PODZIĘKOWANIA

Niech te podziękowania będą dedykacją dla wymienionych poniżej wyjątkowych osób, których wsparcie wydatnie zmniejszyło stres, jaki towarzyszył mi w pracy nad tym projektem.

Dla Esther Margolis, Keitha Hollamana, Shannon Berning, Toma Perry’ego i wszystkich w Newmarket Press, za ich prawdziwe oddanie tej książce.

Dla doktora Stanleya Fishera z College of Physicians and Surgeons Columbia University.

Dla doktora Sheldona Glabmana, doktora Gary’ego Rosenberga i doktora Kena Davisa z Mt. Sinai Medical Center w Nowym Jorku.

Dla wszystkich moich przyjaciół, dla Mike’a, a zwłaszcza dla mojej matki, doktor Mildred Witkin, oraz jej męża, Jorgego Radovica – mojej rodziny – a także dla mojej córki, Kimberly Hope, zięcia, Travisa, i ich syna Jake’a, najmłodszego mężczyzny w rodzinie!

Oraz dla wszystkich zestresowanych mężczyzn i kobiet, które ich kochają.

PRZEDMOWA

Wyjątkowa siła przyciągania książek mojej koleżanki, doktor Georgii Witkin, wynika z jej umiejętności łączenia dociekliwości badawczej i szerokiego doświadczenia klinicznego. Jej doświadczenie bierze się nie tylko z typowej praktyki klinicznej, ale także ze współpracy z licznymi mediami. Tak więc doktor Witkin jest nie tylko badaczką, ale i praktykiem – w dodatku obdarzonym taką empatią, która pozwala jej zrozumieć męskie serce i duszę. Oboje pracujemy na Wydziale Psychiatrii Mt. Sinai School of Medicine. To tutaj mogę słuchać jej wykładów i tutaj mogę obserwować, jak znakomicie udaje jej się godzić medycynę opartą na dowodach z praktycznym doświadczeniem klinicznym oraz z humorem.

Uaktualnione wydanie tej książki, pod stosownie zmienionym tytułem Stres męski – nowe spojrzenie, ukazuje się w doskonałym momencie. Żyjemy w szybko zmieniającym się świecie, w którym środowiskowe źródła stresu osiągają apogeum. Narasta zagrożenie międzynarodowym terroryzmem. Do tego dochodzą niekorzystne zjawiska w obszarze gospodarki – takie jak np. rozpad dużych firm technologicznych czy redukcja zatrudnienia w innych firmach. Wszystko to powoduje narastanie poczucia niepewności. Ta książka jest niczym dzwonek alarmowy dla milionów ludzi, którzy czują, że dochodzą do granic własnej wytrzymałości.

Mnie samego – jako mężczyznę i specjalistę w dziedzinie psychiatrii – w podejściu autorki zaskoczyły szczególnie trzy założenia.

Po pierwsze, każdy może się zmienić. Nawet stary pies jest w stanie nauczyć się nowych sztuczek. Jeśli więc masz osobowość typu „A”, możesz wypracować cechy, które zbliżą cię do typu „B”.

Po drugie, czas na zmianę jest teraz – nie za tydzień, za miesiąc ani za rok. Kilka dni temu jeden z moich pacjentów – mężczyzna, który dopiero co odzyskał siły po rozległym zawale serca – powiedział mi, że właśnie wraca do firmy, by doprowadzić do końca bardzo ważny projekt, a potem popracuje nad zmianą swojego stylu życia. Doktor Witkin o takich ludziach jak mój pacjent mówi, że gdy kończą jeden projekt, zaraz zabierają się do następnego – dlatego czas na zmianę musi się znaleźć teraz.

Po trzecie, i najważniejsze, trzeba słuchać. Umiejętność słuchania jest niezwykle istotnym elementem procesu zmiany własnego życia poprzez obniżanie poziomu odczuwanego stresu. Na szczęście można się nauczyć tego, jak być dobrym słuchaczem.

Cudowna, wnikliwa i możliwa do zastosowania w praktyce książka doktor Witkin to lektura obowiązkowa. Problem stresu męskiego jest tu rozpracowany dogłębnie, w ujęciu faz cyklu życiowego, a przy tym w sposób jasny i niezwykle czytelny; co więcej, nie brak w niej wskazówek, jak sobie radzić ze stresem. Dzięki tej książce można nie tylko podnieść jakość własnego życia, ale i – kto wie – nawet ocalić życie. Śmiałe podejście doktor Witkin do tych ważnych spraw także czytelnikowi dodaje śmiałości i energii.

A ja mam nadzieję, że każdy, kto po tę książkę sięgnie, zdoła dzięki niej zgłębić własną osobowość i swój styl życia, co z kolei otworzy przed nim całkiem nowe możliwości.

Dr Jack Hirschowitz

profesor psychiatrii,

prodziekan Wydziału Psychiatrii,

dyrektor programu dla stażystów,

Mount Sinai School of Medicine

w Nowym Jorku,

czerwiec 2002

WSTĘP

Zapytano mnie kiedyś w jednym z programów telewizyjnych, dlaczego tylu mężczyzn unika wizyty u lekarza. Cokolwiek by powiedzieć, od ponad czterdziestu lat jesteśmy zasypywani informacjami na temat groźnych dla życia skutków stresu męskiego. Mężczyźni obawiają się zawału serca, wrzodów, udaru i nadciśnienia. Każdego dnia niepokoją się swoim sposobem odżywiania i aktywnością fizyczną, a raczej jej brakiem. Ze wszystkich sił próbują rzucić palenie i pić mniej alkoholu. Obliczają sobie oczekiwaną długość życia, po czym liczą ponownie, by sprawdzić, ile by wynosiła, gdyby rzucili palenie i mniej pili. Martwią się własnym stresem, by na koniec martwić się tym, że się martwią.

Nie jest więc tak, że mężczyźni nie zdają sobie sprawy z oddziaływania stresu na ich organizm i zachowanie; oni raczej nie do końca wierzą, że stres szkodzi im już teraz. Przyznają, że skutki stresu będą na pewno odczuwalne któregoś dnia, ale jeszcze nie dzisiaj. Do dzisiaj nie przytrafiły im się ani zawał serca, ani wylew; do dzisiaj nie mają ani wrzodów, ani nadciśnienia – dzisiaj zatem wszystko jest w porządku. Jutro – powiadają – zrobimy coś w sprawie stresu. Sęk w tym, że skutki dzisiejszego stresu to przyczyna jutrzejszych problemów.

Mężczyźni często nie są w pełni świadomi, dlaczego pojawiają się u nich pewne objawy stresu i dlaczego są szczególnie podatni na niektóre jego typy ani też w jaki sposób mogą pomóc sobie, swoim ojcom i synom. Zdają sobie sprawę z zagrożeń wiążących się ze stresem, ale muszą się jeszcze dowiedzieć, gdzie tkwią jego korzenie i jak sobie z nim radzić.

Stres męski – nowe spojrzenie to książka przeznaczona dla tych właśnie mężczyzn i dla kochających ich kobiet. Nie jest to z pewnością pierwsza książka na temat stresu, którą bierzesz do ręki, niemniej jednak różni się ona od innych pod wieloma względami. Po pierwsze, jest odpowiedzią na prośby wielu mężczyzn i kobiet, którzy przeczytali moją książkę Stres kobiecy – nowe spojrzenie, w której wyodrębniam typy i objawy stresu charakterystyczne wyłącznie dla kobiet bądź częściej u nich występujące. Chociaż wiele objawów stresu jest wspólnych dla obu płci, w Stresie kobiecym – nowym spojrzeniu opisuję te, które są typowe dla kobiet. I tak na przykład kobiety są bardziej podatne na depresję i migrenowe bóle głowy, częściej występują u nich zaburzenia odżywiania, lęk napadowy i lęk uogólniony. Kobiety doświadczają problemów związanych z układem rozrodczym, takich jak napięcie przedmiesiączkowe, zaburzenia cyklu miesiączkowego czy dysfunkcje organizmu będące skutkiem menopauzy; dolegliwości te potęguje stres i – co zrozumiałe – nigdy nie występują one u mężczyzn. Wyzwaniem dla kobiet są z jednej strony zmiany zachodzące w ich życiu na skutek zamążpójścia, macierzyństwa lub obu tych czynników równocześnie, a z drugiej wciąż rosnąca liczba rozwodów, zagrożenie terroryzmem i niepewna sytuacja ekonomiczna. Muszą sobie radzić ze starzeniem się, choć żyją w czasach i kulturze obsesji na tle piękna i młodości, a potem muszą nauczyć się żyć w pojedynkę, gdy ich mężowie umierają. W życiu społecznym i zawodowym kobiety stykają się ze zjawiskami tokenizmu, „szklanego sufitu” i seksizmu, a ponieważ większość z nich jest wychowywana w duchu uległości i nie jest asertywna, zjawiska te są kolejnym źródłem stresu. Wszystkie wymienione tu źródła i objawy stresu omówiłam – jak już wspomniałam – w książce Stres kobiecy – nowe spojrzenie; pokazałam w niej także, jak je rozpoznać, jak zapanować nad nimi, nauczyć się z nimi żyć lub je wyeliminować. Czy istnieją zatem – dopytywali się jej czytelnicy – typy i objawy stresu występujące znacznie częściej lub wyłącznie u mężczyzn?

Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca. Najwyraźniejsze objawy stresu u mężczyzn to przedwczesne zawały serca i nadciśnienie, ale nie wszystkie są tak oczywiste. Mężczyźni na przykład przechodzą często do porządku nad takimi objawami fizycznymi, jak mięśniobóle i napięciowe bóle głowy, składając je na karb grypy bądź zmęczenia. Objawy psychiczne z obszaru procesów myślowych – takie jak dezorganizacja i trudności z podejmowaniem decyzji – są najczęściej niezauważane i nikt nie czyni prób ich zrozumienia. Zbyt wielu mężczyzn traktuje te i inne objawy stresu jako naturalną smutną rzeczywistość, pozwalając tym samym na jego ciche, zgubne działanie.

Stres męski – nowe spojrzenie różni się od innych książek poświęconych temu zagadnieniu także tym, że zawarte tu informacje pochodzą nie tylko od mężczyzn, ale i od kobiet. Dostępna wcześniej ogromna liczba publikacji zawierających wyniki badań ankietowych koncentruje się na opiniach mężczyzn opisujących doświadczane przez siebie codzienne stresy i ich objawy. Osoby przeprowadzające tego typu badania zazwyczaj nie mają okazji obserwować ankietowanych bezpośrednio w sytuacji stresowej, a i sami mężczyźni często niezbyt chętnie podchodzą do rozważania własnych stresów i ich objawów – co zresztą „wypłynie” w tej książce. Najczęściej to właśnie ich towarzyszki życia dostrzegają bardzo wyraźnie, co się dzieje z partnerem, i to one dostarczają wielu cennych informacji na temat stresu męskiego – ten aspekt pomijano jednak w dotychczasowych publikacjach.

Przygotowując pierwsze wydanie tej książki, opracowałam ankietę poświęconą stresom typowym dla mężczyzn i w ciągu około sześciu miesięcy uzyskałam odpowiedzi od ponad pięciuset wybranych losowo mężczyzn, reprezentujących ponad czterdzieści różnych zawodów, począwszy od mechanika, przez studenta, aktora, policjanta, nauczyciela, psychiatrę i szefa działu reklamy wielkiej kompanii, na właścicielu małej firmy kończąc. O wypełnienie podobnej ankiety poprosiłam też pozostające z nimi w bliskich stosunkach kobiety – matki, żony, siostry, córki, partnerki i przyjaciółki. Respondenci i respondentki mieli wskazać czynniki stresogenne typowe dla mężczyzn, ich zachowania pod wpływem stresu i fizyczne oznaki stresu oraz w miarę wyczerpująco opisać, co czują i w jaki sposób działają w różnych stresujących sytuacjach. Informacje uzyskane od kobiet częściej uzupełniały, niż podważały dane zebrane od mężczyzn. Co więcej, obserwacje kobiet były zaskakująco zgodne, niezależnie od rodzaju pracy i stylu życia ich mężczyzn.

Oczywiście wyniki badania ankietowego przeprowadzonego na potrzeby pierwszego wydania książki nie dałyby nam pełnego, aktualnego obrazu stresu męskiego. Dlatego do tej edycji włączyłam nowe studia przypadków konkretnych, żyjących obecnie osób. Okazało się jednak, że ogólny wzorzec stresu pozostaje niezmienny. Nasi respondenci wciąż mówią, jak dużym obciążeniem jest dla nich jawne współzawodnictwo, które zaczyna się już na poziomie pierwszych klas szkoły podstawowej i jest nie mniej stresujące w dorosłym życiu, gdy dochodzi do rywalizacji w miejscu pracy. Mówią o lęku, jakiego doświadczają od chwili, gdy rano wstają z łóżka, by udać się do pracy, do momentu powrotu do łóżka wieczorem, by się zrelaksować i znaleźć w nim odprężenie. Mówią o potrzebie posiadania kontroli nad własnym życiem, czyli pracą, dziećmi, a nawet żoną. Mówią o potrzebie chronienia własnej rodziny przed aktami terroryzmu oraz o frustracji i złości, jakie towarzyszą strachowi, że nie są w stanie zapewnić jej bezpieczeństwa. Mówią też o potrzebie osiągnięć, pchającej ich ciągle do przodu, i o strachu przed porażką i zwolnieniem z pracy, krępującym ich działania – mają poczucie, że tkwią w pułapce zastawionej przez obie te siły.

Przez dziesięć lat prowadziłam warsztaty poświęcone radzeniu sobie ze stresem dla różnych grup: policjantów, strażaków, nauczycieli, działaczy związków zawodowych, lekarzy, personelu szpitalnego, pacjentów, studentów, prawników, przedstawicieli wyższego szczebla zarządzania, kadry kierowniczej oraz robotników – stąd pochodzi część przykładów opisanych w książce. Inne przykłady są rezultatem pogłębionych wywiadów, jakie na potrzeby książki przeprowadziłam wśród stu mężczyzn w różnym wieku i na różnych etapach drogi życiowej, którzy zechcieli podzielić się ze mną anonimowo swymi najbardziej intymnymi doświadczeniami. W jeszcze innych przykładach połączyłam informacje, które uzyskałam od moich pacjentów klinicznych w ciągu wielu lat praktyki.

„Kto to jest typ «A»?, pytają. „To chyba ktoś dokładnie taki jak ja!”

„Co się ze mną dzieje?”, pytają. „Nienawidzę czekać, a sam się zawsze spóźniam”.

„Co z tego, że znów jestem o rok starszy?”, pytają. „I dlaczego w ogóle tak się tym przejmuję?”

„Czym się martwię?”, pytają. „Chyba tym, że przez cały czas jestem podenerwowany”.

Stresy typowe dla mężczyzn, niezależnie od tego, czy ich objawy są widoczne jak na dłoni, czy też oddziałują z ukrycia i niepostrzeżenie, wiążą się z pięcioma obszarami, na których się skoncentrujemy:

Organizm Dla chłopców liczą się wzrost, waga i sprawność fizyczna (przede wszystkim jednak – jak pokazują to wszystkie badania – wzrost). Dodajmy do tego troskę młodych mężczyzn o własne możliwości seksualne i troskę mężczyzn w wieku średnim o to, czy mają dostatecznie dużo wigoru. Innym przedmiotem troski jest własne zdrowie. I nie bez powodu. Mężczyźni, mimo że są silni fizycznie, niekoniecznie żyją długo. Liczba poczętych chłopców jest większa niż liczba poczętych dziewczynek, ale odsetek śmiertelności płodów męskich jest wyższy niż żeńskich – ten wzorzec śmiertelności dotyczy wszystkich przedziałów wieku. Gdy mężczyźni przekraczają sześćdziesiąty piąty rok życia, kobiety przewyższają ich liczebnie o 33%!

Praca Już od najwcześniejszych lat większość chłopców zmaga się z pytaniem dotyczącym tego, kim chce być, kiedy dorośnie. Nie jakim chce się stać człowiekiem ani w jaki sposób ma żyć, ale właśnie kim być. Wizja przyszłej kariery i przygotowania do niej mogą im całkowicie przesłonić horyzont. Źródło dochodu często staje się dla mężczyzny także źródłem tożsamości zewnętrznej, a sukces finansowy staje się miarą oceny własnej wartości. Chłopcu od najmłodszych lat wpaja się, że powinien pracować na rodzinę, być produktywny, dokonywać wyborów i panować nad każdą sytuacją. Kiedy jest już mężczyzną, a w pracy pojawiają się nieprzewidziane okoliczności lub coś wymyka się spod kontroli, kiedy upragnione potwierdzenie sukcesu nie nadchodzi, kiedy oczekiwaniom brak realizmu, co w rezultacie się pojawia? Stres! A kiedy jedyną odpowiednią decyzją byłaby rezygnacja z chęci panowania nad wszystkim, mężczyzna zaś nie jest w stanie jej podjąć – jeszcze większy stres!

Rodzina Jak to jest zostać mężem po dwudziestu i więcej latach przyuczania do roli syna? Jak to jest zostać ojcem raz, dwa, a nawet trzy razy w ciągu zaledwie dziesięciu lat, kiedy to z szeregowego pracownika firmy ktoś przeobraża się w osobę pracującą na własny rachunek i w końcu posiadającą własny dom? Jak to jest, gdy otrzymuje się prawo do „odwiedzania” własnych dzieci, kiedy się żyje już z kimś innym? Bycie mężem i ojcem w XXI wieku jest zjawiskiem nader nieprzewidywalnym i może się wiązać z poważnymi wyzwaniami natury fizycznej, psychicznej i finansowej.

Życie osobiste Kompulsywna potrzeba współzawodnictwa, przekonanie, że w danym wieku powinno się już w życiu osobistym i zawodowym osiągnąć to czy tamto, presja, by zapewnić byt rodzinie, strach przed impotencją, chorobą i śmiercią – wszystko to są typowe źródła męskiego stresu. Niestety większość mężczyzn nie ma pojęcia, jak bardzo są one typowe. Lata wysłuchiwania: „musisz być mężczyzną” i „powinieneś polegać przede wszystkim na sobie” mogą zaowocować latami stoicyzmu i kanalizowania emocji bądź zupełnego braku zaangażowania emocjonalnego (w Stanach Zjednoczonych na przykład po tragedii z 11 września pojawiło się wyraźne oczekiwanie, by przeciętny mężczyzna był silny i odważny). Wiara we własne siły wydaje się ważniejsza niż posiadanie powierników. Stąd wynika pragnienie, by radzić sobie bez pomocy innych, które powstrzymuje mężczyzn przed szukaniem porady u terapeuty. Wielu mężczyzn, którzy odpowiedzieli na moją ankietę, właśnie terapii, obok operacji i śmierci, bało się najbardziej. Gdy mężczyzna nie chce rozmawiać o swoich osobistych problemach, wkrótce stają się one problemami głęboko skrywanymi, przez co jeszcze bardziej zaprzątają jego umysł i w większym stopniu go izolują.

Sytuacja na świecie Wielkie ataki terrorystyczne z początku XXI wieku zmusiły mężczyzn do myślenia o swoim miejscu w świecie. Nagle takie sprawy, jak koszt nowego samochodu dla żony albo szkolne oceny dzieci, stały się mniej ważne wobec zagrożeń zewnętrznych, które mogą zmazać czyjeś życie równie łatwo jak wiadomość zapisaną kredą na tablicy. Ochrona własnej rodziny stała się dla mężczyzn priorytetem, kobiety natomiast – jak wynika z relacji w mediach – zaczęły przywiązywać mniejszą wagę do ich wrażliwości, a bardziej doceniać ich odwagę.

Najbardziej jednak natarczywe pytanie, jakie postawiły mi czytelniczki Stresu kobiecego – nowego spojrzenia, brzmiało: „Co mogę zrobić, jeśli żyję z zestresowanym mężczyzną?”. Najważniejsze pytanie, jakie mogę postawić ci teraz ja, brzmi: „Co możesz zrobić, jeśli ty właśnie jesteś tym zestresowanym mężczyzną?”. Żeby odpowiedzieć na oba pytania, trzeba wpierw dowiedzieć się jak najwięcej o stresie. Dzięki tej książce zdobędziesz wiedzę o źródłach i skutkach stresu męskiego – a wiedza to potęga. Uzbrojony w nią, możesz rozpoznać wczesne sygnały ostrzegawcze stresu i w pełni pojąć presję, jaką wywiera na tobie praca, rodzina i społeczeństwo, oraz jej skutki fizyczne i psychiczne. Co nie mniej ważne, poznasz także krótko- i długofalowe techniki radzenia sobie ze stresem i łagodzenia jego skutków, a wszystko po to, by życie ze stresem męskim uczynić choć odrobinę łatwiejszym.

Rozdział 1

WALKA STRESÓW – RÓŻNICE MIĘDZY STRESEM KOBIECYM A MĘSKIM

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2

STRES DOBRY, STRES ZŁY, STRES MĘSKI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3

STRES, SEKS I ORGANIZM MĘŻCZYZNY

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4

WCZESNE SYGNAŁY OSTRZEGAWCZE: ONE MOGĄ OCALIĆ CI ŻYCIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5

STAWANIE SIĘ MĘŻCZYZNĄ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

STRES UKRYTY

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7

W PRACY, CZYLI STRES CODZIENNYCH ZMAGAŃ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

MAŁŻEŃSTWO, WIEK ŚREDNI I MITY NA TEMAT STARZENIA SIĘ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9

JAK ŻYĆ ZE STRESEM MĘSKIM

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: The Male Stress Survival Guide. Third Edition

Copyright © 1986, 1994, 2002 by Georgia Witkin, Ph.D.

Published by arrangement with HarperCollins Publishers.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation (https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Uzupełnienia do tego wydania przetłumaczyła Katarzyna Raźniewska

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Piotr Majewski

Fotografia na okładce: © Alamy/BE&W

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Stres męski – nowe spojrzenie, wyd. II poszerzone i uaktualnione, Poznań 2016)

ISBN 978-83-8062-732-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40, fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

e-Book: Sławomir Folkman / www.kaladan.pl