BŁĘKITNA DYWIZJA

Hiszpańscy sojusznicy Hitlera

TADEUSZ ZUBIŃSKI

BŁĘKITNA DYWIZJA

Hiszpańscy sojusznicy Hitlera

Copyright © Tadeusz Zubiński, 2016

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Redakcja merytoryczna: Marek Daroszewski

Redakcja i korekta: Lidia Wrońska-Idziak

Projekt okładki: Dawid Czarczyński

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Justyna Nowaczyk

Wydawnictwo dziękuje Carlosowi Caballero Jurado z La Fundacion Nacional División Azul za udostępnienie zdjęć.

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2016

eISBN 978-83-7976-386-3

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

fax: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Hiszpania to ostatni magiczny kraj Europy,

przepraszam, jest jeszcze jeden: nazywa się Rosja.

PODŁOŻE

Aby zrozumieć, dlaczego z takim początkowym entuzjazmem, ba, nawet z euforią, hiszpańskie społeczeństwo i jeszcze silniej jego elity przynajmniej do jesieni 1942 r. trzymały w skali masowej stronę państw Osi, konieczna jest choćby skrótowa prezentacja podłoża społecznego, mentalnego i politycznego tego fenomenu, dla nas trudnego do zrozumienia, a niemożliwego do zaakceptowania. W Hiszpanii, przynajmniej wśród konserwatywnej części społeczeństwa, wciąż dobrze się miewa mit o heroicznej Błękitnej Dywizji. Bardzo nieliczni kombatanci tej formacji są ikonami, dla wielu Hiszpanów są świętością narodową i przedmiotem dumy, a dla młodych – zastępczymi herosami.

A jak było naprawdę? Spróbuję odpowiedzieć na to pytanie, chociaż to bardzo ryzykowne, szczególnie w polskich realiach, przypominając George’a Orwella tak trafnie zdefiniowane przez pojęcie wolności: Odwaga mówienia ludziom tego, czego nie chcą usłyszeć nazywa się wolnością[1]. I jeszcze jedno: starożytni pouczali, ażeby w sporach i polemikach kierować się zasadą Contra factum nullum argumentum – Wobec faktów nie ma argumentów.

W mojej obszernej pracy, dotyczącej hiszpańskiej wojny domowej z lat 1936-1939[2], przestawiłem genezę, przebieg i skutki tego bratobójczego konfliktu, dlatego teraz pozostaje mi zaprezentowanie pewnych aspektów polityki zewnętrznej oraz skupienie się na kilku polach tego zagadnienia, jak wymiana gospodarcza, działania propagandowe, które trzeba nazwać powikłanymi relacjami państwa Osi z powstańczą, a później frankistowską Hiszpanią.

Gdy w lipcu 1936 r. wybuchł bunt przeciw coraz bardziej radykalizującej się II Republice, jego główni i – co ważne – charyzmatyczni przywódcy – generałowie Mola i Franco – dwaj rywalizujący o przywództwo liderzy – byli osamotnieli na arenie międzynarodowej. Zwrócenie się o pomoc finansową lub dostawy broni do demokracji zachodnich – Francji, Anglii lub USA – nie wchodziło w grę, gdyż rządy zachodnie z jednej strony nie były miłośnikami coraz bardziej ultralewicowego rządu republikańskiego w Madrycie, a z drugiej – w żaden sposób nie mogły się opowiedzieć po stronie junty zbuntowanych oficerów. Po pierwsze – ich wyborcy by tego nie zrozumieli, a po drugie – nigdy by im nie wybaczyli. Co więcej, zdominowana już przez liberalną optykę republikańska Hiszpania cieszyła się wówczas bardzo dobrą prasą i sympatią elit.

W tej sytuacji wojskowi puczyści nie mieli innego wyboru. Pozostawały im Włochy Mussoliniego i Niemcy Hitlera. Tylko te dwie potęgi mogły stać się ich sojusznikami, a to już na samym początku przyniosło im, czyli powstańcom, kolosalną stratę wizerunkową i zabagniło hipotekę na dekady. Pierwsza prośba o broń i amunicję ze strony powstańców poszła do Niemiec już 22 lipca. Emisariusze generała Franco – kapitan Francisco Arranz Monasterio, Johannes Eberhard Franz Bernhardt i Adolf Langenheim – wylądowali na lotnisku Tempelhof w piątek, 24 lipca. Mieli ze sobą krótki list od Franco, zaadresowany do Hitlera, ale mało nadziei, że do niego dotrą. Dowiedzieli się bowiem, że Hitler w sobotnie południe 25 lipca 1936 r. będzie gościł na festiwalu wagnerowskim w Bayreuth, czyli będzie poza Berlinem. Hiszpanie pierwszy kontakt mieli z ministrem wojny Wernerem von Blombergiem, który szybko uznał, że misja hiszpańska ma znaczenie bardziej polityczne niż wojskowe i że sam nie jest władny, aby podjąć jakiekolwiek zobowiązania. Ponadto dyrektor Departamentu Politycznego w niemieckim MSZ Hans-Heinrich Dieckhoff obawiał się, iż bezpośrednie zaangażowanie Niemców po stronie powstańczej spowoduje represje władz republikańskich w stosunku do kolonii niemieckiej i że statki niemieckie znajdujące się w hiszpańskich portach zostaną zarekwirowane. Wiadomo było, że tutaj muszą zapaść decyzje na najwyższym szczeblu, a więc tylko Hitler osobiście mógł je podjąć.

W sobotę 25 lipca rano wysłannicy hiszpańscy swoim niemieckim gospodarzom narysowali na mapie Hiszpanii stan posiadania strony powstańczej, co miało przekonać Niemców, że nie jest to jakaś lokalna bezsensowna ruchawka. W rękach powstańczych znajdowało się sporo: 29 stolic prowincji i 10,5 mln Hiszpanów pod ich zarządem, czyli było skąd brać rekruta. Hans-Heinrich Dieckhoff, specjalizujący się w zagadnieniach hiszpańskich, pokiwał głową i stwierdził sceptycznie: to jednak wciąż za mało. Nawet patrząc na mapę przewaga była po stronie rządowej: sam obszar, który pozostał przy Republice mógł zaimponować: 270 tys. km2 i 14 mln mieszkańców oraz 21 stolic prowincjonalnych, z reguły tych zamożniejszych. Powstańcy opanowali tę biedniejszą Hiszpanię, rolniczą, wiejską, a ponadto rozproszoną w kilku strefach, zaś republikanie utrzymali zwarty blok z największymi centrami przemysłowymi i największymi portami, obszar bardziej wydolny rolniczo, no i ludność bardziej uświadomioną klasowo.

W tej niekomfortowej dla powstańców sytuacji były małe szanse, że Hitler ich przyjmie. I tak by się zapewne stało, gdyby do gry nie włączył się Rudolf Hess, odpoczywający w zielonej Turyngii. Co prawda zadziałał nie osobiście, ale telefonicznie i bardzo skutecznie, ponieważ jeszcze tego samego dnia Hitler, wielki fan Wagnera, przyjął ryzykowną misję z Hiszpanii. Stało się to po godzinie 22.00, na drugim piętrze Wahnfried – legendarnej willi Ryszarda Wagnera. Do Hiszpanów dołączył życzliwy im Wolfgang Kraneck, kierownik departamentu prawnego NSDAP na zagranicę.

W nader skromnym otoczeniu, w asyście Goebbelsa, von Ribbentropa i ministra wojny generała von Blomberga Hitler przyjął wysłanników generała Franco chłodno, ale rzeczowo. Najpierw zaserwował swoim gościom prawie dwugodzinny monolog na temat Hiszpanii, a następnie w milczeniu odebrał ręcznie napisany list od Franco, który podpisał się ostrożnie: dowódca sił zbrojnych hiszpańskiego Maroka. Franco prosił o dostarczenie 10 samolotów transportowych, 6 myśliwskich Heinkel i znaczne ilości materiału wojennego. Hitler zapytał konkretnie: Jakim budżetem dysponuje na tę chwilę Franco, 20 mln peset? Johannes Bernhardt, wysłannik Franco, odpowiedział zgodnie z prawdą: Czterema milionami[3]. Z innych przekazów dowiadujemy się, iż powiedział, że 12 mln peset i pewną kwotą we frankach francuskich. Ale tak czy inaczej były to śmieszne pieniądze.

Jest za to pewne, że zaskoczony Hitler złapał się za głowę i zdumiony zaczął krążyć po pokoju. Goebbels i von Ribbentrop spojrzeli po sobie wymownie. Niektóre przekazy donoszą, że Hitler nazwał Franco przegranym szaleńcem.

Reakcja Hitlera była jednak dwuznaczna. Kazał udzielić pomocy, ale cierpko stwierdził: Tak się wojny nie rozpoczyna. Polecił wysłać od razu 20 samolotów i zadeklarował: Przekażcie generałowi Franco, że może liczyć na moją pomoc. Odpowiednie rozkazy otrzymali Hermann Goering i Werner von Blomberg. Spotkanie Hitlera z delegacją generała Franco zakończyło się pomiędzy 1.30 a 2.00 w nocy. Była już parna niedziela, wreszcie Hiszpanie mogli odetchnąć i spokojnie zapalić. Kilka dni potem Hitler personalnie podarował jeszcze generałowi Franco 20 działek przeciwlotniczych kalibru 20 mm.

Również na polecenie Hitlera do ambasadora niemieckiego Ulricha von Hassella w Rzymie wyszła szyfrówka, nakazująca szybki kontakt z ministrem Ciano w sprawie koordynacji pomocy Włoch i Niemiec dla powstańczej Hiszpanii. Ciano szybko zareagował, podając, że Francja szykuje się do zajęcia hiszpańskiej części Maroka i planuje zwiększenie dostaw broni dla republikanów, ponadto wyraził zaniepokojenie możliwością przejęcia przez Rosjan hiszpańskich portów nad Morzem Śródziemnym. Ciano zaoferował swoją pomoc w zapewnieniu opieki nad liczną niemiecką kolonią w Barcelonie, łącznie z wysłaniem włoskich statków ewakuacyjnych.

Wydaje się, że w pierwszym etapie na niemieckiej decyzji zaangażowania się w Hiszpanii zaważyły przede wszystkim racje polityczne, następnie względy ekonomiczne (dojście do przebogatych kopalin i zasobów surowcowych Hiszpanii), na trzecim miejscu należy odnotować rywalizację z Włochami o prymat w obozie państw faszystowskich. W szerszym aspekcie polityki europejskiej Hitler chciał wybadać, jakie siły zamierzają się zbrojnie zaangażować po stronie republikańskiej.

Po porażce buntu w Alicante 23 lipca generał Mola[4] zapowiedział w Burgos powstanie Junty Obrony Narodowej – organu konkurencyjnego do działań generała Franco na południu. Jasne było, że właśnie czynniki zewnętrzne – Niemcy i Włochy – zadecydują, który z dwóch rywalizujących o przywództwo w kierowaniu powstania generałów, Franco czy Mola, zostanie wodzem naczelnym. Dzisiaj wiemy, że Włosi bardziej stawiali na generała Molę.

Po drugiej stronie, tej republikańskiej, na posiedzeniu Kominternu w Pradze w niedzielę 26 lipca postanowiono udzielić republice hiszpańskiej, zagrożonej buntem faszystowskim, pełnej i wszechstronnej pomocy. Hiszpańska wojna domowa stała się tym samym małą wojną światową i preludium do tej największej wojny światowej w dziejach ludzkości.

Jednak to Hitler szybciej przeszedł od deklaracji do czynów, bo już 8 sierpnia dosłał 6 myśliwców Heinkel oraz 95 pilotów i mechaników, nominalnie ochotników z Luftwaffe. Drogą powietrzną wysłano w 868 rejsach blisko 14 tys. ludzi (średnio od 5 sierpnia po 500 ludzi na dobę), 44 działa i 500 t wojennego wyposażenia. To był pierwszy w historii most powietrzny, działający pomiędzy lipcem a październikiem 1936 na trasie Tetuan – Kadyks/Sewilla. Ale było to bardzo ryzykowne przedsięwzięcie, gdyż samoloty transportujące żołnierzy nie miały osłony myśliwców. W tym okresie niebo nad Hiszpanią należało do lotników republikańskich. Samoloty niemieckie skutecznie przeniosły wojnę z Maroka na Półwysep niczym wagnerowskie Walkirie. Było to tym bardziej oczywiste, że 27 lipca 1936 w Sewilli generał Gonzalo Queipo de Llano, który był znany z tego, że ma za długi język, poskarżył się i wygadał przed doktorem Hansem Ruserem, redaktorem „Völkischer Beobachter”, że do przerzutu przez Cieśninę Gibraltarską wojsk z Maroka potrzebuje co najmniej 15 maszyn transportowych, a na tę chwilę dysponuje tylko sześcioma. Tylko do czerwca 1938 Niemcy dostarczyły powstańcom (wyłączając uzbrojenie, wyposażenie i sprzęt Legionu Condor) 650 samolotów, 200 czołgów, 700 dział, 8 trałowców, 5 kutrów torpedowych i wiele ton materiału wojennego wartości 270 mln marek.

W sumie przez Legion Condor przewinęło się ponad 19 tys. Niemców. W roku 1937 do Legionu Condor przeszedł legionista hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej Oskar Dirlewanger, wyjątkowy psychopata, kat powstańczej Warszawy 1944 r. Jeden z badaczy – Manfred Merkes – z niemiecką precyzją obliczył, że w Hiszpanii walczyło 15 990 Niemców, wojskowych i cywilów. Nieprawdziwe są informacje, jakie się spotyka w starszej polskiej literaturze, że nawet 50 tys. Niemieckie straty w ludziach w domowej wojnie w Hiszpanii – przygrywce do tej wielkiej wojny – wyniosły 298 zabitych i zmarłych z różnych przyczyn oficerów i żołnierzy.

Gdy w styczniu 1938 padła czerwona Katalonia, rozpoczęła się ostra prasowa rywalizacja pomiędzy Włochami a Niemcami, które z tych mocarstw skuteczniej pomogło generałowi Franco pokonać czerwonych. Oczywiście miało to nie tylko znaczenie ambicjonalne dla obu dyktatorów, ale także swoją wagę, na przykład gospodarczą. Wiadomo, że Hiszpania jest jednym z krajów najszczodrzej wyposażonym przez naturę w kopaliny i to te o znaczeniu strategicznym, jak: wolfram, fosforyty, żelazo, ołów, rtęć lub uran. Niemcy położyli swoją ciężką łapę na kopalniach baskijskich, z kolei Włosi przejęli legendarne kopalnie rtęci w Almáden. W Rzymie minister Ciano napisał w swoim dzienniku: Cała Italia manifestuje swoją radość i uwielbienie dla duce z powodu zwycięstwa narodowców w Hiszpanii, które się wiąże z nazwiskiem Mussolini. Poza tym znaczenie strategicznie Hiszpanii u wejścia na Ocean Atlantycki, a jednocześnie wrót na Morze Śródziemne było przeogromne. Podczas całej wojny domowej w latach 1936-1939 z różnym nasileniem trwała rywalizacja obu totalitarnych reżimów o przejęcie kontroli nad Hiszpanią powstańczą, a po zakończeniu wojny – nad Hiszpanią generała Franco.

We Włoszech Mussoliniego chętnie i z barokową emfazą odnotowano, że generał Gastone Gambara, dowódca włoskiego korpusu ekspedycyjnego (CTV) w Hiszpanii, w styczniu 1939 witany był w Katalonii jak zbawca, że Włosi bez walki zdobyli 24 baterie wroga i jeden samolot, oraz że to włoscy ochotnicy pierwsi dotrą do granicy w Pirenejach z Francją. Ten sam generał obsypywał podarunkami rodzinę generała Franco, i na przykład jego córce podarował luksusowy sportowy samochód, najnowszy model Bugatti, przymilając się za jej pośrednictwem generałowi Franco.

W tym konkretnym katalońskim przypadku konsulat niemiecki w Burgos też zareagował, Niemcy mieli bowiem również swoje interesy na obszarze pierwszej fabryki Hiszpanii – Katalonii – domagał się od władz powstańczych pilnego przetransportowania do Barcelony swoich 79 najlepszych agentów, którzy dla Niemiec mieli przejąć między innymi zdobyte tajne archiwa Republiki. Niemiecka organizacja charytatywna Deutscher Fichte-Bund natrętnie domagała się zacieśnienia współpracy z pomocową agendą Falangi Auxilio Social, co miało być wstępem do przejęcia kontroli nad całą Falangą, którą Niemcy chcieli zamienić w swoją karną ekspozyturę.

Franco 1 lutego 1939 r. sformował swój pierwszy rząd z hrabią Francisco Gómezem-Jordaną Sousą jako wicepremierem, znanym germanofilem, z Fidelem Dávilą, Ramónem Serrano Suñerem – czołowymi zwolennikami opcji niemieckiej. Tym razem Niemcy byli górą.

Pomiędzy 8 a 13 lutego wojska powstańcze i włoskie definitywnie obsadziły granicę francuską, wcześniej, bo 5 lutego, kraj opuścili prezydent Azaña i premier Negrín – Republika dogorywała. W tych samych dniach na uniwersytecie w Monachium zamknięto wydział teologii katolickiej.

Ambasador niemiecki Eberhard von Stohrer w Burgos 20 lutego zadepeszował do Berlina, że rząd powstańczy rozważa możliwość przystąpienia do Paktu Antykominternowskiego, ale pragnie tę decyzję zachować w tajemnicy przynajmniej do zakończenia działań wojennych. W Berlinie ta wiadomość została przyjęta z wielkim zadowoleniem i zrozumieniem, tym bardziej że Franco zaaprobował tekst układu o przyjaźni hiszpańsko-niemieckiej. Wojska ekspedycyjne włoskie 21 lutego przedefilowały w Barcelonie, a duce był bardzo uradowany, gdy doszła do niego nowina, że Hiszpania Franco przystąpi do Paktu Antykominternowskiego. Mussolini miał się wyrazić, że Hiszpania po trzech wiekach inercji w końcu powraca jako ważny czynnik na światową scenę polityczną i – co ważne – jako dynamiczny rywal Francji. Duce pochwalił surowość Franco, czystki, jakie ten przeprowadzał w Katalonii – czerwonym bastionie, dodając cynicznie: Umarli nie opowiadają swoich historii.

W tym aspekcie także Hitler 26 lutego oświadczył, że teraz ostatecznie wyklucza jakiekolwiek porozumienie pomiędzy Francją a Hiszpanią Franco i że Franco musi się oprzeć na sojuszu z Berlinem i Rzymem. Dzień później Francja i Wielka Brytania uznały rząd generała Franco, ostateczny upadek czerwonej Republiki stał się już tylko kwestią dni bądź co najwyżej tygodni.

Tego samego dnia Manuel Azaña, drugi prezydent II Republiki, pisarz, tłumacz, publicysta, antyklerykał, homoseksualista, mason i morfinista, złożył swój urząd.

W tych samych dniach hrabia Ciano bawił w Polsce. Wiadomo, że Ciano nigdy nie był zachwycony Hitlerem, ale cenił, a może nawet przeceniał generała Franco. Hrabia Ciano był Polską oczarowany i zachwycony[5]. Napisał entuzjastycznie: Polska kraj katolicki, wspaniały […] otwarty na innych, bardzo korzystnie się różni od imperializmu teutońskiego [...] Jakie są w tej Warszawie wspaniałe kobiety!

Ciano konferował z ministrem Józefem Beckiem, a swoją opinię na temat polskiej polityki zagranicznej tak ujął: Z Rosją Polska utrzymuje stosunki tylko takie, jakie są niezbędne, nic ponadto, z Francją łączy Polskę obronny układ o pomocy wzajemnej, jednak nie bardzo przekonywający nawet dla strony polskiej. Z Niemcami ogólnie utrzymuje dobre sąsiedztwo, choć stosunki są chłodne, ale poprawne, trudności wynikają z różnic mentalnych obu narodów i wynikają na tle Gdańska, ale wciąż Beck jest otwarty na rozwiązanie tych problemów w drodze rokowań dyplomatycznych. Ciano, prywatnie polonofil i rzeczowy dyplomata, doradzał Beckowi spolegliwość w stosunku – jak on to oceniał – umiarkowanych roszczeń niemieckich. Galeazzo hrabia Ciano 2 marca powrócił z Warszawy do Rzymu z dobrymi wrażeniami, ale nie przywiózł niczego znaczącego politycznie.

Wojna domowa w Hiszpanii dogasała, czołówka przywódców czerwonego reżimu zbiegła samolotami z kraju, żołnierze republikańscy porzucali broń i rozchodzili się do domów. Brakowało wszystkiego: żywności, amunicji, dobrych oficerów, a najbardziej – woli walki.

Dzień 30 marca w Burgos to był ten jeden jedyny dzień w trakcie wojny, gdy generał Franco był chory. Dopadła go banalna grypa połączona z nadzwyczaj wysoką gorączką. W pałacu Isla w Burgos Franco, jeszcze gorączkując, 31 marca jadł obiad z najbliższą rodziną, kiedy równo o godzinie 1.00 zameldował się podekscytowany adiutant z informacją, że wojska powstańcze opanowały wszystkie wyznaczone cele i zajęły wszystkie wskazane obiekty. Franco nawet nie wstał od stołu, pomilczał, a po chwili powiedział: To bardzo dobrze, dziękuję bardzo.

Rząd powstańczy w Burgos 31 marca uznały: Dania, Finlandia, Norwegia, Szwecja. Telegramy gratulacyjne do Franco nadesłali król Włoch i kanclerz Hitler. W swej kwaterze głównej Franco[6] 31 marca 1939 r. wydał ostatni wojenny rozkaz. Ogłosił zakończenie wojny z dniem 1 kwietnia 1939 r. Sam zredagował ostatni rozkaz tej wojny, według niektórych przekazów dokonał tego w łóżku. Napisał lakonicznie (dosłownie) gęsim piórem: Dziś jest dzień, kiedy wojska narodowe pokonały i rozbroiły czerwone wojska, siły narodowe osiągnęły swoje ostatnie cele wojskowe. Wojna została zakończona. Burgos. Pierwszy Kwietnia 1939 – w Roku Zwycięstwa. Generalissimus Franco.

Jego ostatni wojenny rozkaz 31 marca 1939 r. o godzinie 23.15 na falach powstańczego radia odczytał z ulicy Espólon w Burgos aktor i spiker Fernando Fernández de Córdoba w obecności dyrektora radia Antonio Tovara, który pojawi się jeszcze w naszej opowieści parokrotnie[7].

W piękną sobotę 1 dnia kwietnia pani Franco zastała swego małżonka płaczącego ze szczęścia. Trzęsły mu się ramiona i nie mógł wymówić słowa.

Na wieść o końcu wojny w Hiszpanii w Rzymie Mussolini, pochylając się nad atlasem Europy, powiedział do hrabiego Ciano: Był otwarty na stronie z mapą Hiszpanii prawie przez trzy lata, ale już wiem, że będę musiał go otworzyć na innej stronie. W Wielki Piątek 6 kwietnia 1939 r. królestwo Italii napadło na królestwo Albanii.

Ni un Hogar sin lumbre ni un español sin Pan – Nie może być domostwa bez ognia ani Hiszpana bez chleba – powiedział Francisco Franco i potraktował swą deklarację bardzo poważnie, czego nie zauważyli jego krytycy, a także na przykład niemieccy analitycy. W ocenie Franco Hiszpania, okaleczona prawie trzyletnią wojną domową i w znacznej mierze izolowana na arenie międzynarodowej, nie była zdolna do prowadzania efektywnie jakiejkolwiek wojny, a cóż dopiero wojny w skali światowej. Naród pragnął pokoju i spokoju, a nowy reżim potrzebował międzynarodowej legitymizacji. Poza tym Hiszpania Franco w wypadku wejścia do wojny po stronie państw Osi musiała się liczyć z zagrożeniem czerwonej recydywy. Tak się działo w sferze decyzji, gdyż sam caudillo nigdy nie był ani ideologiem, ani doktrynerem, lecz człowiekiem cynicznie pragmatycznym. Ale w jednym Franco był konsekwentny: w swym antykomunizmie. Walczymy, aby wyzwolić nasz naród od wpływów marksizmu i międzynarodowego komunizmu, które dostały się do naszego kraju, aby uczynić go satelitą bolszewizmu moskiewskiego. Chcemy ocalić przez tę walkę wartości moralne, duchowe, religijne i artystyczne stworzone przez naród hiszpański w czasie jego długiej, chwalebnej historii.

Ta mała wojna domowa w Hiszpanii o charakterze działań partyzanckich, sabotażowych, strajków, akcji ulotkowej itp., zasilana z zagranicy przeszkolonymi ochotnikami, bronią i pieniędzmi, trwała z różnym nasileniem co najmniej do połowy lat 50.

Wróćmy do kwietnia 1939, kiedy brytyjski ambasador sir Samuel Hoare 11 kwietnia złożył na ręce generała Franco swoje listy uwierzytelniające. Rząd generała Franco jeszcze w tym samym miesiącu wystąpił do Wielkiej Brytanii o kredyt finansowy. Brytyjczycy grali na czas, albowiem w tym czasie zaostrzył się polsko-niemiecki spór o Gdańsk i Korytarz. Mówi się, że pieniądze, które pierwotnie Brytyjczycy zamierzali pożyczyć Hiszpanom, ostatecznie trafiły do Polaków. W tych zabiegach na kierunku londyńskim pragmatyczny Franco kierował się pouczeniem regenta Horthyego, który mawiał: trzeba trzymać dwa żelaza w ogniu i próbował grać na dwie strony. Gdyby się nie związał traktatowo z państwami Osi, to kto wie, czy szczery antykomunista Churchill nie poszedłby z nim na współpracę latem 1940 r.?

Atmosfera polityczna w Europie znów zaczęła się bardzo niebezpiecznie zaogniać, gdy 28 kwietnia 1939 w Reichstagu kanclerz Hitler buńczucznie wypowiedział Polsce 10-letni traktat o nieagresji i układ o przyjaźni polsko-niemieckiej z roku 1934. Europa, świat i tym samym Hiszpania znów znalazły się na równi pochyłej ku kolejnej wojnie. Tym razem światowej.

W dniu 5 maja i nieco później[8] Goebbels odnotował w swych zapiskach na temat Hiszpanii: Franco jest panem Hiszpanii, to fakt. Ale przeżywa obecnie jakiś kryzys psychiczny, który przekłada się na jego niemoc decyzyjną. Jakoś nie może sobie poradzić z brzemieniem tak ogromnej odpowiedzialności […] Nasza propaganda w Hiszpanii odnosi znaczące sukcesy, potwierdził to generał von Richtofen […] Legion Condor wspaniale się zaprezentował na defiladzie w Madrycie, chłopcy są wspaniali. Z radością i dumą czekamy na nich w Hamburgu i w Berlinie.

Wiosną 1939 Hiszpania była w katastrofalnym stanie: gospodarczym, moralnym, ludzkim i wizerunkowym. Jaki był bilans strat wojny domowej w Hiszpanii? Trudno w paru zdaniach odpowiedzieć na tak postawione pytanie. W wymiarze strat ludzkich rachunek był niewyobrażalnie tragiczny. Hiszpanów, z Hiszpanii tej białej i tej czerwonej, ogarnął jakiś niewyobrażalnie destrukcyjny szał, dziki amok wzajemnego mordowania się na ogromną skalę w sposób metodyczny i pedantyczny. To rządząca Republiką lewica, zgrupowana we Froncie Ludowym, rozpoczęła ten upiorny proceder bratobójczego mordowania. Najlepiej to widać na przykładzie wypowiedzi lidera Komunistycznej Partii Hiszpanii (PCE) słynnej La Pasionarii, która dla przeciętnego czytelnika prasy zachodniej stała się pierwszą twarzą Republiki.

Félix Schlayer[9], niemiecki przemysłowiec i inżynier, konsul norweski w czerwonym Madrycie, w pierwszym roku wojny domowej zapytał Dolores Ibárruri, jak sobie wyobraża przyszłość, jak te dwie walczące części narodu będą mogły żyć razem obok siebie jako jeden naród. I dobrze zapamiętał jej odpowiedź. La Pasionaria, numer 2 w PCE, wykrzyknęła euforycznie i bez namysłu: Jest to niemożliwe, to nie mieści mi się w głowie, jedna część musi unicestwić tę drugą! To nie były tylko słowa, za słowami poszły czyny, zbrodnicze czyny, ludobójstwo na masową skalę.

Oto tylko kilka przykładowych szacunków, odnoszących się do strat ludzkich, jakie poniosła Hiszpania w tym bratobójczym konflikcie.

Profesor Paul Preston, lewicowy brytyjski badacz, ale bardzo opiniotwórczy, w obszernej i doskonale udokumentowanej pracy El holocausto español podaje następujące liczby: na froncie straciło życie co najmniej 300 tys. ludzi. Liczby osób, głównie cywilnych, które zginęły wskutek bombardowań, represji, głodu, chorób itp. nie był w stanie oszacować. Również rozbieżne są dane co do liczby ofiar eksterminacji przeciwników politycznych po obu stronach. Według jego oceny w jednym tylko okresie – w ostatnich dniach marca 1939 – zostało zabitych około 20 tys. republikanów.

Pisarka francuska, Eléna de la Souchère, pracownica dyplomacji Hiszpanii republikańskiej, a po roku 1940 meksykańskiej, była świadkiem wojny, pracowała bowiem jako frontowa korespondentka prasy francuskiej. W pracy Explication de l’Espagne podaje, że samej ludności cywilnej w trakcie działań wojennych zginęło 200 tys., a w okresie najbrutalniejszych represji, jakich dopuścili się frankiści w latach 1939-1941 – 107 tys.; wśród nich wymienia byłych republikańskich żołnierzy, urzędników republikańskich i aktywistów partii lewicowych, z czego egzekucji po wyrokach sądów wojskowych poddano 84 500 osób.

Badacz z Walencji José Emilio Castelló Traver utrzymuje, że w roku 1940 było około 300 tys. więźniów politycznych, w tym ponad 7 tys. nauczycieli, najbardziej skomunizowanej grupy zawodowej. Według tego badacza w ramach represji rozstrzelano około 30 tys. osób, a ponad 300 tys. opuściło ojczyznę.

Lewica i inni antyfrankiści oczywiście wiedzą lepiej i utrzymują, że w latach II wojny światowej reżim przetrzymywał ustawicznie około 300 tys. więźniów. Historyk Daniel Davis opierając się na źródłach rządowych z 1944 r. stwierdził, że rząd frankistowski dokonał w ciągu kilku lat po zakończeniu wojny domowej 192 684 egzekucje więźniów republikańskich. Znaczący spadek uwięzionych odnotowano dopiero po roku 1953. Byli uwięzieni „postrepublikanie” opuszczali więzienia ze zszarganą kartoteką, nie mogli dostać pracy, skazywano ich na wegetację lub co najwyżej na dogorywanie w przytułkach i żebraninę. Łatwiej podać bardziej precyzyjne dane dotyczące poszczególnych miast lub regionów. Tak na przykład w więzieniu Modelo w Walencji[10] w roku 1939 frankiści więzili 15 210 osób, z tej liczby zmarło lub – częściej – zamordowano 7600. W roku 1940 liczby te kształtowały się odpowiednio 15 692 i 9917.

Straty materialne były też niewyobrażalne. Na przykład miasteczko Belchite w Aragonii, o które w roku 1937 toczyły się zażarte walki, zostało wprost wymazane z mapy. Dopiero w latach 40. odbudowano nowe Belchite, ale już kilka kilometrów na zachód od miejsca pierwotnego. Zaś upiorne ruiny i zgliszcza frankistowskie władze nowego reżimu zamierzały pozostawić jako wieczny symbol i pamięć koszmaru, jakiego doświadczył naród hiszpański w bratobójczej wojnie przy znacznym udziale bolszewickiej ateistycznej hydry międzynarodowego komunizmu.

Narodowy Instytut Statystki poinformował, że 31 grudnia 1939 r. w Hiszpanii mieszkało 25,9 mln osób, to jest mniej o co najmniej 100 tys. niż w lipcu 1936 r. Największym skupiskiem ludności była anarchistyczna Barcelona z 1,4 mln mieszkańców, drugie miejsce zajmował czerwony Madryt z 1,2 mln ludności.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] Wszystkie cytaty wykazane kursywą, głównie z języka hiszpańskiego, mniej z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, jeśli nie są sygnowane, przetłumaczone są przez autora.

[2] Tadeusz Zubiński, Wojna domowa w Hiszpanii 1936-1939, Poznań 2015.

[3] W styczniu 1936 na jednego funta szterlinga wchodziły 36 hiszpańskie pesety albo 12,22 marek niemieckich.

[4] Generał Emilio Mola, konkurent generała Franco, wysłał do Mussoliniego odrębną od misji generała Franco swoją delegację, która skutecznie zabiegała o dostawy amunicji, samolotów i innego wyposażenia wojskowego.

[5] Xavier Moreno Juliá, Hitler y Franco, Barcelona 2007, s. 88 i 89.

[6] Tadeusz Zubiński, Generał Franco i jego Hiszpania 1892-1975. Biografia niepoprawna politycznie, Warszawa 2014.

[7] Luis Romero, El final de la guerra, Barcelona 1976, s. 453.

[8] Defilada zwycięstwa odbyła się w Madrycie 19 maja i była naprawdę bizantyjska w swoim rozmachu. W deszczu przedefilowało ponad 120 tys. wojska.

[9] Félix Schlayer, Diplomat in roten Madrid, Berlín 1938, s. 222.

[10] Josep Picó i López, El Franquisme, Valencia 1982, s. 12.

Polecamy również:

Tadeusz Zubiński

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939

Wojnę domową w Hiszpanii uważa się powszechnie za prolog II wojny światowej, głównie z powodu wykorzystania na polu walki nowych taktyk i typów broni. Półwysep Iberyjski stał się poligonem doświadczalnym dla wojsk faszystowskich i republikańskich. Po raz pierwszy strategia toczenia wojny oparta została na użyciu czołgów i lotnictwa, a bombardowania były wymierzone w ludność cywilną. Zbrodnie wojenne popełnione przez obie strony wstrząsnęły światową opinią publiczną. Wojna domowa w Hiszpanii podzieliła cały kontynent na wzajemnie zwalczające się obozy. Dla mocarstw europejskich Hiszpania stała się miejscem starcia dwóch totalitaryzmów: III Rzeszy i ZSRR. Wojna domowa była także ostatnią próbą utrzymania pokoju na kontynencie. Koniec walk w Hiszpanii obwieścił nadejście nowego konfliktu, który całkowicie zmienił postrzeganie wojny w świadomości całego świata. Książka Tadeusza Zubińskiego jest nowym spojrzeniem na konflikt, którego skutki Hiszpanie odczuwają do dziś.

W dalszej części znajdziecie Państwo

fragment publikacji

Do kolejnej próby puczu przeciw monarchii doszło 15 grudnia 1930 r. W ten spisek znów był wplątany major Ramón Franco, który przymierzał się do zbombardowania pałacu królewskiego[1]. Puczem kierował generał Gonzalo Queipo de Llano y Sierra, który po fiasku puczu wywiesił białą flagę nad bazą, a sam uciekł samolotem za granicę. Młodszy brat generała Franco włączył się w ten romantyczny bunt w szkole lotniczej na lotnisku Cuarto Vientos – jak sam później przyznawał – pod wpływem emocji. On i jeszcze kilku spiskowców rozrzucili nad stolicą ulotki, ogłaszające Hiszpanom, że proklamowano republikę. Pucz był tyleż samo romantyczny, co partacki. Generał Mola, szef ówczesnych służb bezpieczeństwa, bez problemów zgarnął puczystów do aresztu. Franco odwiedził brata w więzieniu, był przybity jego nierozsądnym postępowaniem.

Już w okresie republiki, w roku 1931 major Ramón Franco, młodszy brat przyszłego el caudillo, opublikował książkę opisującą podkoloryzowane kulisy i przebieg puczu w Cuarto Vientos pt. Madrid bajo las bombas [Madryt pod bombami]. Tytuł tyleż efektowny, co zwodniczy, gdyż tym razem ani jedna bomba nie spadła na stolicę.

W wyborach municypalnych z 12 kwietnia 1931 r. przyjęto, że wygrały stronnictwa republikańskie i szeroko liberalne. Tego dnia, jak powiedział premier admirał Juan Bautista Aznar Cabañas (1860-1933), „Hiszpania obudziła się republiką”. Ta wygrana republikańska była co najmniej dyskusyjna, gdyż system wyborczy drastycznie premiował większe ugrupowania i bloki, chociaż stronnictwa szeroko uznawane za republikańskie uzyskały w skali całego kraju aż 22 150 foteli w radach, a monarchiści jedynie 5775. Gwoździem do trumny monarchii stała się telegraficzna proklamacja z nocy z 12 na 13 kwietnia, jaką wydał generał i mason José Sanjurjo, będący dowódcą Guardia Civil[2], obwieszczająca, że jego oddziały nie wystąpią przeciw republikańskiemu powstaniu. Republikanie, którzy mieli swoich ludzi w urzędach pocztowych, odpowiednio ją nagłośnili.

W obronie tronu król Alfons XIII nie zareagował, tym bardziej że był przygnębiony niedawną śmiercią swojej matki. Monarcha obawiał się, że jego rodzinę i jego samego czeka los rodziny Romanowów, powiedział: „Kandydatów na hiszpańskiego Lenina jest aż nadmiar”. W tym przypadku król Alfons XIII miał nosa, gdyż w roku 1920 na II Zjeździe Bolszewików w sowieckiej Rosji Lenin prorokował: „Zapewniam, a historia przyzna mi rację, że drugim krajem europejskim, w którym zwycięży dyktatura proletariatu, stanie się Hiszpania”. Lenin był bliższy prawdy, bardziej niż Trocki, który stawiał na Niemcy. Á propos Lenina. Na tym samym zjeździe, po wysłuchaniu tyrady wodza rewolucji październikowej o zaletach komunizmu, obserwator i sympatyk z Hiszpanii, brodaty Andaluzyjczyk Fernando de los Ríos (1879-1949), umiarkowany socjalista, dociekał: „No dobrze, a gdzie tutaj jest ta obiecywana wolność?” Włodzimierz Iljicz prychnął: „Wolność? A po co komu wolność?” Może to nieco zdziwić, ale Hiszpania nawiązała stosunki dyplomatyczne z ZSRR dopiero w lipcu 1933 r.

Eksmonarcha był słabym i chutliwym sybarytą, jedynakiem rozpieszczonym przez swoją matkę Marię Krystynę z rodu Habsburgów, nazywaną Christą. W dzieciństwie zwracano się do niego z niemiecka Bubi, był wychowany w kręgu kobiet, w miarę zdolny do języków (szybko opanował angielski, niemiecki, francuski), dobry kawalerzysta, ale jeszcze lepszy, acz brawurowy kierowca. Miał do swej dyspozycji najnowsze modele takich marek, jak: Renault, Hispano-Suiza, Packard, które, jak mówił, osobiście ujeżdżał. W kwestii automobilizmu ufał tylko swemu mechanikowi – Antoniowi Sambeat, który był jego pierwszym kierowcą i pracował dla niego ponad 30 lat.

Alfons XIII obsesyjnie polował, ale polowania z jego udziałem to były prawdziwe rzezie. Na przykład 30 grudnia 1915 r. brał udział w polowaniu, na którym ubito 450 przepiórek, 130 królików i 40 zajęcy, na innym ustrzelono 436 przepiórek, 95 królików i 35 zajęcy. Polował z arystokracją hiszpańską, która w najważniejszej chwili go opuściła. Był kiepskim golfistą, posługiwał się specjalnym zestawem kijów – darem od małżonki, wykonanym dla niego w Anglii, bo był leworęczny. Jego ulubionymi wierzchowcami były klacz Pítima i ogier Appleby. Grał w polo do 38 roku życia, mając problemy z oddychaniem. Polityka go nudziła, mówiono, że dla niego polowanie znaczyło więcej niż rządzenie. Był osobą słabą, niesystematyczną, wręcz leniwą, ale ambitną, choć łatwo sterowalną. W zamian Pan Bóg obdarzył obficie wszelkimi zaletami jego małżonkę: Angielkę, księżniczkę Wiktorię Eugenię de Battenberg (1887-1969), nazywaną Eną[3], gdyż takie było jej czwarte, rzadko spotykane imię.

Było coś na rzeczy z tym przysłowiowym już, rozpasanym królewskim erotyzmem Burbonów, bo wiadomo, że pasjonat filmów pornograficznych król Alfons XIII bardzo wydajnie pomnażał populację hiszpańskiej stolicy swoimi dziećmi z pozamałżeńskiego łoża. Tylko z okresu madryckiego pochodzi co najmniej siedmiu nielegalnych synów tego władcy. Małżonka króla do erotycznych podbojów męża podchodziła z dystansem. Po latach tak zwierzyła się swemu biografowi: „Mój drogi, Hiszpanie są bardzo złymi mężami. To prawda, żenią się z miłości, ale bardzo szybko stają się niewiernymi mężami. Chcę myśleć, że to jest naturalny rys hiszpańskiej mentalności”. Królowa Wiktoria Eugenia zaciskała zęby i cierpiała, a lud jej współczuł. Może była to jeszcze jedna z przyczyn, dlaczego naród hiszpański tak szybko zaakceptował republikę?

Królowa[4] miała nie tylko nordycką, w typie tycjanowskim, urodę, ale i twardy charakter. Zachowała się relacja wiele mówiąca o jej zimnej krwi i prawdziwie angielskiej flegmie. Otóż kiedy 14 kwietnia 1931 r. o 17.00 królewski małżonek bardzo zdenerwowany wpadł do jej garsoniery i drżącym głosem zapowiedział, że jeszcze tego wieczoru muszą opuścić Hiszpanię, bo ich życie znajduje się w niebezpieczeństwie, królowa Wiktoria Eugenia spokojnie, klasycznie, po angielsku, zaproponowała, aby przedtem spożyli uroczystą kolację tylko we dwoje, jak wcześniej zaplanowali. Odradzała też mężowi stawianie oporu, gdyż, jak zadeklarowała „Władza królewska nie jest warta kropli krwi hiszpańskiej”.

Gdy król Alfons XIII[5] w pośpiechu opuszczał pałac królewski El Oriente, nie pożegnał się z nim ani jeden grand Hiszpanii, nikt, z kim polował i grał w golfa. Jednak około stuosobowy personel: lokaje, szoferzy, kuczerzy, kucharze, pokojówki, ogrodnicy etc. wyrazili chęć złożenia ostatniego hołdu uchodzącemu monarsze. Znamienne, że król opuścił Hiszpanię za kierownicą swego automobilu, kierując się do Kartageny, a stamtąd, na pokładzie krążownika „Príncipe Alfonso”, udał się morzem do Marsylii. Królowa wraz z infantami (następca tronu książę Asturii w beciku) wybrała wygodniejszy środek lokomocji: salonką udała się do Paryża. Do paryskiego ekspresu musieli wsiąść paręnaście kilometrów za Madrytem, w Galapagar[6], aby nie prowokować rozszalałej tłuszczy. Wielki pisarz Ramón María del Valle-Inclán powiedział, że Hiszpanie wyrzucili Burbona nie dlatego że był królem, ale dlatego, że był złodziejem. Faktycznie Alfons XIII zdeponował w bankach Londynu i Paryża 48 mln peset.

Republikę ogłoszono bez oporu, przy neutralnej postawie wojska, w obronie monarchii nie padł ani jeden strzał. Na ulice hiszpańskich miast wyległy rozentuzjazmowane wielotysięczne tłumy, wiwatujące na część nowego reżimu, większość narodu przepajał nierzadko animalny optymizm. W Barcelonie Francesc Macia ogłosił powstanie Republiki Katalońskiej, co chwilowo nie miało żadnych poważniejszych następstw, choć pobudziło separatystów katalońskich do szerokiej współpracy z nowym rządem.

W roku 1931 Hiszpania liczyła 24,693 mln mieszkańców, a średnia długość życia w roku 1930 wynosiła 50 lat. Duży postęp odnotowano w grupie kobiet studiujących na uniwersytetach: podczas gdy w roku 1900 była tylko jedna studentka, w roku 1931 było ich już 1700. Jedna osoba duchowna – ksiądz, zakonnik lub zakonnica – przypadała na 493 obywateli. Przeciętna dniówka wynosiła 4,27 peset. W dniu 22 grudnia 1931 r. odbyła się na żywo pierwsza radiowa transmisja z losowania Loterii Narodowej.

Na ziemi hiszpańskiej po raz drugi w historii nastała republika. Pierwsza istniała w latach 1873-1874, a tę drugą nazwano na wyrost: Niña Bonita – Piękna Dziewczynka. Rzesze katolików w zasadzie poparły narodziny republiki. Także większość biskupów i masowa Akcja Katolicka byli za nowym reżimem. W wielu kościołach odśpiewano uroczyste Te Deum. Było to uzasadnione tym bardziej, że początkowo nowe republikańskie władze deklarowały szacunek dla religii i instytucjonalnie nie zwalczały jej struktur. Ale ta idylla trwała krótko. Na progu lat 30., jeszcze za monarchii, załamał się sojusz ołtarza i tronu, gdyż Kościół katolicki znalazł się w dużym kryzysie, także kadrowym. Męski kler zakonny to już tylko 20 tys., żeński około 60 tys., księży świeckich było 35 tys. Hiszpanie powszechnie odwracali się od Kościoła, 2/3 było wierzących często dekoracyjnie, ale nie praktykujących. Wśród elit w kręgach finansowych, medialnych, intelektualnych zaczęli dominować ekspansywni antyreligijni masoni.

Pierwsze loże masońskie w rycie szkockim podporządkowane Wielkiej Loży Anglii zakładali w Hiszpanii Anglicy. Pionierska loża powstała 15 lutego w 1728 r. w Madrycie, a jej założycielem był Anglik książę Philip Wharton. Jej współzałożycielami też byli angielscy bracia fartuszkowi: Charles Labridge, Thomas Hatton, Richards, Eldridge Dinsdale, Andrew Galloway. Król Ferdynand VI wydał 2 lipca 1751 r. w Aranjuez dekret zakazujący masonerii, ale to już nie powstrzymało lawiny. Masoneria zakazana przez inkwizycję bardzo rozpowszechniła się za panowania króla Karola III. Wówczas do masonerii przystępowała licznie liberalna arystokracja, a również ministrowie królewscy. Pierwszym Hiszpanem, który został w 1789 r. wielkim mistrzem, był Pedro Pablo Abarca de Bolea hrabia de Aranda, przyjaciel Woltera. Silnym impulsem do dynamicznego rozwoju masonerii w Hiszpanii stała się w 1808 r. inwazja Napoleona na Hiszpanię. Nie był to krótkotrwały sukces, gdyż w latach 20. XIX w. szacuje się, że liczba masonów wynosiła około 80 tys.

Po raz pierwszy masoni weszli do hiszpańskich Kortezów w roku 1820 i od razu pierwszy mason Augustín Argüelles 3 kwietnia 1820 r. objął kluczowy resort spraw wewnętrznych. Pierwszym masońskim premierem Hiszpanii został w roku 1871 Manuel Ruiz Zorilla.

Po czasowym osłabieniu w połowie XIX w., już z końcem tego wieku masoni efektywnie i licznie weszli do wszystkich możliwych struktur antysystemowych. W roku 1868 to masoni, tacy jak Eleuterio Maisonave, Sigismundo Moret, Juan Prim y Prats, Manuel Becera, Práxedes Mateo Sagasta i wielu innych, usunęli z tronu królową Izabellę II. Stanęli na szczytach władzy zarówno z prawa, jak i z lewa, począwszy od anarchistów (z charyzmatycznym liderem Francisco Ferrerem Guardią), poprzez raczkujących wówczas socjalistów (jak Juan Simeón Vidarte y Franco Romero, Rodolfo Llopis, Fernando de los Ríos), republikanów różnych kierunków politycznych (jak Alejandro Lerroux, Diego Martínez Barrio, Miguel Maura, Santiago Casares Quiroga), autonomistów katalońskich (jak Lluís Companys i Jover), wojsko (generał Eduardo López de Ochoa). Co prawda podczas rządów generała Primo de Rivery nie mógł się odbyć kongres masoński w Madrycie, ale odbył się znakomicie w Barcelonie pod egidą generała Barrera. Przyjmuje się, że około 10% kadry nauczycielskiej w tym czasie stanowili masoni albo osoby silnie sympatyzujące z ideami masońskimi.

[1] Ramón Franco wcześniej trenował „na sucho” naloty na pałac królewski.

[2] Guardia Civil, w skrócie GC. Zwykle się to przekłada na Gwardia albo Straż Obywatelska. Nazywana jest też Benemérita – Dobrze Zasłużona. Jest to korpus żandarmerii powstały 13 marca 1844, podległy Ministerstwu Obrony, którego głównym zadaniem była obrona Hiszpanii jako jednolitego państwa. Ponadto Guardia Civil zwalczała i zwalcza najgroźniejsze przestępstwa: produkcję i obrót narkotykami, fałszerstwa pieniędzy i dokumentów, terroryzm, handel żywym towarem. Uczestniczy w zwalczaniu klęsk żywiołowych. W momencie rozpoczęcia wojny domowej GC miała w swoich szeregach 33 tys. Ludzi w batalionach piechoty i 9 szwadronach kawalerii. Głównie operowała w rejonach wiejskich. Jej trzon kadrowy stanowili byli żołnierze i oficerowie, którzy wówczas nosili zielone mundury, trójgraniaste kapelusze, strzelali z karabinów mauser. Członek GC (i tak jest do dziś) nie mógł służyć w tej części Hiszpanii, w której się urodził. Gwardziści z GC słyną z okrucieństwa i sprawności, a jednocześnie żyją w izolacji od ludności miejscowej. Ich koszary wciąż wyglądają jak twierdze wojsk okupacyjnych podczas wojny.

[3] Królowa Wiktoria Eugenia była wnuczką królowej Wiktorii I (1819-1901) i Polki Julii Hauke (1825-1895).

[4] Przed królewskim mariażem Alfonsa XIII w dzienniku „ABC” czytelnicy typowali kandydatury na jego małżonkę w takim zestawie: Wiktoria Eugenia Battenberg – 18 427 głosów, Patrycja Connaught (też wnuczka królowej Wiktorii, typowana na pierwszą angielską narzeczoną Alfonsa XIII, szybciej przejrzała króla określając go „doskonale odrażający”) – 13 719, Wiktoria Luisa z Prus – 12 902, Luiza Orleańska – 10 675, Maria Antonia z Meklemburgii – 7040, Beatrycze z rodu Saksonia Coburg – 4093, Olga Cumberland – 2112, Witrude Bawarska – 1488 głosów. Wniosek: hiszpańscy czytelnicy mieli gust i intuicję, król Alfons XIII im się nie udał, za to królową mieli doskonałą.

[5] Znacznie więcej informacji o królewskiej rodzinie i jej perypetiach na emigracji znajdzie czytelnik w mojej pracy, zob. Tadeusz Zubiński, El Rey. Król Juan Carlos i jego Hiszpania, Toruń 2014.

[6] Ucieczkę królowej i jej dzieci zorganizowała Pilar Primo de Rivera, siostra José Antonia Primo de Rivery.