Maria Rodziewiczówna

Ragnarök

Warszawa 2015

Spis treści

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział XII

Rozdział XIII

Rozdział XIV

Rozdział XV

Rozdział I

Roman Niemirycz gimnazjum i uniwersytet przeszedł w Warszawie o własnych siłach. Nie miał rodziny ani znajomych w mieście, nie wspominał nigdy rodziców ani mówił o osobistych stosunkach, nigdy z miasta nie wyjeżdżał, tylko przez parę lat na wakacje, w roli korepetytora syna ordynata hrabiego Alfreda.

Mieszkał zwykle sam, na zimnych strychach, żywił się w taniej kuchni, czasami obywał się i bez ciepłej strawy, dawał lekcje, przepisywał akta, nie kołatał nigdzie o wsparcie, i przebojował o głodzie i chłodzie szkoły, mało mówiąc o sobie, mało żyjąc z kolegami.

Było coś zagadkowego w jego życiu i w nim samym. Koledzy go nie lubili, unikali – był zawsze osamotniony i obcy.

Czasami który wstępował na jego strych przed egzaminami – o pomoc, czasem taki, którego „wylano” z kwatery, znajdował u niego dach i przytułek, zanim „flota” nie przybyła. Niemirycz pomocy i wskazówek udzielał najchętniej, gościowi ustępował swego łóżka, jeśli je miał, ale te usługi nie zawiązywały przyjaźni: stosunek się zrywał, gdy minęła potrzeba. I zawsze Niemirycz był sam. Nie lubi młodzież zamkniętych ust i dusz – a Niemirycz taki był.

Na zebraniach studenckich słuchał w milczeniu gorących dysput; gdy inni szaleli, jemu ledwie chwilami zapalały się oczy, ale myśl przez usta się nie wyrywała. Gdy wpadł czasem w rozbawione hulaszcze grono, gdy śpiewano, pito, kochano, patrzał i słuchał, a oczy mu zapadały pod czoło, w głąb – i miały wyraz taki, że kto nań spojrzał, ten humor tracił. Nazywano go upiorem i nie cierpiano na zebraniach i przy zabawie. Zauważył to – i nie narzucał się.

Gdy skończył uniwersytet, praktykował u adwokata, pracował w sądzie, i raz go spotkał kolega w biurze zarządu ordynacji hrabiego Alfreda za stołem, nad papierami.

– Cóż tu kolega porabiasz? – spytał.

– Mam posadę – wydział prawny administracji.

– To ci kolega niewysoko sięgasz. Myślałem, że przemówisz jak Demostenes, sięgniesz po laury naszych mistrzów!

Niemirycz oczy podniósł. Miał ten zwyczaj na sekundę spojrzeć na interlokutora, zanim odpowiedział.

– Niech bierze laury, kto chce. Ja się po nie ani schylę, ani sięgnę – odparł.

„Maszyna do robienia pończoch!” – pomyślał pogardliwie kolega i spytał, czy można się dostać do biblioteki ordynackiej.

Niemirycz wskazał mu, gdzie i do kogo ma się zwrócić, i więcej tego kolegi nie widział.

W jakiś czas potem zaczęły wychodzić w najskrajniejszym, najśmielszym piśmie artykuły podpisane jego nazwiskiem, pod tytułem Pręgierz, i poruszyły masy. Stylem ciętym były pisane, z zabijającym dowcipem i prawdą, z niczym nie zbitą logiką i szalonym talentem polemistycznym. Stawiały pod pręgierz i piętnowały po kolei wszystkie hipokryzje i fałsze, kalectwa moralne i wstydy społeczne. Stanęli pod pręgierzem: księża – kupcy i obywatele – zdrajcy, i kobiety – hetery, i bogacze – katy pracy, i rozpusta próżniacza, i kult złota, i fałsz dobrodziejstwa – wszystkie rany i hańby rzekomej kultury, całe pogaństwo chrześcijaństwa społecznego, cała dzikość cywilizacji.

Posypały się protesty, repliki, pogróżki, klątwy – zawrzało oburzeniem, zgrozą – ale Pręgierz nie przestawał piętnować, redaktor przyjmować artykułów, ludzie czytać i wściekać się. I stał się Niemirycz znanym, znienawidzonym, ale groźnym, i poczęto się z nim liczyć, strzec się. Było straszne dostać się pod jego pióro. Wychodziło się stamtąd z nagą duszą i z piętnem niczym nie startym.

Gdy się podniosła ta wrzawa około niego, ordynat z chorą żoną był w Kairze, ale ciotka księżna wnet mu doniosła, powtarzając zdanie ogółu nabożnej arystokracji, że taki ateusz, anarchistą nie może się znajdować w ich administracji, że go trzeba usunąć natychmiast przez poszanowanie tradycji i opinii.

Hrabia kazał sobie przysłać artykuły i nic więcej o tej kwestii nie napisał. Dopiero gdy w maju był w przejeździe przez Warszawę, ciotka księżna przypomniała mu Niemirycza. Kazał go prosić do siebie. Jak przez sen pamiętał, że przed siedmiu laty, gdy potrzebował do swego najstarszego syna korepetytora, przyszedł doń student mizerny, w wytartym mundurze, który mu z tego się podobał, że miał oczy myślące i czyste paznokcie i nic prawie nie mówił. Wziął go tedy na wieś i był zadowolony, bo mały Andzio uczył się całe wakacje przykładnie, za nauczycielem jak cień chodził i egzamin doskonale zdał. Zatrzymał go też hrabia i nadal, by chłopcu pomagał, i dopiero się rozstali, gdy Andzia przeniesiono do szkół za granicę.

Przed dwoma tedy laty, gdy Niemirycz się zgłosił prosząc o posadę w ordynacji, najchętniej mu ją ofiarował. Ale wtedy załatwili interes listownie, więc gdy teraz Niemirycz wszedł, ani go poznał.

Spodziewał się zobaczyć rozczochranego, brudnego komunarda, a zobaczył mężczyznę wysokiego wzrostu, z głową krótko ostrzyżoną i przyciętym porządnie zarostem, ubranego przyzwoicie i posiadającego czyste ręce i paznokcie. Ukłonił się swemu chlebodawcy i podniósł milczące oczy.

– Iwan Niemirycz? – spytał hrabia. – Proszę usiąść – i wskazał mu krzesło.

Niemirycz usiadł. Myślał, że go wezwano dla jakiejś narady prawnej. Czekał. Hrabia odchrząknął:

– Mam na pana tyle skarg i denuncjacji, że naprawdę nie wiem, od czego zacząć.

Przez poważną twarz Niemirycza przeszedł kurcz.

– Zapewne pan Krukowski, administrator, skarży mnie o zwłokę w sprawie o tę granicę Suchenicy. Termina są w porządku, alem zwlekał chcąc panu hrabiemu rzecz osobiście przedstawić. Prawo jest za nami – prawda nie. Mam obowiązek pilnować prawa i sprawę wygram, ale prawdę powinienem panu hrabiemu w cztery oczy powiedzieć.

– I owszem, wysłucham potem. Ale nie o to pana oskarżają i nie administrator, ale społeczeństwo, o to! – wskazał ręką na leżący na biurku dziennik zakreślony błękitnym ołówkiem.

Wziął do rąk pismo i przeczytał:

– To ostatni pana artykuł: Gdzieście podzieli Chrystusa. Panie Niemirycz, pan blużni przeciwko kościołowi i Rzymowi, a ja i mój dom jesteśmy żarliwi wyznawcy.

– Czy to, com napisał, jest fałszem? Gotówem odwołać – odparł spokojnie Niemirycz.

– Pan burzy podwaliny kościoła.

– Nie, tylko gmach, który dla siebie ludzie na nich postawili.

– Pan jest pod klątwą, ateusz!

– Klątwa nie jest obroną prawdy. Prawda nie piorunuje: jest słońcem, które świeci wszechpotężne, wszechczyste, niedbające w swym majestacie o wszelkie napaści.

Podniósł znów oczy spokojne, raczej smutne i zadumane niż buntownicze, i patrzał w hrabiego. Ten się poruszył na krześle.

– Są temata, których się poruszać nie godzi przez szacunek dla idei, i są kompromisy smutne, lecz konieczne, z powodu ludzkiej ułomności – rzekł wreszcie, trochę zmieszany.

– Kompromisom takim nie ma końca ni granicy, aż w zupełnej zgniliźnie i zbydlęceniu.

Hrabia milczał zamyślony. Wreszcie się ocknął, przerzucił pismo i rzekł:

– A tu znowu artykuł: Magnaci. Pan wie, że ten epizod o owym księciu to mowa o moim ciotecznym bracie.

– Czy to nieprawda? Gotówem odwołać – powtórzył Niemirycz.

– Pan ma doprawdy dziwny pogląd na rzeczy. Nie chwalę postępowania mego ciotecznego brata ani go naśladuję. Ale nikt nie ma prawa wtrącać się, na co kto wydaje swoje pieniądze. Ten lubi kobiety, balet, inny konie, inny karty. Ostatecznie wydaje swoje, nie cudze.

– Swoje jest to, co człowiek zarobi, a to, co odziedziczył, jest depozytem.

– Jak to zaraz widać, że pan dziedzictwa nie ma! – ironicznie zaśmiał się hrabia.

– I mieć go nie chcę, bo to za wielki ciężar. Więc się panu hrabiemu nie podobają moje idee i zapewne pan hrabia wymówi mi posadę. Czy mam zaraz zdać papiery i komu?

– Ależ o tym nie myślałem! Chciałem jako starszy uczynić panu uwagę i poprosić o więcej miary. Pan posiada olbrzymi talent, szkoda, by się zmarnował. Mam nadzieję, że doświadczenie i rozwaga doradzi panu najlepiej. Wszyscy młodzi chcą ziemię z posad poruszyć, ale ona toczy się dalej swoją koleją i toczyć się będzie do końca.

– I jak olbrzym nie może pozbyć się ze siebie robactwa – ludzi – szepnął Niemirycz zamyślony.

Tu hrabia, uważając, że dość zrobił dla spokoju ciotki księżny, a ponieważ Niemirycz pomimo wszystko był dla niego sympatyczny, rzekł zmieniając ton:

– Czy pan zadowolony z swej posady?

– Tak, dziękuję panu hrabiemu. Uniknąłem kariery adwokata i może głodowej śmierci, bobym nie potrafił kłamać i przeciw prawdzie cytować.

– A pan tak lekko już się z posady usuwał. Co prawda, nie bardzo świetna. Pobiera pan tysiąc rubli.

– Tysiąc dwieście i mieszkanie, i osobno od każdej sprawy sto rubli. Zupełnie mi wystarcza. Gdybym posadę stracił...

– Zostałby pan tylko literatem, a przy pana zdolnościach może to być świetną karierą.

– Piszę swe artykuły bezpłatnie. Idei się nie sprzedaje.

– Dziwny z pana człowiek, kopalniany! – zaśmiał się hrabia. – No, zatem przejdźmy do sprawy Suchenicy. Jakież prawo, a jakaż prawda?

– Prawo to plany, wyroki sądów, używalność. Sprawa wygrana będzie niezawodnie. Strona przeciwna stawia świadków, że dziad pana hrabiego te sto morgów pola darował ówczesnemu właścicielowi, tylko darowizny nie ulegalizował, bo nagle zmarł. Opowiadają długą historię jakiegoś polowania na dziki, w czasie którego ów sąsiad, ubogi szlachcic; miał hrabiego uratować od śmierci z narażeniem własnego życia. Cała ta opowieść nie ma w sądzie żadnej wagi. Ale tej zimy, wertując archiwa, znalazłem ten oto list.

Wydobył z pugilaresu żółty, zmięty papier i podał hrabiemu, a ten czytał półgłosem: „Imć Panie Dworakowski, Dobrodzieju! Polecam ci, abyś z geometrą Bruśnikiem, stante pede, odciął i oddał we władanie Imć pana Jana Skórkowskiego sto morgów łanu nad rzeczką Białka położonych, a do folwarku naszego Suchenicy należących, które mu darowuję na wieczne czasy w posiadanie, o czym odpowiedni akt uczynić w kancelarii każę”. Tu następował zamaszysty podpis.

– Dlaczegoż nie spełniono rozkazu? – spytał hrabia.

Niemirycz brwiami poruszył.

– List znalazłem, wyjąłem z archiwum i wręczam panu hrabiemu. Choćby go nawet przeciwna strona miała w posiadaniu, słaby to dowód i bronić się można. Ale nie wysłany został zapewne, może nagła śmierć przeszkodziła... Tego nikt nie wyjaśni. Lecz przeczytawszy go czułem się w obowiązku sprawę zwlekać, aż go panu hrabiemu doręczę.

Hrabia popatrzał na papier, potem na Niemirycza i uśmiechnął się.

– Mizerne odkrycie. To mi grozi stratą stu morgów ziemi, a panu stratą stu rubli za umorzoną sprawę.

Cień uśmiechu przemknął, rzadki gość, po obliczu Niemirycza.

– Prawda zwykle jest złym interesem i chorobą dla kieski, a zdrowiem i korzyścią tylko dla duszy – odparł. Hrabia wstał i podał mu przez biurko rękę. – Tak, lichy z pana prawnik, ale porządny człowiek. Umórz pan sprawę i pilnuj zawsze prawdy w naszych interesach – dodał, podkreślając ostatnie wyrazy, jako jeszcze wspomnienie artykułów.

I uwolnił go łaskawie.

Niemirycz w pałacu ordynackim zajmował dwa pokoje na parterze w oficynie. Miał gabinet i sypialnię. Usługiwał mu stróż. Meble, odziedziczone po starym rezydencie, należały do mieszkania.

Jako osobistą własność miał pianino, kupione na raty, i szafkę z książkami. Stołował się jak zwykle w taniej kuchni, ale wrzucał do puszki co dzień naddatek. Był w zajęciu obowiązkowy i ścisły, pracował do czwartej w biurze, jeśli nie wyjeżdżał za interesami, wieczorem brał jeszcze do mieszkania robotę.

W parę dni po rozprawie z hrabią siedział właśnie w swym gabinecie nad stosem aktów i pisał jakąś prośbę do sądu. Stróż podał mu samowar i zniknął. W mieszkaniu panowała cisza, tylko pióro skrzypiało.

Niemirycz skończył pisać, złożył papiery, nalał sobie herbaty i począł czytać gazetę; potem spojrzał na zegarek. Do teatru był jeszcze czas, a on przypomniał sobie z „Kuriera”, że się wybierał na, Willę Mora, której gościnne występy elektryzowały od tygodnia Warszawę. Grano dzisiaj Aidę.

Wyszedł tedy do sypialni i przebrał się, gdy ktoś zadzwonił do drzwi.

– Pewnie z redakcji – pomyślał idąc otworzyć. Ale zamiast znajomego zasmolonego chłopaka na progu stał ksiądz.

Niemirycz zdumiał. W kościele nigdy nie bywał, z duchowieństwem toczył walkę; ten przyszedł może na dysputę czy kazanie.

Ale to był jakiś mizerny księżyna. Miał sutannę krótką i wytartą, kapelusz rudy; sam był nikły, jakby wystraszony, z dziecinnymi błękitnymi oczyma.

– Niech będzie Chrystusowi cześć! – wymówił jąkając się. – Czy tu mieszka pan Niemirycz?

– Ja nim jestem. Czym mogę służyć?

Ale ksiądz odsapnął i stracił zupełnie rezon.

– Mnie tu przysłali. Mówiono mi, że pan mi pomoże. Ja tu dopiero od tygodnia, nikogo nie znam. Potrzeba czterdziestu rubli.

– Na co? Kto księdza do mnie przysłał?

– Proboszcz od Bernardynów. Ja tam mieszkam tymczasem. Dzisiaj spowiadałem kobietę i trzeba dla niej czterdziestu rubli. Szatan tak tymi pieniędzmi obmotał ludzi, że nawet żeby duszę od zatracenia wybawić, trzeba złota! Poszedłem do proboszcza i on powiada: „Księże Michale, nie mam i rubla. Chcesz, idź do pałacu ordynackiego. Tam jest Niemirycz, który nie dalej jak onegdaj przeciw prostytucji gardłował w gazetach. Niech słowa w czyn wprowadza!” Więc poszedłem.

– Dobrze ksiądz trafił, bo czterdzieści rubli mam w tej chwili i służę. Ale widzę, że ksiądz obcy w Warszawie, kiedy tak śmiało do mnie przyszedł. Jestem pod klątwą, parszywą owcą, i proboszcz zażartował z księdza.

– Jak to? Kiedy dajesz pieniądze – uśmiechnął się dobrodusznie ksiądz.

Niemirycz wprowadził go do gabinetu i podał krzesło.

– Ksiądz z prowincji? – spytał.

– Z daleka... – odparł. – Byłem przedtem wikarym w Kutnowskiem, a teraz przygarnęli mnie u Bernardynów. Proboszcz mnie stołuje i czekam, aż mnie gdzie wyślą na wikariat. Tymczasem służę, pomagam księżom. Praca, dzięki Bogu, jest!

I uśmiechnął się z dziecinną radością. Niemirycz patrzył na niego zamyślony.

– A gdy ksiądz tę kobietę wykupi – rzekł – co dalej z nią będzie?

– Widzisz, ona ma matkę, kolonistkę na Woli, która ją z domu wygnała i znać nie chce. Zaprowadzę ją tam.

– Życzę księdzu powodzenia, ale nie wierzę w uzdrowienie trędowatych. Takie kobiety już niezdolne do statku i pracy. Trąd je toczy.

– Pan Jezus uzdrawiał trędowatych.

– Jezus – szepnął Niemirycz. – Alboż jest na świecie jeszcze jeden jego wyznawca? Jezusa ukrzyżowali chrześcijanie dawno.

– To prawda! – potwierdził ksiądz.

– A klątwą i nienawiścią darzą tego, kto się za Nim ujmie.

– Bywa i to – szepnął ksiądz nieśmiało.

– I Imię Jego wzięli za firmę kupiecką.

Ksiądz milczał. Dziecinne jego, błękitne oczy patrzały w dal poza świat i rzeczy ludzkie.

– Widzisz! – rzekł po chwili. – Ale z kim On zechce mówić, ten się w Niego tak zasłucha i zapatrzy, że na wszystko inne staje się ślepy i głuchy. Idzie za Nim, idzie, idzie!...

Niemirycz uśmiechnął się i oczy jego zabłysły.

– Idźcie, księże, i wstąpcie niekiedy do mnie po tej drodze. Ręczę, że nie będzie to dla was zboczenie.

– I owszem. Jak chcesz, przyjdę. Tu u ciebie tak cicho!

Obejrzał się po ścianach i zobaczył dwa sztychy. Jeden był to Prometeusz do skały przykuty, drugi Savonarola każący. Spuścił oczy.

– Niech będzie Chrystusowi cześć! – rzekł skłaniając głowę.

Niemirycz wręczył mu pieniądze.

– Niech je ksiądz schowa, bo chrześcijanie ukradną.

– Nie mam mieszka. Pisze w Piśmie, że go Judasz nosił, więc nie mam. Będę trzymał w ręce. Dziękuję ci. W ten sposób dać dla kobiety upadłej można. Opowiem ci, jak mi się udało.

I wyszedł.

Po chwili Niemirycz zgasił lampę, wziął klucz od zatrzasku i ruszył do teatru.

Przedstawienie było już zaczęte, więc nie szukał swego krzesła, ale w przejściu czekał antraktu, rozglądając się po sali i scenie. Willa Mora wydała mu się brzydką, ale śpiewała przepysznie; zasłuchał się z całą rozkoszą amatora muzyki, nie zauważył, że go spostrzegł Stefan Opolski, malarz, i dawał mu znaki, by zajął wolne obok niego krzesło.

Nareszcie aria się skończyła, rozległy się frenetyczne oklaski i malarz zawołał do Niemirycza:

– A co? Jak śpiewa? Poemat! A co za typ! Ciekawe połączenie złotowłosej dzieweczki z temperamentem włoskim. Co za karnacja!

– Gdzie ty widzisz karnację? Wytynkowana jak kamienica. Kto ona? Włoszka?

– Mówi, że jest Węgierką. Wiesz, brat twego hrabiego za nią tu z Wiednia przyjechał. Tam siedzi, w pierwszych krzesłach.

– Nie ma tu gdzie Jackowskiego? – spytał Niemirycz szukając oczyma.

Jackowski był to redaktor „Pręgierza”.

– Nie ma. On dziś na premierze w Rozmaitościach. Wstali obadwaj i korzystając z antraktu, oglądali salę.

Malarz miał masę znajomych, Niemirycza znali zaś wszyscy, chociaż on mało gdzie bywał. Ale fotografie jego obiegały Warszawę i po humorystycznych pismach pastwiono się nad nim piórem i ołówkiem. Był znany.

– Patrz: Pręgierz! – mówiono sobie. – Kogo on tu przyszedł piętnować?

– Gdzie? gdzie? – pytały niektóre panie. Czuł na sobie lornetki i spojrzenia.

– Tiens, joli garçon. Jaka szkoda!

Czego? Tego by nie umiały powiedzieć.

Jego ta nienawistna lub bezmyślna ciekawość tłumu drażniła dawniej. Teraz się z tym oswoił, jak się oswoił z karykaturami i łajaniem po pismach. Nigdy nie dysputował ani się bronił. Pisał następny artykuł w miarę myśli, które się wypalały, krystalizowały pod czaszką.

Patrzał teraz po ludziach. Ześlizgiwały się jego oczy obojętnie po strojach dam, po twarzach pięknych, po uśmiechach zalotnych, po tłumie podnieconych, rozbawionych mężczyzn, po morzu głów, i widział wciąż w pamięci myśli dziecinne, jasne oczy zbiedzonego księżyny, i słyszał przepyszny śpiew Willi Mora.

– Chciałbym z nim rozmawiać przy wtórze jej głosu! – myślał.

Stefan Opolski poszedł do jednej z lóż z uszanowaniem do pięknej bankierowej, a do Niemirycza zbliżył się rejent, który miał klientelę ordynacji, więc go znał z urzędu.

– Nasz hrabia w tarapatach – rzekł po przywitaniu, śmiejąc się.

– Nic nie wiem – odparł Niemirycz.

– Ano, i o brata i tę diwę. Podobno szalenie go kosztuje. Co prawda, głos fenomenalny.

– Złoto się stacza znowu w rynsztok, skąd wyszło, za pośrednictwem tych dam. To zwykły świata porządek. Jest w naturze rachunek niczym niezachwiany. Ale naszemu hrabiemu to niczym nie grozi. Bracia są podzieleni.

– Ba, ale powiadają, że on się chce żenić. To będzie dopiero skandal pod pański pręgierz.

– Na sam fakt słowa nie powiem, ale jeśliby protestowali i przeszkadzali, zapytać będę musiał: czyście chrześcijanie? Ca prawda, wobec demonstracyjnej religijności tej sfery każdy logiczny człowiek to samo postawi pytanie.

– Niby, pan mówi, w imię moralności. Ha, no pewnie!

– Ja nie uznaję sakramentów i nie wierzę w te różne świętości ani rozumiem, jak można coś nazywać grzechem na ulicy, a sakramentem w kościele. No, ale skoro kto w to wierzy, niech będzie logiczny. Na miejscu hrabiowskiej rodziny gwałtem zaprowadziłbym tę parę do kościoła, jeśli to ma być ich zbawieniem i jest przez wiarę nakazane.

– Dobry pan sobie! – roześmiał się rejent. – A kasty, a krew? Pan jest zwolennikiem krzyżowania ras.

– Jestem tylko stróżem logiki. Ludzie uczynili taki chaos w sobie i wokoło siebie pojęć, zdań, zasad, poglądów, praw, formułek, że tylko zajrzeć w ten odmęt, a rozum ludzki cofa się z bojaźni o swą równowagę... Myślałem długo nad tym, jakim cudem potrafili doprowadzić do tak ślicznej zgody i przyjaźni cnoty z występkami, i naprawdę gubiłem się w myślach, aż mi to Szczedryn rozwiązał: wynaleźli hipokryzję... Tak, to jest bóstwo najwyższe tego Olimpu.

Rejent się śmiał, ale rozmowę przerwała im orkiestra i Opolski wracający na swe miejsce.

– Bankierowa ginie z chęci poznania ciebie – rzekł. – Powiada, że musisz pysznie mówić impertynencje. Przypatrz się kolczykom Mory. Podobno zapłacił za nie hrabia sto tysięcy. Muszę do niej pójść i powinszować. Powiadają, że on się z nią żeni.

– Więc ją znasz osobiście?

– Starzy jesteśmy znajomi, z Monachium, z Wiednia, z Pragi. Malowałem ją dla hrabiego. Znam ją dawniej niż on, od początku kariery – z Pragi.

Kurtyna się podniosła. Umilkli.

– Niemirycz słuchał w skupieniu przymykając oczy. Cała sala była przejęta, gdy śpiewała Mora. Była cichość uroczysta, potem burza oklasków i szał tłumu. Diwa dziękowała uśmiechem i ukłonem, przyjmowała kosze kwiatów; oczy jej upojone, rozegzaltowane, rozdawały wokoło spojrzenia rozkoszne.

Niemirycz wstał wśród takiej burzy i, zanim Opolski się spostrzegł, wyszedł. Znalazł się przed teatrem z głową gorejącą, zaduszą upojoną czarem tych dźwięków. Stał chwilę u portyku, oddychając z rozkoszą powietrzem po atmosferze sali, gdy nań wpadł prawie Jackowski.

– Ach, to ty! Wychodzisz? Ja lecę choć na chwilę. Premiera klapa, bryndza! Cóż tam, gorąco?

– Wrzeszczą jak stado wyjców. Istotnie głos fenomenalny.

– Dokąd idziesz?

– Do domu. Muszę artykuł skończyć.

– Jutro rano przyślę po rękopis. – Dobranoc!

Uścisnęli dłonie i Niemirycz poszedł. Ale gdy był już u drzwi swego mieszkania, rozmyślił się i poszedł daleko, aż w Aleje Ujazdowskie. Dotarł prawie do Łazienek.

Gdy wrócił, już dawno opustoszało przed teatrami i na ulicach, tylko powozy przemykały cicho, na gumach, rozwożąc ludzi, którzy się bawią i szaleją.

„I zawsze kupcy i kupczące” – pomyślał Niemirycz z wielkim smutkiem, patrząc na światełka ruchome latarni.

Wszedł do swego mieszkania. Nie zapalał lampy. Otworzył pianino, chwilę z cicha brał akordy, a potem począł coś grać z pamięci. Co – sam nie wiedział, gdzie to słyszał i czy słyszał nawet.

Rozdział II

W kilka dni potem była niedziela i dzwony wołały wiernych na mszę, a tłum postrojonej, niedzielnej publiczności zalewał chodniki śpiesząc do kościołów, a potem dalej za miasto, by odetchnąć powietrzem. Niemirycz wstał późno, a nie mając pracy biurowej rozmyślał, jak dzień spędzić. Nareszcie otworzył szafę z książkami, dobył jeden tom Szekspira, ulokował się wygodnie w staroświeckim fotelu i zagłębił w czytaniu. Była godzina dwunasta, gdy ktoś gwałtownie do drzwi zadzwonił. Niemirycz ani drgnął.

„Znudzi się i pójdzie” – pomyślał, nierad w tej chwili odwiedzinom.

Ale gość dzwonić nie przestawał coraz energiczniej. Zniecierpliwiło go, wstał i otworzył drzwi. Do przedpokoju wpadła dama elegancka, wonna, szeleszcząca jedwabnymi spódnicami, w gęstej na twarzy woalce.

– Monsieur Niemirycz? – spytała.

Drgnął i o krok się usunął. Poznał Willę Mora.

– Oui, madame – odparł pochylając głowę.

– Cest de vous cette horreur, cełte saleté, cette crasse! – zawołała rzucając mu pod nogi jakiś papier zadrukowany, który przyniosła w ręku.

Spojrzał na ziemię, podniósł papier i przeczytał: Zlew dla kabotynek europejskich. Ruszył ramionami.

– Nie, pani, to nie ja pisałem – odparł spokojnie po francusku.

– Jak to! Pan się śmie teraz zapierać, mnie w oczy? Co za nikczemność! Mówią wszyscy, że to pana podpis.

Była wściekła, oczy jej się paliły, rozdymały nozdrza, gotowa była go drapać.

Spojrzał na podpis, potem na nią i zatrzymał na jej oczach swoje.

– Ja się podpisuję całym imieniem i nazwiskiem. Dlaczegoż R. N. ma znaczyć Roman Niemirycz? Może być Rubin Nuchimsohn albo Robert Nowinkowski, albo zresztą Rozalia Nasadek, co prawdopodobniejsze... Ja tego nie pisałem ani mam pojęcie o treści.

Przebiegł szybko oczyma artykuł. Krew mu nabiegła do głowy i zmarszczyły się brwi. Zmiął papier nerwowo i rzucił z wstrętem na ziemię.

– Kto pani to dał, przetłumaczył i kto powiedział, że ja jestem autorem? – spytał ostro.

– Ano, koleżanka mi to przyniosła dzisiaj do śniadania, a potem, gdym się wściekała, przyszedł ten mały baronik – comment l’appelle-t-on, Tomcio – i powiedział, że to pan pewnie napisał. Je suis venue vous soutfleter et vous cracher au vi sage!

– Nie, pani. Gdybym to napisał, niewart bym był nawet policzka i plunięcia. Ja nigdy nie piszę paszkwili ani się zajmuję niczyimi alkowami. Zachwycony byłem pani śpiewem, raz słyszałem i nawet o tym nie mówiłem z nikim. Tym bardziej nie zajmowało mnie wcale pani prywatne życie i obyczaje. To napisał albo odpalony supirant bardzo złego gatunku, albo zazdrosna kobieta, lub mierna śpiewaczka.

Mówił bardzo spokojnie, chłodno, a ją ten chłód i jego zachowanie odurzało jak przeskok od dusznej sali do chłodu poranka. Nie prosił jej siedzieć. Stali wciąż naprzeciw siebie w gabinecie. Nagle ona wybuchnęła nerwowym płaczem, zerwała woalkę i kapelusz, rzuciła się w fotel i łkała spazmatycznie.

On się usunął do okna i patrzał chmurnie na anemiczną j akację na podwórzu. W powietrzu grały dzwony.

– Daj mi pan wody – rzekła po chwili.

Podał jej szklankę. Tak jej szczękały zęby, że ledwie mogła przełknąć. Wtedy zapalił maszynkę spirytusową i począł grzać kawę. Potem przyniósł flakon wody kolońskiej i przed nią postawił.

Czynił to wszystko spokojnie, chłodno ani słowa nie mówiąc. Gdy się kawa zagrzała, podał jej filiżankę.

Wypiła. Atak mijał. Odrzuciła głowę na poręcz fotelu i, zamknąwszy oczy, siedziała tak nieruchomo, tylko nią niekiedy dreszcz wstrząsał.

– Jeszcze kawy – szepnęła.

Nalał i podał. Wypiła i spytała:

– Pan tu sam mieszka?

– Sam.

– Ni temme, ni familie?

– Personne!

– Dlaczego pan tak ogromnie smutny i poważny? Spojrzał na nią po swojemu, na sekundę, zanim odpowiedział:

– Taki już jestem... może dlatego, że myślę. Popatrzała nań uważnie, potem rozejrzała się po ścianach i sprzętach i rzekła:

– Tu jest dobrze. Wskazała pianino.

– Kto gra?

– Ja.

– Tak sam, zawsze sam. To niepodobna...

Nie odpowiedział, tylko brwiami poruszył.

– Sprawdzę. Wszystkiego się o panu dowiem. Proszę do mnie przyjść.

– Dziękuję pani. Bywam w teatrze.

– I pan tylko chce znać śpiewaczkę?

– Tak pani, tylko.

– Dziękuję panu.

Wstała, obejrzała się raz jeszcze, sięgnęła po kapelusz.

– I co ja teraz z tym świństwem zrobię? – rzekła.

– Jeśli prawda, znieść pani musi, jeśli fałsz, podeptać pogardliwie z dumą, bo: Unrecht leiden schmeichelt grossen Seelen. Ujmie się za panią prawda.

– Za mną! – roześmiała się z gorzkim szyderstwem. – Za mną ktoś się ujmie, za aktorką? Z księżyca pan spada, Herkules do Augiaszowych stajen! Zresztą, kto by się odezwał i po co? Nie warto!

Włożyła kapelusz, szukając okiem lustra.

– Vous n’êtes pas Narcisse. Pas de miroir.

Wszedł do sypialni i przyniósł małe lusterko. Przyjrzała się, zapuściła woalkę i podała mu rękę:

– Dziękuję i przepraszam za posądzenie i scenę. Przyjdę kiedyś i zaśpiewam wyłącznie dla pana.

W tydzień potem Opolski spotkał Niemirycza w redakcji Jackowskiego i rzekł:

– Jeszcze cię nie obili?

– Kto, znowu?

– Ano ci z „Latarni”, coś ich zjeździł za Morę. Odgrażają się, że ci gnaty połamią. Narobiłeś awantury. Dzienniki się wściekają, bo ludzie za twoim przykładem podnieśli na nie larum. Ty masz talent złapać kwestię za łeb. Pyszny był tytuł: Polska gościnność i dobre wychowanie Warszawy. Jakbyś im wlazł na odciski. Ale najlepsze to, że hrabia się na ciebie obraził i pokłócił się z diwą.

– A to z jakiej racji? – zdziwił się Niemirycz.

– Obraził się, żeś się za nią ujął. „Jemu co do niej! – fuka. – Jakim prawem występuje jako jej rycerz?” Willa się dowiedziała o tym i wyrzuciła go za drzwi. Kazała sobie twój artykuł przetłumaczyć i schowała na pamiątkę. Hrabia podobno dotąd jej nie przejednał.

Jackowski, który arystokracji nie cierpiał, warknął:

– Nieborak! Jedyne zadanie i pracę swego życia stracił. Teraz Niemirycza może nareszcie wyrzucą i ja się upiję w knajpie z radości, że taki człowiek już nie będzie butów hrabiowskich czyścił.

Niemirycz ani się odezwał. Robił korektę na brzegu stołu, śpieszył się widocznie.

– Co ci tak pilno? Masz schadzkę? – zaśmiał się Opolski.

– Uhm! – odparł roztargniony, patrząc na zegarek.

– Z kim? Gdzie? I po co ty się tak taisz?

– Jak to po co! – wtrącił Jackowski. – Ładna by powstała chryja, gdyby na niego co znaleźli. Musi się kryć.

Niemirycz podniósł głowę, uśmiechnął się.

– Przez cześć dla najświętszej hipokryzji! – rzekł; odkładając pióro i biorąc za kapelusz. – Dla niej są kościelne kadzidła i ślubne obrączki, i bojowe hymny, i miłosne szepty, i łzy rozczulenia, i oklaski tłumów. O wszechpotężna! O bóstwo!

Roześmiał się raz jeszcze i wyszedł.

Śpieszył, bo miał interes jeszcze do rejenta, i bał się, że go w kancelarii nie zastanie. Jakoż tak się stało. Polecił tedy sprawę dependentowi, zapowiedział się na jutro i poszedł do domu. Ciemniało już. Przechodząc spojrzał na afisz: grano jakiś balet. Po drodze zaczepiło go parę wystrojonych dam. Zbył milczeniem ofertę. Zwymyślały go tedy rynsztokowymi konceptami.

To go do reszty zniechęciło do wieczora wśród tłumu i zabawy. Z westchnieniem ulgi wszedł do swego samotnego mieszkania. Nie zapalał światła, usiadł do pianina i począł grać, jak zwykle, coś z myśli. Wieczór się uczynił zupełny. Mieszkanie wychodziło na podwórze ciche. Za ścianą były sale biblioteki i archiwa. Żadnego sąsiedztwa, gwaru, ruchu.

Niemirycz był tak daleko od żywego świata, w takiej przestrzeni eteru, że drgnął, jakby go grom rzucił o ziemię, gdy dzwonek się odezwał. Przestał grać; dłonią przesunął po twarzy i zamruczał niechętnie:

– Kogo licho przynosi? Pewnie „Kurier”.

Poszedł do sionki i odezwał się:

– Nie widzisz skrzynki na gazety, że się dobijasz?

– Ouvrez donc! – odezwał się głos niecierpliwy. Krew mu uderzyła do głowy. Otworzył.

Willa Mora weszła. Zatrzymała się chwilę.

– Jest ktoś u pana? – spytała cicho.

– Nie.

– Ktoś grał?

– Ja.

– Tak sam i po ciemku! – zaśmiała się już swobodnie, podczas gdy on zapalał prędko lampę.

Stanęła w gabinecie, zdjęła kapelusz i rękawiczki. Była bardzo skromnie, ciemno ubrana. Podeszła prosto do pianina, spróbowała go.

– Przyszłam panu podziękować.

– Nie ma za co. Uczyniłbym to w każdej podobnej hańbie mego społeczeństwa. Nie broniłem pani honoru, ale naszego.

– Wierzę. O mnie panu wcale nie chodzi. Nie zechciał pan mnie odwiedzić. To obelga.

– Może większą czynią pani obelgę ci, co odwiedzają. Usiadła w fotelu, spojrzała po ścianach.

– Nie ma pan nawet malowanej kobiety u siebie, a ja, słysząc muzykę, byłam pewna, że wpadnę, żeby wam zaśpiewać serenadę z Fausta.

Odzyskał już zupełny spokój. Usiadł naprzeciw niej, w cieniu, i odparł:

– O ile nie jestem z konieczności w tłumie, o tyle z upodobania jestem zawsze sam.

– Nigdy kobiet! – zaśmiała się. – Czy to przez kult dla cnoty czystości?

– Nie, pani. Można mieć zdanie o tym tylko, co się zna. Kobiet się nie boję. Tout simplement – nie chcę ich.

– Rozumiem: wielka zdradzona miłość!

– Zdradzona miłość jest niczym wobec nudy i niesmaku – jutra rozkoszy. To jest szczęście, które musi być bezmyślne, a ja, niestety, myślę. Dlatego nie mogę go doznać.

– Vous êtes par trop raffine.

– Nie wiem, czy to jest wyrafinowanie. Może tylko za wielka duma z potęgi ducha, którego się w sobie ma i czci nade wszystko.

Zamyśliła się. Twarz jej nerwowa zmieniła kilka razy wyraz. Wreszcie rzekła:

– Jest pan bajecznie bogaty, kiedy może sobie na takie zbytki pozwolić.

Milczał. Patrzał w dal swymi smutnymi oczyma, a ona się wpatrywała w niego, aż poczuł ten wzrok, i spojrzeli na siebie. Smutek przeszedł zaraźliwie w jej źrenice i powaga zmieniła wyraz twarzy.

– Ja sobie nigdy nawet nie mogłam pozwolić na wybór serca w tym, co ludzie nazywają miłością. Miałam matkę, która mnie pilnowała... dla kariery. Kariera, sława – sława, kariera. To bóstwo, co zastąpiło bałwany kartagińskie, którym się służyło, które się czciło – rozpustą. Teraz nie mam matki, mam sławę i karierę, ale mnie już nie trzeba pilnować. Nie ma czego: ani duszy, ani serca!...

Wstała, podeszła do pianina i usiadła przy nim. Zaczęła preludiować, błądząc wśród tonów...

– Przyszłam, żeby panu coś zaśpiewać, ale co? Wszystko dla myśliciela jest zohydzone, dla mnie w tej chwili wstrętne. Zaśpiewam panu coś, czego nie zna świat ni teatr i czego nigdy nie śpiewam, bo tego nikt nie rozumie. Ludową pieśń puszty węgierskiej, dziecinne wspomnienie, kiedy byłam małą, dziką dziewczynką i nazywałam się jeszcze Aranką.

Zaczęła śpiewać. Proste to było, smutne, tęskne, z chwilowymi rozbłyskami dzikości. Hamowała głos; czasami przechodził w rozkoszne pianissima żałosnej skargi.

Skończyła. Melodia drżała jeszcze w powietrzu, rozpływała się coraz lżejszymi, dalszymi falami i zapanowała cisza.

Obejrzała się. Niemirycz siedział pochylony z głową w dłoniach. Ani podziękował, ani pochwalił. Gdy wstała, wyprostował się i głęboko odetchnął.

Ona przeszła dłonią po oczach, wzięła kapelusz i rzekła:

– Za tydzień już wyjeżdżam do Wiednia. Zapewne się więcej w życiu nie zobaczymy. Przyjdź pan jutro na Rycerskość.

Spuściła woalkę, podała mu rękę.

– Przyjdę się z panem pożegnać jeszcze – dodała wychodząc.

Przeprowadził ją do sionki, nic nie rzekł. Otworzył zatrzask. Wysunęła się i, nie oglądając się, poszła do bramy. On wrócił, usiadł przy biurku, wydobył foliał aktów prawnych, jakąś sprawę o młyn wodny na rzece Białce, i jął czytać, czytać a czytać...

Nazajutrz nie poszedł na operę i nie spotykali go nigdzie znajomi. Opolski, który go szukał, bo mu trzeba było jego aforyzmu do jakiejś artystycznej jednodniówki, nigdzie go znaleźć nie mógł. Nareszcie dowiedział się, że wyjechał. Gdzie, na jak długo? Nie wiedziano w zarządzie. Chodził tam co dzień Opolski, aż go wreszcie zastał.

– Gdzieżeś przepadł?

– Stawałem w sądzie w guberni. Dziś w nocy wróciłem.

– Masz, skrobnij tu coś po swojemu i podpisz się. Rozłożył przed nim kartę brystolu upstrzoną szkicami i wierszykami i wskazał miejsce.

– Ot, tu. Widzisz, jakie honorowe miejsce, obok Willi Mora. Skrob!

Zapalił papierosa i czekał.

Niemirycz przeczytał niemiecki aforyzm śpiewaczki, pisany wprawnym, energicznym pismem:

„W tysiącach znajdzie setki talentów, dziesiątki geniuszów, ale rzadko jednego człowieka”.

– Wcale zgrabne, jak na aktorkę. Ten ród zwykle mało na mózg wydaje, chyba w pasztecikach – zauważył Opolski.

Niemirycz siedział z piórem w dłoni, gryząc papierosa.

– Ta sprawa o młyn wodny także mi mózg zmarnowała na pasztecik – rzekł.

– Twój, w muszelce, byłby perłą! – zaśmiał się Opolski.

– Albo ostrygą czy jakim innym ślimakiem.

– No, kiedy ci nic nie przychodzi do głowy mądrego, to napisz co o miłości. To będzie oryginalne, przez ciebie podpisane.

Jakby mu to dodało bodźca, Niemirycz się schylił nad brystolem.

„Ludzkość przeżyła wieki, weszła na szczyty wynalazków, dumna z skarbów rozumu. A człowiek jaskiniowy może jej dotąd imponować, bo nie wstydził się instynktów i zabijał tylko, żeby z głodu nie zginąć”.

Opolski przeczytał przez ramię.

– Pyszne! – rzekł i co rychlej arkusz porwał.

Po skończeniu roboty w biurze Niemirycz, wedle zwyczaju, poszedł do taniej kuchni, a potem na wystawę obrazów. Chodząc wśród miernot posmutniał do reszty, chwilę dłużej zatrzymał się przy jakimś portrecie i wyszedł. W witrynach fotografii ujrzał Willę Mora w tysiącznych pozach i kostiumach. Modą była, sławą chwili.

Wychodząc na ulicę ujrzał przed hotelem zaprząg hrabiowski znany sobie. Zapewne nastąpiła zgoda i hrabia był u diwy na górze.

Niemirycz wstąpił do biblioteki, wziął jakąś książkę, której potrzebował do swej pracy literackiej, i wrócił z nią do domu.

Zatopił się w czytaniu, robił notatki, pisał i tak się zajął przedmiotem, że nie zauważył nadchodzącego zmroku.

Lubił, jak każdy marzyciel, szarą godzinę, ale tym razem zaraz światło zapalił, okiennice zamknął i dalej pracował.

Słyszał, jak stróż otwierał drzwi i podał samowar. Nie podniósł głowy. Po chwili usłyszał, że stróż pod drzwiami z kimś rozmawiał. Klucz znowu zajęczał, ktoś wszedł i drzwi znowu zamknięto.

Nagle Niemirycz się obejrzał, jakby poczuł czyjąś obecność, i zerwał się.

Willa Mora stała za nim, już bez kapelusza, ubrana w ten sam angielski ciemny kostium; trzymała w ręce parę róż purpurowych.

– Czy ja pana straszę, jak pan mnie? – spytała, bo pobladł i o krok się cofnął.

– Ja pani nie straszę przecie – odparł.

– Owszem. Vous me hantez! Mówiłam panu, że przyjdę się pożegnać. Jutro wyjeżdżam.

– Jakże pani przyjść mogła! – szepnął.

– Pan temu nierad? To będzie ostatni raz. Nie zobaczymy się więcej, bo ja zapewne tu nigdy nie wrócę. Nie był pan na Rycerskości?

– Nie, wyjeżdżałem za interesami.

– Wiem, jest pan prawnikiem hrabiego, pisze pan rewolucyjne artykuły, nie wierzy w Boga, broni upadłe kobiety, a piętnuje rozpustę magnatów. Wszystko wiem. Boją się pana i nienawidzą.

Rzuciła róże na biurko.

– Da mi pan filiżankę herbaty i godzinę spokoju. Dobrze mi tu!

Usiadła w fotelu, wtuliła się w głąb i patrzała po papierach i książkach.

Sięgnęła po tom otwarty, przeczytała tytuł.

– Filozofia i ja! – uśmiechnęła się. – Życie lubuje się w szalonych kontrastach, jak natura.

– Bo natura, bezwiednie dla ludzi, życiem rządzi, tylko mało kto chce nad tym się zastanowić i zestawić – odparł, już znowu spokojny, poważny.

Zrobił herbatę i podał jej filiżankę; sam usiadł naprzeciw niej i spytał:

– Pani wyjeżdża do Wiednia?

– Tak, na cały rok jestem zaangażowana od sierpnia. Te parę miesięcy spędzę w Ischlu. Muszę odpocząć po zimowej kampanii. Nerwy mam stargane, potrzebuję samotności, książek i natury.

– Alboż pani będzie sama! – wyrwało mu się i, zaledwie wymówił, pożałował.

– Zupełnie, z moją niańką. Angielką. Co rok spędzam tak wakacje. Czy pan myśli, że pan jeden ma monopol niesmaku i nudy, a zresztą nikt?

Przymknęła oczy, zamilkła, wzdrygnęła się.

– Nie ma rzeczy bardziej zdartej, zniszczonej, jak dusza aktorki. Nikt jej nie szanuje, ba, nawet nie uznaje w niej duszy, ona sama nawet nie. Zapewne dlatego dziwi się pan, co ja mogę sama z sobą robić w Ischlu.

– Nie myślałem tak. Chciałem spytać: alboż panią samą zostawią?

– O! dzięki Bogu jestem wolną, praw nade mną nikt nie ma, i dość bogatą, żeby od nikogo nie zależeć.

Chwilę milczała. Uśmiechnęła się.

– Dziś miałam propozycję małżeństwa. Wie pan czyją?

– Wiem. Mówi o tym całe miasto.

Czekała, może ją spyta, ale nic więcej nie rzekł.

– I nie ciekaw pan epilogu?

– Dowiem się. Będzie znowu o tym gadać całe miasto.

– I to zresztą pana nic nie obchodzi. Profanuję tę pustelnię, wnoszę w nią echo świata, zgrzyt ludzkich nikczemności. I pyta pan w duchu: „Kobieto, co może być wspólnego między tobą i mną?” Pan jest myślą, ja jestem aktorką. „Obłok wichrem gnany spoczął na chwilę na piersi skalistego olbrzyma”. Bywa tak w naturze i w życiu... Niech pan nie patrzy tak ponuro.

– Bo mi pani ubliża. Gdy pani ten próg przestąpiła i rzekła, że tu jest dobrze, byłem szczęśliwy. Skąd, dlaczego mam być czymś większym, wyższym, lepszym od pani? A wspólnego możemy mieć wiele. Oboje ludźmi jesteśmy.

– A w głębi pogardza pan mną.

– Nie. Pogardzam tylko fałszem i rachunkiem, a tu nie ma na to miejsca.

– Więc pan nigdy nie kłamie?

– Nie. Za nic i dla niczego.

– Więc niech mi pan powie, czy pan mnie wspomni i jak, gdy zginę jutro z pańskich oczu i życia?

Milczał chwilę, wreszcie rzekł:

– Wspomniała pani pieśń o skale i obłoku. Zna pani ją całą?

Zapanowała cisza. Nie spojrzeli na siebie. Po długiej chwili ona wstała, otworzyła pianino i po chwili cichej przegrywki zaśpiewała:

Es war einalter König.

Gdy skończyła, nie przestała grać i powoli przeszła w inną melodię, gorętszą już:

Tu me dirais...

Pozostała z rękoma na klawiszach, zapatrzona przed siebie, zasłuchana.

Wreszcie obejrzała się na niego:

– Co pan chce słyszeć?

– Króla z Thule – odparł cicho.

– Myślałam o tym w tej chwili. Zaśpiewała, a potem, grając z cicha, rzekła:

– Chciałabym, żeby pan mnie pamiętał. Zaraził mnie pan swoim duchem. Jest mi bezmiernie smutno, nieznośnie ciężko. Chciałabym tu kiedy jeszcze być w życiu i żeby to samo znaleźć. A wiem, że to niemożliwe.

Tak grając cichutko, poczęła mówić:

S’asseoir toils deux au bord d’un flot qui passę,

Le voir couler.

Tous deux, s’il glissa un nuage en l’espace,

Le voir glisser

Entendre au pied du saule, ou leau murmure,

L’eau mur mur er.

Ne pas sentir, tant que ce reve dure,

Le temps durer.

Urwała, głos jej się załamał. Chwilę siedziała jeszcze zadumana. Wstała, zbliżyła się do niego i spojrzeli na siebie z bezgranicznym smutkiem, z rozpaczą prawie.

– I nie mam panu nic do dania, bo nic nie jest warte tej chwili i pana.

Wyciągnął do niej rękę. Potrząsnęła głową, oczy jej napełniły się łzami.

– C’est fini! Il iaut rentrer – rzekła.

Otarła oczy, otrząsnęła się z wrażenia, zapanowała nad nim.

Włożyła kapelusz i rzekła:

– Dobre słowo może mi pan powiedzieć. Tego od nikogo nie miałam.

– Jeśli pani tu kiedy zechce wrócić, będzie pani zawsze u siebie i sama – rzekł.

Blask jej przeszedł przez oczy.

– O, żebym mogła coś rzec, coś ofiarować na pamiątkę.

– Czy mi pani nic nie dała? – szepnął.

– O! co to warte.

– To, o czym duch śnił. Dziękuję pani.

Podniósł jej rękę do ust i pocałował.

Oparła mu dłoń na ramieniu.

– Więc jeśli pan kiedy będzie w Wiedniu i ja też, odwiedzi mnie pan?

Zawahał się.

– Albo, jeśli panu wstrętny mój próg, napisz mi pan słowo, przyjdę ja – dodała.

– Nie, przyjdę ja.

– Słowo?

– Słowo.

– Merci! A teraz, niech pan pójdzie za mną, z daleka. Będę myśleć, że jesteśmy jeszcze razem.

Podała mu chusteczkę wilgotną od łez i wyszli po chwili. Za bramą puścił ją dużo naprzód i tak odprowadził aż do bramy hotelu. Stanęła na sekundę, spojrzała na niego i zniknęła.

I tak się skończył romans Niemirycza.

Przez cały następny miesiąc nie było jego artykułów, aż to uderzyło Opolskiego, i spytał raz Jackowskiego:

– Cóż tak Niemirycz umilkł i nigdzie go nie widać?

– Sfiksował! Wyobraź sobie, gdy przez dwa tygodnie nie dawał znaku, życia, poszedłem się dowiedzieć, co się z nim dzieje. Przyszedłem i wyobraź sobie, kogo u niego zastałem?

– Chórzystkę!

– Ale gorzej: księdza...

– Księdza?! – parsknął śmiechem Opolski. – Patrzaj no, ci go nawrócą.

– No, już chyba nie taki. Mówię ci, obdarty, zbiedzony księżyna, z miną głupkowatą i oczyma jak z porcelany. Niemirycz przy biurku coś pisał, a ten, naprzeciw niego, nizał paciorki różańca. Wyobraź sobie, tableau! Nie wytrzymałem, parsknąłem śmiechem i powiadam:

– Czy ksiądz jest Danielem w lwiej jamie? A ten odpowiada naiwnie:

– Nie, panie, ja sobie u pana Niemirycza różaniec odmawiam, bo tu tak cicho...

A Niemirycz dodaje:

– Mój drogi, czyś ty przyszedł po księdza? Może zapowiedzi?

– Przyszedłem ciebie do roboty zapędzić, ale kiedy odmawiasz różaniec, zmykam.

– Różańca nie odmawiam, ale mam masę pilnych spraw sądowych, i nie czekaj na artykuły. Mam dosyć słów, trzeba czynów.

Chciałem z nim pogadać, ale mi ten ksiądz zawadzał, a siedział jak domowy, więc poszedłem klnąc. Sfiksował chłop. A szkoda. Bestia zdolna, ale narwana. No i darmo pisał. A to byle osłom płać za brednie!

Opolski, zaciekawiony, w parę dni potem poszedł sam do oficyny pałacu ordynackiego. Zastał Niemirycza samego przy pracy.

– Bój się Boga, człowieku, że ty możesz ślęczeć tak nad stemplowym papierem w czerwcu!? Toć człowiek jest tylko zdolny spać cały dzień, a cały wieczór i noc włóczyć się z gwiazdami nad sobą i obok siebie. Ty masz bzika.

– Może być – odparł spokojnie Niemirycz. – Każdy go ma na jakimś punkcie i uznaje za normalnych tych tylko, co mają z nim wspólnego. Gdybym się z tobą włóczył po ogródkach zamiejskich w towarzystwie dam, powiedziałbyś: Tęgi chłop!

– Alboż to nie jest racja życia i najmędrsza filozofia Salomonowa: „Wstań, piękna moja synogarlico, i pójdź?” Wokoło lato, w sercu młodość, w głowie wino miłości. Dobrze żyć!

Spojrzał na niego Niemirycz, odsunął papiery i rzekł:

– Masz słuszność. Popęd szału, reprodukcja, dowodzi siły, zdrowia i bezustannej żywotności natury. Odradza się przyroda i wielka jest w swej mądrości, kiedy tę czynność monotonną, prozaiczną, zwykłą, potrafi przez miliony lat utrzymać w ludziach, okrasić poezją, zapałem, zaślepieniem, że im się nie znudzi, nie sprzykrzy, i patrząc na śmierć wokoło i starość, i choroby, mają siłę cieszyć się niefrasobliwie zdrowiem i młodością i tworzyć nowe życie na pastwę śmierci. I tak zawsze, zawsze, jak motyle, jak ptaki, jak kwiaty, i równie jak one... bezmyślnie. Zapewne, to jest racja życia.

– A ty byś chciał nicości i zagłady wszystkiego.

– Moje chęci pozostaną mrzonką, biegu świata nie powstrzymają ani zmienią. Będą się ludzie odradzać i mnożyć, nazywać to miłością, obowiązkiem społecznym, świętą czcią rodziny, potrzebą młodości, podnietą, do pracy... Kto wyliczy tę całą nomenklaturę. Utworzyli ją poeci i prawodawcy, kupcy i dziewice, księża i matrony – cały szereg kapłanów hipokryzji. Stało się to nawet bardzo intratną pozycją dla świata i ludzi, i w tym człowiek się okazał królem stworzenia. Z reprodukcji nawet uczynił interes: – to dowód jego wyższości nad motylem, ptakiem i kwiatem.

– Brr! Ty z wszystkiego zrobisz obrzydliwego, gnijącego trupa. Licho mnie tu do tej twojej jaskini przyniosło. Nie zazdroszczę ci już nic, kiedy takie masz myśli i poglądy.

– Może to nieprawda? – powtórzył swą zwykłą zwrotkę Niemirycz.

– A nieprawda! Miłość jest – czysta, prawdziwa, idealna. Ja sam jestem w tej chwili tak zakochany.

– Jak to, nie pożądasz jej?

– No jakże! – zaśmiał się.

– A więc... potwierdzasz mi.

– Wcale nie. Kocham ją, chcę się żenić.

– Ano, to druga część mego wywodu. To wchodzi w zakres interesu z reprodukcji. Między twoją żądzą stoi szereg podatków. Im więcej ceremonii, tym dobitniej się wyraża wyższość ducha ludzkiego nad ordynarną, brutalną naturą. Cześć tedy duchowi ludzkiemu!

– Więc stawiasz wyżej wolną miłość? A w swoich artykułach powstajesz i piorunujesz na znikczemnienie kobiety przez prostytucję. Wy moraliści macie taką logikę. Latacie jak ćmy błędne. To źle i to źle. Ale gdzie dobro, sami nie wiecie.

– Dobro jest w prawdzie. Popęd jednej płci do drugiej jest wielką, potężną siłą. Prostytucja jest rozpasaniem i rozpustą. Zwierzę w tym wyższe ód człowieka. Ale ci, co utworzyli interes z popędu natury, ci są winni prostytucji. To ich dzieło. Uświęcenie szału za drogo kosztuje, a więc rozpoczęła się licytacja in minus, za zaspokojenie żądzy. Otworzył się interes konkurencyjny, pokątny. Kościół gromi, cni ojcowie rodzin piorunują, matrony się gorszą, prawo piętnuje; ale wyłom zrobiony, rana otwarta, cała zdrowa krew i cześć ludzkości tam ginie. A kto winien? Ci, co pierwsi otworzyli interes, otaksowali tak zwaną miłość!...

– Racja – bąknął Opolski, zajęty mimo woli dysputą. Niemirycz się też rozpalił. Przez mroczne jego oczy przeszła łuna. Milczące usta zerwała myśl.

– Uchodzę za niedowiarka i ateusza. Wiesz dlaczego: bo z całej biblioteki dzieł religijnych wziąłem tylko jedno – Ewangelię, i nią tylko z chrześcijanami i następcami apostołów wojuję. Zapewne w tych masach ksiąg, które napisali przez dziewiętnaście wieków, jest powolne przejście i wyjaśnienie, jaką koszlawiącą pracą umysłu ludzkiego zeszła ta księga na taką potworność, jaką się stało chrześcijaństwo i Kościół. I mam sobie za zaszczyt, że mnie z takiej społeczności raczą wytrącać.

Gdybyśmy wzięli za porównanie naturę i postawili na jednym końcu człowieka z duszą Franciszka z Asyżu, a ciałem greckiego efeba, na drugim zaś morskiego potwora, co dusi ramionami i ssie tysiącem brodawek, jeszcze dalej będzie Chrystus od teraźniejszego chrześcijaństwa. Żydzi mieli cywilną odwagę. Nauka była dla nich za wzniosła, za trudna, za szczytna. Odtrącili ją, a nauczyciela zabili. Ale żeby na takiej księdze oprzeć fałsz, obłudę, krzywdę, grabież, interes, władzę, potrafić na takich słowach zbudować i zorganizować swe państwo i potęgę, w której nie ma cienia Chrystusa, to jest szczyt ludzkiego sprytu i ludzkiej przewrotność. Wobec tego mord Żydów jest jeszcze cnotą.

– Słuchaj, ty przesadzasz! Widzisz same ostateczności. Ja za księżmi nie przepadam, ale są wśród nich świątobliwi i asceci, i bohaterowie, i męczennicy, i ostatecznie nie powiedzą ci w Kościele, że złe jest dobrem, a występek cnotą. Byłeś chciał spełniać, czego uczą, toby świat był lepszy. Zresztą Jackowski dowodzi, że i u ciebie widział księdza...

– Ach, ten! On musiał zasnąć temu tysiąc osiemset lat i niepotrzebnie się obudził.

– Skądże go znasz?

– Przyszedł pewnego wieczora. Przysłano go do mnie przez złośliwy żart.

– Jeśli mu to prawisz, co mnie, i wraca, to szczególny ksiądz. Chyba się nawraca?

– Nie, nawet nie mamy pola do dysput.

– Myśli tak jak ty?

– Albo on myśli? On chodzi po ziemi, nic wkoło siebie nie widząc, nie krytykując, nie rachując. Wspomnisz moje słowo, że go wreszcie wpakują do Tworek.

– Cóż ty porabiasz ostatecznie? Nie piszesz już?

– Nie. Artykuły mi zbrzydły, wziąłem się do większego dzieła. Napiszę studium o bożyszczu Hipokryzji. Mam też nawał prawnej roboty, a tę mi mój ksiądz narzuca.

– Z kimże się ten procesuje?

– On? Z nikim. Ale łazi po otchłaniach społecznej nędzy i stamtąd mi znosi materiały i dostarcza klientów. Co tam się dzieje, włosy się jeżą i dech zamiera ze zgrozy!

– I dlatego siedzisz w tym skwarze i zaduchu? Przecie i sądy mają ferie. Dlaczego ty gdzie na wieś nie wyjedziesz? Masz pewnie gdzie krewnych? Zeszkapiałeś i sczerniałeś!

– Nie mam żadnej rodziny.

– Ani żywej duszy? To niemożebne! Przecież nie spadłeś z deszczem na ziemię ani cię bocian na ulicy nie upuścił.

Niemirycz ramionami ruszył.

– Nie wolno mi być jedynakiem po nieżyjących już rodzicach? – rzekł niechętnie.

– Wolno. Ale twoi rodzice musieli mieć rodzinę.

– Zapewne, ale ja o tym nie wiem. Chowała mnie ciotka, stara panna, do lat dziesięciu. Gdy umarła, zostałem zupełnie sam.

– To ci mór jakiś bajeczny! – uśmiechnął się Opolski. – Ja całe Kieleckie i Krakowskie mam pełne krewnych, i żeby mnie nie trzymała ta śliczna Józia, tobym tu i dnia nie wysiedział. Za tydzień muszę wyjechać, tylko portret skończę. Pekuniję w kieszeń i hajda w góry!

– Do Zakopanego?

– Nie, do Tyrolu. Słuchaj: jedźmy razem.

– Szkoda, że nie mam dwóch niezbędnych do tego rzeczy: czasu i pieniędzy.

– Takiś goły? Z twoją cnotą i upodobaniem samotności, myślałem, że ciułasz grosze. Na co ty możesz wydawać? Buda ordynacka, żadnych nałogów, żadnych stosunków...

– O to się mego księdza spytaj. Ten by potrafił Rotszylda do bankructwa doprowadzić. Wiecznie ma głodną, chłodną, starą, chorą tłuszczę protegowanych i, bylebym grosz miał, zabiera.

– Po cóż się dajesz karotować?

– Raz mnie tak znudził, żem się zbuntował. Wtedy mnie wyciągnął gdzieś na Powiśle, a jakem wrócił, tom sprzedał zegarek i dałem mu, bo gotówki nie było. Odtąd już nie protestuję. Ostatecznie jestem młody, zdrów, mam chleb i czysty kąt. A tam – dno, otchłań piekielna!

– Alą tak się urządzając, i ty na starość tam się znajdziesz.

– Może być. Ale gdy zbiorę i wzbogacę się, nie uniknę też choroby, niedołęstwa i śmierci. Czy warto zbierać?!

– Ale i ten twój ksiądz ciebie doi, a swoje dochody, ręczę, że ciuła.

– Żadnych nie ma. Siedzi na łasce u Bernardynów i oczekuje na wikariat. Ale jest tak znany, że go żaden proboszcz nie chce, bo mu zdemoralizuje parafię. Będzie długo czekać, a bernardyni go karmić.

– Cóż to za niebezpieczny ptaszek?

– Ano, nie chce brać pieniędzy. Dają mu rubla na mszę, powiada: „Jakże ja mam Ofiarę Pańską odprawiać za srebrniki? Czy ja Judasz?” Chcą mu płacić za chrzest czy pogrzeb, powiada: „To moja służba dla Pana Boga, On mi zapłaci”. Przecie go za to pędzali z miejsca na miejsce, miał historie i sprawy. Powiadają mu starsi: „Trzeba żyć, jeść, ubrać się, służbę zapłacić, kościół utrzymać”. A on powiada: „Przypatrzcie się liliom polnym”. Aż wreszcie przestali go przekonywać. Był lat kilka w Kałudze i tu wreszcie losy go zagnały, bo i tam zawadzał. Teraz go karmią i trzymają jako nieszkodliwego maniaka. Odprawia rano mszę, spowiada, póki kościół otwarty, a potem włóczy się po Powiślu i do mnie po pieniądze przychodzi lub mi znosi sprawy do sądu. Musiałem mu jeszcze sprawić sutannę, a teraz pora na buty. I za to mi powiada: „A widzisz, jako o tych liliach prawda jest, a widzisz!” Gdybym wyjechał, co by to beze mnie poczęło?

– Jeszcze on cię kiedyś wyspowiada, ślub da i dzieci twoje chrzcić będzie. Zobaczysz! – zaśmiał się Opolski powstając. – No, wyleź z dziury, przejdziemy się trochę.

– Dziękuję ci. Jutro staję w sądzie i muszę zaraz wizytować mego klienta na Pawiaku. Mój ksiądz dowodzi, że on niewinny, ale czy sędzia zechce w to uwierzyć, mocno wątpię, bo paragrafy inaczej twierdzą.

Wyszli razem i rozstali się na rogu ulicy.

Tegoż wieczora otrzymał Niemirycz depeszę od hrabiego wzywającą go w ważnym interesie do rezydencji wiejskiej, gdzie hrabiostwo spędzali lato.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.