacje interseksualistów niezależnie od ich wieku są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Koszty operacji we własnym zakresie ponoszą jedynie osoby z transseksualizmem, które zgłaszają chęć fizycznej zmiany płci.

Mężczyzna, który siedział w księdzu

Najbardziej zraniłem moją matkę. Ona kibicowała mi w wyborze każdej drogi. Z wyjątkiem tej do banku. Ogarnęła mnie kompletna bezsilność. Pracowałem jako magazynier w supermarkecie. Zarabiałem może z tysiąc dwieście złotych, a samo wynajęcie mieszkania kosztowało nas więcej. Na dodatek dopiero co urodziło mi się dziecko. Ania pożyczyła cztery tysiące. Postanowiłem zdobyć te pieniądze. Wymyśliłem tylko, żeby się przebrać i zabrać ze sobą nóż. Na resztę nie starczyło wyobraźni. Kiedy jest się księdzem, ma się nikłe poczucie rzeczywistości.

Wszystko zbiegło się w czasie dwóch miesięcy – moje odejście z kapłaństwa i wizyta w banku.

Jak już wyszedłem z banku, a potem mnie policjanci zaczepili na przystanku, to poczułem wewnętrzną ulgę. Ja te pieniądze po stu metrach już chciałem oddać, ale uświadomiłem sobie, że zachowałem się jak imbecyl. I że znów stało się coś nieodwracalnego.

Pod osłoną nocy

Najpierw nieodwracalnie się zakochałem. To, że związałem się z Anią, było konsekwencją zdrady Pana Boga. Zdradziłem, bo chyba byłem za słaby. Po prostu. Żałuję tego. Ania o tym wie.

Najbardziej nie mogłem znieść tego rozdarcia. Udzielałem sakramentów małżeństwa, pokuty, wielu innych… i w każdej sytuacji czułem się niezręcznie. Przeszkadzał mi ten dualizm. Najsilniej to uczucie towarzyszyło mi przy udzielaniu sakramentu Eucharystii. Bo to jest istota kapłaństwa. Kapłan jest wyświęcany po to, by sprawować Eucharystię. A ja czułem się nie jak ktoś, kto oszukuje. Ale jak ktoś, kto zdradza. Wtedy czuje się potworny ból. I nie można sobie z nim poradzić.

Starałem się nie odprawiać Eucharystii w stanie grzechu ciężkiego, bo to, co robiłem – bycie z kobietą – jest dla kapłana grzechem ciężkim. Starałem się zawsze wyspowiadać.

Ale i tak zraniłem ludzi, którzy mi ufali. Którzy przeze mnie powierzali Bogu swoje grzechy, troski… Nie wiem, jakie są dziś ich reakcje i myśli. Teraz staram się przyjeżdżać do Ani pod osłoną nocy, tak żeby mnie nikt nie widział.

Oboje się uwiedliśmy

Poznaliśmy się w takim tycim-tycim miasteczku, gdzie ona do dziś mieszka i gdzie byłem wikariuszem. Nie ma sensu pytać, kto kogo uwiódł. Bo to pytanie o winę. A tu nie ma niczyjej winy. Stało się i tyle. Oboje się uwiedliśmy.

Miłość sama w sobie nie jest grzechem. Ale zależy, co się z nią robi. Ksiądz może się zakochać, i tak się zdarza. Powstaje pytanie, co zrobi dalej.

Ja musiałem dokonać wyboru. To był najtrudniejszy wybór w moim życiu. Potężny stres. Nigdy się nie zastanawiałem, czy ona jest ze mną, bo widzi szansę na społeczny awans. Ksiądz zdaje sobie sprawę, że może tak być, ale mężczyzna, który w nim siedzi, woli myśleć, że jest fajny. Pycha bierze górę.

Byłem zadowolony, że podobam się kobiecie, tym bardziej że ona też mi się podobała. I była zakochana. A ja się wiłem.

Kiedy dowiedziałem się, że jest w ciąży, zdałem sobie sprawę, że to już jest właśnie coś nieodwracalnego. I że trzeba wziąć odpowiedzialność za nią i za dziecko. To nie wynikało z samego bycia przyzwoitym, tylko z miłości. Postanowiłem wziąć tę odpowiedzialność, odchodząc z kapłaństwa.

Tu po raz pierwszy bardzo zraniłem moją matkę. Zabolało ją, że uległem pokusie. Kobiecie. Matka nigdy mi nie powiedziała: zawiodłam się na tobie. Ale, jak każda matka, mogła tak czuć. O dziwo, rodzice Ani zareagowali spokojnie. Martwili się tylko, że teraz będziemy musieli wyjechać, bo środowisko potrafi zagryźć każdego odmieńca.

Nie chciałem oprzeć się tej pokusie

Ania w przeciwieństwie do mnie nie była przerażona sytuacją. Raczej szczęśliwa, choć niepewna przyszłości. Gdzie i za co będziemy żyć? Gdzie mieszkać? Musiałem jakoś odpowiedzieć na te pytania, ale na tamtą chwilę nie umiałem. Była to wielka niewiadoma. Jak ja utrzymam rodzinę? Bałem się konsekwencji podejmowanych decyzji. Tak naprawdę to nic nie musiałem. Tylko czy to byłoby uczciwe? Ktoś powie: mam prawo do błędu. Ale ja byłem związany przysięgą z Panem Bogiem, zdradziłem Go i potem mam wrócić? Można się zawahać. W końcu święty Piotr wyparł się Jezusa trzy razy. Z tak wielu pokus się wycofałem, wybroniłem. Czułem się zadziwiony, że mnie coś takiego spotkało. Dziewięćdziesiąt procent wierzących w Kościele to kobiety. Wystarczy się rozejrzeć na mszy. Są wszędzie. Na spotkaniach modlitewnych, oazach, w szkołach… Potrafiłem sobie jednak poradzić.

W tym przypadku było inaczej. Ja po prostu już nie chciałem tej pokusie się oprzeć.

Ta miłość zrealizowała się chyba poprzez moje poczucie krzywdy. Gdyby nie to, może dalej byłbym księdzem.

Wszystko zawdzięczam Kościołowi

Trafiłem jako wikariusz do parafii, w której proboszcz przechodził ludzkie pojęcie. Ludzie potrafią księdzu wybaczyć kobietę, wódkę, ale nie impertynencję, chamstwo, takie w białych rękawiczkach. I ludzie tego proboszcza nie znosili. Wszystkim zalazł za skórę.

Ludzie pisali skargi. I nic. Interweniowałem, ale kuria przeniosła mnie, a on został. Poczułem się potraktowany niesprawiedliwie, bo nie mnie się należały te przenosiny. Warunki, w jakich u niego mieszkałem, uwłaczały godności człowieka. Zimą siedziałem w płaszczu, czapce i rękawiczkach pod kołdrą, bo proboszcz nie włączył ogrzewania.

Może to zabrzmi dziwnie ze względu na to, co zrobiłem, ale dla mnie ani pieniądze nigdy nie były ważne, ani warunki, w jakich przyjdzie mi mieszkać. Nie musiałem mieć luksusów. Co innego przechyliło czarę.

Młody wikariusz zarabia tyle, ile szkoła zapłaci mu za naukę religii, czyli niewiele. A proboszcz wiele razy zamykał przede mną kuchnię. Była też taka pani, co przychodziła proboszczowi robić jedzenie. Tylko dla niego. To chyba był ktoś więcej niż gosposia.

W normalnym świecie normalny facet za którymś razem dałby drugiemu w łeb. Albo powiedział, co o nim myśli. Tylko że to nie jest normalny świat. Jest trochę inny. Dlatego nic mu nie powiedziałem. Nawet wtedy, gdy brał pieniądze za sakramenty od ludzi, których nie było na nic stać, bo byli biedni.

Ja się nie skarżę. Nigdy też nie obraziłem się na Kościół. Może tylko jestem rozczarowany postawą niektórych będących w nim ludzi. Wszystko w życiu zawdzięczam Kościołowi. Wielu księży, którzy mnie znali, wyciągnęło do mnie rękę po tym, co zrobiłem w banku. Znaleźli adwokata, podpisali się pod prośbą o złagodzenie wyroku, pomagali mojej mamie.

Nim założyłem sutannę

To matka nauczyła mnie wszystkiego, co jest we mnie dobre. Byłem zwykłym chłopakiem, który gra w nogę i tenisa stołowego, a wakacje spędza na pobliskich je ziorach. I któremu latami wpajała, żeby żył uczciwie. Matka nauczyła mnie w życiu skromności i tego, że pieniądze nie są ważne. Ważny jest człowiek. Ważne jest to, kim jestem, a nie – co posiadam. Pokazywała mi to całym swoim życiem. A ponieważ była pielęgniarką i służyła ludziom, to żyła skromnie. Kiedy chodziła do pracy na nocki, kładła mnie samego i zostawiała, żebym zasypiał. Kiedy budziłem się rano, już była obok. Ona też nauczyła mnie kościoła. Prowadziła takiego małego za rękę na mszę.

Miłość matki odczuwałem codziennie. Często mnie przytulała. Ale jeśli coś przeskrobałem, to umiała ukarać. Zazwyczaj jej słuchałem, ale starałem się też chodzić własną drogą.

Nim założyłem sutannę, uczyłem się w dobrym liceum prowadzonym przez księży zmartwychwstańców. Jasne, że miałem dziewczynę! Basia to były odchodzenia i powroty. Kłóciliśmy się o byle co. Ja zawsze mówiłem, że szkoda czasu na sen, ona była spokojniejsza. Do dziś mieszka w moim mieście, ale się nie widujemy. Nigdy nie wyszła za mąż.

Po liceum chciałem zostać prawnikiem, ale nie dostałem się na studia. Postanowiłem przechować się na licencjacie w kolegium nauczycielskim języka polskiego w Koszalinie. Żeby nie wzięli mnie do wojska. Ale się nie udało.

Na komisji poborowej dostałem propozycję wstąpienia do służb, tajnych oczywiście. Trochę mnie to na początku kręciło, skłamałbym, że nie. Najpierw było szkolenie w szkole podchorążych w Legnicy. Stu pięćdziesięciu chłopa zajmowało się niczym. Chodziliśmy na jakieś wykłady w mundurach, a potem prowadziliśmy życie towarzyskie na mieście. Jedyny zakaz, jaki mieliśmy, to opuszczanie miejsca zakwaterowania w mundurze. Mundur trzeba było zdjąć i dopiero wyjść. Do piętnastej były szkolenia, potem czas wolny. Piło się i gadało. Służby jednak przestały się o mnie upominać i sprawa rozeszła się po kościach.

Ksiądz już wtedy za mną chodził. Po wojsku zdecydowałem, że pójdę do seminarium.

Mama się zdziwiła.

Celibat ma wielki sens

W seminarium uczono nas, jak ma wyglądać kazanie. Uczono mówić w taki sposób, aby ludzie słuchali z zapałem i uwagą. Ale tego nie da się wyuczyć, to coś trzeba mieć w sobie. W moim pierwszym kazaniu mówiłem o cierpieniu. O tym, że człowiek powinien się solidaryzować z cierpieniem drugiego, żeby nie było czegoś takiego, że odwracam się plecami, a na nich jest napisane: nie moja sprawa.

Przecież zawsze można znaleźć sobie tysiąc powodów, żeby komuś nie pomóc, prawda?

Seminarium to też był świat idealny, wspaniali księża i pedagodzy. Myślałem, że w Kościele wszyscy księża są tacy. Wielu kleryków rezygnowało w trakcie tych sześciu lat. Ja się nie wahałem.

Samotność wśród ludzi to wielka cena, jaką trzeba zapłacić za kapłaństwo. A celibat wbrew powszechnym opiniom świeckich ma wielki sens. Gdyby go zniesiono, to wtedy ksiądz może i służyłby Bogu, ale przede wszystkim służyłby własnej rodzinie. Bo co się dzieje, kiedy zaczyna chorować księdzu żona albo dziecko? Co wyżej postawi? Swoją rodzinę. To jasne. Wiem to po sobie.

Kiedy urodził się mój syn, byłem w parafii. I myślałem tylko o tym, że rodzi się moje dziecko, a ja nie mogę przy tym być. Ania wszystko musiała przeżyć sama.

Nabrałem trzydzieści siedem tysięcy kredytów

Mały urodził się z problemami. Nie chcę mówić, z jakimi, by nie naprowadzać na trop. Nabrałem kredytów. Najpierw, żeby ją utrzymać, gdy była w ciąży, potem – żeby utrzymać też dziecko. W sumie ponad trzydzieści siedem tysięcy. Nie zwróciłem się po pomoc do nikogo. Matka nie nauczyła mnie prosić. Zawsze była bardzo samodzielna. Wychowywała mnie bez ojca. Może chciałem być lepszy niż on? Ojciec to pusta kartka w moim życiu. Ożenił się powtórnie, miał inne dzieci. A potem umarł na raka. Mama do dziś mówi, że jest wdową. Miała z nim przecież ślub kościelny.

Ojciec nie odwiedzał mnie, nie płacił alimentów. Mama nigdy z nikim się nie związała, nie miała czasu na własne życie, musiała jakoś utrzymać na powierzchni siebie i mnie. Najpierw mieszkaliśmy w hotelu pracowniczym szpitala. W pokoju z kuchnią. Miałem może z pięć lat. Żyliśmy w komunie: gdziekolwiek się obejrzałem, tam ciocia. Mama była ogólnie lubiana i otwarta na ludzi. Ale chciała, żebyśmy byli na swoim. I zawalczyła o mieszkanie komunalne. Też jeden pokój. Potem w innym mieście wywalczyła dwa pokoje. Dzielna była całe życie.

Nie mogła zrozumieć, dlaczego nie przyszedłem po pomoc. Nie pamiętam już, co jej odpowiedziałem. Kiedy przyszła do aresztu, płakałem. Podtrzymywała mnie na duchu. Mówiła: „Nie martw się, jakoś to będzie. Masz mnie, masz rodzinę”.Ale widziałem, że strasznie ją ten bank zranił. I że znów stało się coś nieodwracalnego.

Mówiła potem, że można było temu zapobiec. Wystarczyło, żebym jej o wszystkim powiedział. Ja jednak nie chciałem mówić, że sobie nie radzę. Nie o wszystkim mówi się nawet najlepszemu przyjacielowi, żeby go nie ranić. I żeby go chronić. Tak było ze mną: chciałem ją w jakiś sposób przed tym wszystkim ochronić. Może dlatego, że nie miała łatwego życia. Poza tym czułem potworny wstyd.

Wstyd jest czymś ludzkim. Dziś unikam kontaktu z ludźmi. Ale nie mogę się załamać. To prowadzi do rozpaczy, a od tego już pierwszy krok do samobójstwa. Przyszła mi ta myśl do głowy. W areszcie. Potem doszedłem do wniosku, że to i tak niczego nie rozwiąże…

W areszcie się modliłem. Siadałem na łóżku z różańcem w ręku. Nikt mnie nie zaczepiał. Nikt się nie śmiał. Wszyscy już obejrzeli wiadomości i wiedzieli, co się stało w banku.

Pytali mnie, czy jest Bóg. To było ich podstawowe pytanie. Odpowiadałem, że jest. A najważniejsze przykazanie to pierwsze: nie będziesz miał bogów cudzych przede mną. I nie chodzi o to, że ktoś zacznie wierzyć w innego bożka. Tym cudzym bogiem może być pieniądz, kariera, lenistwo, drugi człowiek…

Ale taki Grajek (tak go nazywali) mówił, że Pana Boga nie ma, bo Go nie widać. Tłumaczyłem mu, że Nowego Jorku też nie widzi, a istnieje. Ale wielu więźniów uważało, że Pan Bóg jest, tylko gdzieś im zniknął z oczu. Pomyślałem wtedy, że mnie też znikł w pewnym momencie. A może to ja zniknąłem Jemu?

Mój syn

Mówi już do mnie „tato”. Będę patrzył, jak dorasta. Nie, nie będzie dla mnie wyrzutem sumienia. To jest mój syn, którego kocham. Chciałbym go nauczyć, by był uczciwym człowiekiem. Żeby żył tak, by ludzie, widząc go, byli szczęśliwsi. I aby głęboko odczuwali jego brak, kiedy nagle zniknie. Ania była w szoku po tym, co zrobiłem w banku, ale wybaczyła mi. Nie wiem, czy nasza miłość przetrwa próbę czasu, nie myślę o tym teraz. Niczego nie planuję, bo ciąży na mnie wyrok, który muszę odbyć. Jeśli Ania zechce pójść swoją drogą, to pójdzie. Na razie chciałbym, żeby poszła na studia.

Przy życiu trzyma mnie myśl, że dopóki się żyje, można jeszcze zawalczyć o samego siebie. Naprawić te błędy, które się da, i wybaczyć sobie te, których naprawić się nie da.

*

Norbert J. wszedł do ajencji banku w Szamotułach 21 września 2009 roku. Najpierw spytał, ile pieniędzy może wypłacić.„Tysiąc złotych”, odrzekła kasjerka. Wtedy wyjął nóż i powiedział: „Liczę do dziesięciu”. Kasjerka spakowała mu wszystko, co miała – sześć tysięcy trzysta złotych. Norbert J. przebrał się w inne ubranie, które wcześniej ukrył za drzewami, i spokojnie poszedł na przystanek autobusowy. Tam zaczepili go policjanci. Znali jego rysopis, ponieważ nie zasłonił twarzy. Od razu przyznał się do napadu. W sądzie na pytanie dlaczego, odpowiedział, że nie jest bandytą. Podczas rozprawy przeprosił kasjerkę i rozpłakał się. Dostał karę trzech lat więzienia. Odwołał się. Prośbę o złagodzenie wyroku podpisało kilkunastu księży. Sąd jednak wyrok podtrzymał.

Wieś różowych latarni

W Trzebielu, wiosce przy granicy z Niemcami, całe rodziny żyją z prostytutek. Stodoły świecą neonami, a dzieciaki miejscowych gospodarzy liczą klientów. Warszawska to fragment trasy A12, biegnącej na Berlin. Łagodnym łukiem przecina wieś na dwie części: tę, w której pracują prostytutki, i tę, w której kilka z nich mieszka. Tutaj codziennie rano Zosia, szczupła dwudziestoczteroletnia dziewczyna, całuje na do widzenia swoje dziecko i prowadzi do opiekunki (dziewięćset złotych miesięcznie) mieszkającej w tym samym budynku. Niania rozumie jej pracę: sama kiedyś stała przy drodze. Ale wyszła za mąż, urodziła dzieci i już nie musi. Bo za mieszkanie – dwa pokoje z kuchnią – które wynajmuje Zosi, bierze od niej drugie dziewięćset złotych. Dziewczyna płaci – nie ma wyboru. W Trzebielu (powiat żarski) zajęcia w bród, zwłaszcza latem. Niemcy jeżdżą jak szaleni, można złapać piętnastu klientów dziennie. Opiekunka ma więc zarobek jak w banku.

Zosia idzie przez wieś: tylko pomalowane na niebiesko powieki mogą zdradzać, że chciałaby wyglądać kusząco. Ubrana w dżinsy mija stary kościółek, komisariat policji i uliczką prowadzącą w dół kieruje się w stronę Warszawskiej. Na rogu stoi wiejska chata cioci Basi. Basia: rude odrosty, na oko koło siedemdziesiątki. Krzykliwa, wścibska, zaniedbana. Jeden pokój swojego domu przeznaczyła dla klientów Zosi i jej koleżanki Elwiry. Dziewczyny kręcą się przed chatą aż do wieczora: Zosia spaceruje na swoich bocianich nogach, Elwira siedzi na krzesełku z gazetą. Waży ponad sto kilo i rusza się niechętnie.

U Baśki stoją tylko Polki.

– Przez tydzień miałam Ruskie, ale to wielki kłopot – gdera kobieta. – One się najpierw na ulicy umawiały z facetami, a potem w nocy spały, a ja musiałam za przeproszeniem swoją mordę nadstawiać. W nocy raz tu przyszło sześciu pijanych Ruskich i dawaj, gdzie one są. A one mnie kazały mówić: pani Basiu, niech pani powie, że my gdzieś na Buczynie, czyli wieś obok, jesteśmy. I ja tak mówię. A niedługo słyszę, jak Ruskie wracają. Job twoju mać!, drą się. I to nie strach?

Przy Warszawskiej stoi siedem domów, w sześciu z nich albo mieszkają prostytutki, albo uprawiają seks, albo i jedno, i drugie. U ciotki Baśki tylko chodzą z klientem „na pokój”.

– Najpierw u niej mieszkałam i pracowałam, no nie? – opowiada Zosia. – Płaciłam gospodarzom, jak my wszystkie, pięćdziesiąt euro za tydzień. No i pięć euro od klienta. Potem wynajęłam mieszkanie gdzie indziej we wsi, a tu tylko do pracy przychodzę. Nie chcę, żeby mój syn wiedział, co robię.

– No, oni sobie nieźle na nas zarobili – rzuca znad gazety Elwira.

– Pięć euro to inaczej wycieraczkowe. Za to, że mogę z klientem do domu pójść. Kiedyś chodziłam z buta w las, a teraz już nie muszę.

Zosia macha na samochód z niemiecką rejestracją. Podnosi rękę i porusza długimi palcami. Nie wybiega na środek ulicy. Leśne prostytutki wychodzą prosto pod koła i niemal kładą się na masce.

Te sześć domów przy Warszawskiej jeszcze parę lat temu świeciło dziurawymi dachami, bo w Trzebielu bieda. Kopalnię węgla brunatnego dawno zamknęli, popadały gs-y, za drobnym handlem ludzie jeżdżą do oddalonej o pięć kilometrów Łęknicy na Manhattan – wielki bazar, niegdyś największe graniczne targowisko w Polsce, które żywi całą gminę, trzydzieści cztery wsie. Ludzie we wsi mówią, że prostytutki utrzymują nie tylko swoich gospodarzy, lecz także ich dzieci i wnuki.

Drzwi domu (nazwiemy go białym, od koloru ścian), przed którym klientów łapie Rosjanka, otwiera stara, pomarszczona kobieta. Wdowa. Nie wychodzi nawet po zakupy.

– Bo się wstydzę… Po co mam po wsi łazić? Żeby mnie się koleżanki miały pytać, czemu ja w domu dziwki trzymam? A wynająć mi pokój wolno, a co!

– Wysyła pani dziewczyny po zakupy?

– Nie, córka mi przywozi. One mi ani swat, ani brat! Dobrze płacą, mam od nich po pięćdziesiąt euro tygodniowo, a po mężu tylko siedemset złotych emerytury miesięcznie. Teraz to ja i córce pomagam.

– A ile tak lat już pani wynajmuje?

– A wie pani, co to skleroza?

Bach! Drzwi zamknięte.

Dziewczyny pojawiły się w Trzebielu około 1998 roku. Przywiózł je ukraiński mafioso, stały po motelach i lasach. Ale mafioso miał wypadek samochodowy. Zostały bez opieki i chodziły od chłopa do chłopa pytać, czy ktoś ich pod dach nie przyjmie. Najlepiej przy autostradzie. Marzena, ładna matka dwójki maluchów (trzy lata i półtora roku), miała niewiele ponad dwadzieścia lat, kiedy pierwsza z dziewczyn stanęła koło zabudowań sąsiadki z naprzeciwka (nazwijmy ten dom zielonym). Pani z zielonego domku przyjaźniła się z babcią Marzeny.

– Babciu, a co robi ta dziewczyna po drugiej stronie ulicy? – pytała Marzena.

– Mężczyzn masuje – wyjaśniła babcia.

Co niedziela cała wieś oglądała sąsiadkę na mszy w kościele, jak do komunii chodzi.

– Chorągwie podczas świąt do dziś nosi, a jej wnuczek do mszy służy.

Minęło kilka lat, babcia zmarła, a dziewczyny pewnego dnia zapukały też do Marzeny:

– Wynajmie nam pani pokój?

– Pomyślałam: czemu nie? Pieniądze się przydadzą. Tylko że u mnie są zasady. Brama musi być zamknięta, nie wolno hałasować, latać po podwórku, żeby co nie było widać, gadać głośno na temat klientów. Trzymać te dziewczyny to nie takie proste…

Marzena postanowiła, że wyremontuje starą stajnię babci. Zrobiła tam dwa pokoje z łazienką i kuchnią. Klient zatrzymuje się przed furtką domu, przechodzi przez niewielkie podwórko i już jest w dawnej stajni. Kiedy podjeżdża, trzyletnia córeczka Marzeny wpada do domu z wrzaskiem:

– Zły pan! Zły pan! – I chowa się w nogach matki.

– Tak ją nauczyłam. Jak dzieci podrosną, dziewczyn już tu nie będzie.

Marzena wie, że dzieciaki sąsiadki z zielonego domku wychowywały się razem z prostytutkami. Jak klient wchodził, to w drzwiach stała babka, matka i te dzieci: dziewczynka i chłopak, teraz w gimnazjum. Po pewnym czasie maluchy już wiedziały, który klient do której dziewczyny. Miały wtedy siedem–osiem lat. I wszystko było wspólne: łazienka, kuchnia…

– Ja bym nie wzięła dziewczyn tak, żeby z nimi żyć. – To Marzena wie na pewno. – Nie wyobrażam sobie, żeby jadły tą samą łyżką. Chociaż je lubię. To dla mnie bardziej koleżanki niż kurwy. Słyszę, jak rozmawiają ze swoimi matkami, dziećmi, czasami płaczą… Normalne kobiety. Jest mi ich żal, ale przecież ja nie jestem alfonsem, płacą tylko za wynajęcie pokoju. Nie trzymam ich tu na siłę.

– A pięć euro od klienta?

Marzena się uśmiecha: – Nie mam wyrzutów sumienia.

Prostytutki wrosły w tutejszy krajobraz. Mieszkańcy nauczyli się żyć z nimi w symbiozie. Do tego stopnia, że jeden drugiemu zazdrości.

– Kobiety ze wsi to się za te ruskie kurwy chcą pozabijać – wścieka się Baśka. – O, ta z różowego domku, nie dość, że głupia, to i głucha. Położy się spać i nic nie słyszy. O dwunastej w nocy okna pootwierane, głośno. – Baśka nie może znieść, że swój dach remontowała za pożyczkę, bo jej „kurwowego” nie wystarczyło.

W różowym domku stoją po trzy–cztery dziewczyny, razy dwieście miesięcznie to jest sześćset–osiemset euro, plus wycieraczkowe, powiedzmy skromnie pięćdziesiąt euro dziennie od dziewczyny – razem kosmiczne pieniądze. Z samej „wycieraczki” latem gospodyni może mieć około dziesięciu tysięcy złotych miesięcznie za klientów jednej tylko prostytutki (jeśli ta pracuje codziennie i ma po piętnastu chętnych). Jest o co walczyć.

Moralność wsi odezwała się tylko raz, w wiejskiej szkole. Trzebielacy mówią o tym po cichu:

– Ta młoda, co trzyma u siebie dziewczyny, przyjęła się do pracy jako nauczycielka niemieckiego. Ale długo to nie trwało, bo dzieci na pytanie rodziców, z kim mają lekcje, odpowiadały: z burdelmamą. No i zrobiła się afera. Nauczycielkę zwolnili, choć jej matka pracuje w urzędzie gminy – opowiada jeden z mieszkańców.

To o Marzenie. Rozsierdziła sąsiadów, bo kiedy stawiała stajnię, wysyłała do ludzi pisma z pytaniem, czy zgadzają się na zakład kosmetyczny.

– Podpisali, a ona tam dziwki trzyma – zżyma się Baśka. – A jaki high life! Oświetliła dom na czerwono, zielono, cała dyskoteka, żeby Niemczurów zwabiać.

Ulica Warszawska to najbogatsza i najefektowniejsza część Trzebiela. Baśka opowiada, że jak proboszcz chodzi po kolędzie, gospodynie łapią dziewczyny do domu i chowają w pokojach. Ksiądz poświęci i wyjdzie, a one już dalej stoją.

Proboszcz akurat wyjechał na kilka tygodni do sanatorium i teraz zastępuje go stary ksiądz emeryt. Nie poda nazwiska, ale zgadza się na rozmowę. Mówi, że już poznał specyfikę wsi:

– Któregoś razu machnęły na mnie takie dwie panie w lesie, to się zatrzymałem. Myślałem, że one z grzybków wracają…A że ja zawsze spowiadam każdego, to się dowiedziałem, że one nie z grzybków… To dałem im lekcję katechizmu: nie żal wam waszego człowieczeństwa? A one, że nie, bo tu więcej zarobią niż w mięsnym za ladą.

– Ksiądz wie, że mieszkańcy wsi wynajmują im pokoje w swoich domach?

– Tak, a potem do kościoła przychodzą, komunię przyjmują. Raz powiedziałem na kazaniu, że te pieniądze będą dla nich przekleństwem do czwartego pokolenia! Dwa dni potem jadę, a one nadal stoją, żadnej zmiany. – Ksiądz śmieje się krótko, ale szybko poważnieje: – Ciągle myślę, jak tu z tymi grzesznikami nawiązać kontakt. Chciałbym im dać znać, że się za nich modlimy.

Ale to nie znaczy, że dla gospodarzy żyjących z dziewczyn nie ma nic świętego. Baśka na przykład nie może przeżyć, że dziewczyny zza wschodniej granicy stoją nawet w niedzielę, zamiast dzień święty święcić.

– Polka rozumie, co znaczy ksiądz. W niedziele nie stoi. Na święta też nie. A te Ruskie po dziesięciu Niemczurów mają, mało się nie podławią! – gdera. – No i nasze dziewczyny normalnie ubrane, skromnie. A ta ruska prostytutka na polskich ziemiach, jak ona stoi ubrana?! No, to jest zgroza! Ile razy dziewczyny na policję dzwoniły, że tak nie może być, że tędy dzieci przechodzą, a jej prawie dupę widać, więc do czego to podobne! A policja odpowiada, że papiery ma w porządku i kwita.

Baśka o tutejszej policji nie ma zresztą najlepszego zdania.

– Jak jadą, to te Ruskie szybciutko do domu się chowają, okna zasłonią i tylko zza firanki lipują – mówi. – No to policja naszym dziewczynom mandaty wlepia, pięćdziesiąt złotych za zanieczyszczanie terenu. Dziewczyny mówią: „My zapłacimy, bo my na swoich drogach, ale jak wszystkie, to wszystkie – dlaczego Ruska nie płaci?”. „Bo jej w tej chwili na drodze nie ma” – mówi policja. Ja, jako policja w mundurze, nigdy bym nie wytrzymała, żeby taka mnie w konia robiła! Przecież wiedzą, że ona tu mieszka i się sprzedaje.

Okna komisariatu policji w Trzebielu wychodzą wprost na Warszawską. Ale policja nie wie nawet o wycieraczkowym. Sierżant Mirosław Kowalczyk:

– Pierwsze słyszę, że prostytutki przyjmują klientów w domach gospodarzy. Nie mam tylu policjantów, żeby każdy siedział w domu i sprawdzał, czy świadczą tam usługi seksualne. Jak przyjeżdżamy, jest czysto.

– To policja wie czy nie wie, że one tam uprawiają prostytucję?

– Wiem tylko, że stoją, że mieszkają i nic poza tym.

Wójt gminy Trzebiel Andrzej Olejniczak:

– Ja takich sygnałów nie mam.

– Wójt przymyka na to oko?

– No, nie przymykam, ale nie zajmowałem się tym tematem.

Za to ludzi we wsi życie prostytutek zajmuje na równi z innymi lokalnymi plotkami. Opowiadają o starym Niemcu, co chciał szesnastolatki, aż się nawet Baśka zdenerwowała i na niego wypięła, a potem zagroziła, że psami poszczuje. Albo o innych dziwnych wymaganiach Niemczurów. Dziewczyny opowiadają bez oporów.

– Dziś to myślałam, że jeden to tam Elwirę zabije, tak się darła – śmieje się Baśka.

– To były zapasy – mówi Elwira. – Kładzie mnie taki na łóżko i jak już ma dosyć, każe zdejmować ciuchy i łaskocze, i dopiero wtedy dostaje orgazm. A pamiętasz tego, który kazał mi szpilki założyć? – pyta.

– Ja to pamiętam jednego, co wszystkie dziewuchy z bramki pozabierał do pokoju, z pięć ich było, i wyszedł potem czerwony jak burak. A Elwira do mnie mówi: „Barbara, daj co pić, bo mi aż w gardle zaschło”.

Zosia przysłuchuje się rozmowie kobiet. Jedyne, co doda od siebie, to że Baśka traktuje ją jak własną córkę i nawet czasem popilnuje jej dziecka. Więc w tej wsi to naprawdę jest jak w rodzinie. Przed dziewiętnastą wraca do domu. Nie złapała dziś żadnego klienta. Trudno. Uśmiecha się do syna, nie otwierając ust. Nie ma trzech przednich zębów. Rano znów zapali czerwoną latarnię.

Inaczej niż w raju

Monikę Wolańską znaleziono zakrwawioną i nieprzytomną w jednym z dublińskich domów. Lekarze ratowali ją przez sześć godzin. Nie udało się. Miała trzydzieści siedem lat, dziesięcioletniego syna, magisterium z filozofii. W Polsce utrzymywała się z dorywczych prac. Drobna, rudowłosa, pełna energii i apetytu na życie. Wierzyła, że w Irlandii bez problemu zarobi na utrzymanie siebie i dziecka. Słyszała to przecież zewsząd – tak mówili w telewizji, tak pisały gazety, takie entuzjastyczne opinie czytała na internetowych forach. Przyjechała więc do Dublina. Chodziła od baru do baru, od hotelu do hotelu i odchodziła z kwitkiem. Wpadła w depresję. Jej syn i rodzice nie zobaczyli Moniki po śmierci – nie było ich stać na sprowadzenie trumny. Monikę skremowano na koszt irlandzkiego państwa, a szczątki odesłano w urnie.

– Niech ktoś wreszcie powie głośno, że nie warto poświęcać życia dla kilku marnych euro – płakała jej matka, obejmując rękami urnę.

Monika spadła z wysokiej antresoli w mieszkaniu. Do dziś toczy się śledztwo mające wyjaśnić, czy było to samobójstwo, czy nieszczęśliwy wypadek.

Wyrwanie ze środowiska, samotność, stres związany z walką o byt w obcym świecie, wreszcie depresja – te przypadłości dotyczą wielu Polaków przebywających na obczyźnie, nie tylko w Irlandii. Jednak – co podkreśla profesor Wojciech Łukowski, socjolog ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej – tych, którzy wyjechali właśnie do Irlandii, dotykają jeszcze boleśniej. Choćby dlatego, że w przypadku żadnej innej emigracji zarobkowej rzeczywistość tak boleśnie nie zderza się z mitem. Jak ktoś jedzie na saksy do Niemiec, usa czy Anglii, zwykle wie, czego się spodziewać – mycia garów w knajpie, sprzątania domów, ciężkiej pracy na budowie. A Irlandię, tego celtyckiego tygrysa Europy, jak lubi o niej pisać prasa, Polacy sobie zmitologizowali.

Dziennikarze „Polskiej Gazety”, wychodzącej od niedawna w Dublinie, opowiadają, że przyszli do nich Polacy z „superprzewodnikiem” po Irlandii, opublikowanym przez „Super Express”. Płakali i pytali, dlaczego nikt nie czekał na nich już na lotnisku, skoro pracy jest tak dużo. Konsul Małgorzata Kozik zarzuca naszym mediom, że to one zbyt optymistycznie przedstawiają Zieloną Wyspę. Konsultowała z „Super Expressem” wiele szczegółów. Prosiła, by nie przedstawiać tutejszej rzeczywistości wyłącznie w różowych barwach. A napisali, że wystarczy mieć gotówkę, nocleg i bilet powrotny. Wymowa przewodnika była nad wyraz optymistyczna: przyjeżdżajcie, Irlandia czeka! Nie ma się co martwić szczegółami, jakoś to będzie. Polacy przeczytali i przyjechali. Bez dobrej znajomości języka, z kilkunastoma euro w kieszeni i wiarą w Promised Land – krainę nadziei, nieograniczonych możliwości i perspektyw, gdzie ambitny człowiek bez problemu znajdzie pracę w swoim zawodzie za kilkakrotnie większe niż w Polsce pieniądze.

Irlandia, po Wielkiej Brytanii, stała się dla Polaków drugą ziemią obiecaną. Co miesiąc zjawia się tu około tysiąca, najczęściej młodych, nieźle wykształconych ludzi. Oficjalnie o pps – irlandzki odpowiednik polskiego nip i pesel – wystąpiły dotychczas ponad pięćdziesiąt dwa tysiące osób. Ale według szacunków polskiej ambasady w Dublinie Polaków na wyspie jest ponad sto dwadzieścia tysięcy. Większość więc pracuje na czarno albo – co równie często się zdarza – bezskutecznie szuka pracy. Studenci, absolwenci wyższych uczelni, ale też kierowcy, stolarze, budowlańcy. W samym Dublinie jest ich ponad trzydzieści pięć tysięcy.

Przyjeżdżając na Szmaragdową Wyspę, mają wielkie ambicje i jeszcze większe oczekiwania, które zderzają się z tutejszą naprawdę trudną rzeczywistością, o której nie mieli pojęcia. Wpadają w depresję, schizofrenię, alkoholizm, kradną albo próbują targnąć się na życie. Polska ambasada w Dublinie od niedawna zaczęła prowadzić statystykę samobójców. Na razie na liście znalazło się sześć nazwisk, ale jaka jest prawdziwa skala tragedii, nie sposób ocenić. Na listę trafili ci, którzy skutecznie rozstali się z życiem, nie ma na niej natomiast nieudanych prób samobójczych.

Nikt nie liczy też Polaków przebywających w irlandzkich szpitalach psychiatrycznych. Pracownicy polskiego konsulatu i dziennikarze gazety polonijnej w Dublinie twierdzą, że jest ich coraz więcej.

Potwierdza to jedyny polski ksiądz w Dublinie, salwatorianin Andrzej Pyka z kościoła St. Michan’s, traktowany jak pogotowie duchowe: wzywają go do szpitali psychiatrycznych, kiedy trafia tam niedoszły samobójca.

– W ciągu ostatnich kilku tygodni jeździłem dwanaście razy. Jeszcze częściej spotykam się z przypadkami „zwyczajnych” załamań nerwowych i depresji.

Łukasz Kostrzewa z Dolnego Śląska, dwudziestosiedmioletni historyk zaraz po studiach, marzył, że tu zarobi, wesprze niezamożnych rodziców, obkupi się, ubierze. Pracy miało być tyle, że tylko przebierać w ofertach. Zresztą jego koledzy już tam byli. Nie sądził więc, że jedzie w ciemno: znał trochę język, noi w Gorey była już jego dziewczyna, we dwoje miało być łatwiej.

– Ale okazało się, że z moim kulawym angielskim mogłem tylko robić kanapki za sześć euro za godzinę, gdy minimalna stawka w Irlandii to 7,65. A ja skończyłem studia i nie chciałem być wołem roboczym. Żyłem w stresie – opowiada.

Ma dzikie, rozbiegane spojrzenie i drżący głos. Mówi, że potem było jeszcze gorzej – zostawiła go dziewczyna, stracił mieszkanie i pracę. Miał omamy, bał się ludzi na ulicy, szczególnie Polaków. Trafił do szpitala psychiatrycznego w Wexford: depresja, skrajne wyczerpanie nerwowe, początek schizofrenii.

Moda na Irlandię – by nie powiedzieć: irlandzka gorączka – zaczęła się w maju 2004 roku, po wstąpieniu Polski do Unii. Zresztą nie bez powodów – ten kraj, w przeciwieństwie do innych członków ue, nie stawiał przed Polakami barier na rynku pracy, przedstawiciele tamtejszych firm sami przeczesywali Polskę w poszukiwaniu fachowców, a na kolumnach ogłoszeniowych „praca” w niektórych dziennikach wydzielono specjalne sekcje dotyczące pracy w Irlandii.

Ale jeszcze przed rokiem – co podkreśla Izabela Grabowska, pracownik naukowy Ośrodka Badań nad Migracjami Instytutu Studiów Społecznych uw – o pracę w Irlandii było o wiele łatwiej niż dziś. Bo ilu zarobkowych emigrantów może przyjąć niespełna czteromilionowe państwo?

Poza tym Polacy nie zdają sobie sprawy z wysokich kosztów utrzymania, jadą głównie do Dublina, który jest przepełniony, a ceny wynajmu mieszkań wciąż rosną i coraz trudniej o pracę.

Agata Poleska, dwudziestodwuletnia blondynka o artystycznej duszy, już po raz siódmy próbowała odebrać sobie życie. W szpitalu w Galway dość już mają szalonej Polki, która garściami łyka psychotropy. Po ostatnim odtruciu zapowiedziano jej, że jak znowu się nafaszeruje, zamkną ją w szpitalu psychiatrycznym albo deportują do Polski.

– Agata przerwała w kraju studia na kulturoznawstwie, bo myślała, że tu zostanie artystką i skończy sztuki plastyczne. Za wysoko postawiła poprzeczkę – mówi jej koleżanka Anna Kobus.

I u niej – jak u Łukasza – ambicja i delikatna psychika pokaleczyły się o irlandzkie realia. Zamiast tworzyć, stoi za barem w Galway i leje piwo w kufle. Do Polski wracać nie chce, bo to by oznaczało pożegnanie z marzeniami, pogodzenie się z perspektywą, że – w najlepszym przypadku – będzie uczyła rysunków dzieci w szkole. Więc trzyma się tego baru, ale czasem ziemia usuwa się jej spod nóg. A najgorsze, że nie ma za bardzo do kogo zwrócić się o pomoc. Do znajomych Irlandczyków? Nie zrozumieją. Do Polaków? Każdy ma swoje problemy. Łukaszowi, gdy wpadł w tarapaty, wydawało się, że poratują go koledzy ze studiów. Okazało się jednak, że silne więzi koleżeńskie zniszczyła walka o przetrwanie. Każdy myślał o sobie.

Czasem właśnie to potworne poczucie wyobcowania skłania ludzi do desperackich kroków. Poddublińskie Newbridge. Jeszcze przed czterema laty żyło tu dziesięciu Polaków. Dziś stanowią połowę mieszkańców tego trzydziestotysięcznego miasteczka. Tutaj mieszkał Mariusz Kotlarski (po wyższych studiach, romantyk, niepijący). Miał pracę. W dniu, kiedy zacisnął sobie pętlę na szyi, na jego bankowym koncie znajdowało się sześć tysięcy euro. Ale nie mógł sobie znaleźć miejsca w obcym kraju, znieść docinków Irlandczyków, którzy jakoś nie odwzajemniają tej naszej polskiej miłości do nich. Był też przemęczony pracą na nocnej zmianie, zestresowany.

W sierpniową noc zadzwonił do znajomego, Mariana Rokickiego, kierowcy ciężarówki. Rokicki nie zdążył odebrać telefonu, ale coś go tknęło, bo już od jakiegoś czasu Mariusz zachowywał się dziwnie: był rozkojarzony, zamknięty w sobie. Pojechał do niego do domu.

– Wpadłem do pokoju i zobaczyłem go wiszącego przy schodach. Podniosłem i przeciąłem sznur.

Uratował go w ostatniej chwili – pętla była profesjonalnym węzłem żeglarskim, bo Mariusz szkolił się na sternika. O tym, co zaszło, Rokicki nie powiadomił policji, nie wezwał też pogotowia.

Mariusz jest kolejnym przypadkiem z ciemnej liczby przegranych. Kolega kupił mu bilet do Polski. Stewardesom powiedział, że będą miały na pokładzie niedoszłego samobójcę, żeby na niego uważały. W Polsce Mariusz leczy się w szpitalu psychiatrycznym. I zastanawia się, co by z nim było, gdyby nie Rokicki.

Bo na pomoc instytucjonalną Polacy w Irlandii nie mają co liczyć. W polskiej ambasadzie jest tylko jeden konsul i na rozmowę z nim trzeba czekać dwa miesiące. Kiedy rodzina Łukasza Kostrzewy dowiedziała się o jego chorobie, poprosiła ambasadę o zapewnienie mu powrotu do kraju. Ambasada odmówiła. Przysłali tylko tłumacza do szpitala. Szczęście w nieszczęściu, że władze hrabstwa Wexford zaproponowały Łukaszowi opłacenie biletu do Polski. Do samolotu wsiadło z nim trzech sanitariuszy – taki był warunek lekarzy.

W załatwieniu kremacji zwłok Moniki Wolańskiej na koszt państwa irlandzkiego konsulat również nie pomógł.

– Zrobili to jej przyjaciele – kwituje matka zmarłej.

Niektórym rodzinom w tej trudnej sytuacji przychodzi z pomocą irlandzki pracodawca. Sprowadzenie zwłok z Irlandii do Polski kosztuje ponad cztery tysięcy euro, kremacja – tysiąc dwieście.

Polacy najczęściej się wieszają, a policja znajduje przy nich tylko dokumenty albo bagaż. Bywa, że nie wiadomo nawet, skąd pochodzą. Ostatnio jeden z naszych rodaków zidentyfikował zwłoki innego Polaka. Powiedział policjantom, że denat pochodzi z jego miejscowości, ale nie potrafił (a może nie chciał) podać nazwiska. Nieżyjący chłopak miał około dwudziestu jeden lat. Do dziś figuruje jako nn. Nikt go nie szuka.

– Czuję bezsilność wobec tego, co się dzieje – przyznaje konsul Małgorzata Kozik. – Jestem w Irlandii sama na ponad pół miliona Polaków. Prosiłam polskie ministerstwo o dodatkową osobę z uprawnieniami konsularnymi, bo przecież muszę osobiście podpisać każdy papierek. I obiecano, że ktoś taki dojedzie. Wciąż czekam.

Opowiada, że wielu Polaków w depresji zaczyna pić, awanturuje się potem na ulicach, wybija szyby, kradnie w supermarketach. Jeśli nie mają stałego miejsca zamieszkania, lądują w areszcie i tam czekają na sprawę sądową.

– Pomagam im jakoś przetrwać ten stres, tłumaczę po kolei wszystkie procedury – mówi konsul. – Ale wiem, że po tym wszystkim, zamiast wrócić do kraju, pójdą po jedzenie i ubranie do organizacji charytatywnych.

Do samego tylko Cappuchin Day Centre w Dublinie, gdzie pomaga się bezdomnym i bezrobotnym Irlandczykom, przychodzi dziennie od dwudziestu do sześćdziesięciu Polaków. Brat Kevin Crowley, kapucyn, który prowadzi tę placówkę, nie może się nadziwić, że w większości to młodzież. Bez zawodu, ale i bez życiowego doświadczenia, zwłaszcza nieprzygotowana psychicznie na bariery, które trzeba pokonywać. Ksiądz Andrzej Pyka opowiada o swoim ostatnim „pacjencie”, którego jeździł odwiedzać w psychiatryku. Miał dwadzieścia lat, a w Polsce żonę i dwoje dzieci. Ze swoich zarobków utrzymywał całą rodzinę. Nie dawał rady, załamał się.

– Nie wiem, czy dzisiaj żyje. – Kapłan rozkłada ramiona w geście bezradności.

Izolda Polak, dziewiętnastoletnia studentka anglistyki na Uniwersytecie Warszawskim, pojechała do Irlandii w lipcu, chciała przez wakacje zarobić na studia. Pracę w kawiarence w centrum handlowym Dublina znalazła nawet szybko, bo po dziesięciu dniach. Ale radość trwała krótko, bo po trzech tygodniach zwolniono ją bez podania przyczyny.

– Po prostu pewnego dnia powiedziano mi, że jutro mam wolne i że zadzwonią, kiedy mam przyjść do pracy – opowiada.

Na telefon czekała trzy tygodnie, aż ktoś ją uświadomił, że nie ma sensu, że pracodawcy często tak robią, żeby nie płacić pracownikowi. Nowej pracy już nie znalazła. Siedziała i płakała, przetrwać pomagały telefony do mamy i wizyty w polskim kościele St. Michan’s przy Church Street. Wreszcie zdecydowała się wrócić.

– Przed samym wyjazdem byłam na polskiej mszy, ksiądz mówił, że wielu młodych ludzi nie potrafi sobie poradzić z trudną sytuacją i popełnia samobójstwo – opowiada Izolda.

Ksiądz Andrzej Pyka z ambony stara się przemówić do rozsądku emigrantom zarobkowym. We mszy co niedziela bierze udział około tysiąca Polaków.

– Wydaje im się, że na Szmaragdową Wyspę warto przyjechać, bo tu się wszystko dostaje za darmo – mówi z goryczą. – Tymczasem nie można żyć w Irlandii jak Mały Książę, który śpiewał: „W nierealny wierzę świat, świat, którego nie ma”.

Ostatnio przyszła do niego grupa Polaków.

– Nie chce nam się żyć, usłyszałem. Dlaczego? Bo śpimy w Phoenix Park, nie mamy pracy, mieszkania, nie znamy języka. Ja na to z ambony: ludzie, podzielcie się, może ktoś ma wolną chatę. Przecież ja ich wszystkich nie będę kąpał w domu! A potem słyszę, że ktoś znów próbował się zabić. Wracajcie do domu, do rodzin! Tak krzyczę na nich. Nie warto umierać dla pieniędzy.

To nie ja byłam „Ewą”

Rozstanie

Wacława Pindelska jest o rok młodsza od kamienicy, w której mieszka. Kamienica stoi we Wrocławiu, a nad jej bramą wygrawerowano datę: 1907. Będą się obie równolegle starzeć. Przeżyją najpierw jedną, potem drugą wojnę światową. Ta druga wyrwie z kamienicy wszystkie okna i drzwi, naruszy ściany, a wokół pozostawi mnóstwo amunicji. Wtedy Wacława w niej zamieszka. Granatami nauczą się bawić jej dzieci: Tomek (starszy, flegmatyk) i Tadek (młodszy, choleryk). „Otwierać gęby, bo wam uszy popękają!” – wrzasną niejeden raz ich nastoletni koledzy i łup! granaty do ogniska. Ale zabawa!

*

Kiedy synowie Wacławy posiwieją i rozwiodą się, wrócą do kamienicy, do matki. Tomek i Tadek nigdy nie oddadzą jej do domu opieki. Nawet im to nie przyjdzie do głowy. Na balkonie będzie z czasem wyglądała jak porcelanowa figurka ucięta wpół: skurczona na wózku inwalidzkim, siwowłosa, niby dmuchawiec wśród doniczek z kwiatami. Mama, mamuńka – powtarzali synowie. Pochylała się nad książkami, a oczy uparcie śledziły każdą literę. Wacława, przedwojenna nauczycielka, ćwiczyła wzrok na dyktandach dziewczynek z wielkimi, białymi kokardami i chłopców w przykrótkich garniturkach. Naszej szkolnej mamuni – pisali jej potem w albumie. Rok 1935, Warszawa. Fryzura na Smosarską, modny kapelusik, uśmiech w oczach mężczyzny u boku. Rok 1937 – biały welon, wysoko drapowany nad czołem. Rok 1941 – mały nagrobek z napisem „Isia”. Na starość Wacława nie wróci do tego albumu. Ale zdjęcie czteroletniej dziewczynki będzie stało latami na jej nocnej szafce. Tadeusz wspomina, że mama całe życie za nią płakała: „Moja córeńka”.

– Nawet gdy już była na wózku inwalidzkim, kazała się wieźć do Radomia na jej grób. No to zawieźliśmy. Bardzo dzielnie zniosła podróż. Miała wtedy dziewięćdziesiąt pięć lat.

*

Tadeusz ma sześćdziesiąt sześć lat, fizjonomię boksera, jest porywczy, wyrzuca słowa bez miejsca na oddech. Dwa lata starszy Tomasz bardziej słucha, niż mówi. W kamienicy na drugim piętrze codziennie, przez niemal dziesięć lat, opiekowali się matką według ustalonego rytuału. Ona wyznaczała rytm dnia. Budziła się o piątej rano, czasem o szóstej, a bywało, że i o dziesiątej. Gdy tylko zawołała, Tadek biegł do jej pokoju, a Tomek do kuchni. Jeden pomagał wstać, ubrać się, umyć, drugi robił śniadanie. Mama wszystko lubiła: zupę mleczną, kanapki. Sadzali ją na wózek, bo śniadanie zawsze jadła przy stole w kuchni. Najpierw jeszcze wkładała sztuczną szczękę i gryzła. Potem już wszystko musiało być miękkie. Trzeba było uważać, żeby się nie udławiła. Po śniadaniu Tadeusz włączał jej telewizor, a Tomasz zabierał się za obiad. Oj, mama to pysznie gotowała! Kapuśniak, pomidorową, kartoflankę, kotlety, a jakie robiła serniki i babki! Starszy syn od niej nauczył się kucharzyć.

Kiedy już przestała chodzić, podczas długich wieczorów synowie wspominali z nią swoje dzieciństwo. Zabawy w leju po bombie czy podziemnym, poniemieckim szpitalu. Wojna trwała tam nadal – na kamienie. Barykady budowało się tygodniami. Przyczółki, stanowiska, ulica przeciw ulicy. Matka pracowała wtedy całymi dniami. Domyślała się ich zabaw z bronią. Drżała podczas każdego wybuchu. Kilku smarkaczy zginęło. Swoim synom wypchała szmatami pończochę, żeby grali w piłkę, ale Tomek się zbytnio nie palił. Któregoś dnia przydźwigali do domu granaty. Wepchnęli pod sofkę, żeby matka nie zauważyła.

– Potem obie z babcią na tej sofce siedziały, a my w gatki robiliśmy, żeby nic nie wybuchło.

Uczyć się nie chcieli, chociaż matka obu posłała do szkoły muzycznej. Sama uwielbiała grać na skrzypcach. Ale zamiast menuetów Tadek grał booggie, a Tomek najchętniej popularne przeboje. W tamtym czasie ojciec siedział w stalinowskim więzieniu. Zapamiętali, że mama sprzedała z domu wszystkie antyki, żeby było na paczki. Ojciec palił, a papierosy kosztowały. Ciągle mówił do żony Wacuchna, ale gdy wyszedł po jedenastu latach, jego oczy były prawie ślepe, a uśmiech został mu tylko na starych fotografiach. Lekarze musieli wszczepić ojcu rozrusznik serca. Próbował jednak trzymać synów twardą ręką. Przed wojną był dyrektorem banku, chciał, żeby się kształcili.

Tadeusz: – A myśmy tylko rozrabiali. Gdy na okres miałem dwie dwóje, to mama kłusem z wywiadówki wyprzedzała ojca i: „Tadek, uciekaj z domu, bo dowiedział się, że masz dwóje!”.To ja na palcach, po cichu, na strych. Potem czekałem do wieczora, póki matka nie krzyknęła: „Tadek, wracaj! Ojciec już śpi”.

Tomka ojciec posłał do szkoły leśnej. Za niedługo patrzy: ktoś puka, a to syn stoi z walizeczką. Uciekł po czterech dniach.

*

Ojciec nie doczekał późnej starości, zmarł na serce. Wacuchna przeżyła bez niego prawie trzydzieści lat. Osiągnął jednak pewien sukces: na starość synowie będą grali matce na klawiszach. Zwłaszcza Tomek, który przez długie lata zarabiał na dancingach i weselach. Po jednej z knajp odziedziczył kelnerkę. Wacławie urodziła się wnuczka. Ale kelnerka została bufetową i powiało jej wielkim światem. Drugi raz Tomek się nie ożenił. Chociaż ma jeszcze syna z innego związku, wrócił do kamienicy. – Kto nie słucha ojca, matki, ten słucha psiej skóry, najmądrzejsze powiedzenie – chrypi Tadeusz, wspominając, jak matka płakała, kiedy sam brał ślub. Był taksówkarzem. Żona jak królewna Śnieżka, ale tylko paznokcie malowała. Rozwiódł się, ma z nią córkę. Nie utrzymują kontaktów. Matka wiedziała, że nic z tego małżeństwa nie będzie. Znała się na ludziach. Jako nauczycielka wychowała kilka pokoleń. Przed wojną, w czasie wojny i po niej. W sześćdziesiąta piątą rocznicę swojego powstania Tajna Organizacja Nauczycielska podarowała jej tabliczkę ze słowami księdza Tischnera:„Wychowują ci, co mają nadzieję”. Długie lata uczyła dzieci trudne i upośledzone.

– Była znakomitym fachowcem – wspominają ją w Związku Nauczycielstwa Polskiego we Wrocławiu.

Gdy miała osiemdziesiąt lat, to jeszcze o laseczce dreptała do szkoły specjalnej, bo w świetlicy pracowała na pół etatu.

*

Aż w końcu nadszedł ten dzień. Wigilia. Wacława nie wstała od stołu. Synowie kupili wózek inwalidzki. Ale na nim też nie usiedziała w miejscu. – Kursowała ciągle po domu. Mówię: „Mamo, poleż sobie, odpocznij”, gdzie tam! – opowiada Tadeusz. – Długo była w bardzo dobrej kondycji psychicznej. Miała świetną pamięć. Jeździliśmy na grzyby, mama auta pilnowała, a my szliśmy w las. „Mamunia, mówiłem, jakby co, lachę i lej, gdyby cię kto zaczepiał! Trąb, krzycz, a my przylecimy”.

Przez całe dziesięciolecia żywo interesowała się polityką. Dużo czytała, oglądała filmy, śledziła seriale. Pięknie jeździła na łyżwach i bardzo lubiła tańczyć. Kiedyś jej pokój był salonem, przez który przewijały się sylwestrowe korowody. Tadek, będąc kawalerem, jeździł z mamą na wczasy do Dusznik-Zdroju. Tańczyli do upadłego. Mama potrafiła rozruszać całą salę. Mówiła: „Co jest? Czemu wszyscy tak siedzą z nosem w sałatce? Tadek, do pianina!”. I Tadek grał, a za godzinę ludzie łączyli stoliki.

Wózka zaczęła używać, gdy dobiła dziewięćdziesiątki. Potem z roku na rok było coraz gorzej. Choroba zwyrodnieniowa powykręcała jej stawy w kolanach i dłoniach. Brała blokady, żeby nie bolało, ale z czasem zastrzyki przestały działać. Najgorszy był dzień, kiedy spadła z wózka i złamała nogę. W podeszłym wieku nic już nie chce się zrastać. Nic się nie goi. Tomasz wtedy zasnął, a Tadeusz był w swoim pokoju. Nagle usłyszeli rumor. Przybiegli natychmiast i posadzili matkę na wózek, ale złamania nie zauważyli. Parę razy już tak spadała, choć zasłaniali łóżko krzesłami. Tym razem po paru dniach zaczęła tracić apetyt. Synowie postanowili zawieźć ją na prześwietlenie. Znieśli na wózku, bo w budynku nie ma windy. Przed laty chodzili po sąsiadach, żeby – w imieniu wspólnoty – wystąpić o zgodę na budowę dźwigu. Ale wspólnota się nie zgodziła. Tadeusz do dziś jest wściekły:

– Do takiej jednej mówię: „Zobaczysz, Maryśka, kiedyś będziesz stara. No i przyszła niedawno, żeby o windę prosić, to ją do wszystkich diabłów posłałem”.

Starość była dla lokatorów przezroczysta. Jak Wacława w sklepie. Nie obowiązywała jej kolejka, ale musiała się legitymować ze swojego wieku.

*

Kiedy skończyła sto lat, odwiedził ją pracownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Czyściuteńko, chochle, przyprawy, widelce na swoim miejscu. Stulatka uczesana, umyta. Synowie nigdy nie zwrócili się do opieki po pomoc: – Bośmy wiedzieli, jak ona wygląda. U Basi na przykład, maminej siostrzenicy. Przyszła opiekunka na parę minut, pomieszała kaszkę na gazie, powarczała odkurzaczem i poszła. I pięćset złotych co miesiąc na to szło. Nas nie było stać, bo tysiąc złotych opłat na samo mieszkanie wydajemy.

Matka nie mogła już wchodzić do wanny, więc radzili sobie, podkładając folię na łóżku. Ciepłą wodą i mydłem próbowali dotrzeć w najodleglejsze miejsca. Krzyczała. Bolało ją złamanie. Gdy ból się uspokajał, przesadzali mamę na wózek. Było ciężko. Bo trzeba starego człowieka umiejętnie chwycić. Ciało ma jak watę, jak kwiatek. Potem przebierali pościel, jeśli zabrudziła prześcieradło. Stary człowiek nie czuje, że sika, ale wstydzi się tego, co zrobił. Może gdyby Isi nie zabrała gruźlica, tego wstydu byłoby mniej? Na koniec smarowali ją mazidłami na odparzenia.

Tomek siadał do klawiszy i grał. Przeżywał, że matka powoli odchodzi. Najpierw nie może wstać od stołu, potem jeździ na wózku, wreszcie słabnie… Leje się przez ręce.

Nie ma nic gorszego, niż patrzeć, jak ukochany człowiek gaśnie.

*

W końcu synowie przestali zapraszać do domu fryzjerkę, która długie lata dbała o włosy mamy. W hurtowni kupili pampersy. Pierwsze zrywała, bo nie wiedziała, co to takiego. Jeszcze prezydent miasta zdążył wysłać do niej delegację zbowid z miodem pitnym. Sto lat! Sto lat! I przyznać podwójną emeryturę.

Tadeusz na to:

– Ale jak trzeba było mamie dać zastrzyki, takie w brzuch, to nie było chętnych. Tomek musiał robić. Dla służby zdrowia, jak człowiek taki stary, to można go sobie odpuścić.

„A gdzie Stefan, ojciec wasz?” – zaczęła w końcu pytać.

„A dlaczego moja mama nie przychodzi? Mamo! Mamo!”. „Nie krzycz, babcia była, jak spałaś” – synowie oszukiwali matkę. Bo wszystkich, których kochała, dawno zabrakło. A Wacława mówiła o nich, jakby tu byli wczoraj. Jej świat cofnął się nagle o pół wieku i tam już pozostała. Tadek kłamał, głaskał, uspokajał. Uśmiechała się i płakała na przemian.

Któregoś dnia słabiej się poczuła. Pogotowie zabrało ją do szpitala. Tam pewien lekarz grzecznie zwrócił uwagę, że Wacława ma za długie paznokcie i powinni byli je obciąć. Tadeusz nieraz próbował, ale krzyczała, bała się. Stali więc zawstydzeni nad szpitalnym łóżkiem. Mamuńka, jedz zupę. Była coraz chudsza. Mówiła, że nie chce umierać, że Pan Bóg nie powinien zabierać dzieciom matek.

Kiedyś taka była podobna do Smosarskiej. A teraz twarz na szpitalnej poduszce odbita jak papier. Zniekształcona. Obca. W końcu postanowiła umrzeć. Odmawiała jedzenia. Synowie próbowali karmić ją strzykawkami. Wypluwała. Jeszcze zdążyli kupić jej nową koszulę.

*

Dawno naszykowała sobie wszystko do trumny. Czarną sukienkę, pantofle. Zadzwonił telefon. Tadek jak zwierzę wyczuł, że umarła. „Przyjedźcie, panowie, jutro zabrać panią Wacławę”. Wzięli więc ze sobą biały sweterek, który bardzo lubiła. Gdyby wiedzieli, że po śmierci jest jakieś inne życie, to wszystko by jej dali. Zegar na przykład. Ze stalinowskiej pożogi niewiele mebli się zachowało, ale mama nigdy nie sprzedała starego zegara. Uwielbiała obserwować, jak upływa czas. Tyk, tyk, chodziło wahadło.

– Skoro umarła, to więcej zegara nie nakręciłem. Bo po co, prawda, Tomek? Nie ma już nikogo, kto by patrzył.

Wacława Pindelska zmarła 20 listopada 2009 roku w wieku stu jeden lat.

To nie ja byłam „Ewą”

Esbek żałuje, że w ogóle ją spotkał. Ale ona była taka miła i zaprosiła na kawę. I miała cukier.

*

Jest 9 listopada 2012 roku, sala Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa. Od ich pierwszego spotkania minęło dwadzieścia dziewięć lat. Teraz siedzą naprzeciw siebie: drobny mężczyzna z twarzą pooraną bruzdami i ciemnowłosa kobieta, rozżalona i wściekła tak, że nawet nie próbuje zachowywać pozorów dyplomacji.

– Wysoki Sądzie – mówi dopuszczona do głosu. – Działalność tego pana zniszczyła moje dobre imię. Od kilku lat nie mam pracy, wpadłam w depresję, śpię po dwie godziny dziennie. Dwa razy byłam w szpitalu. Odsunęli się ode mnie wszyscy. Przestały nawet przychodzić maile i kartki na święta. Nie dzwonią telefony. Ten człowiek wytworzył wokół mnie pustkę. Skrzywdził mnie. I chcę, żeby został za to ukarany.

Mężczyzna w tym czasie nerwowo popija wodę z plastikowej butelki. Odkręca korek. Zakręca. Jego pełnomocnik mecenas Zofia Adamowicz podnosi się z ławki:

– Rozumiem emocjonalny charakter wystąpienia oskarżycielki, ale to, co pisał mój klient, nie ma nawet rangi dokumentu i nie stanowi dowodu w świetle prawa. Nie widzę podstaw do wniesienia oskarżenia.

Sąd zarządza piętnaście minut przerwy.

Telefon

Z teczki sb: „Na rozmowę z hk umówię się telefonicznie (posiadam nr telefonu do miejsca zamieszkania), ewentualnie zostaną wykorzystane możliwości Wydziału Paszportów msw (wręczenie paszportu i rozmowa). Gdyby hk jako miejsce rozmowy zaproponowała swoje mieszkanie, propozycja ta zostanie wykorzystana przy zachowaniu wymogów pracy operacyjnej, tj. swobody i konspiracji spotkania i rozmowy. Pretekstem do nawiązania rozmowy będzie kolejny wyjazd w/w do Danii”. Październik 1983 roku. Hanka Kamecka-Petersen, lat wówczas trzydzieści pięć, mieszkała przy ulicy Gwiaździstej na warszawskich Bielanach. Potężny szesnastopiętrowy blok, trzy pokoje z kuchnią, angielskie tapety, antyki. Dobrze jej się powodziło. Artystka plastyk po łódzkiej asp, robiła biżuterię, unikatowe ciuchy, pracowała w filmie, teatrze i w telewizji. Na brak pieniędzy nie narzekała. Dwa lata wcześniej, w kwietniu 1981 roku, powtórnie wyszła za mąż, za Duńczyka Petera Stillinga Petersena. Poznali się w Danii, na przyjęciu. Koleżanka Hanki obchodziła rocznicę ślubu. Małżonkowie widywali się kilka razy w roku, bo najpierw dwa lata stanu wojennego, a potem kłopoty z uzyskaniem paszportu w Polsce nie ułatwiały im życia. Hanka starała się o kolejne pozwolenie na wyjazd dla siebie i czteroletniej Natalki (córki z pierwszego małżeństwa). Kiedy je dostała, były mąż złożył odwołanie. Nie chciał dziecka wypuścić za granicę. Hanka wiedziała, że kolejna sprawa potrwa, więc postanowiła wyjechać sama, a córkę zostawić z rodzicami. Zamierzała zrobić w Danii porządne zakupy (Polska wszystko wtedy wydzielała na kartki) i wrócić z Peterem do Warszawy.

Wtedy zadzwonił telefon:

– Dzień dobry, nazywam się Marian Białas i dzwonię z biura paszportowego. Złożyła pani wniosek o paszport…

– No tak – Hanka na to.

– Bo mamy tu pewne wątpliwości i musi je pani wyjaśnić…

– Przyjadę jutro do biura.

– Oj nie, wie pani, ja tutaj mam taki mały remoncik… Umówmy się w kawiarni.

Odmówiła.

– To ja do pani przyjdę. W środę o jedenastej.

Hanka poczuła, że w jej życiu zaczyna dziać się coś niedobrego.

Z teczki sb: „Przed przystąpieniem do zasadniczej rozmowy będę dążyć do stworzenia miłej towarzyskiej rozmowy, zamienię kilka zdań o charakterze ogólnym dotyczących dnia codziennego. Pozyskania dokonam na zasadzie dobrowolności i lojalności obywatelskiej oraz współodpowiedzialności za bezpieczeństwo kraju, przy późniejszym zastosowaniu określonych bodźców materialnych i pomocy w załatwieniu pewnych spraw osobistych”.

O umówionej porze Hanka otworzyła drzwi mieszkania na Gwiaździstej. Stał w nich niewysoki, szczupły mężczyzna w garniturze. Mógł mieć tyle lat, co ona, no, może niewiele więcej. Pierwsze, co zrobił, jak wszedł do mieszkania, to zdjął buty. Hanka na wiele lat zapamięta jego beżowe, sprane skarpetki.

Od razu przeszedł do rzeczy:

– Pani Haniu, pani ma kłopoty, więc my pani pomożemy, jak pani nam pomoże.

Wzruszyła ramionami.

– Ja żadnych kłopotów nie mam! O co panu chodzi?

– Jak to nie? Ma pani kłopoty z wywiezieniem dziecka.

– Ale ja nie chcę wywieźć dziecka! Chcę tylko czasem wyjechać z córką za granicę i wrócić.

– A my jesteśmy gotowi dać pani paszport, jak pani nam pomoże.

Hanka, będąc w Paryżu, pochłonęła mnóstwo numerów paryskiej „Kultury”. W jednym z nich opublikowano instrukcję, czego nie wolno robić, bo sb złapie na wędkę. I już wiedziała, o co chodzi.

– Nie, ja wam nie pomogę.

Hanna Kamecka-Petersen wspomina dziś: – Moja córka była malutka, miała cztery latka i od razu wlazła mu na kolana:„Wujek, wujek!”. A wujek esbek mówi do niej tak: „Jaka ty ładna dziewczynka jesteś! Ja cię chyba zabiorę, mama będzie płakać”. I patrzył na mnie znacząco. Serce zaczęło mi walić jak oszalałe. Ale odpowiedziałam: „Niech pan zabiera, baba z wozu, koniom lżej! Pan wie, jak ciężko jest samotnej kobiecie z dzieckiem?”.

Marian Białas cierpliwie drążył dalej:

– Wie pani, bo my możemy pani wiele rzeczy załatwić. Pani pracowała w teatrze?

– Pracowałam.

– Ale już pani nie pracuje. Załatwimy. Teatr Polski, co pani na to? Robiła pani biżuterię w srebrze, a dlaczego już pani nie robi?

– No bo nie mogę dostać przydziału srebra.

– Załatwimy.

Hanna Kamecka-Petersen: – Miałam wtedy grundiga na kasety. Od sąsiadów pożyczyłam duży mikrofon na statywie i postanowiłam esbeka nagrać. To były takie czasy, że jak urzędnik dzwonił do obywatela i nakłaniał do spotkania, to nie wróżyło to nic dobrego. Chciałam mieć dowód, że nie poszłam na żaden układ z władzą. Człowiek był młody, lekkomyślny, więc myślał: „Będzie co pokazywać innym, w jaki sposób sb werbuje ludzi do współpracy”.

Kolega Hanki:

– Zwariowałaś?! Jak to zrobisz, pójdziesz siedzieć!

Jego szkolny kumpel, który pracował jako szyfrant w msz, ostrzegał, żeby nie nagrywała, bo to jest niebezpieczne. Ale Hanka się uparła. Jedyny problem był w tym, że musiała zrobić dziurę w ścianie, żeby przepchnąć kabel i urządzenia połączyć. Ale złamała trzy wiertła i dziury nie wywierciła, więc w desperacji postawiła mikrofon demonstracyjnie na komodzie.

– Niech pan się odwróci – powiedziała.

Marian Białas odwrócił się i podskoczył jak oparzony.

– Pani to nagrywa?!

Wyszedł szybko, ale na stoliku prócz niedopitej kawy zostawił wieczne pióro. Jeszcze tego samego dnia zadzwonił i aksamitnym głosem zapytał:

– Jak się udało nagranie?

– Nie nagrywałam – zgodnie z prawdą powiedziała Hanka.

– Chętnie bym posłuchał… Właśnie oglądam pani zdjęcia. Pani się tak strasznie zmienia… Tak czy siak, zostawiłem pióro. Będę musiał raz jeszcze się z panią spotkać.

Zobowiązanie

Hanka zabiera córkę z przedszkola i oddaje pod opiekę rodzicom. Potraktowała słowa esbeka poważnie i wystraszyła się, że zabiorą jej dziecko. Z teczki sb: „Bardzo dobra prezencja, swobodny sposób bycia. Posiada dużą łatwość w nawiązywaniu kontaktów towarzyskich. Nie ma trudności w formułowaniu spostrzeżeń na piśmie, pali papierosy, alkohol pije w małych ilościach, lepsze gatunki. Jest wesołego usposobienia. W rozmowie nie przejawia zdenerwowania, brak w jej zachowaniu gwałtownych reakcji, wypowiedzi jej są wyważone i kontrolowane. Bardzo dba o swój wygląd zewnętrzny, lubi nowości w tym względzie. Jej stosunek do naszego aparatu i naszych potrzeb jest poprawny. Jest zwolenniczką społeczeństwa zdyscyplinowanego. Deklaruje się patriotką (werbalnie). W przyszłości może być dobrym osobowym źródłem informacji”.

W następną październikową środę Hanka znów otwiera drzwi Marianowi Białasowi. Stara się być miła. Rodzice, żoliborska inteligencja, nauczyli ją kultury.

– Jestem rozżalony, że nie chce pani współpracować. Nicz paszportu nie będzie – mówi łagodnie esbek.

– Jestem zaradna, poradzę sobie. Sama załatwię ten paszport – odparowuje Hanka. Matka nauczyła ją, żeby miała odwagę zawsze mówić prawdę.

– Tyle czasu mi pani poświęciła, to ja przyjdę za tydzień i pójdziemy razem do paszportówki. Nie mogę pozwolić, żeby stała pani w takich kolejkach. A na razie dam pani karteczkę i podyktuję, co napisać. Niech pani podpisze, że utrzyma nasze spotkania w tajemnicy, bo mój szef mnie zabije.

– Niczego nie podpiszę – upiera się Hanka.

I mężczyzna kolejny raz odchodzi z kwitkiem. Przyjdzie raz jeszcze, myśląc, że Hance nie uda się załatwić paszportu.

Hanna Kamecka-Petersen: – A ja stanęłam po raz kolejny w komendzie w kolejce po paszport. Tym razem weszłam i mówię: „Towarzysz Marian Białas miał przyjść ze mną po ten paszport, ale nie mógł. Prosił, żeby pani wydała”.

Urzędniczka od razu sięgnęła do dokumentów.

Hanna Petersen wróciła do domu, paszport do komódki, a wujek esbek:

– Och, pani Haniu, no przykro mi, jeszcze dzisiaj nie pojedziemy po pani paszport…

– Niech pan się nie przejmuje – na to ona ze słodyczą. – Ale kawy się pan napije?

– Z panią bardzo chętnie.

Kawę wypił, a Hanka mu paszportem o stół. Złapał, zaczął otwierać.

– Jak pani to zrobiła!?

– A teraz tam są drzwi, proszę wyjść.

I need you

Hanka z Peterem, swoim mężem, umówili się, że jak cokolwiek złego się zdarzy, to przez telefon któreś z nich będzie mówiło kilka razy: „I need you, I miss you” (potrzebuję cię, tęsknię za tobą). Na szesnastopiętrowy blok pozwolenie na posiadanie telefonu dostały tylko dwie osoby, w tym Hanka. I to bez żadnych łapówek. Bała się, że jest na podsłuchu. – I dzwonię do Petera: I need you, I miss you, i tak w kółko. A ten zachwycony nic nie załapał. Dopiero po jakiejś chwili zorientował się, że tym razem to on musi przyjechać – wspomina dziś Hanna Petersen.

21 grudnia 1983 roku Peter Stilling Petersen przyjeżdża do Polski. Małżeństwo Wigilię spędza w Szklarskiej Porębie. Kiedy wrócą do Warszawy, nastanie już nowy, 1984 rok.

Z teczki sb: „Rezultat pozyskania: 29.12.1983 w kawiarni. Kandydat wyraził zgodę na współpracę. Z uwagi na duże opory tw od pisania zobowiązania czasowo odstąpiono. tw przy mojej pomocy obrała sobie pseudonim »Ewa«. W stosunku do tw występuję jako znajomy ze studiów Marian Białas”.

Hanka w tym czasie poważnie rozważała wyjazd do Danii na stałe.

– Byłam młoda – wspomina dzisiaj – a Dania wydawała mi się takim nudnym krajem dla emerytów. Ale mój mąż, Peter, nie za bardzo mógł przenieść się do Polski. Postanowił uznać moją córkę za swoje dziecko, bo bardzo ją kochał. A że chorowała często, astma, alergia, a na leki w Polsce trzeba było wtedy czekać pół roku, to mówił: „Nigdy jej nie pomożesz, jak jej z tego kraju nie wyciągniesz”. Wtedy, w latach osiemdziesiątych, żeby się ze mną spotkać i pobyć z Natalią, Peter, który był technologiem drewna i miał małą fabrykę mebli, brał udział w przetargach na wykańczanie wnętrz ambasad (między innymi rfn-u, Malezji), domów konsulów i dawał najniższe ceny, żeby dostać te zlecenia. W pewnym momencie bałam się, że sb wokół mnie krąży, bo chcą mieć dostęp do kogoś, kto będzie tam podkładał pluskwy.

O Marianie Białasie przełożeni przy okazji awansów pisali: „Jest pracownikiem samodzielnym, realizującym złożone zadania operacyjne. Aktualnie jest oficerem wiodącym w zespole zajmującym się kontrwywiadowczą ochroną wyjazdów kontraktowych w ramach tak zwanego budownictwa eksportowego. Prowadzi osobiście kilka ważnych spraw operacyjnych. Nie ma trudności w pozyskiwaniu agentury oraz prowadzeniu rozmów operacyjnych”.

22 czerwca 1984 roku Hanka pożegna rodziców, przyjaciół i postanowi resztę życia spędzić w Danii. Piętnaście lat przepracuje w Lego, będzie też współpracować z polską ambasadą w Kopenhadze przy wymianie kulturalnej między Polską a Danią i innymi krajami Unii.

Marian Białas pojawi się w jej życiu dopiero w październiku 2011 roku. Dwadzieścia osiem lat później.

Dwa zera

– Któregoś dnia zadzwonił do mnie kolega i pogratulował amerykańskiego patentu Lego. Kiedy przez piętnaście lat projektowałam dla nich, podpisałam umowę, że to, co robię, jest ich własnością, więc projekty mogą sprzedać, komu chcą – opowiada Hanka. – I sprzedali Amerykanom. Ucieszyłam się, taki patent, choć już nie mój, pracuje na moje nazwisko. Lego to duma narodowa Duńczyków. Nie wiedziałam, że patent jest już w internecie. Było już dość późno, koło dwudziestej trzeciej. Jakiś czas rozmawialiśmy, a potem odpaliłam komputer. No i w tamtej chwili mój świat wywrócił się do góry nogami. Hanka, oprócz patentu, rzecz jasna, zobaczyła swoje nazwisko na „liście Wildsteina”, a przy nim niezrozumiałe dla niej dwa zera i jakieś litery. Zaczęła klikać, a niedługo potem wpadła w histerię.

– Obudziłam męża, bo była już pierwsza w nocy, i zaczęłam mu z płaczem opowiadać, że jestem na „liście Wildsteina”. Ale on nic nie rozumiał, bo skąd Duńczyk ma wiedzieć, co to za lista. Następnego dnia wpadłam do ambasady, żeby to wszystko wyjaśnić. Był 23 lutego 2007 roku. Lista wyszła dwa lata wcześniej, ale ja nie miałam pojęcia o tym, że na niej widnieję. Matka jeszcze pod koniec lat dziewięćdziesiątych męczyła mnie: „Dziecko, sprawdź, czy coś na ciebie nie nabredzili, bo przecież przychodził ten esbek kilka razy”. I tak długo prosiła, że w końcu napisałam do ipn-u prośbę o odtajnienie moich akt i wgląd do nich, ale po półtora roku odpisali mi, że nie jestem osobą pokrzywdzoną i nie przysługuje mi wgląd do akt.

Najbardziej bolało Hankę, że na warszawskim Żoliborzu, gdzie od lat mieszkali jej rodzice, wszyscy przestali im się kłaniać.

– Mijali matkę chyłkiem, jakby była trędowata – opowiada Hanna Petersen. – Bardzo z tego powodu cierpiała, a ja razem z nią.

A w Danii?

– Starałam się o pracę w biurze firmy Evita Peroni, znanej między innymi z produkowania ozdób do włosów dla kobiet. Byli zachwyceni moim portfolio, bo potrafiłam cuda robić z niczego. Pasowałam do nich jak ulał. Po kursie jubilerskim, po wydziale projektowania ubioru na asp w Łodzi. A potem nagle przychodzi e-mail, że pracy nie dostanę. „Znaleźliśmy osobę o większych kompetencjach”, napisali, a przecież tak się nawet nigdy nie pisze – żali się Hanna.

Mimo wielkiego popytu na designerów w Danii Hanka nie mogła dostać pracy. Wysłała niemal osiemdziesiąt podań. Odpowiedzi przychodziły odmowne albo nie było ich wcale.

Pisała do ipn-u:

„Zostałam skrzywdzona nie tylko ja, ale hańba przenosi się teraz na moją córkę. Od 2000 roku moja córka została wyselekcjonowana z grona kilkudziesięciu kandydatów i pracowała przy organizowaniu wielu międzynarodowych kongresów i imprez, wszędzie tam, gdzie uczestniczyła Polska, między innymi na szczycie europejskim, kiedy to Dania wprowadzała Polskę do Unii Europejskiej. Na mającym odbyć się w Danii kolejnym szczycie europejskim nie będzie mogła pracować, gdyż Duńczycy sprawdzają całą rodzinę – a tu pasztet: matka tw! Ani ja, ani tym bardziej ona nie zasłużyłyśmy sobie na taką krzywdę”.

Hanka nie miała pojęcia, że może zaprotestować jak Joanna Szulc. Jej nazwisko w 2005 roku też znalazło się na liście. W 2008 roku Szulc wniosła skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu na brak dostępu do wszystkich istotnych dokumentów na swój temat. Napisała w niej, że narusza to artykuł ósmy europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w sprawie poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Trybunał nakazał państwu polskiemu zapłatę odszkodowania w wysokości pięciu tysięcy euro.

Ale Hanka tego nie wiedziała, bo media informację o wyroku Trybunału podały dopiero 13 listopada tego roku.

Wszelkimi jednak sposobami starała się dowiedzieć, dlaczego do jej nazwiska przypisano dwa zera (czyli tajny współpracownik sb).

– Przyjechałam do Warszawy w lipcu 2007 roku, poszłam do ipn-u i zaczęłam się z nimi awanturować. W końcu zaprosili mnie do biblioteki na plac Krasińskich. Torebka, aparat do depozytu, podpis, że z nikim nie będę rozmawiać. Po chwili dostałam dwie teczki, w sumie jakieś dwieście pięćdziesiąt stron papieru. I przeżyłam szok, jak zobaczyłam, co on wypisywał. Pisał na przykład, że w 1976 roku, będąc mężatką, poszłam z cudzoziemcem do łóżka. Obrzydliwe! No i ja wyszłam za mąż w 1977 roku.

Hanka poznała jednak prawdziwe nazwisko „swojego” esbeka. Wszędzie było zamazane czarnym flamastrem, ale miejscami nie do końca dokładnie. Esbek miał identyczne inicjały jak ona: H.K.

– Wszystko latało mi przed oczami. Coś próbowałam spisywać, jakoś to sobie ułożyć, ale galop myśli mnie zmiażdżył. Zaczęło dochodzić do mnie, co się stało. Te dziwne telefony od znajomych: „A co tak cicho siedzisz, Hanka? Wiesz, wyszła »lista Wildsteina« i zobaczyłem na niej swoją znajomą”. Daniato mały kraj, dwadzieścia tysięcy Polaków, więc na moje dwa zera w internecie na pewno trafili.

Hanka nie wytrzymała. Wstała w tej bibliotece i wrzasnęła na cały głos:

– Boże! Jak z tego gówna można się oczyścić?

Człowiek siedzący z boku (szeptem):

– Chyba wiem, o co pani chodzi. Tu są prokuratorzy, niech pani szybko do nich idzie.

Pseudonim „Ewa”

ipn-owscy prokuratorzy instruują Hankę, żeby to, co ma do powiedzenia, przekazała na piśmie. Hanka idzie do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka z prośbą o pomoc. Prawnik fundacji zarzuca ipn pismami, w których domaga się odtajnienia akt w całości. Jednocześnie Hanka pisze pismo, że nigdy nie współpracowała z sb, jest niewinna i żąda wyjaśnienia sprawy. ipn nie ujawni raportu, który potem ją psychicznie pogrąży.

– Nie pokazali mi tych bzdur, gdzie esbek pisze, że spotkał się ze mną w kawiarni, przyjęłam pseudonim „Ewa” i wyraziłam zgodę na współpracę – przyznaje Hanka. – Pierwszy raz zobaczyłam to dopiero w maju 2009 roku, na dodatek we Wrocławiu, bo tam przenieśli postępowanie. Co poczułam? Szlag mnie trafił. Próbowałam im wytłumaczyć, że to nie ja byłam „Ewą”. Jednocześnie od dwóch lat kilkakrotnie prosiłam ipn o możliwość konfrontacji z tym człowiekiem. Wiedziałam, że go zagnę. Nigdy nie byłam w żadnej kawiarni, ale z rodziną w Szklarskiej Porębie. Prokuratura przesłuchała moją córkę, mąż napisał pismo, że byłam z nimi przez cały czas. Są z tego pobytu zdjęcia. Ale Helsińska Fundacja Praw Człowieka w maju 2010 roku odmówiła dalszego prowadzenia mojej sprawy, tłumacząc się brakiem pieniędzy. Za osiem tysięcy wynajęłam więc prawnika, który mi powiedział, że miałam prawo być przy każdym przesłuchaniu esbeka. Tête-à-tête spotkaliśmy się dopiero w październiku 2011 roku w ipn-ie.

Początkowo Henryk K. vel Marian Białas twierdził, że Hanki nie pamięta.

– Nie wiem, w jakiej sprawie zostałem wezwany, nazwisko Hanny Petersen nic mi nie mówi – zeznawał w prokuraturze, nim jeszcze Hankę zobaczył. – Wydział iv Departamentu ii zajmował się ochroną kontrwywiadowczą obiektów dyplomatycznych. W czasie swojej pracy starałem się pozyskiwać tajnych współpracowników. Takie wymagania stawiali przełożeni. Nie pamiętam, czy doszło do pozyskania rozmówczyni, czy też nie. Raczej w to wątpię, ponieważ artyści byli i są ludźmi niezależnymi. Im nie zależało na współpracy z esbecją, jak to się mówiło…

28 października 2011 roku, przesłuchanie w ipn-ie. Henryk K. rozpoznaje Hankę w korytarzu. Na pytania prokuratora odpowiada:

– Nie pamiętam, jak doszło do nadania pseudonimu „Ewa” pani Petersen. Nie pamiętam, to było tak dawno. Nie pamiętam, czy przekazywałem jej jakieś zadania. Szkolenie pani Petersen pozostało w fazie planu. Nie pamiętam, w jakiej kawiarni na Żoliborzu byłem z panią Kamecką. Nie znam żadnej kawiarni, do której mógłbym zabierać tajnych współpracowników. Nie pamiętam, nie pamiętam…

– Po dwóch godzinach w pewnym momencie mój adwokat spytał: „A jak pan zareagował, gdy zobaczył, że pani Kamecka pana nagrywa?”. A on ni stąd, ni zowąd: „Tak, nagrywała, nie zwerbowałem jej”. I wtedy prokurator do niego, że już późno, musimy kończyć. A jego adwokatka, że zmęczony, nie wie, co mówi – relacjonuje Hanka.

W końcu ipn napisał, że „istnieje uzasadnione podejrzenie, graniczące z pewnością”, iż Henryk K. sfałszował dokumentację. Ale przedstawienie mu zarzutów i pociągnięcie do odpowiedzialności jest niemożliwe ze względu na przedawnienie tego przestępstwa.

Przepisów o przedawnieniu nie stosuje się wobec przestępstw takich jak zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała, ciężki uszczerbek na zdrowiu lub pozbawienie wolności połączone ze szczególnym udręczeniem.

A czyn wobec Hanki nie mieścił się w tym katalogu. ipn sprawę umorzył.

– Niech się pani lustruje – doradził jej prokurator.

Ale jak ma się oczyścić przez lustrację, skoro nie pełni funkcji publicznych? Hanka „swojemu” esbekowi wytacza więc sprawę karną z jedynego zarzutu, który, zdaniem jej prawnika, nie uległ przedawnieniu: będzie próbowała udowodnić, że funkcjonariusz fałszował dokumentację w celu uzyskania korzyści majątkowych.

Cukier

9 listopada 2012 roku, piątek. Korytarz Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa. Czekamy na wyrok sądu. Podchodzę do Henryka K. (lat sześćdziesiąt pięć) z prośbą o rozmowę. Zgadza się. Podnosi przy tym nogawkę dresów i pokazuje skarpetkę: – O, widzi pani, tu mam przyczepiony cewnik. Na tę rozprawę wyszedłem ze szpitala, po operacji jestem…

– Nie czuje pan, że skrzywdził tę kobietę? Bo sporządził pan na jej temat dokumentację służbową, na dodatek pan w niej nakręcił o spotkaniu, którego nie było, i w ten sposób być może znalazła się na „liście Wildsteina”.

Wtrąca się adwokat:

– Gdyby pan Wildstein zadał sobie trud, toby zauważył, że rozmowa pozyskaniowa nie dowodzi, że pani Petersen jest tw. Pan Henryk K. mógł błędnie myśleć, że ją pozyskał, ale jak się okazało, nie pozyskał, bo ona nie chciała się kontaktować. I to jest cała tajemnica wiary. No i zrobiła błąd, że pozwoliła mu przyjść do domu.

Henryk K.: – Ja żałuję, że w ogóle ją spotkałem. Żałuję. Bo powinna trzasnąć drzwiami i nie byłoby sprawy. Napisałbym notatkę służbową, że mnie wyrzuciła, nie przyjęła i koniec.

– A jak to się stało, że pan do niej trafił?

– Ktoś z góry przysłał mi dokument: idź do tej pani, bo kontaktuje się z ambasadą Danii, w tym z attaché wojskowym. To była przecież przykrywka obcego wywiadu na terenie Polski. Dania już wtedy była w nato. Jakbym odmówił rozpracowywania jej, to wyrzucono by mnie z pracy. Byłem młodszym inspektorem.

– Jak zapamiętał pan Hannę?

– To była miła, sympatyczna kobieta. Poczęstowała kawą: proszę, zapraszam. No i miała cukier. Wie pani, co to w tamtych czasach znaczyło mieć cukier?

Sąd umorzył sprawę Hanny Kameckiej-Petersen przeciwko Henrykowi K. już na etapie postępowania przygotowawczego. Uzasadnił, że nie ma podstaw do wszczęcia procesu. Hanna wciąż figuruje w internecie jako tw i zapowiada, że najpierw odwoła się od decyzji sądu, a jak to nie pomoże, zwróci się do Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Będzie walczyła do końca o odzyskanie dobrego imienia, oczyszczenie się z zarzutów i ukaranie Henryka K. Mówi, że nigdy mu tego, co zrobił, nie wybaczy.

Cena repa

Dorota często mówiła, że nie chce chodzić z pieniędzmi po melinach. Bała się. Ale firma uważała, że ma gadane, a do tego jest odważna. Dlatego tak długo się broniła, zanim zabił ją ostatni klient.

*

Łódź 6 lipca 2004 roku była już gotowa do wakacji. Tłum na Piotrkowskiej odwiedzał knajpy, kasyna i podziwiał odnowione kamienice. Tego wieczora Paweł W. zdjął z palców Doroty cztery pierścionki i zaniósł je do lombardu przy ulicy Narutowicza, róg Piotrkowskiej. Musiał minąć po drodze kilka śmierdzących podwórek, bo w tej części ulicy Nawrot, gdzie mieszkał, nie było kasyna, ale rozpadające się rudery i opustoszały bazar. W lombardzie dostał za pierścionki sto czterdzieści złotych. Były warte prawie dwa i pół tysiąca, ale Paweł nie mógł ich zdjąć inaczej z martwych palców Doroty, jak tylko cążkami. Ręce kobiety, ukrytej poprzedniego dnia w wersalce pokoju Pawła, napuchły od letniego gorąca. Skóra zeszła z nich jak rękawiczka. Matka, która codziennie przynosiła synowi na śniadanie kanapki, w końcu poczuła odór. Zaniepokoiła się.

– Chodź ze mną na komendę – powiedział jej wreszcie. – Zabiłem Dorotę.

Nóż do chleba

Kiedy 9 lipca policjant Jacek Pietrzykowski zobaczył mężczyznę i kobietę wchodzących do komisariatu dzielnicy Widzew, nie spodziewał się tego, co usłyszy. Zeznał potem, że coś z nim (Pawłem W.) było nie tak. Nad wyraz spokojny mówił, że zabił kobietę tak, jakby kroił chleb. Kiedy zamknął za Dorotą drzwi, wziął do ręki nóż do chleba, i chwytając ją za głowę od tyłu, poderżnął jej gardło. Kobieta nie miała szans, ale nie chciała dać za wygraną. Ugryzła go w palec, aż polała się krew. Dlatego, gdy upadła, Paweł wziął siekierę i zmasakrował jej twarz. Cztery rany rąbane głowy, z mnogimi złamaniami kości twarzoczaszki, rany cięte szyi penetrujące do dróg oddechowych i przełyku. – Nie wiedziałem, że Dorota ma dzieci – powie. – Ta zbrodnia przeczy całemu mojemu życiu. Nie wiem, jak mogłem dla paru groszy zabić młodą kobietę. Jaki szatan mną kierował.

Johanna, matka Doroty M., znała strach córki, która nieraz mówiła, że boi się chodzić po melinach. Czasem odwiedzała klientów ze swoim narzeczonym. Dostała ciężkie dzielnice: Bałuty, Widzew. Dorota pracowała w firmie pożyczkowej Provident Polska jako rep (skrót od representative, przedstawiciel).

– Nie mogli tam ściągnąć długów i wtedy firma wysyłała moją córkę. Bo Dorotka to ma perswazję, Dorotka przekona.

Matka Pawła W. miała niewielką emeryturę, a on sam siedemset złotych renty po ojcu. Bezrobotny. Bez majątku. Niekarany. Od kwietnia do czerwca 2004 roku Dorota udzieliła im pięciu pożyczek. Byli zadłużeni na łączną sumę 8456,66 złotych.

– W każdym oddziale pp jest wiele zadłużonych osób, u których suma rat w ujęciu miesięcznym jest wyższa od uzyskiwanych dochodów – opowiada Rafał Jezierski, am (area manager, kierownik rejonu). Pracował w Provident Polska ponad cztery lata. Od 2000 roku zarządzał grupą niemal stu przedstawicieli. – Uprawiano rozdawnictwo pieniędzy.

Badanie kredytowe, mówi Jezierski, wyglądało tak, że przychodził rep i pytał klienta, ile zarabia. Zapisywał jego ustne oświadczenie o zarobkach we wniosku kredytowym – nie było jednak obowiązku weryfikacji tych danych na przykład u pracodawcy. Przedstawiciel odnotowywał także pobieżnie wysokość opłat za czynsz, prąd oraz posiadanych zobowiązań.

– W okresach największych nacisków na nd (new door – nowe drzwi, w rozumieniu: nowy klient) dawano pieniądze na dowód, żeby się wykazać liczbą udzielonych pożyczek. Repa bezwzględnie rozliczał dm (development manager, kierownik do spraw rozwoju), a dm-a – ja. Mnóstwo było gospodarstw, w których każdy dorosły mieszkaniec miał jedną lub kilka pożyczek w pp, a nie każdy z nich posiadał jakikolwiek stały dochód. Najbiedniejsze osoby dostawały najdroższe kredyty. I banki drapały się w głowę, jak Provident to robi. A rep nie miał wyjścia. Dla wielu tych przedstawicieli to było jedyne źródło utrzymania i nie chcieli go stracić, dlatego sprzedawali pożyczkę byle komu.

rom (regional operations manager, kierownik regionu) z sąsiedniego oddziału, wspomina Rafał, miał powiedzenie: żeby skały srały, plan ma być wykonany. Plan, a więc odpowiednia liczba podpisanych nowych umów (nd) i zbiórek (suma zebranych rat). Z tymi drugimi było gorzej.

– Niech mi pan da chociaż dziesięć złotych, bo mi kierownik głowę urwie – prosiła Dorota M.

Tę ostatnią telefoniczną rozmowę koleżanki z klientem zapamiętała Jolanta G., z którą Dorota pracowała w szkole. Bo Dorota rano szła sprzątać podstawówkę, wracała, przebierała się i jechała do klientów. A ci, zadłużeni ponad miarę, często mieli dość repów i ich zwierzchników.

Z forum, na którym anonimowo spotykają się byli i obecni pracownicy Providenta: „Mój szef kazał mi naklejać na drzwiach kartki z danymi ludzi, którzy mieli pożyczki i nie płacili. Mało tego – takie kartki kazał niby przez pomyłkę zostawiać sąsiadom w drzwiach. Nigdy tego nie robiłam. Po odejściu z firmy przez sześć miesięcy nie dostałam zaległego wynagrodzenia, tak długo trwało sprawdzanie mojego rejestru”. Inny wpis: „Kierownictwo zaczęło szantażować nas i wymuszać podpisywanie umów za wszelką cenę. Doszło do tego, że wprost powiedziano nam, że mamy podpisywać umowy z żulami, żeby tylko słupki sprzedaży rosły lub utrzymywały się na względnym poziomie”.

Rafał jako kierownik rejonu miał obowiązek bywać u klientów niespłacalnych, czyli trudnych. Uważa, że sześćdziesiąt procent dłużników Providenta z ostatnich lat to niziny społeczne, tak zwany margines bankowy. Ludzie, którym żaden bank nie udzielił kredytu. Najczęściej dlatego, że nie mają żadnych dochodów lub zbyt niskie.

– „Mam was w dupie, bo nie mam roboty. I tak ze mnie nie ściągniecie”, słyszałem wielokrotnie. A ile razy klient był pijany, groził mi, ubliżał! „Jak tu jeszcze raz przyjdziesz, to cię zapierdolę”, mówił. Bo język to miał często przypodłogowy. Bywały i szarpaniny. Nigdy nie wiedziałem, czy wyjdę z tego domu, czy nie. I to jest sól tej pracy.

Psia smycz

Po pierwszym morderstwie w firmie Provident Polska próbowano zachować zimną krew. Magda Kietlicz, która przez sześć lat pracowała jako dm, wspomina, że w 2004 roku zwołano w jej biurze piętnastominutowe zebranie. Przyjechał rom i poinformował pracowników o zabójstwie. Mówił, w jaki sposób kobieta została zamordowana. – Uspokójcie przedstawicieli i sami zachowajcie spokój. Czas biegnie dalej. Róbcie, co do was należy.

Magda pamięta, że podobnie było po kolejnych morderstwach. Tylko potem dodawano, że zdarzają się wszędzie, nie tylko w pp. Po każdym zabójstwie przedstawiciele się bali. Pytali, co firma z tym zrobi.

– I co im miałam odpowiadać? Że jeśli będą mieli wątpliwości, czy wejść do mieszkania, to mają tam nie iść? A oni na to: w ten sposób to w ogóle musielibyśmy w domu siedzieć.

Ewa P. weszła. Nieufna i ostrożna, ale miała pięćset sześćdziesiąt złotych renty i chciała dorobić. Była repem od zbiórek na łódzkich Bałutach. Nie mogła sama podpisywać umów, więc nie nosiła przy sobie zbyt wielu pieniędzy. Tamtego lata 2005 roku przyszła po niecałe dwadzieścia dwa złote raty do Justyny, która wzięła pięćset złotych pożyczki na zapłatę czynszu. Justyna zaczęła studia na Uniwersytecie Łódzkim i dorabiała w ogrodnictwie za cztery osiemdziesiąt złotych brutto na godzinę. Zostawiła pieniądze na ratę swojemu chłopakowi i pojechała do pracy. Ale nie miała pojęcia, że Piotr P., dwudziestopięcioletni wytatuowany osiłek, to drobny złodziejaszek, który na co dzień wyrywał staruszkom torebki albo okradał ludzi z portfeli. Wcześniej karany, też miał kredyt w Providencie. Wymyślił, że agentka na pewno ma przy sobie dużo pieniędzy. Nie wiedział, że każdy przedstawiciel pp ma obowiązek tak zwanego bankowania – zostawiania większej gotówki w oddziałach banków lub firmy. I że Ewa tylko odbiera raty. Weszła więc do mieszkania, usiadła przy stole i czekała na pieniądze, głaszcząc jamnika Justyny. Wtedy Piotr owinął wokół jej szyi psią smycz. Nie broniła się. Zresztą nie miała czym.

Jej telefon komórkowy sprzedał w tym samym lombardzie, gdzie poprzedni morderca złoty złom. Za osiemdziesiąt złotych. Mało. Zabrał więc Ewie klucze od mieszkania i gruntownie je splądrował. Niewiele tego było: dwa złote łańcuszki, kalkulator, trzy paczki rosyjskich papierosów, maszynka do golenia, depilator. Potem Justyna wpadnie w szok, że przez parę dni spała na zwłokach schowanych w wersalce. Na depilatorze policja znajdzie ślady jej dna. Dziewczyna będzie wymagała pomocy psychologa.

– Zwłoki mamy rozpoznaję po delikatnych dłoniach, po stopach, które były charakterystyczne. Po twarzy oraz posturze nie mogę rozpoznać… – zezna córka Ewy.

Przez tydzień, w upale, ciało jej matki poniewierało się w pojemniku na pościel. W końcu Piotr P. postanowi pozbyć się zwłok agentki, wlokąc je nocą po schodach. Nie udało mu się jednak włożyć ciała do bagażnika. Za ciężkie. Zostawił je pod blokiem, przy bramie, owinięte w foliowe worki.

Niedługo po śmierci Ewy zapadnie wyrok dożywocia dla Pawła W., tego od pierścionków, który zabił Dorotę M. Jeden z ławników, Wojciech Źródlak, wniesie votum separatum, obarczając firmę Provident moralną współodpowiedzialnością za tę zbrodnię. Uzasadni między innymi, że łatwy dostęp do pieniędzy mają ludzie o niewysokim poziomie intelektualnym lub w ogóle ze środowisk patologicznych. „Ludzie nie biorą tych kredytów świadomie. Biorą, bo szybko i łatwo je dostać. Pożyczka może sięgać 18,7 tysiąca złotych na jedno gospodarstwo domowe! Dla tych, dla których dziewięćdziesiąt złotych tygodniowo to wielka sprawa do spłacenia, pośrednik zbierający raty zamienia się błyskawicznie we wroga, od którego nie sposób się uwolnić. Jedni się w tej sytuacji wieszają, inni zabijają” – grzmiał ławnik.

Rafał, am: – Po drugim morderstwie firma podeszła poważniej do sprawy szkoleń w zakresie bezpieczeństwa. Wszyscy przedstawiciele mieli brać w nich udział, a my byliśmy z tego skrupulatnie rozliczani. Pojawił się film, na którym pokazano podstawowe zasady bezpiecznego zachowania się w tej pracy. Wszyscy podpisywali listę, że byli na gruntownym szkoleniu. Tak firma się zabezpieczała, jakby co.

Magda, dm, pamięta, że zabiegała wcześniej o szkolenia z obrony własnej dla repów. Prosili ją o to, kiedy jechała na Centralne Forum Pracownika (taki „wiec ludu”). Ale nie o wstępne szkolenie-ględzenie, teorię – jak dotąd. Tylko coś praktycznego, prowadzonego przez specjalistów, na sali sportowej. Jak się zachować: krzyczeć czy nie, oddać pieniądze czy walczyć, jak się ubrać, żeby nie prowokować do gwałtu. I zorganizowano takie szkolenie antynapadowe. Przeprowadziła je dla pracowników Providenta Centrala Szkoleń at, należąca do byłych oficerów jednostki sił specjalnych Grom.

– Spełniło wszelkie moje oczekiwania. Była nawet broń, scenki napadów, wrzaski bandytów i tym podobne. Dało bardzo dużo informacji. Niestety, tylko pracownikom etatowym. Repom, których zatrudnia się na umowy cywilno-prawne, tego szkolenia nie zapewniono. Firma tłumaczyła, że nie ma na to pieniędzy.

Tłuczek do mięsa

Kwiecień 2008 roku. Na katowickim Załężu pięćdziesięciopięcioletnia agentka Providenta została zakatowana przez dwudziestolatka w takt muzyki, do której bawiło się jego naćpane towarzystwo. Kobieta dostała kilkadziesiąt ciosów tłuczkiem do mięsa, po czym Łukasz P. dobił ją nożem. Zabrał ponad dwa tysiące złotych i kupił za to narkotyki. Ciało kobiety dwa dni leżało w wannie, w końcu dwóch uczestników imprezy ruszyło sumienie i zgłosili zabójstwo na policję. – Pomagaliśmy mężowi zamordowanej kobiety, bo był zdruzgotany i strasznie zagubiony – mówi psycholog Katarzyna Korpolewska, która współpracuje z Providentem. Jej zdaniem agentka popełniła błąd, wchodząc do mieszkania, w którym przebywało tyle osób. Procedury Providenta nie pozwalają w takiej sytuacji udzielać pożyczek. Powinna była się wycofać. Ale znała zabójcę i straciła czujność. – Dowiedzieliśmy się od jej męża, że była w ogóle w życiu nieostrożna. Szkolimy przedstawicieli, żeby nie popadali w rutynę i nawet jeśli dobrze znają klienta, zachowali zdrowy rozsądek. Nikomu nie wolno ufać.

Adam Chiliński (garnitur, różowy krawat, uprzejmy), członek zarządu pp, związany z firmą od dwunastu lat, mówi, że każde morderstwo repa to dla nich prawdziwa klęska.

– Proszę mi wierzyć, Provident to firma z ludzką twarzą.

Zapewnia, że zrobili wszystko, żeby pracowników zabezpieczyć. Dali telefony komórkowe, alarmy, które każdy przedstawiciel musi ze sobą nosić. A od 2007 roku pokazują podczas szkoleń profesjonalny dwunastominutowy film na temat osobistego bezpieczeństwa. Powstał po konsultacji z policją i psychologiem.

– Zawsze podkreślamy, że najważniejsze jest zdrowie, własne bezpieczeństwo, na końcu dopiero patrzymy, jak zabezpieczyć nasze mienie. Poza tym firma zna każdy krok agenta, dlatego policja tak szybko znajduje zabójców.

Według procedur Providenta przedstawicielka z Zambrowa również popełniła błąd. Grażyna P. – drobna, filigranowa, sto pięćdziesiąt trzy centymetry wzrostu, zeszła z Wojciechem Ł. do piwnicy. Powiedział jej, że nie chce, by rodzina wiedziała, że zaciąga pożyczkę. Grażyna miała w torebce alarm kieszonkowy. Torebkę policja znalazła na brzegu rzeki Gać, zimą, tuż przed świętami Bożego Narodzenia 2008 roku. Grażyna zginęła 21 grudnia. Nawet nie zdążyła jej otworzyć.

Magda, dm, domyśla się, dlaczego. Alarm to takie pudełko, w którym tkwi bolec z zaczepionym do niego paseczkiem. Po wyjęciu bolca alarm zaczyna wyć.

– Wyobrażasz sobie, że ktoś cię napada, a ty szperasz w torebce? Albo mówisz do bandyty: niech pan poczeka, bo muszę uruchomić alarm? Firma, która nas szkoliła, powiedziała wprost, że nasze alarmy możemy sobie włożyć gdzieś. – Repy u Magdy to dorabiające matki, osoby na rencie, emeryturze albo nauczycielki. Słaba płeć. – Ale za brak alarmu – notatka. Były akcje, że ktoś z góry przyjeżdżał na kontrolę, tak zwany audyt. I dostawaliśmy informację, że ani jeden rep nie może pojawić się w biurze bez alarmu. Już lepiej, żeby wcale nie przychodził na rozliczenie.

Tak więc Grażyna P. z Zambrowa chodziła z alarmem w torebce. A mimo to Wojciech Ł., który postanowił zostać jej ostatnim klientem, udusił ją paskiem klinowym. W separacji z żoną, dwoje dzieci, chory na cukrzycę, czterysta czterdzieści złotych renty, namiętnie grał na automatach – opisuje sprawcę Maria Kudyba, rzecznik Prokuratury Okręgowej w Łomży.

– Kiedy został zatrzymany, wyjaśniał policji, że miał problemy ze spłatą wielu długów. Problem, że zabił kobietę dla 2,6 tysiąca złotych, umknął mu na drugi plan.

Metalowa rurka

Kiedy dwa miesiące temu ciało Beaty G. wypadło z kontenera na śmieci koło Ostródy (województwo warmińsko-mazurskie), jej ostatni klient zdążył już obejrzeć odcinek serialu M jak miłość. Zabił kobietę, uderzając ją kilkadziesiąt razy metalową rurką, z zabranych jej pięciuset złotych oddał długi, po czym wpadł do narzeczonej na telewizję. Dla Provident Polska do końca ubiegłego roku pracowało niemal trzynaście tysięcy repów. Adam Chiliński z pp zaznacza, że przedstawiciele odbywają rocznie pięćdziesiąt milionów wizyt. Podkreśla to kilkakrotnie, jakby to miała być przeciwwaga dla liczby zaledwie pięciu zamordowanych dotychczas przedstawicielek.

– Żyjemy w niebezpiecznych czasach. Zabójstwa mogą się zdarzyć wszędzie i w każdej chwili. Wartości i sumienie odeszły na dalszy plan.

Na uwagę, że może firma nie do końca dobrze weryfikowała zdolność kredytową klientów, odpowiada:

– Nie dostanie pożyczki ten, kogo na nią nie stać.

Może teraz już nie. Ale kiedyś w świadomości pożyczkobiorcy funkcjonowała kwota górnej granicy 18,7 tysiąca złotych na jedno gospodarstwo domowe, o czym po pierwszym zabójstwie przedstawicielki pisał w votum separatum oburzony ławnik. Na tyle, myślał klient, mogę się zadłużyć z całą rodziną. Provident twierdzi, że nigdy nie udzielił pożyczki na taką sumę. I że przy średniej pożyczce tysiąc złotych rzadko zdarza się, by gospodarstwo osiągnęło ten limit.

– Ta kwota w przeszłości była używana do innych celów, związanych z kontrolą ryzyka kredytowego – tłumaczy rzecznik Providenta Tomasz Trabuć. – Obecnie nie bierzemy jej pod uwagę.

Magda, dm, mówi, że to prawda. Bo procedury zmieniają się co kilka miesięcy. Na przykład zgodnie z tą obowiązującą od 22 stycznia 2007 roku saldo ryzyka kredytowego na jedno gospodarstwo domowe wynosiło już dwadzieścia sześć tysięcy złotych. I stale rośnie.

– W procedurze stało też, że klient musiał dać zaświadczenie o zarobkach, jeśli jego tygodniowa rata wynosiła od osiemdziesięciu dziewięciu złotych wzwyż. Ale rzadko kto tego pilnował. Poza tym przedstawiciele często dublowali dochody. We wniosku żony wpisywali dochód i jej, i męża. A jak za parę tygodni mąż brał pożyczkę, to odwrotnie. Zawsze liczyła się tylko sprzedaż. W pewnym momencie powiedziałam, że nie będę topić klientów. I byłam be.

Magda też bywała u klientów swoich przedstawicieli. Kiedyś szukała adresu rodziny z ogromnym saldem zadłużenia(poprzedni dm brał tam premię miesiąc w miesiąc). Myślała: pewnie porządny dom, a tu na wsi ludzie jej wskazują kurną chatkę. Bałagan, błoto, porozwalane części maszyn. Kobieta otwiera, w domu stare meble, nawet porządnego telewizora nie ma. Czworo dzieci.

– Proszę o książeczki kredytowe, a oni mi wyciągają jakieś sześć czy siedem. I kombinowałam, jak tu doprowadzić do spłaty.

Provident zaostrzył już warunki udzielania pożyczek. Trzeba między innymi kserować umowy o pracę.

– Trochę za późno – komentuje Rafał, am. – W szczytowym momencie firma miała ponad dziewięćset tysięcy klientów, może myśleli, że dojdą do miliona?

Przypomina sobie, że około 2003 roku miał w tym pomóc asystent sprzedaży – komputerowy system, który do dziś generuje dla każdego klienta oferty kolejnych pożyczek.

– Załóżmy, że w bazie danych był rencista, który wziął pięćset złotych pożyczki i spłacał ją regularnie, na przykład po trzydzieści złotych. Na podstawie danych o kliencie: jego wieku, tego, kiedy wziął pożyczkę, historii spłat pierwszego kredytu, system wypluwał następne propozycje. I na żółtych kartkach przedstawiciel dostawał komunikat, że rencistę obecnie stać na zaciągnięcie pożyczki w maksymalnej wysokości tysiąca pięciuset złotych.

Kierownicy naciskali, bo na nich naciskano, żeby według tych komunikatów te pożyczki sprzedawać. Często kompletnie nieadekwatne do rzeczywistości. Jedni klienci je brali, inni nie. Ale komputer w pewnym sensie zastąpił trzeźwe oko przedstawiciela. I rep się buntował, bo sam wiedział, na co klienta stać, a czego już nie uradzi.

Czy Beata, podobnie jak inne przedstawicielki, stała się wrogiem, od którego nie sposób się uwolnić? To pytanie być może zadają sobie od marca mąż agentki i osierocony przez nią syn. „Ile jeszcze zbrodni musi się dokonać, by odpowiednie władze zajęły się problemem form działalności Providenta? – pytał bezradnie w 2006 roku ławnik na rozprawie o zabójstwo Doroty M. – Niestety, na pierwszym miejscu jest zysk. Bez względu na ofiary”. Sąd jednak nie mógł winić firmy, że udzieliła kredytu późniejszemu zabójcy, nawet jeśli było to wbrew zasadom zdrowego rozsądku. Bo zrobiła to zgodnie z polskim prawem. Karkołomnych pożyczek i zadłużania się społeczeństwa ponad siły nie wyhamowała nawet ustawa antylichwiarska z tego samego, 2006 roku, dziurawa jak szwajcarski ser. Provident minął ją slalomem, a wraz z nim firmy-klony, których na polskim rynku jest już kilka.

Powtarzam, pisał ławnik, jedni się wieszają, inni zabijają. A Johanna, matka pierwszej zamordowanej agentki, mówi, że wnuki dostały od firmy sto tysięcy złotych zadośćuczynienia. I że nikt z Providenta już o nie nie pyta.

Personalia niektórych bohaterów zostały zmienione.

Ruch oporu z czwartej klatki

Jak ten Wielki Budowniczy śmiał nas, cośmy się za Warszawę na śmierć i życie bili, tak zlekceważyć?! Ze wszystkimi dookoła się dogadał, wszystkim popłacił odszkodowania. Ale żeby brać pod uwagę kilkoro staruszków? Można im przecież dwanaście metrów przed nosem postawić takiego grzmota i niech siedzą cicho! Zawsze byliśmy szanowanymi obywatelami tego miasta. Za nic niekarani. Bóg, honor i ojczyzna – takie były hasła naszej młodości. I na dzień dzisiejszy ten ruch oporu wobec Libeskinda to jest sprawa naszego dobrego imienia.

Jestem wściekła na dewelopera, władze Warszawy. Na media też, że zrobiły z nas szantażystów, antysemitów i cwaniaków, łasych na pieniądze. Moje współtowarzyszki są chore, że się je tak szkaluje. A ja nadal jestem w dobrej kondycji i uważam, że pies szczeka, a karawana idzie dalej.

Nazywam się Teresa Wachowiak. Urodziłam się w nieistniejącej już dziś klinice przy Marszałkowskiej osiemdziesiąt jeden lat temu.

Moje dzieci mówią, że cała ta awantura o wieżowiec to dla mnie uniwersytet trzeciego wieku. Babcia trenuje pamięć, refleks i zdobywa wiedzę prawniczą, doprowadzając do stanu wrzenia Wielkiego Budowniczego z Luksemburga.

Wrogowie kapitalizmu

Jean François Ott, prezes Orco Property Group z Luksemburga, fragment bloga: „W związku ze skargą siedmiu osób nastawionych wrogo do projektu budowa na Złotej została wstrzymana. […] Dotarła do mnie wieść, że spółka Creative Banking Services ogłosiła chęć zakupu wieżowca w jego obecnym stanie… Potwierdziła nawet, że kwestia pozwolenia nie jest problemem, ponieważ mają zamiar skontaktować się z siedmioma osobami, które złożyły skargę i dojść z nimi do porozumienia… […] Czy siedmiu protestujących to naprawdę dzielni obywatele miasta walczący o lepszą jakość życia, ponieważ wieżowiec powstaje tuż obok ich domu? Czy też ulegli oni manipulacji konkurencji Orco, w której interesie leży, by sprawa sądowa zakończyła się niepowodzeniem, co pozwoli jej na zgarnięcie wieżowca za drobną kwotę? […] Kto płaci za tych siedmiu skarżących? Odpowiedź na to pytanie byłaby bardzo ciekawa, mogłaby też wyjaśnić prawdziwe zamiary tych osób…”.

To było tak. Jak dowiedzieliśmy się, że w miejscu City Center, pięter osiem, ma powstać wieżowiec, pięter pięćdziesiąt cztery, to nas zatkało. Przez tyle lat różni właściciele kolejno przejmowali City i próbowali je nadbudować, ale nikt im nie pozwolił nawet na jedno piętro. A tu nagle zjawia się Nie Wiadomo Kto z Luksemburga i ma poparcie ratusza. Niewiarygodne!

City Center, w którym był Pewex, też stało dwanaście metrów od naszego bloku. Ale od pierwszego piętra budynek odchodził tarasami, na których posadzono drzewka, co sprawiało, że nie zasłaniał nam ani słońca, ani światła. I jak podlewałam pelargonie, to one pięknie rosły.

Mieszkamy tu wszyscy od 1963 roku. Najstarsza z nas, protestujących, skończyła osiemdziesiąt dziewięć lat i kiedyś była dentystką. Kolejna, lat osiemdziesiąt pięć, po Akademii Sztuk Pięknych, długo pracowała w muzeach. Jest też emerytowana pracownica ministerstwa. I nauczycielka w wieku starszym, wciąż jeszcze pracuje. Protestuje z nami także jeden pan, lat około osiemdziesiąt sześć. Całe życie był architektem. Strasznie wkurzony. Ja ich wszystkich pocieszam i nie pozwalam się poddać.

Kiedyś zajmowałam się modą. Pracowałam w fabrykach jako projektant. Cokolwiek zaprojektowałam, zbierała się komisja: dyrektor, kadrowy, polityczny, tacy ludzie, którzy ładną polszczyzną nie za bardzo umieli mówić. I pytali:

– Co to jest?

– Sukienka – mówię.

– Kto to będzie nosił?!

– No, młode kobiety, one lubią sukienki w kwiatki…

– Nie ma w kwiatki, proszę projektować z harcerskiego płótna!

Potem widziałam w domach towarowych te szare sukienki, których nikt nie kupował.

W sumie jest nas sześcioro sąsiadów z jednej klatki – numer cztery – i jednego pionu. Jako siódma protestuje wspólnota z Siennej. Bo zorientowała się, że na pobliskiej, niedużej ulicy Sosnowej będą kołowały wszystkie samochody ciężarowe i dostawcze. Odbiór śmieci ma trwać bez przerwy, więc ci z Siennej się przerazili, że pod oknami będą mieli na okrągło kawalkadę śmieciarek. Nasze dzieci na Emilii Plater niemal jednocześnie się rodziły, chodziły do szkoły, a potem miały swoje dzieci. Do dziś, kiedy wyjeżdżamy na wakacje, zostawiamy sobie klucze, żeby jeden drugiemu podlał kwiatki i nakarmił kota. Jesteśmy dość dużą wspólnotą mieszkaniową. Cały blok to dziewięćdziesięciu sześciu mieszkańców. Większość podpisała porozumienie z Orco, że zgadzają się na budowę i wszystkie od niej odstępstwa. Czyli na przykład wyziewy z kuchni, spaliny z garażu i tak dalej zamiast na dachu będą wypuszczane na pierwszym, szóstym, siódmym i ósmym poziomie budynku. Cały smród będzie więc szedł na nas i bez maski gazowej ani rusz. Owa większość podpisała ten papier w tajemnicy przed nami, bo oni wszyscy nie opierają nosa o garaż wieżowca. Ich okna wychodzą na Pałac Kultury. Orco obiecało też wyremontować dach. A do tego jeszcze był bonus: „Puk, puk, dzień dobry, mamy dla pani, pana piętnaście tysięcy złotych za jeden podpis pod pozwoleniem na budowę. A kolejnych dziesięć tysięcy otrzymają państwo, jak już konsjerżka apartamentowca wysprząta pierwsze mieszkania. Należy jednak utrzymać w tajemnicy wszystkie informacje związane z tym porozumieniem oraz nie wydawać jego kopii mieszkańcom budynku lub jakimkolwiek osobom trzecim”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki