Sándor Márai

Obcy

Przekład
Teresa Worowska

Czytelnik

Warszawa 2014

Trzęsienie ziemi

Miasto nie znajdowało się dokładnie na swoim miejscu. Péter wszedł na wzgórze, na którym w czasach Mátyása Garrena odbyło się pamiętne wieszanie, i rozejrzał się zaniepokojony. Wydawało mu się, że wszystko jakby trochę się przesunęło; ale nie miał odwagi podzielić się z kimkolwiek tym spostrzeżeniem. Stojąc pod szubienicą i osłaniając dłonią oczy, obserwował wieże i pomniki. Miasto leżało okryte narzutą delikatnej mgły i wydawało się, że cicho oddycha. Musiało się z nim stać coś strasznego. Oparty o słup szubienicy Péter wyglądał jak wisielec, którego w ostatniej chwili odcięto.

Następnym razem na spacer za miasto zaprosił Tamása. Wzięli ze sobą lornetkę, wykładaną macicą perłową teatralną lornetkę Krisztiny. Szli przez cmentarz znajomą drogą. Tamás dyszał, męczył się na co bardziej stromych odcinkach, chmurnie odczytywał zarośnięte mchem napisy na nagrobkach dawno zmarłych. Na tym cmentarzu chowano już tylko członków starych rodów. Ludność napływowa, kryjąc zazdrość, grzebała swoich umarłych na nowym cmentarzu w dolinie. Stare rody trwały tu więc w arystokratycznej izolacji. Nagrobek Garrenów było duży i dobrze utrzymany, Anna i Erzsébet przychodziły tu co miesiąc z zamiarem nakarmienia nieżyjących owym szczególnym, duchowym, lecz zarazem materialnym pokarmem, którego nie może zabraknąć komuś pochodzącemu z dobrej rodziny, a na który składają się kwiaty, wspomnienia i odrobina dumy. W krypcie nie mogli się zmieścić wszyscy Garrenowie, zapełniła się ona bowiem już w końcu zeszłego wieku, przeto w duchu znanego tylko Sebestyénowi porządku następnych członków rodu chowano na sąsiednich parcelach, skazując ich niejako na byt sublokatorski. Tymi grobami Anna opiekowała się ze szczególnym staraniem, pragnąc w ten sposób zadośćuczynić krewniakom wyłączenie z rodzinnej krypty. Zgodnie z nowym obyczajem na nagrobkach umieszczano fotografie zmarłych, ich twarze na emaliowanych tabliczkach wydawały się jakby przestraszone, handlarze serów i ławnicy sądu opiekuńczego z wypomadowanymi czuprynami, pełni rodowej dumy, lecz jednocześnie nieco skonfundowani wpatrywali się w coś lub kogoś nieznajomego. Leżała tu też młoda kobieta imieniem Etelka, która zmarła w wieku trzydziestu sześciu lat, jej grób całkiem przykryły obsypane czerwonym owocem gałęzie miechunki. Musiała być jakoś związana z Garrenami, ale przez co czy przez kogo, tego nie wiedział nawet Sebestyén. Przed pięćdziesięciu laty prawdopodobnie po prostu pojawiła się w życiu któregoś z Garrenów. Jej grób w kształcie kopczyka przypominał staroświecką kozetkę w sypialni rozwiedzionej damy sprzed wieku. Miał w sobie coś nieprzyzwoitego, dlatego Anna obsiała go gęsto macierzanką, która pokryła go niczym wonna liliowa chusta, rzucona przez kogoś na nagie ciało niezbyt cnotliwej, zmarłej śmiercią samobójczą kobiety.

Szli przez cmentarz niespiesznie, wdychali tutejsze zapachy, odsuwali z nagrobków cierniste gałęzie, szukali znajomych. Leżała tu Katinka Derén, najlepsza matka. Katinka była pierwszą kobietą, którą Péter pocałował. Stało się to w pralni u Derénów, w pachnącej ługiem pralni, całowali się oparci o magiel. Pocałunek miał smak świeżego mleka migdałowego. Był długi. Péter liczył sobie wówczas szesnaście lat, a Katinka trzydzieści. Od tamtego dnia minęły dwa dziesięciolecia, ale miał wrażenie, że jeszcze ciągle go czuje. Może dlatego, że ona już umarła, pomyślał Péter. Niegdysiejsze pocałunki zmarłych odrywają się od ludzi, którzy je wymieniali, i trwają same w sobie jak światło w przestrzeni. Świat, w którego chaosie się zrodziły, już przepadł, ale światło, pocałunek trwają jeszcze. Péter przysiadł przy grobie Katinki Derén. Z tym pocałunkiem wiązało się wszystko, co później przyniosło życie, nowe pocałunki, dotyk, rozkosz. Tamás nie lubił rozmawiać o miłosnych przeżyciach. Był niezwykle powściągliwy. O kobietach wspominał mimochodem, potrząsając machinalnie szpicrutą jak treser.

– Nie była już młoda – powiedział Péter i laseczką wydłubał chwast rosnący obok grobu Katinki Derén – miała dwoje dzieci, a przedtem jedno pochowała. Co to był za pocałunek! – powiedział cicho z rozmarzeniem. – Czy pamiętasz zejście do pralni? W deszczowe popołudnia z piwnicy wychodziły całe tabuny szczurów. Za murem rosło drzewo orzechowe, we wrześniu trzepaczkami do odkurzania zbijaliśmy orzechy z drzewa sąsiada, a Katinka stała w drzwiach swojego mieszkania z niemowlęciem na ręce i zaśmiewała się. Miała orzechową karnację, teraz sobie przypominam. I taką zwyczajną, otwartą twarz… czasem mi się śni. Poznajemy ciała, które potem żyją w nas tak głęboko, w tak delikatnym, perłowym prześwicie, jak twarz Dziewicy, gdy anioł obwieścił jej Nowinę. Nie dziwiło mnie, że jest ode mnie starsza, że karmi dziecko piersią, śmieje się i tak naturalnie przyjmuje, że ją całuję. Dziś mówi się na to flirt. Ale wtedy nie było jeszcze czegoś takiego. Ten gatunek wymyślili Amerykanie, podobnie jak bidet i czek. Wtedy nie było nawet jeszcze seksapilu; nie było nic poza znakami czasu, uśmiechem i ciałem Katinki Derén. Wszystko, co nastąpiło później – wojna światowa, filmy, które kosztują miliony dolarów, rozbicie atomu, popołudniowe herbatki taneczne w hotelowych hallach, lodówki elektryczne, flirt, Edit i Emmánuel – wszystko karmiło się wspomnieniem tego pierwszego pocałunku. Derén mógł mieć wtedy około pięćdziesiątki. Dwa dni potem spotkałem go na ulicy, nosił wtedy brodę, był smutny i tak nisko mi się ukłonił, mnie, młodemu chłopakowi, tak pokornie, jakby coś wiedział, jakby niebiosa przekazały mu wieść. Zaczerwieniłem się po czubki włosów. Katinka umarła wkrótce na białaczkę. A ja po dwudziestu latach dotykam czegoś, co ma związek z jej ciałem.

Schylił się po listek bluszczu i zaczął go rozcierać w palcach, zwiędły, zeschnięty listek zerwany z grobu niegdysiejszej miłej.

– Derén jeszcze żyje – powiedział Tamás zmieszany. – Ożenił się. Ale brodę zgolił. Ma młodą żonę, więc sam też chce młodziej wyglądać.

Péter lubił tę wstydliwą konfuzję brata. Nad ich głowami przesuwały się ciemne, zwiastujące deszcz chmury. Zatrzymały się nad grobem zmarłej i uroniły nań kilka deszczowych łez, jak przystoi. Péter siedział wygodnie oparty na laseczce i nad grobami widział pobielane stacje Drogi Krzyżowej, kruszejący mur i cyprysy. Rosnące wśród nich topole były jak wybrani tubylcy, wcieleni do gwardii cudzoziemskiej składającej się z samych postawnych mężczyzn. Cyprysy drżały z zimna w nieprzyjaznym klimacie. Pomiędzy nimi a rzędem topoli Péter widział dolinę, w niej miasto, a jeszcze dalej strzegące morza skaliste zbocza. Wydawało się, że okolica wciąż protestuje przeciw ludzkiej obecności: za uprawnymi polami i za miastem skały zdawały się stawiać opór, las też strzegł swoich tajemnic i tylko baszty warowni wzniesionej na wzgórzu przez dawnego suwerena zachowały resztki świadectwa ludzkiej woli i planowanego życia. Nad cmentarnym wzgórzem nieustannie krążył wiatr, przypominający oddech zatopionej w rozmyślaniach kobiety. Dochodził spomiędzy skał, od morza, przynosił powiew tajemniczego ciepłego prądu, który zbłądził do tutejszej zatoki podczas swojej zachodnio-północnej podróży, jaką odbywał według nieznanej trasy, i czasami wysyłał w stronę miasta i okolicy ciepłe, korzennie pachnące westchnienia. Za wzgórzem zawsze czuło się bliskość morza, nawet w nocy, nawet zimą. Ten delikatny, letni wiew morskiej woni przesączał się przez szczeliny skalne, jakby zbiornik świata pękł i przeciekał. Wydawał się po trosze także zapachem śmierci. Był gęsty, cielesny. Péter wciągnął go w płuca.

– A ten dermatolog – ciągnął Tamás zmieszany – który pocałował Annę w bramie… pamiętasz?

– Też jeszcze żyje – domyślił się Péter i kiwnął głową.

Tylko oni umieli prowadzić ze sobą rozmowę w ten sposób. Zapach morza, pierwszy pocałunek. Grób Katinki Derén i to wszystko, czego szukali na wzgórzu, było zadaniem, które właśnie należało rozwiązać. Przed trzydziestu laty też tak sobie pomagali, pochyleni nad zadaniami z rachunków w dziecinnym pokoju, kiedy dane świata należało ściągnąć do wspólnego mianownika: weźmy dziesięć wiązek buczyny i spalajmy je w czterech piecach przez trzy godziny… Tamás czasami podpowiadał. Szczegóły, choćby najzupełniej zwyczajne i przezroczyste, można było do końca zrozumieć tylko we wzajemnej współzależności. Tu znajdował się grób Katinki Derén, w mieście poniżej żył i prowadził pożyteczną działalność lekarz dermatolog, który kiedyś pocałował Annę w bramie, a spomiędzy cyprysów i topoli napływał łagodnie i niewzruszenie ciepły oddech morza, którego obecności za wzgórzem, zasłaniającym jego samowolę i sekret, można się było jedynie domyślać; ciepły prąd morski unosił statki i na jednym z nich, na parowcu pocztowym o wyporności trzech tysięcy ton przed wielu laty Tamás odpłynął w wielki świat; a zanim statek ruszył, stał na jego pokładzie, kłamał o czymś i pomachał ręką. Ruszyli w stronę szubienicy, starając się omijać groby Garrenów. Teraz, gdy ojciec umierał, zaglądać po drodze do rodzinnych krypt byłoby niedelikatnością. Péter szedł pochylony, lekkim krokiem, jakby w Karnaku udało mu się zachować nieważkość młodości czy jakby żył na roślinnym wikcie. Krajobraz zroszony wiszącą we wczesnowiosennym powietrzu mgłą wypełnił się tajemnicami przybyszów. Stąpali cicho, niemal na palcach pomiędzy wspomnieniami o zmarłych i o pierwszych pocałunkach. Otaczały ich groby znajomych, jakby miasto, to prawdziwe, przeniosło się tu, uchodząc przed jakimś zamachem, jakby z cichym uporem udało się na taktowną i ostateczną emigrację w śmierć. Jakby wszystko, co pozostało z miasta w stanie nienaruszonym, schroniło się w ruinach zamku niegdysiejszego feudała, pomyślał Péter. Tamás wypowiedział to na głos:

– Te groby wydają mi się bardziej znajome.

– Rzeczywiście.

– Żyjący oszukują.

– Oszukują? – Péter zamyślił się. – Nie, Tamás, nie oszukują, tylko boją się.

Ale czuł, że Tamás ma rację. „Edit całkiem mnie już zepsuła. Uczyniła łagodnym. Wiecznie usprawiedliwiam ludzi. Którzy przecież oszukują”.

Bo z żyjącymi w dolinie, w domach i sklepach, pomiędzy szafami, marzeniami i fotografiami, rzeczywiście coś się stało. Wydawało się, że ulegli jakiejś deformacji. Péter widywał na ulicy znajome twarze, które w ciągu minionych lat przedziwnie się zmieniły, lecz w inny sposób, niż w jaki starzenie się, choroby czy rozczarowania rzeźbią je w warsztacie czasu. Żywi chodzili ze spuszczonymi oczami. I tylko zmarli patrzyli odwiedzającym prosto w oczy, patrzyli na nich dawnym, boleśnie znajomym i wzruszająco pełnym ufności spojrzeniem. Stąd brało się wrażenie, że żyjący też w pewnym sensie nie znajdują się na swoim miejscu, na tym niełatwo dającym się określić miejscu, do którego przedtem, zgodnie ze swym pochodzeniem, od niepamiętnych czasów należeli. Coś się przesunęło i w mieście, i w ludziach. Dzwon, który czasem przetapiano na armaty, a po zawarciu pokoju znów odlewano z tego samego kruszcu, w dalszym ciągu znajdował się w czterystuletniej dzwonnicy, ale teraz wisiał cokolwiek krzywo, jak głowa człowieka po apopleksji. Wieża katedry wydawała się wgnieciona, przygarbiona jak człowiek okryty wstydem. Zanikały tkanki i materia, które tworzyły ciało miasta i jego mieszkańców. Tamás uważał, że jest chore. Może gnębią je wyrzuty sumienia.

– Z jakiego powodu? – bronił miasta Péter.

– Człowiek woli umrzeć – odparł Tamás. – Czasami miasta też umierają. Wolą umrzeć niż znosić hańbę.

Bez słowa wspięli się na szczyt wzgórza. Péter ucieszył się, że nie zniszczono stojącej tu szubienicy. Była niczym znak rozpoznawczy nad miastem, symbol czegoś znanego i swojskiego, co jednak rozumieją tylko wtajemniczeni. Wokół dawnego miejsca straceń niegdysiejsi obywatele ustawili ławeczki. Pod nimi leżały porozrzucane skórki od salami i tłuste papiery. Oglądane stąd miasto wydawało się całkiem małe, jakby się skurczyło. Obeszli polankę, przypatrywali się widokowi ze wszystkich stron z niewinnymi minami niczym szpiedzy przebrani za pracowników gazowni. Wróg czaił się gdzieś w zaułkach. Tamás słyszał już nawet, że miasto zostało zaminowane na wypadek ataku. Na lotnisku ciągle lądowały i startowały samoloty. Powietrze wypełniło się dalekim groźnym pomrukiem.

– Mówię ci, że się przesunęło – powtórzył Péter.

Oparli się o szubienicę i przekazywali sobie co chwilę lornetkę, przyglądając się niespokojnie widokom. Stąd, z wysoka, można to było wreszcie zrobić należycie. Na ulicy co krok spotykało się obcych i to przeszkadzało. Péter, przytknąwszy do oczu lornetkę Krisztiny, powoli obrócił się dokoła, starając się zapamiętać każdy fragment. Teraz, kiedy trzymał przed oczyma przedmiot, przez którego szkła Krisztina oglądała niegdyś odgrywane przez aktorów śmieszne i smutne historie, przez chwilę widział rodzinne miasto oczyma matki. Wydawało mu się przestraszone. Tak przeżywają strach wytworni ludzie, zaskoczeni przez niewidzialnego wroga, przed którym nie chroni ranga, tytuł ani nawet gotówka, kiedy pachnący tytoniem i wodą kolońską siedzą rankiem w ogrzewanym urzędzie, palcami ozdobionymi rodowym sygnetem przebierają stertę czekających na załatwienie akt, ale nie mają już ochoty zajmować się żadnymi sprawami. Jak kiedy ktoś po raz pierwszy naprawdę, ze wszystkimi osobistymi odniesieniami zrozumie termin „przemiana materii”. Miasto było wytworne, a teraz wyglądało tak, jakby kuliło się w poczekalni śmierci. W dziejach miast bywają trwające kilka minut lub kilka dziesięcioleci okresy, w trakcie których leksykony opisują jeszcze ich „kwitnący przemysł”, „ożywiony handel” i „liczącą się produkcję cementu”; ale mieszkańcy z niewypowiedzianym poczuciem winy już wiedzą, że ulica, po której kamieniach chodzą, gdy jeszcze trwa „licząca się produkcja cementu”, za niedługi czas w międzynarodowych bedekerach zmieni się w „malowniczy romantyczny zaułek”; że kościół, w którym rano spowiadali się jeszcze ze swoich codziennych grzechów, za jakiś czas stanie się materiałem badawczym dla początkujących i ambitnych historyków sztuki; i że ich życie, które toczy się jeszcze w tym mieście w całym swym cielesnym jestestwie, staje się zwolna historią w owym bladym, widmowym sensie, w jakim w trzydzieści lat po przegranej bitwie staje się nią na przykład generał, który jeszcze żyje, chodzi blady i w cywilnym ubraniu, co rano pije wodę zdrojową na deptaku i stara się nie zauważać, że młodzi policjanci już mu się nie kłaniają. W ostatnich latach w mieście coś umarło w taki właśnie sposób. Jeszcze stało w pełnym rynsztunku, ze swymi wieżami i niewielkim parterowym domem publicznym, z biblioteką miejską, rzeźnią, miejscowymi plotkami i nagrobkami; ale już zmieniało się w zabytek, z przewodnikami i przemysłem rękodzielniczym. Péter podał lornetkę Tamásowi.

– To był kiedyś środek świata – powiedział. – Co z tego zostało?

– Kolejowy węzeł komunikacyjny – odpowiedział Tamás po chwili namysłu.

Naprzeciw katedry, w której przed trzystu laty pochowano pewnego bardzo nabożnego króla, a Péter którejś zimy, służąc do mszy jako ministrant, zaziębił się i dostał zapalenia pęcherza, przybysze pobudowali dom towarowy o wielkich oknach. Garrenowie i większość dawnych mieszkańców była zdania, że w tym szklanym pałacu tanio sprzedają podejrzane towary: kalosze, talk dla dzieci, ilustrowane magazyny historyczne w obcym języku, przybory gimnastyczne, powieści detektywistyczne i prezerwatywy. Trzypiętrowe szklane pudło z właściwą najeźdźcom butną pewnością siebie rozpierało się pomiędzy domami o stromych dachach, wypełnione podejrzanymi rekwizytami obcej kultury, pełniącymi rolę rumu, piór i szklanych paciorków. Péter za każdym razem odwracał głowę, gdy musiał przejść obok niego. Patrzył raczej na wyrzeźbione przez kamieniarzy anioły, które uśmiechały się znad portalu katedry, ponieważ w posągach z żółtego kamienia dawni mistrzowie zawarli coś ze swojej duszy i wiary. Przed trzystu laty Garrenowie również pracowali przy wznoszeniu katedry i rzeźbieniu posągów. Wszystkie dawne rodziny przyczyniły się do jej powstania: to dłutem i pracą rąk własnych, to datkami, albo po prostu tym, że każdego dnia przez sto lat przychodziły tu, by patrzyć, jak powstaje, albo modlitwą o jej urzeczywistnienie, by wieża była wysoka i pełna rozmachu, lecz przy tym godna, jak ludzki zamiar, który ją powoływał do istnienia, i by w takim duchu wytyczała drogę i kierunek pomiędzy ludźmi a Bogiem. Naprzeciw tej właśnie katedry obcy postawili z cementu i szkła dom towarowy o płaskim dachu. Ilekroć Tamás tamtędy przechodził, zaciskał pięść. Obcy budowali również na obrzeżach miasta, pomiędzy cmentarzem a domem poprawczym, znajdowały się tam drobne białe grupy bloków, tu na ogół mieszkali, spali na wąskich kozetkach w pokojach, które jak spragnione, łowiły przez otwarte okna promienie słoneczne, w domach z kranów leciała ciepła i zimna woda; w białych blokach o wielkich oknach było dość powietrza, światła i wszelkich innych wygód płynących z nowoczesnych zbiorników, tam śnili na kozetkach swoje obce sny, a potem je analizowali zgodnie z nowoczesnymi metodami, poddając się asocjacjom obcych gier słownych. Te bloki stały już niemal za miastem. Péter oglądał gmach domu poprawczego przez lornetkę Krisztiny. Kiedyś go odwiedził, bardzo dawno, kogoś szukali, poszli tam w kilku, pamiętał, że był tam też z nimi Ábel, czarodziej, i inni – przypominały mu się twarze, które teraz jakby zakrywały maski. Mieszkańcy poprawczaka chodzili w jednakowych granatowych mundurkach, trochę porządniejszych niż pasiaste ubrania więzienne, ale równie jednostajnych, w oknach sypialni i pracowni znajdowały się kraty, a bramy pilnował strażnik uzbrojony w karabin z bagnetem. Po ogrodowych ścieżkach spacerowały zakonnice w sztywnych czepcach, z różańcami przytroczonymi do paska. Cały ten obraz w tak niepojęty sposób pozostał w pamięci Pétera, jakby zwiedzał wtedy dziwny zwierzyniec, w którym za ogrodzeniem trzymają szlachetne dzikie zwierzęta; po tej wizycie pozostało w nim uczucie smutku, którego nie zatarły potem ani praca u Emmánuela, ani Karnak. Teraz znów widział przed sobą ten gmach. Wydawało się, że strzegą tu młodych, utalentowanych i ambitnych morderców, miniaturowych złoczyńców. Pomyślał, że jeszcze ciągle coś go z nimi łączy, jak dawniej poczuwał się do wspólnictwa z tą inną, niedorosłą, knującą coś podstępnie częścią ludzkości – jakby wówczas, przed laty obiecali w sobie tylko znanym języku i zapisali sekretnym szyfrem coś, czego Péter później nie dotrzymał; jakby ich zdradził.

– Ábel jeszcze ciągle ich odwiedza – szepnął Tamás.

Podmuch wiatru rozwiał im włosy. Znad zatoki szło przejaśnienie. Od bramy poprawczaka w kierunku miasta wiodła uliczka, wzdłuż której posadzono topole i krzewy. W pierwszym domu, tuż obok komory celnej mieszkał niewidomy lekarz wojskowy, który kiedyś na ulicy ujął w dłonie głowę Pétera, obmacał palcami twarz dziecka, nos, oczy, po czym powiedział z zadowoleniem: „Ty jesteś Garren. Czuję to”. I oboma kciukami delikatnie uciskał brodę i powieki Pétera. Naprzeciw lekarza wojskowego mieszkał angielski ogrodnik, który pozostał tu pomimo wojny, nikt go nie zaczepiał, swobodnie poruszał się i po swoim ogrodzie, i po całym mieście, czasami jeździł do stolicy, wywoływał skandal na wyścigach, wykrzykując po angielsku, kiedy konie były inaczej wystawiane, niż on uważał za właściwe. Ale kiedy weszli obcy, ogrodnik płakał i przeklinał najeźdźców po angielsku, przy oknie domu zatknął dawną flagę, a obok niej brytyjską; jednak nawet wtedy nikt go nie ruszył. Obok ogrodnika mieszkała perukarka, która wynajmowała pokój przejezdnym artystkom. Okna parterowego domku wychodziły na ulicę, o zimowej szarówce, siedząc przy świetle lampy naftowej, artystki zakręcały włosy przed odrapanym lustrem, sprawdzały temperaturę lokówki na żółtawym papierze miejscowej gazety, a w mrocznym pomieszczeniu o łukowym stropie wszędzie wisiały peniuary, suknie, kolorowe halki i wełniane reformy, ponieważ w teatrze było zimno i artystki już na początku października podziębiały się podczas kankana. Péter dwukrotnie odwiedził ten pokój – po raz pierwszy w wieku czternastu lat, kiedy wysłał list i kwiaty pewnej chudej, czarnowłosej dziewczynie, która grała główną rolę w sztuce Trilby, i po otrzymaniu listu uprzejmie zaprosiła go do siebie na herbatę. O tej wizycie wiele szeptano wówczas w mieście. Wiedział o niej nawet biskup. Dziewczyna była kochanką majętnego dzierżawcy. Péter założył na tę okazję odziedziczony po dziadku Mátyásu granatowy fular w białe grochy. Uroczysty i blady wszedł do pokoju, w którym panował nienaganny porządek, w szczerbatym dzbanie na umywalni stały nadesłane przez niego kwiaty; oboje zachowywali się przesadnie uprzejmie. Gość nie dostał herbaty, tylko wino jabłeczne. Siedzieli na kanapie naprzeciw okna, aktorka miała na sobie zapinaną pod szyję czarną suknię, tego popołudnia szczególnie starannie zakręciła i zaczesała na czoło grzywkę z czarnych loków.

– Dla mnie to pani będzie zawsze Ernestyną – zapewnił Péter.

On również ubrał się na czarno i założył czarne półbuciki zapinane na guziczki. Ojciec czekał na niego przed ratuszem. Był poważny i wzruszony.

– Jak było? – spytał i wziął Pétera za rękę. Wracali do domu chłodnymi ulicami, z niektórych okien patrzyli na nich mieszkańcy, który wiedzieli, że Gábor Garren właśnie prowadzi do domu najstarszego syna, czternastoletniego Pétera, który dzisiejszego popołudnia po raz pierwszy w życiu był z wizytą u aktorki. Redaktor wydawanej przez biskupa gazety napomknął o tym wydarzeniu między wierszami w artykule poprzedzającym wiadomości z życia miasta.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Strona redakcyjna

TYTUŁ ORYGINAŁU: Az idegenek

© Heirs of Sándor Márai Csaba Gaál (Toronto)

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Agnieszka Stando

REDAKCJA: Bianka Dziadkiewicz

Wydanie I elektroniczne

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważania wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela jest zabronione.

Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”
ul. Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
www.czytelnik.pl

© Copyright for the Polish translation by Teresa Worowska, 2012

© Copyright for the Polish edition by Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 2012

ISBN 978-83-07-03344-0