FrondaLUX

kwartalnik, nr 77, 2015 rok

Na pokładzie:

Admirał Floty Międzygalaktycznej: Mateusz Matyszkowicz, Wiceadmirał, gość od światełek w kokpicie: Piotr „Sushi” Pałka, Wiceadmirał, wódz reptalian: Dawid Wildstein, Sekretarz Floty, narzeczony księżniczki Lei: Jerzy Kopański, Kontakt z Jedi: Mateusz K. Dziób, Mechanik: Jakub Dybek, Skład pojazdu: Izabela Nottowska, Wizualizacja myśli admirała: Krzysztof Karnkowski, Łączność: Maciej Kalbarczyk, Ozdoba Floty: Iza Ziemba, Magda Nowicka, Korekta przemówień admirała: Katarzyna Szol, Nadzór nad sterami: Leszek Zaborowski, Agent drugiej strony: Paweł Rzewuski, Kontakty międzygalaktyczne: Anna Kierzkowska marketing@fronda.pl

Sojusznicy:

Tomasz Bardamu, Monika G. Bartoszewicz, Marcin Darmas, Marcin Herman, Maciej Kalbarczyk, Krzysztof Karnkowski, Tomasz Kempski, Jakub Lubelski, Jakub Moroz, Wojciech Mucha, Zofia Orłowska, Magdalena Osińska, Samuel Rodrigo Pereira, Paweł Rojek, Tomasz Rowiński, Adrian Sinkowski, Anna Stępniak, Tewu z Empewu, Joanna Michalina Wal, Leszek Zaborowski

Okładka:

No-tto-D2. Zdjęcie na okładce i foty Ady wewnątrz: Joanna Michalina Wal

Wykorzystano także ujęcia Krzysztofa Mordaka i Tomasza Orzechowskiego

Specjalne podziękowania i całuski dla Dziuni, Karola i Borowika.

Dziękujemy warszawskiej Zachęcie za pomoc w zrealizowaniu sesji zdjęciowej.

Adres redakcji:

ul. Łopuszańska 32, 02-220 Warszawa

tel. (22) 836 54 44, 877 37 35, faks (22) 877 37 34

www.frondalux.pl www.wydawnictwofronda.pl

facebook.com/pismofronda

facebook.com/frondawydawnictwo

fronda@fronda.pl

Wydawca:

Fronda PL Sp. z o.o. Zarząd: Michał Jeżewski

Prenumerata:

Prenumeratorzy otrzymują kwartalnik po preferencyjnej cenie 25 zł za egz. Wydawnictwo pokrywa koszty wysyłki.

Cena rocznej prenumeraty wynosi 100 zł.

Kwotę tę prosimy przelać na konto Wydawnictwa 76 1160 2202 0000 0000 3542 8686, podając informację, od którego numeru mamy rozpocząć wysyłkę.

Kontakt w sprawie prenumeraty, a także zakupu numerów archiwalnych: Janina Szajnar: janina@fronda.pl lub: prenumerata@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl/prenumerata

Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów i zmiany tytułów. Materiałów niezamówionych nie odsyłamy.

Redakcja „Frondy LUX” nie ponosi odpowiedzialności za treść i formę reklam.

ISSN 2391-5013; Indeks 380202

Zrealizowano w ramach Programu Operacyjnego Promocja Czytelnictwa ogłoszonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Skład wersji elektronicznej: Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Jak straciliśmy Klatę, a zyskaliśmy Adę

Magdalena Osińska. Klata. Ach, jakie piękne rozstanie

[wywiad] Ada Karczmarczyk – Idź do światła i nie pier…

Bogna Podbielska. Ada i wszystko mi wolno, ale nie wszystko przynosi korzyść

[wywiad] Iwona Malewicz – Sztuka punktu zero

Co na to Pani Władysława?

[wywiad] Władysława Bąk – Ognisty hymn przedwyborczy uderzył w Zygmunta dzwon

Nowości w świecie artystycznym

Fottooperator. Marsz Niepodległości 2015. Tak było

Niuchanie Franciszka

[wywiad] Paweł Milcarek – Papież jako znak, papież jako wyzwanie, papież jako denerwowanie

[wywiad] O. Stanisław Jaromi OFMCONV – Papieże i zielona teologia. To czasem ludzi wkurza

Paweł Rzewuski. Dociekania na temat Oazy

Krzysztof Wołodźko. Kościół kobiet albo żaden?

Szkoła latania

Marek Kochan. W jednym kapciu, w drugim bucie

Jarosław Jakubowski. Kosmonauci

Jarosław Jakubowski. Koniec

Arkady Saulski. Skarb

Wiwisekcja Jarosława Jakubowskiego

Wojciech Kudyba, Aleksandra Paszkowska. Sąd, którego nie było

[wywiad] Jarosław Jakubowski – Lubię mylić tropy

Wiersze Kotańskiego

Janusz Kotański. Wiersze

Ważkie sprawy wojaka

Krzysztof Karnkowski. Orwell. Wiwat zielistka!

Tomasz Krok. Naćpane wojaki

Wojciech Stanisławski. Amerykańscy adwokaci Stalina

Przemysław Mrówka. Bohater, przestępca, awanturnik

Remigiusz Włast-Matuszak. Katyń – niewygodne, obrazoburcze pytania

Wiersze ze Slamu

Dominika Filipowicz. Wiersze

Po wyborach

Anna Stępniak. Czekając na koniec unijnej kasy

Maciej Parowski. Przekaz dnia (fragmenty)

Remigiusz Włast-Matuszak. Niezidentyfikowane szczątki polityki kulturalnej i historycznej III RP

Wiersze Kołodziejczaka

Tomasz Kołodziejczak. Wiersze

Przegląd wybiórczy

Bartosz Boruciak. Wiesz, że wieszcz

Janusz Cyran. Zła Nowina. Według Twardocha

Miłosz Poznański. Książka obrazoburcza

Żorż Ponimirski. Utracony wiek XIX i ten inny Witkiewicz

Muza natchniona

[wywiad] Witold Janiak – Wiara, jazz i polska krew

Maciej Kalbarczyk. Bóg polskich rockmanów

Mateusz K. Dziób. Po prostu Matka

Alan z Lille. Twe piersi przedniejsze od wina

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Prenumerata realizowana przez RUCH S.A.:

Zamówienia na prenumeratę w wersji papierowej i na e-wydania można składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl.

Ewentualne pytania prosimy kierować na adres e-mail:

prenumerata@ruch.com.pl lub kontaktując się z Telefonicznym Biurem Obsługi Klienta pod numerem (22) 693 7000 lub 801 800 803 – czynne w godzinach 7:00–17:00. Koszt połączenia wg taryfy operatora

Jak straciliśmy Klatę, a zyskaliśmy Adę

ADA, TO WYPADA, chciałbym napisać w pierwszych słowach tego wstępu.

Wypada, bo potrzeba poznawczego dysonansu. Wierzymy, że Bóg jest ponad każdym z naszych wyobrażeń, i cieszymy się, gdy fałszywe Jego wyobrażenie może zostać obalone. W przywiązaniu do Boga utrwalonego w kamieniu choćby i samego Michała Anioła jest coś pogańskiego. Pan nakazał nam usuwać idole. Obalajmy je więc ochoczo. Obalajmy Ojca-starca, gniewnego Pana ze Starego Testamentu. Obalajmy też Boga nowych wyobrażeń, tych, które sięgają do kosmicznych wyobrażeń na modłę XX wieku.

Kiedy w poprzednim wieku obalano boskiego idola, uderzano w ludowe wyobrażenia. W świątki, w złoto wystrojów świątynnych, w realistyczne malarstwo. Powstała sztuka sakralna zgodna z normami potulnych uczniów ikonoklastów. Sterylna, biała, bez wizerunków. Taka protestancka. Dziś to ona stała się idolem, a jej przeciwieństwem – pyszna ludowa sztuka sakralna, z jej przywiązaniem do wizerunku i złota.

Adzie Karczmarczyk spowiednik nakazał przedstawić Kościół. Obeszła więc kościoły trzech chrześcijańskich wyznań. Przyglądała się protestanckiej sterylności, katolickiej wybujałości i prawosławnemu przepychowi. Z tych obserwacji powstała praca Oblubienice nagrodzona w czasie „Spojrzeń” w warszawskiej Zachęcie. Kościół jest kobietą, z jej różnobarwnością, w tym złotą i przepyszną, którą tak bardzo chcieli usunąć teologowie XX wieku.

Ada Karczmarczyk, mimo pozornego buntu, kampu, prymitywności, weszła z teologią Kościoła do współczesnej galerii.

Musimy pamiętać o wątpliwościach. Czy nie przekracza granic, czy rozedrganie jej prac, niepewność, zmysłowość nie zburzą komuś obranej drogi duchowej. Pamiętajmy jednak, do kogo mówi Ada, i sami się od niej nauczmy pewnej prostoty. Prostoty złota, czerwieni, naturalnego blichtru.

Gdy chcemy przyjąć oczekiwanego gościa, wystawiamy, co mamy najlepsze: zastawy, stoły i jedzenie. Czasem więcej prostoty jest w złocie niż w sterylnej bieli. Czasem bliższe Bogu może być jego przepyszne przedstawienie niż przeintelektualizowane sięganie po protestancką teologię.

Czasem bliższe zdystansowaniu się od ludzkich ograniczeń może być przekroczenie ludzkiej zmysłowości przez jej intensyfikację – złoto, połysk, stroboskop. Czasem możemy poszukać go w szybkim montażu dzisiejszych klipów muzycznych. Wiele z nich jest buntem, który nam, katolikom powinien być bliski. To bunt przeciwko ikonoklazmowi, czyli pysze niektórych myślicieli – tych, którzy sądzili, że ludzkim słowem da się wyrazić więcej niż obrazem.

Słowo „kontemplacja” jest u swych źródeł powiązane z oglądem zmysłowym, jak greckie theorein. Oglądajmy więc Pana w złocie, w dosłowności i w przepychu.

W PEWNYM SENSIE WRACAMY z tym numerem do początku „Frondy LUX”, do numeru 68, gdy dowartościowaliśmy kulturę disco, kamp i wszelką ludowość. Zawsze były one nam bliższe niż zarozumiały purytanizm. O Bogu rozmawiamy z ludźmi i docieramy do niego ciałem.

MATEUSZ MATYSZKOWICZ

Redaktor naczelny

Magdalena Osińska

KLATA. ACH, JAKIE PIĘKNE ROZSTANIE – SZTUCZKA W TRZECH ODSŁONACH

Pogarda dla warszawkowego układu teatralnego (Jan Englert oburzony wychodzi z teatru). Głęboka krytyka przełomu ’89 i transformacji (Rewizor). Wrażliwość społeczna (angażowanie do ról bezdomnych wałbrzyszan). Datki na Teologię Polityczną. Lament nad dziedzictwem Solidarności (H. w Stoczni Gdańskiej). Eurosceptycyzm, przewidujący dyktat Berlina (…córka Fizdejki). Irokez w kieszeni. Różaniec na głowie. Chrystus na ustach. To portret Jana Klaty. Tego, którego prawica wygwizduje i któremu grozi śmiercią za Do Damaszku i Trylogię

Pytam się więc, jak Krzysztof Stanowski w słynnym już liście pyta Tomasza Lisa. Pytam się polskiej prawicy (grzecznie): „jak mogłaś to tak spierdolić?”. No dobrze, sam Klata też jest nie bez winy. Ale od początku – będzie w miarę chronologicznie. Kurtyna.

Pytam się polskiej
prawicy: „jak mogłaś
to tak spierdolić?”

BLUŹNIERCZY W FORMIE, KONSERWATYWNY W TREŚCI
(ODSŁONA 1)

Dobry chłopak, pochodzi z warszawskiej rodziny z inklinacjami solidarnościowymi – widzenia w więzieniu z ojcem, krzyżyk lepiony z chleba itd. Chodzi do prestiżowego liceum, do którego przed wojną uczęszcza Tadeusz Zawadzki, czyli „Zośka”. Wychowanie otrzymuje staranne i patriotyczne, deklaruje, że za Ojczyznę pójdzie się bić. Żadne „sorry, Polsko, wybacz mi”. Jest praktykującym katolem, co w środowisku teatralnym jest raczej rzadko spotykane. Mało tego, w jaskini lwa, który pożera „czarnych”, czyli „Gazecie Wyborczej”, mówi, że jego wiara sprowadza się do „naśladowania pewnej osoby, która pojawiła się na świecie ponad dwa tysiące lat temu i stawiała sobie niesamowite wymagania”. Daje świadectwo. Po studiach reżyserskich głoduje, bo zamiast kręcić dochodowe pornole (a, owszem, ma propozycje), woli skupić się na teatrze. Wyjeżdża na zadupie, bo zadupiem z punktu widzenia warszawskiego artysty po studiach w krakowskiej PWST jest Wałbrzych. Kiedy bracia Kaczyńscy przyprawiają o spazmy całą polską elitę, dobry chłopak mówi o PiS, że jest najbardziej inteligencką polską partią. Kiedy ta sama elita onanizuje się transformacją, Balcerowiczem i nierozliczaniem PRL-u, on obnaża nierówności społeczne i cynizm elit III RP. Widzi układy.

Jest bezkompromisowy, prawicowy, ale niebarchanowy. W dodatku reżyseruje i jest zapraszany na Czerską, która – mimo że traktuje go trochę jak cudaka – pozwala mu się wypowiadać. Pewnie dlatego, że Klata posługuje się językiem, do którego liberalne elity przywykły i który rozumieją. I to dobrze. Biorą więc w pakiecie i atrakcyjną formę jego wypowiedzi, i treść tych wypowiedzi. A sam Klata mówi do rzeczy. W „Gazecie Wyborczej” w 2006 roku taka rozmowa:

KLATA: Nie jestem pewien, czy tabu jest po to, żeby się z nim zmagać.

JANOWSKA/ MUCHARSKI: Pan szanuje tabu?

KLATA: Jeżeli wolność artysty ma się sprowadzać do tego, że łamie się tabu dla samego aktu transgresji, to ja takiej wolności chętnie się wyrzeknę.

A nieco dalej w tym samym wywiadzie:

KLATA: W Europie największym tabu jest grzech. Grzech funkcjonuje tam wyłącznie jako coś, co należy przełamać, przekroczyć, przezwyciężyć, ponieważ zagraża wolności. Przeszkadza w afirmowaniu siebie, kimkolwiek bym był.

JANOWSKA/ MUCHARSKI: Mówi Pan to z ironią.

KLATA: Bo to jest straszne i wyjaławiające.

Poza tym o patriotyzmie, pamięci historycznej i procesjach w Boże Ciało. Liberalni redaktorzy z ostrożną przychylnością jakoś tego słuchają. Użyczają łamów, zapraszają, recenzują. I od samego początku próbują przeciągnąć na swoją stronę tego zdolnego i zbuntowanego chłopca z dobrego domu. Roman Pawłowski, recenzent teatralny przywoływanej „Wyborczej”, już po debiucie Klaty łasi się trochę i chrzci go mianem polskiego Castorfa – lewicowego speca od teatru politycznego.

Wolności chętnie się wyrzeknę

A prawicowi? Proszę, oto Temida Stankiewicz-Podhorecka, która podsumowuje Klata Fest – warszawski przegląd twórczości Klaty; jest rok 2005:

…wolność w sztuce nie oznacza, że można stosować tzw. fałszywki. A takie „fałszywki” znajdujemy na przykład w Lochach Watykanu (Teatr Współczesny z Wrocławia), w scenach ośmieszających Kościół, katolików, a nawet nieżyjącego Ojca Świętego Jana Pawła II. Bo czym innym, jeśli nie tworzeniem fałszywego obrazu rzeczywistości, jest naigrawanie się z ulubionej pieśni Jana Pawła II Barka, karykaturalnie wykonywanej przez aktora wijącego się po scenie niczym w ataku epilepsji do akompaniamentu gitary w rękach bandziora przebranego za kardynała, co budzi śmiech na widowni.

Autorka dodaje, że śmiech na szczęście pojawia się z rzadka. Te dwa cytaty dość dobrze pokazują klimat, jaki wytworzył się wokół reżysera – kto go chce pozyskać do swojej agendy, a kto wprost przeciwnie. Kto – mimo głoszenia przezeń lewicowych herezji – puszcza do niego oko, a kto biadoli, że naigrywa się z „ulubionej pieśni Jana Pawła II”. Czyżby jednak to lewica była bardziej otwarta? Niemożliwe.

Jest Boney M,
są także wąsy

Na tym wczesnym etapie swojej twórczości Klata tabu nie tyka (do tego jeszcze dojrzeje), skupia się nie na demonach, ale na tak zwanej rzeczywistości. Rewizor Gogola to jego pierwszy samodzielny spektakl. Do dramatu podchodzi niemal z pietyzmem, co później bardzo rzadko będzie mu się zdarzać – tekst bowiem wystawia niemal bez skreśleń. Jedyną innowacją – zresztą bardzo efektowną – jest przeniesienie akcji z carskiej prowincji do ósmej gospodarki świata, czyli gierkowskiego PRL-u. Jest meblościanka na wysoki połysk, jest Boney M, są także wąsy. Wałbrzych, miasto górnicze, które z sentymentem wspomina gierkowskie malowanie trawy na zielono, z nietęgą miną obserwuje, jak reżyser przedstawia ten złoty dla nich wiek: małość, układy, skorumpowanie, ogólna degrengolada. Oprócz tego tchórzliwe gierki i bylejakość. Nie jest to jednak spektakl historyczny – w finale (niezachowanym niestety w telewizyjnej wersji) wiszący obok hasła z C.K. Norwida wizerunek Edwarda Gierka zastępują kolejno portrety: Jaruzela, Wałęsy, Pawlaka, Oleksego, Kwaśniewskiego, Millera i Leppera. Rzeczywistość polityczna III RP również upadla, bo jest powtórzeniem patologicznych schematów z komuny. A może nawet nie tyle powtórzeniem, co po prostu przedłużeniem.

Ciągiem dalszym rozważań na temat transformacji i przełomu jest H., czyli Hamlet, wystawiany wraz z Teatrem Wybrzeże w Stoczni Gdańskiej. Tutaj również miejsce ma znaczenie, bo z jednej strony, historycznej – brama, suwnica, Anna Walentynowicz, a z drugiej pośród ruin stoczni – Klaudiusz, morderca króla, który, smakując drogie wina, wzywa do końca żałoby. Dla H. zaś pamięć po ojcu – wyobrażonym jako husarz na białym koniu – a właściwie rozpamiętywanie jest sensem życia. Zdziwić by się mógł jednak ten, kto sądzi, że z H. idzie jakaś szydera – wprost przeciwnie. To postawa godna szacunku. W rozmowie z Jackiem Cieślakiem (chyba jedynym dziennikarzem z opcji konserwatywnej, który zajął się Klatą należycie) reżyser wyznaje, że „trzeba postępować jak Hamlet – może nawet głupio, naiwnie, ale nie godząc się na kłamstwo”.

W stosunku do twórcy teatru lewackiego w formie i konserwatywnego w treści ukształtowały się, z grubsza rzecz ujmując, dwie postawy – albo „napomnienie w oburzeniu”, albo „przemilczanie w wyższości”. Pierwsza postawa jest realna i udokumentowana (świadczą o tym choćby tytuły recenzji: Klata Fest, czyli super klapa albo Lament nad Klatą), druga zaś wirtualna i nie do udokumentowania.

Tę drugą postawę niech zilustruje stwierdzenie, że to, co dzisiaj jest uważane w sztuce za nowoczesne, nowatorskie i eksperymentalne i za to właśnie oklaskiwane, było dobrze znane już jakieś 100 lat temu. Więc w istocie swej jest wtórne, epigońskie i niewarte namysłu. A sam wybór takiej estetyki, takiego języka jest określany jako pójście na łatwiznę i dyskwalifikujące. Dlatego też nie trzeba się tym w ogóle, ale to w ogóle zajmować. Bo to jakieś duperele i cuda na kiju. Pewnie, że tak. Można tak stwierdzić i można temat sobie odpuścić. Można dać sobie ukraść Klatę. Pewnie, że tak.

Klata Fest, czyli
super klapa

Prawica, jak widać, nie za bardzo potrafi stworzyć przestrzeń do dialogowania. Jest na tym intelektualnym obszarze naprawdę bardzo ciasno. Bo albo kwituje się wszystko zdaniem kluczem: naigrywanie się z ulubionej pieśni papieża to „fałszywka” (po raz kolejny przywołuję ten cytat, bo chyba najlepiej ilustruje stosunek – nie tylko tej konkretnej autorki – do tzw. sztuki współczesnej i jej zabiegów). Albo w ogóle nie zajmuje się tym, co w kulturze piszczy, choćby to było zjawisko bardzo popularne – czuje się wyżej ponad te nowoczesne, błazeńskie sztuczki, które pozwalają zaistnieć na salonach. Błazeńskie sztuczki… spójrzmy swoją drogą, jak wykorzystuje się figurę błazna.

Z błaznowania (błazeństwa) pokpiwa i oburza na nie się konserwa. Lewactwo z kolei również poprzez błazna niweluje znaczenie przeciwnika. Jedna strona obsadza w jego roli – redukując tym samym potencjał do merytorycznej konfrontacji – tych, którzy nie traktują serio dziedzictwa. Druga strona zaś wykorzystuje tę figurę do ośmieszania oponentów po to, by z tymi ośmieszonymi nie można było dyskutować. Z takim podejściem nie zajedziemy daleko.

MECENAS DAJE ZŁOTO, MECENAS WYMAGA
(ODSŁONA 2)

Kwestie związane z ideowymi uprzedzeniami to jedno, kwestie organizacyjne – to drugie. Opcja konserwatywna nie zdołała wytworzyć samoformującego się kulturalnego ekosystemu, pozwalającego na zaistnienie (debiut) i intelektualny rozwój artystów. Spójrzmy na ekosystem tzw. mediów mainstreamowych. Są opiniotwórcze, wysokonakładowe czasopisma – „Gazeta Wyborcza” i „Polityka”. „Wyborcza” ma swoją słynną nagrodę literacką – Nike. Polityka – Paszporty Polityki (Klata jest zresztą laureatem z 2006 roku). Nominacje do tych nagród to zawsze ogromne wydarzenie medialne. Wywiady, podsumowania, recenzje. Potem cały ten wielotygodniowy proces wieńczy zwykle transmisja na żywo w telewizyjnej Dwójce, a już na pewno w TVP Kultura. Albo wychodzi Maciej Stuhr i kabaretuje, albo wychodzi Michnik w crocsach. I też kabaretuje. Po wręczeniu nagród znów to samo – wywiady, omówienia, recenzje, fotorelacje na Onecie (bo Głowacki znów przyszedł z kimś tam). W księgarniach i empikach pojawiają się książki i filmy z obwolutą krzyczącą ode drzwi: tu jest nasz, lewicowo-liberalny znak jakości! Są prestiż, zainteresowanie, jest też i kasa.

To obraz ogólny, pokazujący pewne bardzo żyzne podglebie dla artystów, pisarzy, reżyserów. Jakie zarobki w kulturze są, każdy widzi – stworzenie więc takiego przytulnego kurwidołka to dobry sposób na rząd dusz. Jest to zresztą sposób wymyślony przez Antoniego Gramsciego. Ten włoski marksista szukał sposobu, aby zarazić komunizmem zachodnie społeczeństwa. Doszedł do wniosku, że kolby karabinów są mniej przekonujące, że do Włochów i Francuzów trzeba kulturalnie. Czyli poprzez kulturę. W Nowoczesnym Księciu rozpisywał się o wyższości wojny pozycyjnej nad manewrową. Przekładając to na rzeczywistość ludzi sztuki – należy ulokować się w instytucjach kultury, zająć w nich odpowiednie stanowiska i właśnie poprzez tę stałą obecność i regularne działania indoktrynować ludzi. Zastraszanie i kule w łeb są mało efektywne, zwłaszcza na Zachodzie, dlatego też – marsz przez instytucje.

Wbrew temu, co mówi podtytuł wzięty z Kazika, nie twierdzę, że Klata jest sprzedajny, że się dał omotać temu ekosystemowi. Wprost przeciwnie, w jednym z wywiadów (tym razem w „Polityce”) mówi o środowisku teatralnym:

…Warszawa nie ma pojęcia, że poza nią coś w ogóle w dziedzinie teatru się dzieje. Z drugiej strony istnieje tzw. układ warszawski, który blokuje wejście nowych ludzi na tutejszy rynek. Ja nie chcę wchodzić na zatęchłe salony, chcę wejść do konkurencji, która polega na tym, że publiczność ma wybór.

– Układ warszawski?

– Układ warszawski opiera się na dyrektorach stołecznych teatrów, ale też na części środowiska związkowo-elitarnego. Zasadą funkcjonowania tych ludzi jest to, że kiedyś z siebie coś wydusili, dochrapali się intratnych posad, a teraz zajmują się głównie tym, żeby nikt nie zakłócał im spokoju i nie zmuszał do wyduszenia z siebie czegoś nowego.

Zastraszanie
i kule w łeb

Ekosystem rządzi się swoimi prawami, a jednym z nich jest właśnie trwanie na stanowiskach. Dla młodego i ambitnego reżysera, który asystował Jerzemu Grzegorzewskiemu czy Krystianowi Lupie i zasmakował wielkiego teatru, przebicie się przez miernych i zasiedziałych etatowych artystów było bardzo trudne. Budziło sprzeciw. Od tej strony Klata nie dał się zajść. Dał się zajść za to od strony muru berlińskiego.

Początkowo Klata wdaje się w niemiecko-polskie koprodukcje. Tak właśnie powstaje Transfer!, czyli opowieści naocznych świadków – Niemców i Polaków – którzy w wyniku cynicznej gry Wielkiej Trójki zostali wypędzeni (to Niemcy) i przesiedleni (to Polacy). Na scenie więc – wyjąwszy postaci Stalina, Churchilla i Roosevelta – występują amatorzy, świadkowie, a raczej przedmioty historii. Przygarbieni, kulawi, ze zmarszczkami. Wspominają. Transfer! wystawiono we Wrocławiu, więc Klata swoim zwyczajem obficie czerpie z genius loci dawnego miasta Breslau. Słuchamy o przesuwaniu granic i wynikłych z tego spotkaniach na klatkach schodowych w poniemieckich domach z czerwonej cegły – jedni wynoszą pierzyny, drudzy wnoszą swoje kresowe węzełki. Osobiste historie – wzruszające, czasem śmieszne. Wspólnota losów i identyczność ludzkich doświadczeń tych niedoszłych sąsiadów każe nam skonstatować – tak, wszyscy jesteśmy ofiarami wojny. Tu nie ma wygranych, tu są sami pokonani. Same ofiary. A Niemcy są w jeszcze gorszej sytuacji, bo nie dość, że przegrali (a mieli III Rzeszę zaklepaną na 1000 lat), to jeszcze zmagają się z winą. Scenariusz jakby pisany przez Ericę Steinbach. W spektaklu unikającym jak ognia uogólnień historycznych i większego obrazka, skupiającym się na okruchach historii, dzięki którym można wszystko zrelatywizować, pojawia się tylko jedna jednolita, masowa i jednoznaczna w ocenie grupa. To ukraińskie hordy, które nie przeżywały jednostkowo, nie czuły, tylko ślepo zadawały cierpienie. Są jeszcze Sowieci. Czyli jest na kogo zgonić.

Są jeszcze Sowieci

Transfer! wystawiono w roku 2006, pod koniec 2004 zaś …córkę Fizdejki. W roku wstąpienia Polski do Unii Europejskiej Klata zastanawia się nad stosunkami kraju nad Wisłą i kraju nad Sprewą. Z Witkacego, autora dramatu, bierze podział na barbarzyńców i ucywilizowanych. Polacy to brodaci i brudni bojarzy (grani przez bezdomnych), Niemcy to neo-Krzyżacy w garniturach Bossa. Zastanawia (i poraża) jednak scena, w której współcześni Krzyżacy prezentują szyldy wielkich korporacji (Siemens), portrety wielkich poetów (Goethe), a pośród nich pojawia się swastyka. To ich dziedzictwo. Albo kiedy w objęcia wyfiokowanych Niemców wpadają Polacy w pasiakach. Tu historia jest trudna, ale jednoznaczna, tu Niemcom (a nie nazistom) mamy jednak coś do zarzucenia. Tu pojawia się wina.

Trudno jednak – porównując dwa spektakle o stosunkach polsko-niemieckich – nie oprzeć się wrażeniu, że źródło finansowania ma wpływ na wymowę spektaklu. Zamówienie? Autocenzura? Licho wie… patrzmy jednak dalej.

Kilka lat po Transferze! Klata całkiem już rozpycha się pod niemiecką pierzyną – najpierw jedzie do Berlina z wystawionym w Polsce Uśmiechem grejpruta, potem dostaje propozycję wystawienia prapremierowego tekstu Marka Ravenhilla Shoot/Get Treasure/Repeat – czołowego niemieckiego brutalisty. Klata jest określany przez Düsseldorfer Schauspielhaus (teatr düsseldorfski) jako „jeden z najważniejszych przedstawicieli współczesnego teatru europejskiego”.

Dwa wywiady z tego okresu. Pierwszy udzielony polskiej sekcji „Deutsche Welle” przy okazji wystawienia niemieckiej wersji Hamleta, kiedy Klata stwierdza, że po 10 latach od premiery H. w Stoczni Gdańskiej bardziej jednak utożsamia się z Klaudiuszem niż Hamletem. Ale mniejsza o to – każdemu może się zmienić. Bardziej znamienny jest fragment, w którym Klata opisuje rozmowę Hamleta z kapitanem armii norweskiej, Fortynbrasem. Bohaterowie zastanawiają się nad tym, czy warto bić się o wąski paseczek ziemi. Reżyser opowiada to z rozbawieniem, pyta, czy warto, he, he, he, bić się o ten, he, he, he, „korytarz”. Jest to, co prawda, bezcelowe, ale trzeba walczyć, bo honor nakazuje. No, dobrze, może to i jest czepialstwo, lecz podśmiechujki w niemieckim radiu – oczywiście w odniesieniu do postaci, ale aluzyjność jest tu dojmująca – na temat korytarza (Polnischer Korridor) i tego, że „niby nie warto, ale jednak honor”, to jest gruba skucha. Nie, to po prostu puszczanie oka (klękanie i otwieranie ust) do Niemców, które napadły na Polskę przez ten wąski paseczek.

Jest to co prawda
bezcelowe, ale
trzeba walczyć, bo
honor nakazuje

Drugi wywiad udzielony „Res Publice Novej”. Klata mówi dziennikarce o tym, dlaczego nie mógłby reżyserować w Rosji – zwraca uwagę na to, że w pracy nad tekstami liczy się dla niego kontekst, miejsce, w którym tworzy:

– Kiedy rozmawialiśmy z Niemcami, którzy składali propozycję realizacji Ameryki Franza Kafki [premiera kwiecień 2011, Schauspielhaus Bochum, Niemcy], mogliśmy zupełnie sobie pofolgować. Mimo że wiedzieliśmy doskonale, iż ta powieść nie miała się wcale nazywać Ameryka, ustylizowaliśmy ją na superamerykańską produkcję w klimacie pop-art, w zupełnie stereotypowy sposób. To jasne przecież, że po to zostałem tam zaproszony, by przyjechać jako ten, który „nie wie”. Przygotowując w Niemczech Zbójców Schillera, wiedziałem doskonale, że nie mogę grać na strunie nazizmu. Szykując inscenizację Hamleta w Polsce, chciałem, by odbyło się to w Stoczni Gdańskiej. Myślę o tym, jak skonstruować opowieść w bliskim mi kontekście, nie wiem natomiast, co można zainscenizować w parku Gorkiego.

Mam wielkie
problemy ze
spontanicznością

To jasne, że przygotowując w Niemczech Zbójców, nie można grać na strunie nazizmu. Mecenas mógłby się zirytować, widzowie mogliby poczuć się urażeni. Kilka akapitów wyżej zastanawiałam się, czy sponsor zamawia, czy autor się autocenzuruje. Pewnie to drugie.