Tytuł oryginału

THE DIARY OF MARY BERG

Copyright ©

Mary Berg 1945, 2007

Translation copyright

© Norbert Guterman and Sylvia Glass,

1945, 1972, 2007

Introduction, notes, bibliogrphy and chronology copyright © Susan Pentlin 2007

Preface copyright ©

S.L. Shneiderman 1945, 2007

All rights reserved

Projekt okładki

Magdalena Zawadzka

Zdjęcie na okładce

© Yad Vashem; Ana Gram/Shutterstock.com

Monika Gruszewicz/Shutterstock.com

Zdjęcia w środku książki:

The United States Holocaust Memorial Museum

S. L Shneiderman archives, University of Tel Aviv

James Fox archives (Stella Gumuchian Collection)

Ghetto Fighters` Museum

Redaktor prowadzący

Monika Kalinowska

Redakcja

Jan Jaroszuk

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-8097-556-9

Warszawa 2016

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

Podziękowania

Przedmowa do wydania z 1945 roku

Wstęp

Podziękowania

Dziennikiem Mary Berg interesuję się i pracuję nad nim od połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. W tym czasie starałam się dotrzeć do wielu osób i wiele z nich poznałam w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Polsce oraz Izraelu. Z ich strony spotykałam się z pomocą. Wiele z nich zostało moimi przyjaciółmi. W sposób szczególny chciałabym podziękować Jamesowi A. Foxowi, przez trzydzieści lat redaktorowi naczelnemu agencji Magnum Photos w Nowym Jorku i Paryżu oraz emerytowanemu kustoszowi zbiorów zdjęć i historykowi, za poświęcony mi czas i pomoc w zrozumieniu tajemnic obozu internowania w Vittel. W paryskiej siedzibie agencji Magnum poznał on państwa Shneidermanów. Brat Eileen Shneiderman, fotografik David Seymour, należał do grona założycieli Magnum. Chcę również wyrazić wdzięczność za stworzenie mi okazji do przeprowadzenia w lutym 2006 roku wywiadu z Guttą Eisenzweig Sternbuch i Davidem Kranzlerem.

Chcę również złożyć szczególne podziękowania dzieciom Eileen i S.L. Shneidermanów – Benowi Shneidermanowi i Helen Sarid – a także Rochelle Saidel za rady i zachętę, synom Sylvii Glass – Walterowi i Davidowi Goldfrankom – oraz Moirze Hyle, córce Norberta Gutermana. Na wyrazy wdzięczności zasłużyli także: Alan Berger; Alice Eckhardt; Anna i Tamás Adamikowie z Budapesztu, Batia Gilad z Archiwum Janusza Korczaka w Kibucu Bojowników Getta, Jenny Manuel z American Jewish Archive, Krystyna Freijat, asystentka księdza biskupa doktora Edwarda Puśleckiego, naczelnego superintendenta Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Polsce, Mark Shenise z Głównej Komisji Archiwów i Historii Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego, Marianne Sandig z Berlina, Megan Lewis z Rejestru Ocalałych Muzeum-Pomnika Holocaustu w Waszyngtonie, Moishe Shubinsky z Anglii, Monica Kulp, córka Haliny i Gaithera Warfieldów, Robert Giliank, Roman Zacharij, Ryszard Mączewski z Warszawy, Shelly Shapiro z Holocaust Friends and Survivors Education Center w Latham w stanie Nowy Jork, Serge i Beate Klarsfeld z Paryża, Vanessa Chappell z działu wypożyczeń międzybibliotecznych Uniwersytetu Stanowego Środkowego Missouri, władze Uniwersytetu Stanowego Środkowego Missouri za przyznanie w 1993 roku grantu na kwerendę w zbiorach Archiwów Narodowych, a także – jak zawsze – mój mąż Floyd C. Pentlin.

Pragnę także wspomnieć moją kochającą matkę Jean Riddle (1919–2001), która chciała nauczyć swoje dzieci jasnego myślenia, oraz moją babkę Addie Gillum Flanery (1893–1974) – moją nauczycielkę angielskiego w gimnazjum, która ten język rozumiała i darzyła go głębokim upodobaniem, a także tłumaczy: Norberta Gutermana (1900–1984) i Sylvię Glass (1912–2006), oraz ich starania, by w 1945 roku przedstawić opinii publicznej ten dokument historyczny. Pamiętam ciekawą i ożywioną rozmowę telefoniczną z Sylvią Glass Goldfrank krótko przed jej śmiercią w styczniu 2006.

To wydanie dedykuję pamięci S.L. Shneidermana, który w latach 1944–1945 odegrał kluczową rolę w przedstawieniu opinii publicznej tej ważkiej relacji z getta warszawskiego. Podejmując bliską współpracę z Mary Berg i przygotowując tłumaczenie oraz publikację w odcinkach jej dziennika, a wreszcie jego wydanie w Nowym Jorku jeszcze w czasie wojny, zdawał sobie sprawę z wielkiego znaczenia, jakie ma to dla ocalałych polskich Żydów oraz dla wiedzy historycznej. S.L. Shneiderman urodził się w 1906 roku w Kazimierzu Dolnym, w Polsce, a zmarł w 1996 roku w Izraelu. Chciałabym tę dedykację poświęcić również jego żonie i współpracownicy Eileen Shneiderman, która urodziła się w 1908 roku w Warszawie jako Halina Szymin, zmarła zaś w 2004 roku w Izraelu. Samuel Shneiderman stracił rodziców i dwóch braci z rodzinami – jedenaście osób – w getcie w Opolu Lubelskim, a rodzice Eileen zginęli w getcie w Otwocku. Shneidermanowie tworzyli inspirujący duet pisarski. W 1940 roku przybyli do Stanów Zjednoczonych i poświęcili życie ocaleniu bogatego świata kultury polskich Żydów oraz języka jidysz, które faszyści usiłowali zniszczyć. Żałuję, że nie dożyli dnia, w którym mogliby ponownie ujrzeć niniejszy dziennik wydany drukiem.

Susan Pentlin

Przedmowa do wydania z 1945 roku

Opowiadajcie to swoim dzieciom,

A wasze dzieci niech opowiadają to swoim dzieciom,

A ich dzieci następnemu pokoleniu!

Księga Joela, 1.3[1]

Zakładane w Polsce przez nazistów dzielnice otoczone murami miały na celu upokorzenie i udręczenie Żydów. Dziś obróciły się w popiół po tym, jak Żydzi przekształcili je w bastiony oporu. W Warszawie, Białymstoku, Będzinie i Częstochowie Żydzi – mężczyźni, kobiety i dzieci – uzbrojeni w przestarzałą broń powstali przeciwko nazistowskim batalionom zbrojnym. Osamotnionym bojownikom nie zrzucano na spadochronach amunicji, nawet podczas trwających czterdzieści dwa dni walk w getcie warszawskim. Heroiczne boje i cierpienia Żydów w gettach na terenie Polski stanowią jeden z najtragiczniejszych i najmniej znanych rozdziałów wojny.

Sam termin „getto” to nazistowskie kłamstwo, nie można bowiem porównywać utworzonego przez nazistów w Warszawie getta i innych gett na terenie Polski ze średniowiecznymi, których mury od czasu do czasu chroniły zamieszkałą za nimi ludność żydowską. Współczesne getta od początku były wykorzystywane przez wroga jako śmiertelne pułapki.

Na paradoks zakrawa, że świat, który dał wiarę kłamstwom nazistów, nie chciał uwierzyć w ich zbrodnie. Do dzisiaj istnieją „liberałowie”, którzy nie chcą uwierzyć, że naziści wymordowali w Europie niemal cztery miliony Żydów. Uznają oni wiadomości o komorach gazowych, krematoriach i eksperymentach bakteriologicznych przeprowadzanych na setkach tysięcy Żydów za wytwory propagandy antyniemieckiej.

Na to właśnie liczyli naziści. Wiedzieli, że im większe będą zbrodnie, tym trudniej będzie w nie uwierzyć.

Wszyscy ci, którzy nie mieszkali w Polsce, mieli całkowicie błędny obraz warunków panujących w zamkniętych dzielnicach żydowskich. Za granicą wyobrażano sobie, że Żydzi stanowili zbiorowisko ludzkie apatycznie oczekujące na rzeź. Tego, że to był nieprawdziwy obraz, dowiadujemy się z dziennika Mary Berg, pierwszej pełnej kroniki utworzenia i zagłady getta warszawskiego, spisanej przez świadka wolnego od jakichkolwiek politycznych uprzedzeń.

Na początku okupacji niemieckiej sami Żydzi nie mieli pojęcia, co przyniesie im los. Robili wszystko, by zachować swój sposób życia, a tym samym nieuniknione różnice społeczne sprzed okupacji. Warunki w getcie zatem stanowiły naturalne odzwierciedlenie życia poza jego murami. Z czasem ciężkie doświadczenia związane z panowaniem nazistów umacniały solidarność między wszystkimi klasami społeczności żydowskiej. Naziści celowo stłoczyli na obszarze zamieszkanym dawniej przez około sto tysięcy ludzi niejednorodną zbiorowość sześciuset tysięcy Żydów ze wszystkich okupowanych terytoriów. To zbiorowisko różnych kultur i idei, wtrącone w otchłań głodu, chorób i terroru, zdołało zorganizować coś na kształt życia społecznego.

Jak w każdej grupie, ci, którzy mieli zasoby gotówki lub kosztowności, zdołali przetrwać dłużej niż ci, którym nie sprzyjało szczęście. Utrzymywał się podziemny handel z tak zwaną stroną aryjską, czasem za cichym przyzwoleniem samych nazistów, którzy wykorzystywali te okazje do nabywania kosztowności za bezwartościowe niemieckie marki. Żydowskie organizacje bojowe tajnymi kanałami zaopatrywały się w skromne arsenały; fundusze na zakup broni pochodziły w znacznym stopniu od zamożniejszych Żydów – część z nich płaciła dobrowolnie, inni zaś pod presją żydowskiego podziemia.

Mary Berg została uwięziona w warszawskim getcie, gdy miała zaledwie szesnaście lat. Pod wpływem przeżyć szybko dorosła. Jako córka obywatelki amerykańskiej należała do garstki uprzywilejowanych. Flaga amerykańska w klapie oraz kolejna na drzwiach mieszkania chroniły przed wrogiem niczym talizman. Mary Berg znalazła się wśród tych, którzy cierpieli najmniej, mimo że dzień po dniu oglądali wstrząsające tragedie swoich szkolnych kolegów, sąsiadów czy krewnych.

Mamy nadzieję, że kiedyś w przyszłości zostaną odnalezione kroniki ukryte przez autorów w ruinach getta warszawskiego. Może ujawnią się inni ocalali, którzy dadzą dodatkowe świadectwo dotyczące tego heroicznego okresu wojny – heroicznego nie tylko ze względu na śmierć tylu męczenników, lecz także na ich upartą wolę godnego życia wbrew strasznym warunkom. Na razie zaś dziennik Mary Berg jest jedyną relacją naocznego świadka. Zdołała ona wywieźć swoje notatki niemal pod nosem nazistowskich urzędników, ponieważ po trzech latach szabrownictwa Niemcy nie zaprzątali sobie głowy rewidowaniem grupki mieszkańców getta, którzy jako obcy poddani ostatecznie opuszczali Warszawę. Dziewczyna pierwotnie sporządzała swoje zapiski w skrótowej formie po polsku. Przepisała je już po przybyciu do Nowego Jorku na pokładzie S/s „Gripsholm”. Miała piętnaście lat, gdy rozpoczynała pisanie dziennika, a dwadzieścia, gdy postanowiła go opublikować.

Przygotowując jej rękopis do wydania, wprowadziłem wyłącznie zmiany konieczne do wyjaśnienia szczegółów, które dla amerykańskich czytelników byłyby niezrozumiałe. Niemal wszystkie podane w dzienniku nazwiska są autentyczne; noszące je osoby nie żyją albo nie zagraża im już niebezpieczeństwo. Zmieniliśmy nazwisko jedynie wtedy, kiedy los osoby jest nadal niepewny oraz wówczas, gdy – przytoczone w książce – mogłoby spowodować zagrożenie dla krewnych.

Chciałbym wyrazić wdzięczność Norbertowi Gutermanowi, który we współpracy z Sylvią Glass przygotował anglojęzyczną wersję zatytułowaną Warsaw Ghetto.

S.L. Shneiderman

1 Pismo Święte w tłumaczeniu zespołu Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego, Warszawa 1975 (przyp. tłum.).

Wstęp

I ustaliła się reguła:

dziesięć tysięcy Żydów co dzień,

Lecz wkrótce brano ich – piętnaście,

za tysiącami szły tysiące.

Warszawa Żydów pełna,

miasto zduszone murem. Wśród ogrodzeń

Nikło mi w oczach, zabijane,

nikło jak śniegi topniejące.

fragment Pieśni

o zamordowanym żydowskim narodzie

Icchaka Kacenelsona,

napisanej w dniach 2–4 listopada 1943 roku[2]

Walkę o to, by otworzyć oczy Amerykanów na Holocaust, Mary Berg rozpoczęła 19 kwietnia 1944 roku. Tego dnia wielotysięczny tłum, który zebrał się w nowojorskiej Warsaw Synagogue, odbył przemarsz do City Hall, żeby upamiętnić pierwszą rocznicę powstania w getcie warszawskim. Pochód otwierała rodzina Wattenbergów: Szaja i Lena oraz ich córki Mary (Miriam) i Ann (Anna). Uciekli oni przed okropnym losem, który spotkał tylu europejskich Żydów, i zaledwie przed czterema tygodniami dotarli do Stanów Zjednoczonych. Uczestnicy marszu nieśli transparenty z napisami: „Apelujemy do sumienia Ameryki, by pomogła ocalić tych Żydów w Polsce, których można jeszcze uratować”, „Pomścić krew przelaną w getcie w Polsce” oraz „Naziści wymordowali trzy miliony polskich Żydów! Pomóżcie nam uratować tych, którzy przeżyli”[3].

Wattenbergowie przybyli do Stanów Zjednoczonych w marcu 1944 roku jako repatrianci na pokładzie S/s „Gripsholm”, statku wyczarterowanego przez Departament Stanu USA od Swedish American Line. Piszący w jidysz dziennikarz S.L. Shneiderman, który sam umknął z podbitej przez nazistów Europy, spotkał się z dziewiętnastoletnią wówczas Mary Berg w porcie, do którego zawinął statek. Dowiedział się, że dziewczyna przywiozła dziennik zawierający opis przeżyć jej oraz jej krewnych w getcie warszawskim, spisany po polsku w dwunastu kołonotatnikach.

W przedmowie do polskiego wydania z 1983 roku Shneiderman wspomina:

Ze zgrozą odczytywałem drobniutkie literki na gęsto zapisanych stronach notesów. Z obawy, że notatki mogłyby wpaść w ręce nazistów, Mary pisała je skrótowo, używając jedynie inicjałów ludzi, o których wspominała. Nigdy nie używała słowa „naziści”. Zamiast tego pisała: „oni”[4].

Nancy Craig w audycji nowojorskiej rozgłośni WJZ pytała Mary, w jaki sposób zdołała przewieźć dziennik do Stanów. Dziewczyna odpowiedziała: „Opracowałam coś w rodzaju własnego szyfru i zapisywałam najważniejsze fakty. Bardzo zwyczajnie włożyłam notatki do walizki. Ponadto wszystkich istotnych dat i nazwisk nauczyłam się na pamięć”[5]. Wkrótce po przyjeździe Mary zaczęła przepisywać notatki po polsku.

Przez kilka następnych miesięcy Shneiderman blisko współpracował z Mary przy odszyfrowywaniu treści notatek. Prosił ją także „o wyjaśnienie niektórych faktów i sytuacji, które bez komentarza byłyby niezrozumiałą zagadką dla czytelników w Ameryce i innych krajach”[6], najwyraźniej poprawiając również pisownię, być może uzupełniając też materiał. Kiedy autorka wiedziała, że wspomniana w dzienniku osoba zmarła, ze Shneidermanem zamieniała inicjały na pełne nazwisko. Z tego samego powodu skróciła własne nazwisko na „Berg”, żeby ochronić krewnych i przyjaciół, którzy być może jeszcze żyli w ogarniętej wojną Polsce. Przepisywanie części dziennika Mary rozpoczęła jeszcze na Pawiaku. Dlatego chyba najpełniej charakter jej publikacji oddawałby termin „wspomnienia”.

Shneiderman przetłumaczył polski rękopis[7] na jidysz i opublikował przekład w odcinkach na łamach „Der Morgen Zshurnal”. Następnie wynajął urodzonego w Polsce Norberta Gutermana oraz absolwentkę Wellesley College Sylvię Glass do przetłumaczenia polskiej wersji na angielski. Wydaje się, że ta wersja ukazała się jesienią 1944 roku w odcinkach na łamach nowojorskiej gazety „P.M.”, a w skróconej formie również w „Jewish Contemporary Record”. Mniej więcej w tym samym okresie dziennik został przetłumaczony przez Mary Graf na niemiecki i od 22 września 1944 do 19 stycznia 1945 roku ukazywał się w nowojorskiej gazecie dla uchodźców „Aufbau”[8].

W lutym 1945 roku Shneiderman opublikował pełną wersję tekstu dziennika Mary Berg pod tytułem Warsaw Ghetto: A Diary nakładem nowojorskiego wydawnictwa L.B. Fischer. Mary zaprojektowała oryginalną obwolutę przedstawiającą ceglany mur wyznaczający w Warszawie granice getta. W przedmowie do specjalnego wydania dziennika Joseph Thon, prezes National Organization of Polish Jews – sponsora edycji, nakreślił cel, jaki stawiali sobie Berg i Shneiderman:

Przywódcy Narodów Zjednoczonych zadeklarowali, że uciekną się do zastosowania gazów bojowych i broni bakteriologicznej dopiero wtedy, gdy Niemcy jako pierwsi użyją tych nieludzkich metod. Niemcy użyły owych metod do wymordowania milionów Żydów w Treblince, Majdanku, Oświęcimiu i innych obozach. Ale nawet dziś cywilizowany świat nie w pełni sobie to uświadamia. Wobec tego mamy obowiązek podawać do wiadomości tę okropną prawdę, publikować dokumenty i relacje naocznych świadków, które ujawniają to ponad wszelką wątpliwość.

Dziennik Mary Berg ukazał się drukiem jeszcze przed zakończeniem wojny, zanim obywatele Stanów Zjednoczonych i innych krajów, a nawet sama autorka, poznali ogrom niemieckich zbrodni i szczegóły ostatecznego rozwiązania. Co więcej, powinniśmy pamiętać, że Mary – świadek owych zbrodni przeciw ludzkości – przybyła do Nowego Jorku przed nastaniem lata 1944 roku, kiedy to węgierscy Żydzi jako ostatnia z europejskich społeczności ginęli w komorach gazowych Auschwitz; pozostała jedynie nadzieja, iż zwrócenie uwagi świata na ich tragiczne położenie doprowadzi do ocalenia.

Mary Berg nie była jedynym świadkiem tych wydarzeń, który mógł przed zakończeniem wojny złożyć zeznania po angielsku. W latach 1942–1943 opublikowano kilka artykułów i broszur zawierających relacje naocznych świadków, świadectwa z pierwszej ręki zamieszczono również w książce o polskich Żydach z 1943 roku[9].

Mimo to dziennik Mary Berg był pierwszą anglojęzyczną relacją opisującą wydarzenia od utworzenia getta aż do pierwszych deportacji, które miały miejsce pomiędzy lipcem a wrześniem 1942 roku. Jako jedno z pierwszych osobistych sprawozdań opisywał również użycie gazu do uśmiercania ludności żydowskiej w Treblince. W przedmowie do dziennika Shneiderman zauważył:

Mamy nadzieję, że kiedyś, w przyszłości, zostaną odnalezione inne kroniki ukryte przez autorów w ruinach warszawskiego getta. Może znajdą się inni ocalali, którzy dadzą kolejne świadectwa dotyczące tego heroicznego, wojennego epizodu […]. Na razie zaś dziennik Mary Berg jest jedyną relacją naocznego świadka[10].

Niepowtarzalny wkład Mary Berg zyskał uznanie w recenzjach publikowanych zimą 1945 roku. W „New Yorker” pisano: „To ponura książka, pełna mroku i grozy, lecz także mężna i inspirująca ze względu na prezentowany obraz odwagi i człowieczeństwa mieszkańców warszawskiego getta”[11]. W „Kirkus Review” nazwano dziennik „poruszającym zapisem terroru”[12], a recenzent „New York Timesa” polecał go jako lekturę dla wszystkich „bez zastrzeżeń”[13]. Dziennikarz „The Saturday Review” stwierdził, że wpisy w dzienniku Berg „noszą piętno szczerości i autentyczności, najwyraźniej nie zostały »upiększone« poprawkami redakcyjnymi”[14].

Wkrótce po opublikowaniu w lutym 1945 roku dziennik został przetłumaczony na kilka języków[15]. W późniejszym okresie stał się kanwą sztuki i przedstawienia teatru ulicznego, cytowano go również w filmie dokumentalnym z 1991 roku A Day in the Warsaw Ghetto: A Birthday Trip to Hell (Dzień w warszawskim getcie: urodzinowa podróż do piekła)[16]. Pojawia się także jako źródło w bibliografiach wielu ważnych opracowań na temat Holocaustu, dostępnych dla studentów i naukowców[17].

Dziennik Mary Berg jest jedyny w swoim rodzaju ze względu na autentyczność, szczegółowość i siłę oddziaływania, a także wczesne opublikowanie. Alice Eckhardt, uznany autorytet w dziedzinie teologii chrześcijańskiej, pisała w 1995 roku:

Teraz, kiedy wszyscy już znają ostateczny los getta, jeszcze większe znaczenie ma dla nas poznanie szczegółów życia jego społeczności, które trwało, a nawet niekiedy kwitło, mimo strasznych warunków egzystencji. Niepowtarzalne czynniki, które umożliwiły tej młodej kobiecie opuszczenie getta tuż przed jego likwidacją, nadają książce żywiołowość, a jednocześnie siłę oddziaływania, z którymi nic nie może się równać[18].

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

2 Icchak Kacenelson, Pieśń o zamordowanym żydowskim narodzie, przeł. Jerzy Ficowski, Warszawa 1982 (przyp. tłum.).

3 Thousands Mourn Victims of Ghetto, „New York Times”, 20 kwietnia 1944, s. 10.

4 Mary Berg, Dziennik z getta warszawskiego, przeł. Maria Salapska, Warszawa 1983 (przyp. tłum.).

5 Zapis audycji Woman of Tomorrow.

6 Tamże.

7 S.P. ma fotokopie kilku stron oryginalnego polskiego rękopisu, ale pełna jego wersja oraz pierwotny dziennik Mary Berg najwyraźniej się nie zachowały.

8 S.P. dziękuje Fabianowi Fürstemu z Biblioteki Wiedeńskiej za ustalenie dokładnych dat i numerów czasopisma, w których dziennik publikowano po niemiecku.

9 M.in. w pracy The Extermination of 500,000 Jews in the Warsaw Ghetto: the Day to Day Experience of a Polish Gentile, opublikowanej w 1942 roku w Nowym Jorku przez American Council of Warsaw Jews oraz American Friends of Polish Jews.

10 Po wojnie w Warszawie wydobyto archiwa grupy Oneg Szabat, zorganizowanej przez Emanuela Ringelbluma. Ujrzały wówczas światło dzienne pamiętniki i kroniki Adama Czerniakowa, Janusza Korczaka, Chaima Kapłana, Abrahama Lewina i Emanuela Ringelbluma, którzy zginęli podczas Holocaustu. W ciągu następnych czterech dziesięcioleci ukazało się jeszcze kilka relacji, które spisali między innymi Alexander Donat i Helena Szereszewska oraz ci, którzy przeżyli powstanie w getcie warszawskim, jak Icchak Cukierman i Vladka Meed. W 1982 roku instytut Yad Vashem wydał po angielsku wspomnienia Stanisława Adlera, policjanta z getta, który przeżył, lecz w 1946 roku popełnił samobójstwo. Ponieważ wojnę przetrwał zaledwie jeden procent mieszkańców getta, nawet relacje spisane po 1945 roku należą do rzadkości.

11 Rec., „New Yorker”, 1945.

12 Rec., „Kirkus”, 1945.

13 M. Young, „New York Times Book Review”, 1945.

14 F. Weiskopf, rec., „Saturday Review”, 1945.

15 W 1945 roku w Tel Awiwie ukazał się przekład na hebrajski, a w Buenos Aires wyszło wydanie hiszpańskojęzyczne. W 1946 roku w Rzymie ukazała się edycja włoska, a w 1947 roku w Paryżu wydano tłumaczenie na francuski. Kilka dekad później, w czterdziestą rocznicę powstania w getcie, w 1983 roku, ukazał się w Polsce polski przekład oryginalnej wersji angielskiej pod redakcją Shneidermana. Po nim opublikowano w 1991 roku tłumaczenie na węgierski oraz nowy przekład włoski.

16 W 1986 roku w Warszawie wystawiono sztukę Bukiecik alpejskich fiołków, napisaną na podstawie dziennika; zob.: M.T. Kaufman, Warsaw Play Dramatizing Ghetto Diary, „New York Times”, 18 maja 1986, s. 13. W późniejszym okresie w pięciu krajach wystawiono uliczne przedstawienie Tempesta zainspirowane dziennikiem Mary Berg; adaptację wyreżyserowała Cora Herrendorf. Produkcję wystawiła firma Teatro Nucleo, założona w 1974 roku w Argentynie, a dziś mająca siedzibę we Włoszech (zob.: strona internetowa Teatro Nucleo http://www.teatronucleo.org). W filmie dokumentalnym z 1991 roku A Day in the Warsaw Ghetto: A Birthday Trip to Hell, nakręconym w Kanadzie w reżyserii Jacka Kupera, wykorzystano tekst dziennika Mary Berg.

17 Lucy Dawidowicz (1975); Nora Levin (1973); Yisrael Gutman (1982); Martin Gilbert (1985).

18 List Eckhardt do Pentlin z 1995 roku.

PEŁNY SPIS TREŚCI

Podziękowania

Przedmowa do wydania z 1945 roku

Wstęp

Rozdział I. Oblężenie Warszawy

Rozdział II. Utworzenie getta

Rozdział III. Życie toczy się dalej

Rozdział IV. Podziemie

Rozdział V. Rosyjskie bomby

Rozdział VI. Tyfus

Rozdział VII. „Z powodu zbrodni na Twoim bracie”

Rozdział VIII. Groza na ulicach

Rozdział IX. Kolejny rok

Rozdział X. Okrutna wiosna

Rozdział XI. Niemcy kręcą film

Rozdział XII. Uprzywilejowani idą do więzienia

Rozdział XIII. Dzieci wychodzą na spacer

Rozdział XIV. Koniec policji żydowskiej

Rozdział XV. Znowu krwawe dni

Rozdział XVI. Obóz internowania

Rozdział XVII. Bitwa o getto

Rozdział XVIII. Droga do wolności

Bibliografia

Chronologia wydarzeń