Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Od Wydawcy

Wstęp

Rozdział 1. Aleja przyjaciół

Rozdział 2. Nadzorca społeczeństwa

Rozdział 3. Marsz intelektualistów ku III RP

Rozdział 4. Dzielenie prasowego tortu

Rozdział 5. Wojna służb. Koncesja dla POLSATU

Rozdział 6. „TRÓJKA” – wentyl bezpieczeństwa

Rozdział 7. Propaganda w natarciu – TVP

Rozdział 8. Telewizja służbowa

Indeks osób

Copyright © by Dorota Kania, Jerzy Targalski, Maciej Marosz

Copyright © by Fronda PL, Sp. z o.o.

Okładka

Radosław Krawczyk

Skład i łamanie

PanDawer

978-83-8079-030-8

Wydawca

Fronda PL, Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

Tel. 22 836 54 44, 877 37 35

Fax. 22 877 37 34

e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

Skład wersji elektronicznej

pan@drewnianyrower.com

OD WYDAWCY

Seria wydawnicza „Resortowe dzieci” ma na celu pokazanie powiązań elit medialnych, biznesowych, politycznych i naukowych III RP ze strukturami PRL-u. Wiele mówiło się o kompromisie zawartym z komunistami w czasie obrad Okrągłego Stołu. Opozycja zgodziła się wówczas na uwłaszczenie nomenklatury nie tylko w sferze biznesu. Nasza seria wydawnicza zaprezentuje w syntetycznej formie, że „gruba kreska” była w rzeczywistości przyzwoleniem na opanowanie przez ludzi powiązanych z peerelowskim aparatem większości newralgicznych struktur III RP.

Tematykę „Resortowych dzieci” rozpoczynamy od „czwartej władzy”, czyli od mediów. Po przeczytaniu tego tomu nikt już nie powinien się dziwić, dlaczego media głównego nurtu mówią jednym głosem w sprawach lustracji i dekomunizacji, lub też dlaczego zajmują dość jednolite stanowisko w konflikcie – sprawa polska a integracja europejska. Otóż sprawa jest dość prosta. Winne są korzenie środowiska, z którego wywodzą się luminarze polskich mediów. W tym tomie zebraliśmy informacje o ludziach, którzy stworzyli lub przejęli największe i najbardziej opiniotwórcze w Polsce media i do dzisiaj mają zasadniczy wpływ na ich linię redakcyjną. Opisujemy początki TVN-u, Polsatu i „nowych” władz w TVP. Dość dokładnie omówiliśmy środowisko „Polityki” i „Gazety Wyborczej”. Właściciele i szefowie tych mediów wywodzą się z tego samego komunistycznego środowiska i w bardzo wielu przypadkach w czasach PRL-u zarejestrowani zostali jako współpracownicy wojskowych i cywilnych służb specjalnych.

Pytania i odpowiedzi dotyczące zawartości książki:

– Jak można porównywać drogi życiowe Adama Michnika czy Heleny Łuczywo do życiorysu Jerzego Baczyńskiego, Daniela Passenta lub Mariusza Waltera.

Obrazowo zagadnienie to opisałbym w ten sposób – dzieciństwo i wczesną młodość ludzie ci spędzają „na jednym podwórku”. Później jedni umacniają ustrój propagandowo lub robią interesy, a drudzy siedzą w więzieniach, ale po roku 1989 znów grają „do jednej bramki”.

– Czy było coś takiego jak „grzech pierworodny” solidarnościowych władz przy podziale medialnego „tortu”?

Jako odpowiedź na to pytanie polecam lekturę rozdziału czwartego o podziale RSW „Prasa-Książka-Ruch” – gazety zostały przejęte przez dotychczasowe komunistyczne redakcje, które stały się po prostu ich właścicielami. Dostosowały się do wymagań czytelników i zaczęły zarabiać poważne pieniądze. Obie ogólnopolskie koncesje telewizyjne przydzielono osobom zarejestrowanym przez służby specjalne PRL-u jako ich tajni współpracownicy. Decydenci nie mogli o tym nie wiedzieć.

– Przecież zapanował wolny rynek – każdy mógł założyć gazetę, stację telewizyjną lub radiową.

Teoretycznie tak, ale rynek radiowo-telewizyjny reglamentowany był poprzez przydział koncesji, a wejście na rynek prasowy wymagało kapitału. Po dwudziestu paru latach od zmian ustrojowych struktura mediów wygląda następująco: rynek telewizyjny jest zdominowany przez liberalne, antylustracyjne, prorządowe koncerny medialne Polsatu, TVN-u i TVP. Na drugim biegunie działają jedynie niszowe Telewizja Trwam i Telewizja Republika. Rynek prasy – wśród dzienników nadal mamy dominującą pozycję „Gazety Wyborczej” i spacyfikowanej „Rzeczpospolitej”, stronę konserwatywną, opozycyjną reprezentują gazety o znacznie mniejszym zasięgu: „Nasz Dziennik” i „Gazeta Polska Codziennie”. Jedynie w segmencie tygodników opinii akcenty rozkładają się względnie równomiernie – przeciwwagą dla „Newsweeka”, „Polityki” czy „Wprost” są dość silne „Gość Niedzielny”, „Do Rzeczy”, „W sieci” i „Gazeta Polska”. Natomiast w segmencie radiowym stronę konserwatywno-patriotyczną reprezentuje tylko Radio Maryja, sieć radiowa Plus i radio Wnet.

– Może ten ograniczony pluralizm wynika z oczekiwań odbiorców? Przecież czytelnicy, widzowie, słuchacze wybierają sami, nikt ich do tego nie zmusza.

Tak, często pada ten argument. Odpowiem poprzez fakty. Dominujące koncerny medialne powstawały w czasach kompletnej pustyni medialnej (oczywiście nie mówimy o reżimowych komunistycznych mediach). Dobrze współpracując z władzą zbudowały potęgi medialne. Agora zaczynała od jednej gazety – dziś jest właścicielem kilkunastu magazynów, radia, firm reklamowych itd. Wszystkie komercyjne media żyją z reklam. Państwowe firmy, ale także duże międzynarodowe koncerny niechętnie zamieszczają reklamy w opozycyjnych, „niegrzecznych” mediach – bo dobrze jest żyć w zgodzie z władzą. Dla przykładu – w tygodniku „Do Rzeczy” z 12 listopada 2013 roku na cały numer znalazłem tylko dwie i pół strony komercyjnych reklam. Brak profesjonalizmu działu reklamy? Nie sądzę.

– W książce jest bardzo dużo informacji i dokumentów dotyczących ubeckiej, komunistycznej przeszłości rodziców słynnych polskich dziennikarzy. Czy to nie jest obrzydliwe wyciągać życiorysy ojców i matek? Przecież dzieci nie miały żadnego wpływu na ich działalność.

Przedstawienie przez nas relacji rodzinnych w żadnej mierze nie zmierza do obciążenia dzieci winami ojców, gdyż każdy sam ponosi odpowiedzialność za swoje czyny. Chodziło nam o ukazanie środowiska, w którym kształtowały się charaktery i które ułatwiało swoim dzieciom awans – choćby korzystający z tego nie miał świadomości otaczających go zależności. Przestrzeń – przede wszystkim medialna, która otworzyła się w wyniku transformacji, została zajęta w znacznym stopniu przez właśnie ten nurt rodzinno-towarzyski.

– Dlaczego media głównego nurtu są tak jednolite pod względem ideologicznym?

O pierwszym powodzie już mówiłem – kasa. Trzymaj dobrze z władzą – władza odwdzięczy się reklamami spółek Skarbu Państwa. Spółki te robią interesy z innymi bogatymi firmami – one także dadzą zarobić. Po drugie – środowisko, w którym wychowywali się medialni decydenci. W ich domach nie śpiewało się kolęd, nie chodziło na pasterkę, nie wywieszało się flagi na 11 Listopada, a dziadek nie opowiadał przy kominku o swoim udziale w wojnie przeciwko bolszewikom (chyba że po przeciwnej stronie). Skąd ludzie wywodzący się z tych środowisk mają wiedzieć, że na bochenku chleba warto zakreślić krzyż przed pokrojeniem i dlaczego mają rozumieć, że ważną rodzinną pamiątką jest powstańcza opaska? Bo przecież naród to synonim nacjonalizmu, wiara – nadal żywe pojęcie – „opium dla ludu”, patriotyzm – jeżeli już, to w szczególnej formie pt. „Orzeł może”. Jeżeli brat był tajnym współpracownikiem SB to nie można chwalić Piotra Gontarczyka i Sławomira Cenckiewicza za książkę „SB a Lech Wałęsa”. Jeżeli ojciec naganem umacniał władzę ludową, to trudno jest napisać artykuł o bohaterstwie Żołnierzy Wyklętych. No i po trzecie – wpływ trendów ogólnoeuropejskich, zwłaszcza w sprawach obyczajowych oraz w temacie integracji europejskiej. Bo czy wypada, aby dziennikarka nowoczesnej telewizji była przeciwniczką aborcji albo zwolenniczką autonomii członków Unii Europejskiej? No nie wypada.

– Ale jeżeli nawet szefowie mediów pochodzą z jednego – dość mocno zideologizowanego środowiska, to przecież nie oni piszą wszystkie teksty i nie oni tworzą wszystkie audycje. W tych koncernach pracuje kilkanaście tysięcy osób.

Każda redakcja ma określony charakter ideowy. Czy jest możliwe, aby Bronisław Wildstein pracował w „Newsweeku”, a Jacek Żakowski w „Gazecie Polskiej”? Wykluczone.

– O czym będą dalsze tomy serii?

Zajmiemy się w nich korzeniami ludzi biznesu, polityków oraz luminarzy polskiej nauki. Będziemy dociekać, jak to się stało, że kariery niektórych rodów trwają nieprzerwanie od 1945 roku.

Pokażemy także, jak przez całe lata służby specjalne wpływały na rządowe decyzje.

Wydawca

WSTĘP

Książka ta powinna powstać przed wielu laty. Niestety, otwarcie archiwów służb specjalnych PRL nastąpiło faktycznie dopiero w 2006 roku, gdy prezesem Instytutu Pamięci Narodowej został śp. prof. Janusz Kurtyka, człowiek wielkiej mądrości i odwagi. Dopiero wtedy można było poznać rzeczywiste zasoby archiwów i zrozumieć strach elit III RP przed kryjącą się w nich prawdą.

Dopiero wówczas też można było zrozumieć, dlaczego w 1992 roku odwołano rząd Jana Olszewskiego i dlaczego zablokowano prace nad listą osób publicznych uwikłanych we współpracę z komunistycznymi służbami specjalnymi, którą przygotował Antoni Macierewicz, ówczesny minister spraw wewnętrznych. Dziś jest już jasne, że bez Antoniego Macierewicza, jego bezkompromisowości i prawości, nie byłoby lustracji. Dlatego przez lata ludzie o postsowieckiej mentalności usiłowali zablokować – a gdy się to nie udało – ośmieszyć lustrację, co jednak skończyło się fiaskiem.

Pierwszy rozdział książki nosi tytuł symboliczny – „Aleja Przyjaciół”. Ta mała, urokliwie położona uliczka Warszawy jest symbolem III RP – w której w jeden węzeł splatają się służby, media, biznes i polityka. Tutaj swoje mieszkanie ma Adam Michnik, redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”, polityk i biznesmen Janusz Palikot, tutaj wreszcie znalazły siedzibę fundacje Aleksandra i Jolanty Kwaśniewskich[1], w których zasiadają i z którą współpracują byli politycy, nierzadko zarejestrowani jako tajni współpracownicy służb specjalnych PRL[2]. Tu zamieszkali też biznesmen i zarazem polityk Andrzej Arendarski[3], prawnik Aleksander Pociej[4], który reprezentował Beatę Sawicką, dziennikarz Leon Guz[5] czy nieżyjący już poeta Andrzej Mandalian[6]. Mimo że ojca – komunistę – rozstrzelało mu NKWD, pisał „Towarzyszom z bezpieczeństwa”:

[...]

Śpij, majorze,

świt niedaleko,

widzisz:

księżyc zaciąga wartę;

szósty rok już nie śpi Bezpieka,

strzegąc ziemi

panom wydartej.

Brnęła noc

przez serce,

przez rżyska,

kolejami się snuła,

po torach

i przyszedł towarzysz Dzierżyński

do towarzysza majora.

[…]

Barki zdrętwiałe ból ciął,

tętno waliło w skroniach.

– Towarzyszu Dzierżyński,

pozwólcie.

Opowiem o nas.

Chyba chcecie wiedzieć,

jak dzisiaj,

jakie sprawy

i jakie troski?

Zwyciężyliśmy, towarzyszu,

nową

budujemy Polskę.

[…] Towarzyszu,

wam tylko powiem,

jakże bywa tu czasem trudno.

Jeszcze gnieździ się różna swołocz

po zapadłych, ciemnych powiatach,

ale my musimy podołać,

Rewolucja nam podpowiada.

Major pięści zaciska

a pięści ma ciężkie, czerstwe

i idzie Feliks Dzierżyński

z majorem przez gmach Bezpieczeństwa.

[...]

Tobie –

Towarzyszowi z Bezpieczeństwa

poświęcam ten wiersz.

Za Twą miłość ogromną do ludzi

i Twych nocy bezsennych niepokój

– za Twą troskę o dzień nasz powszedni

i walkę codzienną o pokój –

za Twą wierność niezłomną dla Partii,

za Twe serce – dla Partii bijące –

ściskam Twą dłoń uzbrojoną

i słowa przesyłam gorące.

(1950)

PRZYPISY

[1] Pod nr 8 w Al. Przyjaciół mieści się Fundacja „Amicus Europae” Aleksandra Kwaśniewskiego. W tym samym budynku funkcjonuje też fundacja „Bez barier” żony b. prezydenta – Jolanty Kwaśniewskiej.

[2] Adam Daniel Rotfeld ps. „Rauf”, „Ralf”, „Serb”, „Rot” (AIPN 002082/291, AIPN 002086/758), Andrzej Załucki, b. ambasador w Moskwie, zarejestr. jako KO „Andrzej”, „Łukasz” (AIPN 001102/301) i należący razem z płk. Tobiaszem i Tomaszem Turowskim do tzw. moskiewskiego trio, czy Andrzej Majkowski (AIPN 0193/3154), który sam przyznał, iż był „tajnym i świadomym współpracownikiem organów bezpieczeństwa PRL”.

[3] Andrzej Arendarski pełnił funkcję ministra współpracy gospodarczej z zagranicą w rządzie Hanny Suchockiej. Dawny przewodniczący Stronnictwa Demokratycznego dziś jest prezesem Krajowej Izby Gospodarczej.

[4] Mec. Aleksander August Pociej to syn Władysława Augusta Pocieja, zarejestrowanego jako kontakt operacyjny MBP o ps. „Lucky” (1947), później jako TW SB „Lucky” w III Departamencie MSW. W latach 70. Władysław Pociej był pełnomocnikiem procesowym Piotra Filipczyńskiego (alias Peter Vogel), mordercy okrzykniętego mianem „kasjera lewicy”. Po 1990 r. występował m.in. jako adwokat Bogusława Bagsika w aferze Art-B, za: Niezależna.pl.

[5] Leon Guz – wpływowy w PRL dziennikarz „Trybuny Ludu”, korespondent tej gazety w Rumunii.

[6] Rodzicami Andrzeja Mandaliana byli działacze komunistyczni, uczestnicy rewolucji w Chinach i Hiszpanii. Ojca Mandaliana – Ormianina, rozstrzelało NKWD w czasie Wielkiej Czystki. Poeta swoje zaangażowanie w komunizm PRL tłumaczył wiarą w to, iż wszystkie błędy systemu będą naprawione, a „Wielka Utopia” zostanie tu zrealizowana.

Rozdział 1

ALEJA PRZYJACIÓŁ

Jesienny wieczór 2011 roku. Przed kamienicę w Alei Przyjaciół w Warszawie zajeżdża samochód, z którego wysiada Janusz Palikot. Rozmawiając przez telefon, wchodzi do potężnego, przedwojennego budynku. Chwilę później wchodzi tam mieszkający obok Adam Michnik, któremu towarzyszy młoda kobieta.

Fascynacja na linii Michnik–Palikot jest wzajemna. „Gazeta Wyborcza” szeroko informowała wówczas o nowej inicjatywie politycznej Janusza Palikota, co widać było w jej publikacjach. Z kolei Janusz Palikot nie kryje uwielbienia dla naczelnego „GW” – nawet kupił mieszkanie tuż obok Adama Michnika.

Kontakty Adama Michnika z Januszem Palikotem nie dziwią – po 1989 roku naczelny „GW” utrzymywał kontakty z ludźmi władzy, a szczególnie z tymi, którzy wywodzili się z obozu postkomunistycznego.

W swojej książce „Rosyjska ruletka” Marian Zacharski[1], były funkcjonariusz komunistycznego wywiadu PRL, a później Urzędu Ochrony Państwa, kilka razy opisuje swoje spotkania z Michnikiem. W październiku 1994 roku w domu Mariana Zacharskiego w Wilanowie odbyła się kolacja, w której uczestniczyli gen. Wojciech Jaruzelski, Aleksander Kwaśniewski, Adam Michnik, ówczesny szef MSW Andrzej Milczanowski, emerytowany funkcjonariusz peerelowskich służb specjalnych Henryk Jasik oraz aktorka Joanna Szczepkowska[2], która 28 października 1989 roku w „Dzienniku Telewizyjnym” ogłosiła: „4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm”. Kolejne spotkanie Zacharskiego i Jasika z Michnikiem miało miejsce w 1996 roku.

[…] W niedzielę zatelefonował Henryk Jasik z informacją, że redaktor Olejnik chciałaby w poniedziałek 29 kwietnia w swoim programie o godz. 17.30 przeprowadzić ze mną wywiad. Henryk zaprosił mnie do siebie do domu, a tam już czekała Monika Olejnik. [...] Z kolei w niedzielę na prośbę Adama Michnika spotkałem się u niego w domu z Redaktor Agnieszką Kublik [...] przyjechałem tam w towarzystwie gen. Jasika [...]

– pisze w swojej książce gen. Zacharski[3].

W II Rzeczypospolitej w Alei Przyjaciół mieszkali przedstawiciele polskiej inteligencji, która od 1939 roku swoje elity traciła w Katyniu, Powstaniu Warszawskim, w kazamatach NKWD, Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego lub Informacji Wojskowej. Ludzie, o których pamięć upominała się w latach 90. Liga Republikańska, a śp. Lech Kaczyński był pierwszym prezydentem wolnej Polski, który całą swoją działalnością nawiązywał do tradycji II RP. I jest coś niezwykle tragicznie symbolicznego w tym, że prezydent Lech Kaczyński i prof. Janusz Kurtyka zginęli w roztrzaskanym TU 154 M na smoleńskim lotnisku 10 kwietnia 2010 roku, gdzie lecieli wraz z 94 osobami – przedstawicielami polskiej elity – by oddać hołd polskim jeńcom wojennym, ofiarom sowieckiego ludobójstwa.

W Alei Przyjaciół – ocalałym ze zniszczeń wojennych skrawku Warszawy – mieszkania przedwojennej inteligencji zasiedlili funkcjonariusze aparatu partyjnego i represji.

„Wyzwoliciele” z Alei Przyjaciół

W Alei Przyjaciół mieszkała funkcjonariuszka stalinowskiego aparatu bezpieczeństwa „krwawa” Julia „Luna” Brystygierowa z domu Prajs, szefowa Departamentu społeczno-politycznego MBP (1945–1954), która stosowała wyjątkowo brutalne metody przesłuchań, a kierowany przez nią departament uzyskał daleko idącą niezależność (posiadał m.in. własne więzienie[4]).

W luksusy opływał w swoim apartamencie płk Antosiewicz – dyrektor Departamentu kontrwywiadu MBP. Po 1939 roku przeszedł szkołę NKWD w Moskwie i został zrzucony do Polski w czasie okupacji jako agent wywiadu sowieckiego. Po wojnie był szefem UB w Katowicach i Poznaniu, a później trafił do centrali warszawskiej i zamieszkał w komfortowym 6-pokojowym mieszkaniu. Luksusami cieszył się również w swoim mieszkaniu przy Alei generał Mieczysław Mietkowski, wiceminister bezpieczeństwa publicznego. Mieszkał tu i szef Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu (1948–1951), a następnie Departamentu komunikacyjnego MBP (1951–1952) – Białorusin z pochodzenia – ppłk Jan Zabawski, znany z zażyłej przyjaźni z wiceministrem Romkowskim. Tu także miał swój komfortowy apartament płk Nikołaj Orechwa vel Mikołaj Kłyszko vel Mikołaj Malinowski, kierownik Wydziału Personalnego i dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia MBP (1944–1955), z pochodzenia również Białorusin. W 1920 roku brał udział w Bitwie Warszawskiej w szeregach Armii Czerwonej. Jego żona, Rosjanka, była osobistą stenotypistką Bieruta. Orechwa, dawny członek KC Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, mimo bycia ważną figurą w resorcie Polski Ludowej, ani myślał przyjmować polskiego obywatelstwa. Po zakończeniu misji w 1956 roku powrócił do Związku Sowieckiego.

Przy Al. Przyjaciół zamieszkał również kierownik Wydziału Cenzury Resortu BP (1944–1946), a później dyrektor Departamentu techniki operacyjnej MBP (1951–1955), płk Michał (Mojżesz) Taboryski, ożeniony z Rosjanką dawny działacz komunistyczny na Polesiu i Białorusi. Małżeństwa z Rosjankami stanowiły wówczas symbol lojalności wobec prawdziwej ojczyzny międzynarodowego proletariatu – Związku Sowieckiego.

Nowi mieszkańcy Al. Przyjaciół mieli stąd blisko do pracy – nieopodal, w Alejach Ujazdowskich, mieścił się gmach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a nieco dalej, na ul. Oczki – Informacja Wojskowa. W Alejach Jerozolimskich zaś powstawała siedziba Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

W komfortowym apartamencie w Alei Przyjaciół z tarasem i widokiem na Park Ujazdowski zamieszkał m.in. Ozjasz Szechter z żoną Heleną Michnik i synem Adamem. Zamieszkał tam także Czesław Makowski z synem Aleksandrem. Przedwojenny szewc, po wojnie został funkcjonariuszem MBP, a następnie dyplomatą. Jego syn Aleksander Makowski był w latach 80. jednym z najgroźniejszych funkcjonariuszy SB w wywiadzie PRL. Kierował wówczas Wydziałem XI Departamentu I MSW, który infiltrował łączność „Solidarności” z zagranicą, później stał się jednym z bohaterów Raportu z weryfikacji Wojskowych Służb Informacyjnych.

W tym samym domu, co rodzina Szechter-Michnik, mieszkał stalinowski minister bezpieczeństwa Stanisław Radkiewicz[5].

Wiele postaci z tego środowiska weszło w skład utworzonego w 1962 roku przez Adama Michnika nieformalnego dyskusyjnego Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności Związku Młodzieży Socjalistycznej. To jeden z przykładów bliskich więzów w środowisku dzieci prominentów PRL-u[6], które później będą grać pierwszoplanowe role w formowaniu III RP. O ówczesnych ścisłych związkach dzieci osób stojących na szczytach władzy zapewniała w książce Joanny Wiszniewicz „Życie przecięte” znajoma Adama Michnika – Marta Petrusewicz:

Niezrozumiała wydaje mi się jedna rzecz – że w czasach przedmarcowych nas jakby mało interesowało, kto z naszych rodziców, jaką rolę odgrywał w partii i w państwie, kto był szefem bezpieki, a kto wiceszefem i co tam robili. Znaliśmy się dobrze, mówiliśmy do nich «wujku», «ciociu», rozumiało się, że rodzice czy przyjaciele naszych rodziców to nomenklatura – a jednak nikt z nas wtedy tego nie dociekał.

W związku z tym Petrusewicz zastanawia się, czy to był rodzaj jakiegoś tabu:

Czy myśmy się przed tą wiedzą bronili? Nie wiem, ale kiedy po latach czytałam «Onych» Torańskiej [...], to mnie najbardziej tam zaskakiwało, że tymi «onymi» dla nas są nasi rodzice właśnie – którzy dla nas byli po prostu rodzicami. Chciałabym namówić kiedyś Adama, żeby napisał coś o swoim ojcu. Coś, co by z jednej strony było taką jego konfrontacją z ojcem, a z drugiej obroną ojca i wytłumaczeniem, że my, dzieci komunistów, zbuntowaliśmy się przeciw komunizmowi w sposób, który nie był sprzeczny z tym, czego nas nauczono, a przeciwnie! – zgodny z podstawami, jakie w nas wpojono.

I dalej:

Ci z naszych rodziców, którzy jeszcze żyją, milczą o dwuznaczności swego komunizmu, rzadko chcą coś o tym powiedzieć – co zresztą mają mówić, skoro wszystko im się zszargało? Ale my jednak kiedyś coś na ten temat musimy z siebie wydusić. I zrobić to, póki ktoś z nich jeszcze żyje. Bo potem oni nic z tego nie będą mieli. A tak niech przynajmniej wiedzą, że dzieci ich kochają[7].

Sama Marta Petrusewicz znajdowała się w centrum tego środowiska. Jej ojciec – Kazimierz Petrusewicz (1906–1982) był synem działaczy komunistycznych, sam również jako członek wileńskiej grupy skupionej wokół komunizującego pisma „Poprostu” aktywnie uczestniczył w akcjach KZMP (od 1931 roku) i KPP (od 1935). Po wojnie Petrusewicz został wiceministrem aprowizacji, a później wiceszefem resortu Żeglugi. W latach 1949–1952 był kierownikiem Wydziału Nauki i Szkolnictwa Wyższego KC PZPR. Od 1952 roku pracował w PAN, gdzie niszczył naukę polską, propagując teorie sowieckiego szarlatana Trofima Łysenki.

Marta Petrusewicz relacjonując jak konsolidowała się grupa osób wokół Adama Michnika, która zbierała się m.in. w jej domu, tak opisuje reakcję starego komunisty:

I tato patrząc na nich wzruszał się okropnie, bo wielu z nich było dziećmi jego przedwojennych przyjaciół i towarzyszy. Patrzył na Jasia Lityńskiego i mówił «Och, to syn Ryśka Perla!»[8].

Ojciec Petrusewicz nie mógł wyjść ze zdziwienia, słuchając Michnika, który wiele wiedział o jego własnej historii. Michnik znał nawet przebieg procesu, w którym ojciec Marty Petrusewicz został skazany w 1937 roku w procesie członków grupy „Poprostu”.

Kolegami Petrusewicza z Wilna byli Jerzy Putrament, Stefan Jędrychowski, Henryk Dembiński, Czesław Miłosz, Jerzy Sztachelski, Teodor Bujnicki, Maria i Irena Drzewickie. Dembiński zginął zastrzelony przez Niemców, a na Bujnickim, naczelnym sowieckiej gadzinówki „Prawda Wileńska”, wyrok za współpracę z NKWD wykonała w 1944 roku Armia Krajowa. Pozostali wzięli udział w sowietyzowaniu Polski. Irena Drzewicka, późniejsza żona Sztachelskiego, wyznaczona przez okupantów do Sowietu Litwy w 1940 roku, była zastępcą dowódcy Platerówek ds. politycznych. W 1942 roku została skazana za kolaborację z Sowietami przez sąd Polskiego Państwa Podziemnego.

W Alei Przyjaciół splata się świat mediów, służb i biznesu, kształtujący politykę III RP, która w rzeczywistości jest pochodną tych środowisk. Sama zaś Aleja Przyjaciół jest szczególnym przykładem jednego ze środowisk elit III RP, dlatego zapraszamy Państwa do poznania źródeł tego środowiska, jego pochodzenia i – nie zawsze prowadzonej „z otwarta przyłbicą” – jego działalności.

Spadkobiercy

Sztandarowe działania „Gazety Wyborczej”, m.in. atakowanie lustracji i Raportu z weryfikacji Wojskowych Służb Informacyjnych, mają swoje uzasadnienie w życiorysach wielu czołowych redaktorów pracujących w piśmie Adama Michnika. Przyczyny ideologiczne to jedynie dodatek do wstydliwie skrywanych faktów, które są prawdziwym powodem przyjęcia takiej linii.

Wiek XX pozostawił nam w spadku dwie istotne przestrogi. Pierwsza z nich to przestroga przed tymi, którzy pogardzają pojęciem prawdy, dla których prawda jest mieszczańską konwencją, bądź fikcją literacką; którzy powiadają, że każdą prawdę można zrelatywizować, gdyż wszystko jest względne – dobro i zło, uczciwość i łajdactwo, wolność i zniewolenie

– napisał swego czasu Adam Michnik w książce „W poszukiwaniu utraconego sensu”[9]. Czytając chociażby antylustracyjne teksty w „Gazecie Wyborczej”, jak na ironię, słowa te można w całości odnieść do wielu jej własnych publikacji.

Pokolenie KPP

Redaktorzy „Gazety Wyborczej” od początku istnienia gazety bardzo wyraźnie określili linię dziennika – żadnej lustracji i dekomunizacji, a „światłe dziennikarstwo” (oczywiście takim miało być to uprawiane w „GW”) ma się odżegnywać od nacjonalizmu (co wprost można odczytać jako: od patriotyzmu). Adam Michnik atakując prawicę sięgał po stare, sprawdzone już wcześniej w „GW” wzorce, czyli straszaki. Tak jak na początku lat 90. straszył lustracją, tak niemal 20 lat później straszył prawicą.

„Prawo i Sprawiedliwość przypomina Komunistyczną Partię Polski” – stwierdził redaktor naczelny „Gazety Wyborczej” Adam Michnik[10]. Jego zdaniem bowiem „partia komunistyczna chciała unicestwić państwo polskie”. Stanowisko Adama Michnika jest o tyle zdumiewające, że kilka lat wcześniej środowisko „GW” z oburzeniem potraktowało wypowiedź Jarosława Kaczyńskiego na temat związków rodzinnych osób pracujących w tej gazecie z KPP.

KPP było w moim przekonaniu najgorszym środowiskiem. Nastawienie tej ogromnej gazety wynika z ukształtowania z tego środowiska

– mówił wówczas Jarosław Kaczyński[11].

Jarosław Kaczyński postanowił zawalczyć z moją koleżanką Heleną Łuczywo, więc ogłosił w Radiu Maryja, że reprezentuje ona «siły wywodzące się z Komunistycznej Partii Polski». Jak mógł wygłosić takie kłamstwo!

– oburzała się po wystąpieniu Jarosława Kaczyńskiego Ewa Milewicz[12]. Tymczasem dokumenty świadczą o tym, że część założycieli i publicystów „GW” miała pokoleniowe związki z KPP.

Ojcowie z KPP i UB

Adam Michnik i jego zastępczyni Helena Łuczywo w chwili powstawania „GW” mieli niewiele ponad 40 lat. Wychowani w PRL-u, wywodzili się z rodzin o korzeniach komunistycznych.

Ozjasz Szechter (IPN BU 1010/5417 Eawa 68467)

Ozjasz Szechter

Ojciec Adama Michnika był członkiem Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy. Kiedy IPN w swojej publikacji stwierdził, iż Ozjasz Schechter został skazany „za szpiegostwo” na rzecz Związku Sowieckiego, Adam Michnik domagał się sprostowania tej informacji, a wobec odmowy skierował sprawę do sądu. Ozjasz Szechter został bowiem skazany nie za szpiegostwo, lecz za „próbę zmiany przemocą ustroju Państwa Polskiego i zastąpienia go ustrojem komunistycznym oraz oderwania od państwa polskiego południowo-wschodnich województw”. Czyn ten był wówczas zagrożony wyższą karą niż szpiegostwo. Szechter miał brać udział w operacji szpiegowskiej NKWD przeciw Polsce pod kryptonimem „Koń Trojański” (w Obszarze C – Zachodnim).  Sąd pierwszej instancji powództwo A. Michnika oddalił, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok sądu pierwszej instancji, na skutek czego IPN opublikował oświadczenie. Czytamy w nim m.in., że Ozjasz Szechter w 1934 roku został oskarżony o to, że

«należąc do KPZU wszedł w porozumienie z innymi osobami w celu oderwania od Państwa Polskiego południowo-wschodnich województw i przyłączenia ich do ZSRS, oraz w celu zmiany przemocą ustroju Państwa Polskiego i zastąpienia go ustrojem komunistyczno-radzieckim, przy czym związek ten tj. KPZU rozporządzał składami broni», tj. o zbrodnię stanu przewidzianą w art. 97 § 1 w związku z art. 93 § 1 i 2 polskiego kodeksu karnego z 1932 roku, za co został skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Łucku z dnia 14 kwietnia 1934 roku na karę 8 lat pozbawienia wolności[13].

Działacze KPP często zwracali się przeciwko Polsce, wykonując polecenia z Moskwy. Chcieli m.in. oderwania Śląska i przyłączenia go do Niemiec (co ciekawe, teraz „GW” aktywnie wspiera separatystyczny Ruch Autonomii Śląska).

Helena Michnik, matka Adama, zakładała komunistyczne organizacje młodzieżowe, a po wojnie uczyła kadetów Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i pisała stalinowskie podręczniki do historii. Ozjasz Szechter w latach powojennych został kierownikiem Wydziału Prasowego Centralnej Rady Związków Zawodowych, a także zastępcą redaktora naczelnego „Głosu Pracy”[14].

Ferdynand Chaber. Podanie o zezwolenie na wyjazd za granicę

Ferdynand Chaber

Ojciec Heleny Łuczywo, Ferdynand Chaber, pod ps. „Bolek” działał w KPP i także został skazany za działalność przeciwko Polsce. Okres II wojny światowej spędził w ZSRS, a w marcu 1945 roku wrócił do Polski, by zostać kierownikiem Centralnego Biura Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, czyli cenzury. Potem, aż do emerytury, pracował w KC PZPR – był m.in. zastępcą kierownika Wydziału Propagandy i Prasy.

Nie można się dziwić, że ona [tj. Helena Łuczywo – aut.] ze swoim zapleczem kulturowym i genetycznym nie była specjalnie wrażliwa na to, że mordowano księży po roku 1981, czy że gen. Fieldorf był ofiarą mordu sądowego, w którym brała udział sędzia Wolińska. Misją Łuczywo było ratowanie sędzi Wolińskiej i wszystkich, obojętnie jak zapisanych w historii, Polaków żydowskiego pochodzenia przed jakimkolwiek nieszczęściem

– tak mówił o niej dziennikarz Michał Cichy po odejściu z „GW” w demaskatorskim wywiadzie dla „Dziennika” w 2009 roku[15].

Józef Gruber, Katarzyna Gruber, Wanda Gruber

(fotografie z podań o zezwolenie na wyjazd za granicę

Józef Gruber

Spółce Agora, wydającej „Wyborczą”, przez wiele lat prezesowała Wanda Rapaczyńska. W czerwcu 2013 roku w wieku 66 lat powróciła na to stanowisko, by – jak pisano – „uratować tonący koncern „Agory”[16]. Jak sama stwierdziła, jej ojciec Józef Gruber – komunista jeszcze przedwojenny, jako sekretarz zarządu Związku Patriotów Polskich w Saratowie „zajmował się robieniem rewolucji”. Po wojnie Gruber był dyrektorem i redaktorem naczelnym w Państwowym Wydawnictwie Ekonomicznym. Matkę Katarzynę do Saratowa również skierował Zarząd Główny Związku Patriotów Polskich. Jej rodzice przyjaźnili się już wówczas z rodzicami Heleny Łuczywo. Rapaczyńska sama opisuje, w jak wpływowych kręgach PRL obracała się jej rodzina.

Po wojnie matka Wandy Rapaczyńskiej – Katarzyna Gruber – dostała prominentną funkcję szefowania redakcji ekonomicznej wydawnictwa „Książka i Wiedza”. W listopadzie 1968 roku na fali czystek antysemickich Katarzyna Gruber uzyskała zgodę wydawnictwa „KiW” na wyjazd do Izraela[17]. Blisko dziesięć lat później, w 1976 roku, pomiędzy Ministerstwem Spraw Wewnętrznych a wrocławskim Oddziałem Wojskowej Służby Wewnętrznej trwała wymiana dokumentów dotyczących Katarzyny Gruber. Zastępca wrocławskiej WSW ppłk Wacław Dziębowski wypożyczył jej akta paszportowe. Dlaczego wojskowa bezpieka zainteresowała się Katarzyną Gruber? Nie wiadomo, ponieważ w IPN zachowały się jedynie pisma przewodnie[18].

Wanda Rapaczyńska wspomina, jak wspólnie z gronem osób z rodzin wysoko sytuowanych tak w Polsce Ludowej, jak i dziś uczęszczała do tej samej szkoły – liceum im. Klementa Gottwalda w Warszawie (obecnie im. Stanisława Staszica). Byli w tym gronie m.in. Jan Lityński, Irena Grudzińska czy Marek Borowski[19]. Wanda Rapaczyńska tak mówiła o swoim ojcu narodowości żydowskiej, który przed wojną mieszkał we Lwowie: „Zajmował się głównie robieniem rewolucji, był bardzo ideowy”. Dodała, że po wkroczeniu Niemców do Lwowa Józef Gruber udał się na Wschód, gdzie bezskutecznie szukał możliwości wstąpienia do Armii Czerwonej[20]. W latach 60. Józef Gruber był dyrektorem – redaktorem naczelnym w Państwowych Wydawnictwach Ekonomicznych. Ze szczątkowych archiwalnych dokumentów na temat Józefa i Katarzyny Gruberów wynika, że w latach 60. jeździli służbowo do ZSRS[21].

Wanda Gruber, studentka IV roku psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, i jej brat Tadeusz, student III rok wydziału elektrycznego Politechniki Warszawskiej, zrezygnowali ze studiów odpowiednio 14 i 15 października 1968 roku. Już 25 listopada cała rodzina Gruberów uzyskała zgodę władz PRL na wyjazd do Izraela[22].

Bolesław Gebert

Konstanty Gebert (ps. Dawid Warszawski) od 1989 roku należał do najbliższych współpracowników Michnika. Sławomir Cenckiewicz ujawnił, że ojciec Geberta Bolesław był agentem wywiadu ZSRS w Komunistycznej Partii USA. Bill Gebert (1895–1986), agent „Ataman” Wywiadu Zagranicznego Czeki[23], był jednym z założycieli KP USA i zastępcą członka Biura Politycznego Komitetu Centralnego KP USA. Popierał Sowiety w 1920 i w 1939 roku. Tworzył w USA siatkę agenturalną dla Sowietów. Zwerbował m.in. ekonomistę prof. Oskara Langego (ps. „Friend”). W latach 1960–1967 był ambasadorem PRL w Turcji[24].

Zobowiązanie Krystyny Poznańskiej – funkcjonariusza Resortu Bezpieczeństwa PKWN, 28 XII 1944 (IPN Rz 00 48/2228 [2291/V])

Z kolei matka dziennikarza „GW”, Krystyna Poznańska, przed wojną działała w KZMP, zaś w czasie wojny była w wojsku instruktorką propagandy na terenie ZSRS. W 1944 roku została najpierw współpracowniczką, a później funkcjonariuszką Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego – współorganizowała UB w Rzeszowie. Jej pierwszym mężem był Artur Starewicz, wieloletni członek Biura Politycznego KC PZPR, jeden z najbliższych współpracowników Gomułki. Szukając nazwiska „Krystyna Poznańska” w Internecie można się głównie natknąć na informację o „wieloletniej dziennikarce PAP”. Jej wcześniejsze zajęcie w UB jest ukrywane.

Zdzisław Andrzej Kruczkowski

Komunistyczne korzenie ma także znana z reportaży o Jedwabnem Anna Bikont, od której Bronisław Komorowski wynajmował mieszkanie na potrzeby kampanii prezydenckiej[25]. Redaktorką „Gazety Wyborczej” jest też jej siostra – Maria Kruczkowska. Mąż Anny – Piotr Bikont – również należał do grona publicystów „GW”.

Ojciec Anny i Marii – Zdzisław Andrzej Kruczkowski – to przedwojenny założyciel lwowskiego pisma „Sygnały”. Po wojnie współpracował z „Rzeczpospolitą” prowadzoną przez Jerzego Borejszę. Później Kruczkowski przebywał na placówkach zagranicznych delegowany przez MSZ. Po powrocie do kraju pracował w Ministerstwie Handlu Zagranicznego[26]. Z kolei matka dziennikarek, Wilhelmina Skulska (Lea Horowitz), była wieloletnią, zasłużoną dla PRL dziennikarką organu PZPR – „Trybuny Ludu”. W okresie stalinizmu uchodziła za czołowego przedstawiciela prasy reżimowej[27].

Ignacy Krzemień

Od powstania w 1989 roku „Gazety Wyborczej” przez wiele lat był z nią związany Edward Krzemień. Najpierw jako dziennikarz polityczny, później redaktor, zastępca szefa działu krajowego, zastępca szefa działu opinie, a od lutego 2009 redaktor naczelny serwisu internetowego Wyborcza.pl. Edward Krzemień jest synem Ignacego Krzemienia, który jako obywatel sowiecki w latach 30. walczył w Hiszpanii w XIII Brygadzie[28]. Była to jednostka zorganizowana przez Komintern i sowiecką służbę bezpieczeństwa podległa NKWD. Po wojnie Ignacy Krzemień był szefem II, a następnie I Oddziału Głównego Zarządu Informacji LWP, czyli pracował w komunistycznym aparacie represji, a później w MSZ[29].

Ankieta płk. Ignacego Krzemienia (IPN BU 230/885) (strona 1)

Ankieta płk. Ignacego Krzemienia (IPN BU 230/885) (strona 2)

Z kolei Edward Krzemień, według raportu Macierewicza, miał być inspirowany przez WSI do napisania artykułów mających skompromitować Radosława Sikorskiego, wówczas wiceministra obrony narodowej w rządzie Jana Olszewskiego. Odbywało się to w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania o krypt. „SZPAK”, której figurantem był właśnie Radosław Sikorski[30].

Jerzy Wilker-Skalski

Zastępcą redaktora naczelnego „GW” Adama Michnika był Ernest Skalski, syn Jerzego Wilkera-Skalskiego i Zofii Nimen-Skalskiej, działaczy KPP. Późniejszy wicenaczelny „Wyborczej” był zarejestrowany przez SB jako tajny współpracownik działający pod ps. „Alski” i „Ren”[31]. Skalskim zainteresował się kontrwywiad SB w 1966 roku. Jak wynika z akt IPN, wywiad PRL wziął go na łączność w 1967 roku w związku z jego rocznym wyjazdem do Danii. Tam tajny współpracownik „Alski” miał osobliwą prośbę do rezydenta wywiadu „Erwina”, by umożliwił mu zapoznanie się z dziennikarzami sowieckimi przebywającymi w skandynawskim kraju. Według dokumentów IPN, trzy lata później „Alski” przechodzi ponownie na kontakt kontrwywiadu PRL z zadaniem rozpoznawania obywateli państw kapitalistycznych w Warszawie. Kontakt SB przekazywał informacje pozwalające służbie namierzać interesujące dla niej osoby. Będący wówczas redaktorem działu zagranicznego „Głosu Pracy” kontakt bezpieki zapewniał ją, iż „służy jej zawsze pomocą” i będzie starał się referować wydarzenia z udziałem dyplomatów, w których będzie uczestniczył[32]. We wnioskach raportu SB po rozmowie operacyjnej ze źródłem pada stwierdzenie, iż współpracę z bezpieką „traktuje [on] jako obywatelski i zawodowy obowiązek”. W 1976 roku dziennikarzem zainteresował się Departament III SB. Po analizie materiałów dotyczących TW „Rena” odstąpiono od dalszego prowadzenia sprawy. Po przejęciu materiałów SB przez UOP archiwiści stwierdzili brak wielu kart z materiałów dotyczących dziennikarza.

Notatka informacyjna z 15 października 1979 roku z opracowania akt sprawy tajnego współpracownika Ernesta Skalskiego (IPN BU 00191/119)

Ojciec Ernesta Skalskiego – Jerzy Wilker – za działalność w KPP był przed wojną więziony. Od grudnia 1944 roku był sekretarzem Zarządu Polityczno-Wychowawczego KG MO Warszawa. W maju 1945 roku zaczął pełnić funkcję szefa wydziału personalnego KW MO Kraków[33]. W tej samej komendzie szefowała wydziałowi śledczemu jego żona Zofia Nimen, która w KPP działała od 1930 roku. Przez okres powojenny w kolejnych miejscach pracy pełniła funkcje w egzekutywach PZPR.

W życiorysie Ernest Skalski chwalił się działalnością w ZWM, ZMP, a później kandydaturą do PZPR. Napisał o swoich studiach na wydziale historii Uniwersytetu Moskiewskiego i pracy w stolicy ZSRS w biurze ds. repatriacji Polaków z tego kraju oraz ożenku z Rosjanką Liją Nowikową[34].

Gdy Okrągły Stół usankcjonował wymianę władzy politycznej na kapitał, Skalski zachęcał, by oddać majątek nomenklaturze:

To musi być oferta do całego aparatu [...] trzeba tym ludziom otworzyć możność ubiegania się o przejmowanie na własność części majątku, którym obecnie zarządzają, jeśli dają nie gorsze od innych gwarancje jego wykorzystania. Na pewno zaś należy im obiecać co najmniej roczne wypowiedzenie z zachowaniem realnej wartości zarobków, zachowanie przywilejów niechby drażniących, wszechstronną pomoc przy podejmowaniu nowego zajęcia czy samodzielnej działalności gospodarczej. Ewentualne wcześniejsze, odpowiednio korzystniejsze emerytury. Oraz – co ważne – żadnych osobistych rozliczeń z tytułu ich wcześniejszej działalności[35].

Autor proponował więc nie tylko prywatyzację nomenklaturową, ale także całkowitą bezkarność komunistów za okres komunizmu.

Regina Okrent

Ze środowiskiem „GW” związana jest Ludmiła Wujec, żona Henryka Wujca, działacza UD i UW, obecnego doradcy prezydenta Bronisława Komorowskiego. W czasach PRL Wujec zasłużyła się działaniem w ZMS, a później PZPR. Jej matka – Regina Okrent (lub Okręt), przedwojenna krawcowa, była działaczką najpierw Komunistycznego Związku Młodzieży (od 1929), a później KPP (od 1935). Po wojnie, w latach 1946–1949, Regina Okrent „pracowała” w Urzędzie Bezpieczeństwa w Łodzi, gdzie pierwszym jej szefem był Mieczysław Moczar. Później została dyrektorem kadr w Radiokomitecie. Od 1948 roku działała w egzekutywach komórek PZPR. Ojciec Ludmiły Okrent – Oskar Okrent – także przedwojenny działacz KPP, zginął w 1945 roku służąc w randze kapitana w 2. Armii Wojska Polskiego.

Mendel Kossoj

Z „GW” związany jest Michał Komar, syn generała Wacława Komara, znanego przed wojną jako Mendel Kossoj. Przyszły generał już jako kilkunastoletni chłopak na zlecenie KPP brał udział w zabójstwach tajnych współpracowników polskiej policji. Przeszedł szkolenie w NKWD, następnie walczył w Hiszpanii, a po wojnie został m.in. szefem Oddziału II Sztabu Generalnego, czyli wywiadu wojskowego, oraz szefem wywiadu cywilnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

„Środowisko, z którego pochodzę, to liberalna żydo-komuna”

Te słowa Adama Michnika przytoczyło pismo „Powściągliwość i Praca” w numerze 6 w roku 1988.

Środowisko, z którego pochodzę, to liberalna żydo-komuna w sensie ścisłym, bo moi rodzice wywodzili się ze środowisk żydowskich i byli przed wojną komunistami. Być komunistą znaczyło wtedy coś więcej niż przynależność do partii – to oznaczało przynależność do pewnego języka, do pewnej kultury, fobii, namiętności

– czytamy w „PiP”.

W podobnym duchu wypowiedział się zupełnie niedawno Seweryn Blumsztajn. „Wywodziliśmy się z lewicy, która wybudowała łagry”[36] – mówił w siedzibie „GW” na promocji książki Andrzeja Friszke. Nie ma w tym wynurzeniu nic dziwnego: teść Seweryna Blumsztajna, Włodzimierz Winawer, był w Wojsku Polskim w ZSRS, a po wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski w 1944 roku został sędzią Sądu Najwyższego. Ojciec Blumsztajna – Stefan Blumsztajn – przed wojną należał do KZMP. Jak wynika z akt IPN, odsiadywał też wyrok za działalność komunistyczną. Wojnę wraz z matką Seweryna Blumsztajna spędził w ZSRS. W 1946 roku oboje wrócili do Polski. Stefan Blumsztajn działał później w PZPR[37].

W objęciach służb

Przez lata w gazecie Adama Michnika jeżeli już pisano o dostępie do archiwów służb specjalnych PRL i otwarciu „teczek”, to wyłącznie negatywnie. Padały słowa o „seansach nienawiści” i o „ludziach chorych z nienawiści” – co ciekawe, takich samych sformułowań używał Wojciech Jaruzelski wprowadzając stan wojenny w 1981 roku, a także w latach późniejszych.

Dziś już wiadomo, że „Gazecie Wyborczej” nie o samą ideologię chodzi – w archiwach służb specjalnych PRL zachowały się dokumenty na temat osób zarejestrowanych jako tajni współpracownicy, którzy byli związani z „GW”, bądź też nadal w niej pracują. Gdy w 2001 roku okazało się, że Lesław Maleszka był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa, na szefach „GW” nie zrobiło to wrażenia – mało tego, zostali zaatakowani autorzy listu – dawni koledzy Maleszki, którzy tę prawdę ujawnili.

Pseudonimy Maleszki: „Ketman”, „Return”, „Tomek”, „Zbyszek” pojawiły się w podpisywanych przez niego raportach dla SB, dla której pracował dobrowolnie za sowitym wynagrodzeniem. Jak wynika z archiwów IPN – „Ketman” był jednym z najlepiej opłacanych agentów w Polsce.

Maleszka pracując jako publicysta w „GW” wielokrotnie wypowiadał się krytycznie na temat lustracji. W jednym z tekstów pisał o swoich obawach wobec wielu wystąpień polityków prawicowych, które rzekomo podminowują autorytet prawa i kruszą instytucje demokratycznego państwa:

Apele o rozliczenie PRL, z iście inkwizytorską pasją wzywające do dekomunizacji, lustracji, delegalizacji SdRP, zrealizować by można jedynie w warunkach stanu wyjątkowego i zawieszenia swobód obywatelskich[38].

20 czerwca 2008 roku, tuż przed emisją w TVN filmu dokumentalnego autorstwa Ewy Stankiewicz i Anny Ferens pt. „Trzech kumpli”, według oficjalnego komunikatu Agory Lesław Maleszka dobrowolnie odszedł z redakcji. Jego żona zaprzeczyła jednak, by inicjatywa zakończenia współpracy z gazetą wyszła od niego[39].

W „GW” nadal publikują bądź pracują ludzie zarejestrowani przez służby specjalne PRL jako tajni współpracownicy lub kontakty operacyjne. Według dokumentów IPN, Maciej Stasiński, dziennikarz „GW”, został zarejestrowany przez Wydział IV Departamentu III jako TW „Omega”. Maciej Stasiński, który w 1989 roku m.in. relacjonował obrady Okrągłego Stołu, aktualnie pracuje w redakcji zagranicznej „GW” i – chociaż zajmuje się głównie Ameryką Południową – w styczniu 2009 przeprowadził wywiad z Jerzym Urbanem, rzecznikiem prasowym rządu Wojciecha Jaruzelskiego[40].

W aktach zachowała się kserokopia podpisanego przez niego oświadczenia z 25 lipca 1977 roku:

Zobowiązuję się do udzielania pomocy organom Służby Bezpieczeństwa i MO jako formy naprawienia szkody, jakiej dopuściłem się na Starym Mieście. Jednocześnie oświadczam, że zachowam ten fakt w tajemnicy. Informacji będę udzielał w formie ustnej i pisemnej podpisując się pseudonimem «Mega». Maciej Stasiński[41]*.

O tym, że został zarejestrowany przez SB, Maciej Stasiński poinformował mecenasa Jana Olszewskiego, który wówczas bronił w procesach politycznych, oraz Zofię Romaszewską, znaną działaczkę opozycji[42].

Jednak wiele lat później, w 2006 roku, gdy uchwalono ustawę lustracyjną i gdy „Salon” protestował przeciwko składaniu oświadczeń lustracyjnych przez dziennikarzy, Maciej Stasiński nie nagłośnił swojej historii. A przecież jej upublicznienie mogłoby się przyczynić do oczyszczenia środowiska dziennikarskiego i pokazać, że nie każdy, kto został zarejestrowany jako TW i podpisał zobowiązanie, był agentem i donosicielem służb specjalnych PRL.

Inżynierowie dusz

„[…] drugie pokolenie, dzieci komunistów, zachowywało się często jak dzieci rozkapryszonej arystokracji. Byli przekonani, że władza rodziców jest dziedziczna, że oni, wychowani w cieplarnianych warunkach, ją przejmą”[43]

prof. Paweł Wieczorkiewicz

Kierownictwo „Gazety Wyborczej” od początku jej istnienia miało jeden cel: wychować i ukształtować nowe pokolenie Polaków. Dlatego, tworząc redakcję, sięgnięto głównie po psychologów i socjologów. Nie było między nimi żadnych sporów ideologicznych – pochodzili z tych samych środowisk, często kończyli te same szkoły.

„Gazeta Wyborcza” została powołana do istnienia przy Okrągłym Stole i z założenia miała być gazetą polityczną. Do dziś w „GW” pracują byli posłowie Adam Michnik, Witold Gadomski i Mirosław Czech. Ideologiczną linię pisma nakreślił na samym początku Michnik. Napisał, że największym zagrożeniem dla Polski są trzy fundamentalizmy: religijny, moralny i narodowy[44].

Duet

Najważniejsze funkcje redaktorskie w „GW” powierzono ludziom z wykształceniem psychologicznym[45] i socjologicznym[46]. Sądząc po wyniku wyborczym partii Palikota w 2011 roku, cel założony 22 lata temu – wychowanie nowego pokolenia przez „GW” – udał im się połowicznie.

Szefowie „GW” dbali, by w redakcji byli ludzie po studiach humanistycznych z mocnym, ideologicznym nastawianiem. Klasycznymi przykładami takich osób są Agnieszka Kublik i Wojciech Czuchnowski, nazwani w humorystycznej rubryce „Z życia koalicji, z życia opozycji” (była wówczas w tygodniku „Wprost”) „cynglami” „Gazety Wyborczej”.

Agnieszka Kublik w końcu lat 80. ukończyła socjologię na Uniwersytecie Warszawskim i obroniła pracę magisterską pt. „Plotka – wybrane problemy konwersacji plotkarskiej”. Jeszcze w PRL trafiła do powołanego przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego Centrum Badania Opinii Społecznej, którym kierował płk Stanisław Kwiatkowski (ojciec Roberta, w latach 1996–1998 członka KRRiT, a w latach 1998–2004 prezesa Zarządu Telewizji Polskiej S.A.).

Wojciech Czuchnowski na początku lat 90. pracował w krakowskim „Czasie” i dzienniku „Życie” – krytykowanych przez „GW” prawicowych pismach. Diametralna zmiana jego poglądów nastąpiła po rozpoczęciu przezeń pracy w „Gazecie Wyborczej”. W 2002 roku, już jako dziennikarz „GW”, napisał wydaną przez „Znak” książkę pt. „Blizna: proces Kurii krakowskiej 1953”, krytycznie ocenioną przez historyków.

Jego niewątpliwą zasługą jest dotarcie do świadków oraz prześledzenie późniejszych losów osądzonych przed pięćdziesięcioma laty księży i świeckich. Problem w tym, że autor zniekształca fakty, dokonuje błędnych interpretacji i w złym świetle stawia wiele osób nieżyjących. Ponieważ nie mogą się bronić, obowiązek ten spada na historyka.

Autor «Blizny» wydaje się nie rozumieć, że ma do czynienia ze sprawą znakomicie przygotowaną od strony propagandowej. Powiela wykreowaną wtedy wizję, wedle której głównym oskarżonym był Kościół

– napisał w marcu 2003 roku w recenzji w „Tygodniku Powszechnym” Filip Musiał, historyk IPN.

Książka była początkiem antylustracyjnej krucjaty Czuchnowskiego. To właśnie on w 2005 roku „ujawnił” tzw. listę Wildsteina – listę katalogową IPN, pisząc, że „ubecka lista krąży po Polsce”. Tekst sprzedany w sensacyjnym sosie nijak się miał do faktów – lista katalogowa nie była listą agentów, nie zgadzała się liczba nazwisk, a Wildstein mówił o katalogu na antenie RMF wcześniej, niż opisał to Wojciech Czuchnowski.

Jego histeryczne teksty stworzyły atmosferę, w której ówczesny naczelny «Rzeczpospolitej» Grzegorz Gauden zdecydował się wyrzucić Wildsteina z pracy

– zauważył Piotr Semka na łamach „Rzeczpospolitej”.

W sprawie listy było prowadzone śledztwo, które ostatecznie umorzono.

Agnieszka Kublik i Wojciech Czuchnowski byli przez lata czołowymi dziennikarzami „frontu walki” w „GW”. Tropili „przestępstwa” prawicy – głównie Centralnego Biura Antykorupcyjnego w czasach, gdy jego szefem był Mariusz Kamiński, szukali winnych samobójczej śmierci Barbary Blidy w prokuraturze i służbach specjalnych.

Duet Kublik–Czuchnowski bardzo mocno zaangażował się w opisywanie katastrofy smoleńskiej – to właśnie Wojciech Czuchnowski był współautorem tekstu o rzekomych naciskach na pilotów, które miał wywierać śp. Lech Kaczyński.

Agnieszka Kublik, Wojciech Czuchnowski i Paweł Wroński byli także autorami tekstu, który powinien przejść do historii antydziennikarstwa. W tekście „Awantura przed Smoleńskiem?”[47] napisali, że jeden z oficerów BOR słyszał, jak gen. Andrzej Błasik, dowódca Sił Powietrznych, w wulgarnych słowach zwymyślał kpt. Arkadiusza Protasiuka, szefa załogi TU 154 M o numerze bocznym 101, a całe zajście nagrała kamera monitoringu na lotnisku wojskowym w Warszawie.

Po wielu miesiącach okazało się, że istnieje nagranie, które dementuje te informacje[48].

Posłowie, ministrowie

Dziennikarzami „GW” są dziś osoby, które zasiadały wcześniej w ławach sejmowych. Adam Michnik był posłem Unii Demokratycznej. Złożył jedną interpelację, która dotyczyła zaopatrzenia w wodę mieszkańców Radzionkowa. Jako parlamentarzysta w sejmowych wystąpieniach bronił partyjnego establishmentu przed odebraniem mu przywilejów.

Prostym sposobem szukania sobie popularności jest likwidowanie majątku po byłej PZPR. Jest to klasyczny zastępczy konflikt

– grzmiał 28 kwietnia 1990 roku z trybuny sejmowej poseł Michnik.

Chcę powiedzieć, że w niektórych głosach, o czym mówię z bólem, usłyszałem coś, co bym nazwał antykomunizmem jaskiniowym. Ja jestem antykomunistą i tej jaskiniowości się boję. I chcę powiedzieć, że dziś z popisywaniem się tymi deklaracjami, gdzie się miesza PZPR z błotem, przyrównuje do katyńskich morderców, mówi się, że gorsi byli niż Hitler – ja nic wspólnego nie mam i nie chcę mieć[49].

Komentator „GW”, Mirosław Czech, także był posłem UD, a później Unii Wolności. W 2001 roku wyborcy nie chcieli już jednak na niego głosować i został publicystą gazety Michnika. Mało kto również pamięta, że czołowy komentator ekonomiczny „GW”, Witold Gadomski, zasiadał w Sejmie jako poseł Kongresu Liberalno-Demokratycznego[50]. Był jednak mało aktywnym posłem – nie złożył ani jednej interpelacji czy zapytania.

Inny komentator „GW”, Waldemar Kuczyński, w rządzie Tadeusza Mazowieckiego pełnił funkcję ministra przekształceń własnościowych. Teściem Waldemara Kuczyńskiego był Stefan Staszewski, w latach 1948–1955 kierownik Wydziału Prasowego KC PZPR, mianowany później na I sekretarza Komitetu Warszawskiego partii[51]. Głośna była sprawa przyznania Kuczyńskiemu luksusowego, ponad 100-metrowego lokalu, który później pozyskał on na własność na zgodnych z ówczesnym prawem zasadach wykupu mieszkań komunalnych[52] (w podobny zresztą sposób mieszkanie komunalne, przyznane jako służbowe, kupił Jan Krzysztof Bielecki[53]). Publicysta nazwał Prawo i Sprawiedliwość „ruchem groźnej nadziei”. Sugerował związki z nazizmem, przedstawiając go jako

ruch z ambicjami by być masowym, powstający wokół partii o bliskiej totalizmowi strukturze wewnętrznej, kierowany przez otoczonego kultem przywódcę i spojony ideą nacjonalistyczną [...][54].

PRZYPISY

[1] Marian Zacharski (ur. 1951): funkcjonariusz wywiadu PRL, aresztowany w USA w 1981 r. po uzyskaniu informacji niejawnych od pracownika Hughes Aircraft Corporation, Williama H. Bella, i skazany za szpiegostwo na karę dożywotniego pozbawienia wolności. W 1985 r., po wymianie na 25 współpracowników wywiadu amerykańskiego więzionych w krajach bloku wschodniego, powrócił do Polski. Prowadził czynności operacyjne w aferze Olina, której pokłosiem było oskarżenie z trybuny sejmowej przez ówczesnego szefa MSW Andrzeja Milczanowskiego premiera Józefa Oleksego (agent AWO „Piotr”), który w związku podejrzeniami podał się do dymisji. Po dojściu do władzy SLD Zacharski na stałe wyjechał do Szwajcarii.

[2] M. Zacharski, Rosyjska ruletka, Poznań 2010, s. 125, 127–128.

[3] Ibidem, s. 508.

[4] T. M. Płużański, PPŻ „Luna” Brystygier, ASME.pl, http://www.asme.pl/104352417660440.shtml (dostęp: 25 stycznia 2003).

[5] Idem, Stefan Michnik aresztowany, ASME.pl, http://www.asme.pl/126817549954084.shtml (dostęp: 7 lipca 2013).

[6] W opracowaniu sporządzonym przez starszego oficera Wydziału IV Departamentu III MSW, kpt. W. Komorowskiego (AIPN BU 0248/134, t. 2, s. 2–7), czytamy: „Członkami tego Klubu są przeważnie synowie i córki działaczy partyjnych i państwowych. Podajemy niektóre znane nam nazwiska rodziców: (1) Barbara Bodalska, c. Mieczysława, obecnie Prezesa Kółek Rolniczych, (2) Helena Góralska, c. Władysława, b. kier. Wydz. Zagr. KC PZPR, obecnie ambasadora w Iranie, (3) Irena Grudzińska, c. Jana, wicemin. leśnictwa, (4) Ryszard Kole, syn. wicemin. finansów, (5) Zofia Samet, córka gen. bryg. dr Leona Samet, (6) Andrzej Rutkiewicz, s. Jana, wicemin. zdrowia, (7) Wiktor Holsztyński, syn pracownika Zarządu Głównego Tow. Szkoły Sowieckiej, (8) Jan Lityński, syn wicedyr. w Min. Łączności, (9) Barbara Popiel, c. z-cy kier. Wydz. Ekonomicznego KC, (10) Danuta Strasser, (11) Edward Strasser, dzieci dyr. dep. w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, (12) Lena Taboryska, córka b. dyr. dep. w MBP, (13) Elżbieta Świetlik, córka b. wicemin. MBP, obecnie inspektor Wydziału Rolnego KC PZPR, (14) Bronisław Drozdowicz, s. Bronisława. W latach 1945–48 z-ca red. naczelnego „Głosu Ludu”, 1946–52 sekretarz premiera, 1954–57 inspektor Biura Politycznego KC, od 1955 r. SGGW, kier. katedry Mikrobiologii Rolnej i prac. PAN, członek PZPR, (15) Jan Gross, s. Zygmunta doc. prac. Zakładu Higieny Psychicznej i Psychiatrii Dziecięcej Wydz. Przemysłu WSE w Katowicach, (16) Joanna Kuber, córka Wiktora z-cy red. naczelnego „Kuriera Polskiego”, członek PZPR, (17) Wojciech Babicki, syn Jadwigi Babickiej, prac. red. „Expressu Wieczornego”, członek PZPR, (18) Leon Sfard, syn Dawida – z-cy przewodniczącego Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie i czł. Zarządu Tow. Społ. Kulturalnego Żydów w Polsce, członek PZPR, matka pracuje w KC PZPR, (19) Wanda Jurkowska, córka b. dyr. dep. w MBP, (20) Krzysztof Melchior, s. Romana, b. naczelnika Wydz. w MSW, (21) Wacław Szer, s. Seweryna kier. katedry Prawa Cywilnego UW, (22) Klaudiusz Weiss, s. Edwarda – b. wicedyr. w MSW, (23) Janina Halmin, matka – Halman-Gruszczyńska Sabina pracuje w Wyższej Szkole Nauk Społ. w Warszawie na stanowisku st. asystenta, (24) Paweł Wohl, syn Andrzeja – kierownika Zakładu Socjologii Społecznej Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie i współpracownik redakcji tygodnika „Polityka”, matka chłopca Apolonia pracuje w Zakładzie Historii Partii KC PZPR, (25) Elżbieta Hubner, c. Józefa kierownika działu w redakcji „Ekspressu Wieczornego”, matka – Wanda pracuje w Polskim Radio jako starszy inspektor programu dla zagranicy, czł. PZPR, (26) Paula Zachczyńska, c. Henryka pracownika Przedsiębiorstwa Projektowania i Dostaw Inwestycyjnych – kierownika działu tłumaczeń, matka Jadwiga, b. czł. KPP obecnie nie pracuje, (27) Włodzimierz Rabinowicz, s. Isera pracownika Instytutu Badań Jądrowych – kierownik referatu zabezpieczenia obiektów IBJ, czł. PZPR, matka Eugenia prac. Spółdzielni Pracy „Odrodzenia” st. ref. kadrowy, (28) Eleonora Ickowicz, c. Aleksandra, st. inspektor Najwyższej Izby Kontroli, (29) Perla Kacma, c. Abrama w 1952 r. pracownik Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego nr 5. W 1950 r. pracował w KW PZPR, (30) Małgorzata Taub – ojciec nie żyje, matka – Zofia nauczycielka, (31) Marek Orleański s. Mieczysława pracownik wydawnictwa „Książka i Wiedza” – kier. redakcji Zeszytów Teoretyczno-Politycznych. W 1915 r. [błąd bezpieki, powinno być: w 1955 r. – aut.] wykładowca szkoły partyjnej przy KC PZPR, (32) Józef Blass, s. Bronisława – ekonomista, dyr. generalny w Min. Finansów, (33) Helena Brus, c. Włodzimierza – ekonomista z-ca przew. Rady Ekonomicznej przy Radzie Ministrów, (34) Włodzimierz Kofman, s. Józefa – z-ca przewodniczącego Komitetu Prac i Płac, członek CRZZ, (35) Krzysztof Przenicki, s. Maksymiliana – dyr. dep. w Komitecie Budownictwa Urbanistyki i Architektury. Wniosek: Posiadane informacje wskazują, że dotychczasowa działalność dyskusyjnego Klubu «Poszukiwaczy Sprzeczności» wywiera nieodpowiedni wpływ na młodzież. Uważamy, że należałoby zamienić opiekunów Klubu i zagwarantować odpowiednią polityczną opiekę i kierownictwo”.

[7] J. Wiszniewicz, Życie przecięte. Opowieści pokolenia Marca, Warszawa 2008, s. 315.

[8] Ibidem. Ryszard Perl był bratem Feliksa Perla (1871–1930), wybitnego działacza socjalistycznego i niepodległościowego, syna powstańca styczniowego. Ryszard Perl przed wojną używał nazwiska Perl-Lityński. Jan Lityński pozostał przy drugim członie.

[9] A. Michnik, W poszukiwaniu utraconego sensu, Warszawa 2007 (fragment opublikowany w „Gazecie Wyborczej”, 19 października 2007).

[10] PiS jak KPP, wywiad Piotra Najsztuba z Adamem Michnikiem, „Wprost” 2010, nr 43.

[11] J. Kaczyński w Radiu Maryja, 15 marca 2006.

[12] E. Milewicz, „Gazeta Wyborcza”, 16 marca 2006, s. 2.

[13] Depesza PAP, 23 listopada 2009.

[14] K. Szwagrzyk, „Czułem zadowolenie, wydając wyroki na wrogów...” (Stefan Michnik, 1999), „Nasz Dziennik”, 6–7 marca 2010.

[15] Wojna pokoleń przy użyciu «cyngli», wywiad Cezarego Michalskiego z Michałem Cichym, „Dziennik”, 20 lutego 2009.

[16] Biznesowa nestorka Wanda Rapaczynski wraca na ratunek «Gazety Wyborczej» i Agory, Natemat.pl, lipiec 2013, http://natemat.pl/66461,biznesowa-nestorka-wanda-rapaczynski-wraca-na-ratunek-gazety-wyborczej-i-agory

[17] Pismo zastępcy red. naczelnego „KiW” T. Kaczmarka do Biura Paszportów i Dowodów Osobistych MSW z dnia 7.11.1968 r., IPN BU 1268/30004.

[18] IPN BU 1268/30004.

[19] T. Torańska, Jesteśmy. Rozstania ’68, Warszawa 2008, s. 270–271.

[20] Ibidem, s. 263–275.

[21] IPN BU 1268/30002.

[22] Ibidem.

[23] Wywiad Zagraniczny Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (ros. Innostrannyj Otdieł Wsierossijskoj czriezwyczajnoj komissij po bor’bie s kontrriewolucyjej i sabotażom – INO WCzKa) utworzono w 1920 r. W 1922 r. INO przeszedł do GPU NKWD, czyli do Głównego Zarządu Politycznego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych, a w 1923 r. do OGPU (Zjednoczonego Głównego Zarządu Politycznego). W 1934 r. OGPU włączono do NKWD. Po kolejnych zmianach wywiad zagraniczny włączono w 1952 r. do Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwa – MGB. Od 1954 r. działał jako I Zarząd Główny KGB.

[24] S. Cenckiewicz, Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 3–50.

[25] D. Kania, Komorowski myje okna Bikont, „Gazeta Polska”, 11 maja 2011, nr 43.

[26] Z. A. Kruczkowski – notka dot. zmarłego, „Więź” 2006, nr 10, s. 146.

[27] M. Łukasiewicz, Weryfikacja. Z notatnika stanu wojennego 1981–1982, Warszawa 1994, s. 77.

[28] Polacy w wojnie hiszpańskiej 1936–1939, M. Bron (red.), Wydawnictwo MON, Warszawa 1963, s. 36.

[29] Raport komisji Mazura, http://pl.wikisource.org/wiki/Raport_komisji_Mazura (dostęp: 7 lipca 2013).

[30] Pełna nazwa: Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt 1–10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego” oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, dalej jako: Raport z weryfikacji WSI, s. 75, http://www.raport-wsi.info/TVP.html (dostęp: 30 września 2013).

[31] Teczka personalna TW dot. Ernesta Skalskiego, AIPN 00191/119.

[32] Ibidem. Raport z przeprowadzonej rozmowy operacyjnej, 29.09.1970.

[33] Biuletyn Informacji Publicznej IPN: Jerzy Skalski, AIPN Kr 0194/4592.

[34] Teczka personalna TW dot. Ernesta Skalskiego, AIPN 00191/119.

[35] E. Skalski, Wielki kompromis, „Gazeta Wyborcza”, 31 lipca 1989, s. 3–4.

[36] Promocja książki Andrzeja Friszke pt. Anatomia Buntu (Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2010) w siedzibie „Gazety Wyborczej” 15 marca 2010 r.

[37] AIPN BU 02041/19, t. 2, s. 1–10.

[38] L. Maleszka, Historia nie lubi kompromisów, „Gazeta Wyborcza”, 11 września 1995.

[39] D. Kania, Prawda absolutna według „Wyborczej”, „Gazeta Polska”, 11 marca 2009.

[40] Teraz widzę, że trzeba się było bać, z Jerzym Urbanem rozmawia Maciej Stasiński, „Gazeta Wyborcza”, 6 stycznia 2009.

[41] IPN BU00191/403.

[42] M. Stasiński, Agenta MEGA tarapaty z SB, „Gazeta Wyborcza”, 12 marca 2009, s. 17. Pod artykułem zamieszczono: Informację o sprawie Macieja Stasińskiego – Zofia Romaszewska, Warszawa, 18 stycznia 2006; Oświadczenie Jana Olszewskiego, 10 marca 2009.

[43] Wieczorkiewicz: Mimo wszystko Stalin nas szanował, z prof. Pawłem Wieczorkiewiczem rozmawia Robert Mazurek, „Dziennik”, 11 sierpnia 2007.

[44] D. Kania, Ludzie „Gazety”, „Gazeta Polska Codziennie”, 18 października 2011, nr 14.

[45] Piotr Pacewicz – wiceszef „GW”, redaktorzy Anna Bikont i Dawid Warszawski.

[46] Rafał Zakrzewski – kierownik działu krajowego, później szef działu opinii „GW”, Agnieszka Kublik – dziennikarka i publicystka „GW”.

[47] „Gazeta Wyborcza”, 26 lutego 2011.

[48] „Prokuratura o nagraniu z Okęcia: Film bez dowodów kłótni Błasik–Protasiuk”, TVP Info, 15 marca 2011, http://tvp.info/informacje/polska/film-bez-dowodow-klotni-blasik-protasiuk/4148869

[49] Cyt. za: P. Bączek, Adaś „Guru” Michnik, „Gazeta Polska”, 16 listopada 1995.

[50] W latach 80. Gadomski był współtwórcą antykomunistycznego miesięcznika „Niepodległość”. Po upadku PRL związał się z KLD, z ramienia którego został posłem w 1991 r., a po rozwiązaniu Sejmu w 1993 r. podjął pracę w „Gazecie Wyborczej” na propozycję Ernesta Skalskiego (wg akt SB zarejestr. jako TW „Alski”, „Ren”).

[51] Biuletyn Informacji Publicznej: Stefan Staszewski, AAN CK/VII-1427.

[52] Zob. W. Kuczyński, Zwierzenia zausznika, Warszawa 1992.

[53] Mieszkania z dużą ulgą dla kolegów, „Dziennik”, 10 sierpnia 2006.

[54] W. Kuczyński, Ruch groźnej nadziei, „Gazeta Wyborcza”, 14 kwietnia 2011.

* W przytaczanych w książce dokumentach i cytatach autorzy zachowali ich oryginalną pisownię, jedynie w uzasadnionych przypadkach dodając wyjaśnienia.

INDEKS OSÓB

Numery stron wyróżnione kursywą odnoszą się do przypisów.

A

Adach P. 103, 183

Adamski Wiesław 379

Ajnenkiel Andrzej 80

Al-Assir Abdul Rahman 403

Albrecht Jerzy 189, 195

Alves Nito 113, 185

Ałganow Władimir 167, 317

Ambroziak Jacek 208

Ambroziewicz Jerzy 344

Anders Władysław 392–393

Andropow Jurij 121, 187, 229

Andrzejewski Jerzy 106

Antosiewicz Stefan 19

Anusz Andrzej 260–261,

Arendarski Andrzej 14, 16

Argus Maria 268

Augustyński Zygmunt 188

Avidar 119

B

Babicki Wojciech 44

Bachurski Piotr 242

Baczyński Jerzy 8, 84, 122–124, 126, 128, 134–135, 142–144, 169–170, 174–175, 191–192, 193, 207, 226, 307, 369, 374

Bagsik Bogusław 16, 200

Bajer Magdalena 117

Balcerowicz Leszek 202–203, 369, 374

Balcerzak Michał 369

Barański Jeremiasz 223

Barański Marek 82

Barski Ryszard 252

Bartelski Lesław M. 291

Bartosiak Arkadiusz 191

Bartoszewski Władysław 103

Basiak Janusz 224

Baszniak Krzysztof 237

Bater Wiktor 330

Bauman Zygmunt 102, 182–183

Bączek Piotr 47

Bečka Arnošt 224–225

Bednarczyk J. 390

Beger Renata 398–399

Bekier Aleksander 146, 189

Bekier Stefan 146, 189

Belka Marek 144

Bell William H. 43

Bem Ewa 387

Bendyk Edwin 144

Berkowicz Andrzej 108, 138, 184

Berkowicz Leonard 86, 178

Berkowicz Oskar 184

Berling Zygmunt 393

Berman Adolf 50

Berman Jakub 92, 180, 195

Berman Lucyna 180

Berni Alice 113

Białoszewski Tomasz 361

Biały Leszek Tadeusz 224

Bieliński Konrad 49

Bielski Leon 196

Bierut Bolesław 19, 129, 178, 180–181, 183, 194–196

Bijak Jan 100, 126–128, 142–144, 189, 193–194, 207, 210–212

Bikont Anna 30, 46–47, 77

Bikont Piotr 30

Bilik Andrzej 297, 299

Birka Józef 232

Blass Józef 45

Bleja Agata 122

Blida Barbara 167

Blumsztajn Seweryn 36–37, 73, 130, 327

Blumsztajn Stefan 37

Błasik Andrzej 42, 47

Bnińska Maria 295

Bochniarz Henryka 368, 386

Bochwic Teresa 370

Bodalska Barbara 44

Boehme Gerhard 186

Bogucka Teresa 69, 80

Bondaryk Krzysztof 262–263, 268

Boni Michał 340

Borejsza Jerzy 30, 195, 223–224

Borejsza Jerzy Wojciech 224

Borowski Emanuel 181

Borowski Marek 28, 146, 189

Borowski Wiktor 93, 146, 181

Borsuk Wojciech 189, 373

Borys-Damięcka Barbara 311–312

Borysiuk Bolesław 348, 372

Borysiuk Tomasz 347–348

Borzym Andrzej 370

Bosak Henryk 245, 247, 302

Bramski Oskar 345

Braniecka-Moskwiczenko Olga 307

Bratkowski Stefan 114, 134, 301–302, 306

Braun Grzegorz 148, 185

Braun Juliusz 327, 343

Bron Michał 46

Broniatowski Michał 386

Broniatowski Mieczysław 386, 411

Broniewski Władysław 87

Bruckner Yaron 222

Brus Helena 45

Brystygierowa Julia „Luna” 19, 44, 89, 102, 362, 391, 393

Bubnicki Rafał 235, 265

Buchowiecka Halina 178

Bujak Zbigniew 56, 334

Bujnicki Teodor 22

Burnetko Krzysztof 171, 191

Bush George 64

Buzek Jerzy 261

Byrt Andrzej 368

C

Cejrowski Wojciech 313, 315–317

Cenckiewicz Sławomir 10, 28, 46, 65, 90, 180, 187, 191, 267, 311, 370, 411

Chaber Ferdynand 25–26, 92–93, 196

Chećko Aleksander 144–145

Chećko Iwona 145

Chećko Włodzimierz 145

Chećko Zofia 145

Chim Janina 266, 402

Chmielecki Adam 266

Chmielewski Waldemar 166

Chojecki Mirosław 72, 182

Chomętowski Józef 380

Chruszczow Nikita 181, 187

Chrzanowski Wiesław 62

Ciborska Elżbieta 291, 373

Cichy Michał 27, 45, 77, 81

Ciemieniewski Jerzy 208

Cieśla Joanna 188

Cieślak Bronisław 404

Cimoszewicz Włodzimierz 54, 94, 103, 144, 170, 238, 261

Cyba Ryszard 375

Cydejko Grzegorz 307

Czabański Krzysztof 130, 226

Czajkowska Barbara 343

Czarnecki Leszek 171–172, 191

Czarnecki Ryszard 260

Czarzasty Włodzimierz 321

Czech Mirosław 39, 42

Czechowicz Andrzej 364

Czempiński Gromosław 234–235, 247, 281, 331

Czernow Maciej 202

Cześnik Jerzy 390

Czuchnowski Wojciech 40–42

Czyżewska Elżbieta 89

Ć

Ćwiek Jerzy 233, 265

D

Daniszewska Małgorzata 165

Dankowski Henryk 80

Daszczyński Janusz 161

Daszkiewicz Henryk 146, 189

Dawid Warszawski zob. Gebert Konstanty

Dąbrowski Jerzy 149

Dąbrowski Marek 202–203, 208

Dąbrowski Stanisław 392

Dembiński Henryk 22, 102

Dembowski Jerzy 399

Deresz Paweł 251–258, 268

Dębski Jacek 222–223, 226

Diatłowicki Jerzy 315–316

Diatłowicki Tadeusz 315

Dmochowski Artur 323

Dobies Krzysztof 310

Dobrzański Jerzy 359

Domagalik Janusz 272

Domarańczyk Zbigniew 358–360, 373

Domosławski Artur 110–111, 184

Drawicz Andrzej 249, 297–298, 300–301, 355, 369

Drewnowski Tadeusz 99

Drozdowicz Bronisław 44

Drygalski Jerzy 194, 210–212, 220, 222

Drzewicka Irena 22

Drzewicka Maria 22

Drzewiecka Katarzyna 351

Drzewiecki Mieczysław 351

Drzewiecki Mirosław 156

Drzycimski Andrzej 366

Dudek Antoni 63–64, 79–80, 224, 268

Dukaczewski Marek 200, 250, 346

Duś Marian 161

Dworak Jan 144, 321–323, 334

Dziedzic Irena 358, 373

Dzierżanowski Marcin 411

Dzierżyński Feliks 14–15, 136

Dziębowski Wacław 28

E

Ebbinghaus Irene 266

Eichmann Adolf 119

F

Fabisiak Joanna 261, 405

Fajęcki Jan 160

Fajkowska Jolanta 312, 351, 353

Fajkowski Janusz 351

Fajkowski Józef 351

Falandysz Lech 161

Falęcki Zbigniew 134

Falkowska Wanda 117

Fałkowski Wojciech 72

Farfał Piotr 323–324, 372

Fedorowicz Jacek 273

Feigin Andrzej Leopold zob. Wróblewski Andrzej

Fejgin Anatol 183

Ferens Anna 38

Fethke Erazm 343

Fibak Wojciech 218, 220–221

Fieldorf Emil „Nil” 27

Fik Marta 117

Fikus Dariusz 99, 119, 365

Filanowski Piotr 240

Filar Marian 161

Filipczyński Piotr (Peter Vogel) 16

Finder Paweł 91, 115

Fiszer Edward 272, 291

Ford Aleksander 88–89, 178

Frankowski 101

Frister Roman 140–141

Friszke Andrzej 37, 46, 175, 192

Fronczewski Piotr 273, 332

Frydlender Henryk 138, 188

Fulczyński Eugeniusz 245

G

Gabryel Piotr 214–215

Gaca Zdzisław 402

Gadomski Marek 266

Gadomski Witold 39, 43, 47, 325–326

Gagarin Jurij 190

Gajdar Jegor 203

Galiński Jerzy 245

Gańczak Filip 87, 179–180, 187

Gargas Anita 322–323

Garlicki Andrzej 101, 122, 175–176, 192

Gauden Grzegorz 41

Gawlikowski Maciej 318

Gawriłow Siergiej 242–243, 267

Gawronik Aleksander 237

Gąsiorowski Andrzej 200

Gdula Andrzej 200

Gebert Bolesław (Bill) 28–29, 179

Gebert Konstanty 28, 47, 179

Gembarowska Ludwika 351

Gembarowska Zofia 351

Gembarowski Bronisław 348, 350

Gembarowski Karol 348–350

Gembarowski Piotr 347–348, 372

Gembarowski Roman 351

Geremek Bronisław 62, 74, 103, 133

Giedroyć Jerzy 53, 358, 364

Gierak Janusz 132

Gierek Edward 106, 109, 116, 197, 293, 344

Giertych Roman 324

Gil Mieczysław 403

Gilowska Zyta 128–129, 155, 190

Głębocki Henryk 79

Głowacki Kazimierz 311

Gmyz Cezary 268

Godlewski Andrzej 322

Goebbels Joseph 155

Goldberg Abraham 223

Gołębiowski Bronisław 127

Gomułka Władysław 29, 86–87, 90, 95, 100, 108, 179, 181, 195, 197, 270–271, 293

Gontarczyk Piotr 10, 65, 90, 180, 183, 186–187, 370–371

Gorbaczow Michaił 144, 264

Gorbaczow Raisa 144

Gosiewski Przemysław 407

Gościmski January 241–242

Gottesman Gustaw 119, 364–365

Gowin Jarosław 81, 155, 190

Góralska Helena 44

Górniak Edyta 331

Górniak Zbigniew 374

Górnicki Wiesław 119, 147, 164–166

Górska Barbara 295

Górska-Hejke Katarzyna 411

Graboś Witold 326

Grabowski Lothar 379–380

Grajewski Andrzej 194, 211

Granas Romana 86–87, 103, 186

Grauso Nicola 77, 219, 235, 237–239

Griswold Eleonora 88

Grochola Wiesława 117, 182

Grochulski Andrzej 82

Grocki Michał 185

Gronkiewicz-Waltz Hanna 281

Groński Ryszard Marek 165–166

Gross Jan Tomasz 44

Grotowski T. 376

Gruber Józef 27–28

Gruber Katarzyna 27–28

Gruber Tadeusz 28

Gruber Wanda zob. Rapaczyńska Wanda

Grudzińska Irena 28, 44

Gruszczyk Stefan 403

Grycan Zbigniew 241, 243, 267

Grzesiak Adam 182

Grzędzielewski Władysław 180

Grzywaczewski Maciej 334

Gudzowaty Aleksander 325–326, 371

Guevara Ernesto Che 177

Gugała Jarosław 357, 361, 363, 365–366, 374

Gurba Eugeniusz 245

Guz Leon 14, 16

Gwiazda Andrzej 56, 61–62, 65

H

Hajdarowicz Grzegorz 103, 221

Halber Adam 312, 370

Halber Małgorzata 312

Hall Aleksander 208

Halmin Janina 44

Harper 119

Hartwig Julia 88

Heba Bogusław 226

Hemar Marian 177

Herbert Zbigniew 48

Herer Wiktor 97, 182

Herling-Grudziński Gustaw 301

Hersant Robert 221

Hitler Adolf 42, 310

Holland Agnieszka 187, 300

Holland Henryk 187

Holsztyński Wiktor 44

Holzer Jerzy 80

Hołda Zbigniew 161

Hołyst Brunon 161

Honkisz K. 151

Horowitz Lea zob. Skulska Wilhelmina

Howzan Artur 219

Hubner Elżbieta 44

Huszcza Jan 199

Huszcza Wiesław 199–200, 203, 210, 224

Huszcza Zbigniew 199

Huszcza Zygmunt 199

I

Ibisz Krzysztof 312, 402

Ickowicz Eleonora 44

Ilecki R. 51

Iłowiecki Maciej 261

Indulski Grzegorz 78

Iwaniuk A. 157

Iwaszkiewicz Jerzy 320, 325

J

Jabłońska Halina 129

Jagiełło Jarosław 375

Jakimczyk Jarosław 78, 192

Jakubas Zbigniew 219–220

Jakubowska Aleksandra 249, 259, 299, 313, 321, 355, 358, 360, 369, 371–373

Jan Paweł II 121, 133–134, 169, 188, 263, 339, 361, 384

Janicki Mariusz 143

Jankowska-Cieślak Jadwiga 335

Jaranowski Michał 122, 187

Jaroszewicz Piotr 291

Jaruzelski Wojciech 17, 37–38, 40, 48–49, 56–57, 64, 74–75, 121, 143, 147–148, 153–154, 165, 178, 269, 295, 300–301, 317, 344, 351, 384

Jasienica Paweł 102

Jasik Henryk 17–18, 163

Jasińska-Kania Aleksandra 183

Jaskiernia Jerzy 200

Jastrzębski Dominik 233

Jastrzębski Tadeusz 241

Jaworowicz Lech 241

Jegier Stanisław 241

Jeneralski Bogusław 363

Jeneralski Sławomir 363

Jesionowski Jerzy 272, 291

Jethon Magdalena 289–290

Jeżewska Marta 370

Jędrychowski Stefan 22, 102, 195

Jędrzejewski Wojciech 201

Jones Frank 120

Jourge Paulo 113

Jurek Marek 212–213

Jurkowska Wanda 44

K

Kabaciński Stanisław 127, 138

Kaczmarek Robert 148

Kaczmarek Tadeusz 45

Kaczmarski Jacek 84, 107

Kaczyńska Marta 405, 411

Kaczyński Jarosław 23–24, 45, 54, 82, 167–168, 226, 249, 259, 267, 320–321, 334, 339–340, 342, 375, 405, 407–408, 412

Kaczyński Lech 18, 43, 54, 167–168, 249, 259, 321, 334

Kalabiński Jacek 120

Kałużyński Zygmunt 87–90, 119–120, 144, 180

Kamiński Łukasz 192, 412

Kamiński Mariusz 41, 156

Kania Dorota 46–47, 79–80, 104, 183, 189–190, 225–226, 264–265, 268, 292, 371–372, 410–411

Kapuściński Ryszard 99, 110–113, 184

Karczewski Lewin 101

Karnowski Jacek 319

Kasman Leon 87, 108, 181, 196

Kasprów Rafał 167, 267–268

Kaszkur W. 49

Kawalerowicz Jerzy 335

Kedaj Aleksandra 340–341

Kedaj Waldemar 340–341, 371

Kern Andrzej 212

Kewres Karol 91, 180

Kędzierska Dobrochna 122

Kipa Emil 101

Kisiel Stefan 299, 340, 365

Kiszczak Czesław 48–49, 55–56, 64, 66–68, 75, 78–79, 115, 121, 143, 167, 200, 279, 286, 300, 384

Kleer Jerzy 107

Klein Alfred 194, 211

Klich Bogdan 403

Klimas Zbigniew 286

Klinke Łukasz 191

Kliszko Zenon 195

Kłosiński Jerzy 82

Kobuszewski Jan 332

Kocięba-Żabski Paweł 77

Kociniak Marian 273

Koestler Arthur 88

Kofman Włodzimierz 45

Koj Ewa 265

Kolarska-Bobińska Lena 161, 342

Kole Ryszard 44

Kolenda Zygmunt 403

Kolenda-Zaleska Katarzyna 403–405, 411

Kołakowski Leszek 119, 301–302,

Komar Michał 36, 118–119, 145–148, 189, 365

Komar Wacław 36, 118, 145–146, 185–186, 393

Komornicki Krzysztof 266

Komorowska Anna 405

Komorowski Bronisław 30, 35, 46, 84, 163, 281, 289–290, 310, 326, 357, 360, 368, 374, 408–409

Komorowski W. 44

Konarska Agata 351

Konarski Włodzimierz 351

Konarzewska Wanda 307

Kondratowicz Tadeusz 311

Konieczny Jerzy 233, 237, 242

Kosierkiewicz Mirosław 176

Kosiński Janusz 320

Kosmala Paweł 386–387

Kossak Wojciech 328

Kossoj Dawid 147–148

Kossoj Mendel zob. Komar Wacław

Kowalczyk Alicja 260

Kowalczyk Stanisław 380

Kowalczyk Tadeusz 237, 260

Kowalski Aleksander 196

Kowalski Paweł 375

Kozera Andrzej 339

Koziełł-Poklewski Krzysztof 194, 211

Kozłowski Adam 242

Kozłowski Krzysztof 54, 75, 163

Kozłowski Piotr 288

Kozubal Maria 393

Koźniewski Kazimierz 87, 90, 122, 179–180

Kracik Stanisław 403

Krakus ppłk 191

Krall Hanna 57, 111, 118

Kraskowski Leszek 267

Krasnowska Violetta 267

Krasowski Robert 81

Krasucki Witold 167

Kraśko Piotr 312, 330, 402

Kraśko Tadeusz 329–330, 402

Kraśko Wincenty 329, 365, 402

Krogulec Jerzy 242

Kroll Bogdan 80

Kron Ryszard 127

Król Amadeusz 214

Król Marcin 147

Król Marek 174, 214–216, 226

Król Paulina 214

Król Wacław 66

Królik Zbigniew 389

Królikowski Andrzej 297, 299, 369

Kruczek Adam 185

Kruczkowska Maria 30

Kruczkowski Leon 87

Kruczkowski Zdzisław Andrzej 30, 46

Kruszona Lech 214–215

Kryże Andrzej 266

Krzaklewski Marian 260, 347–348

Krzemień Edward 30

Krzemień Ignacy 30–32

Krzemień Leszek 97, 182

Krzemińska Anna 116

Krzemiński Adam 116–117, 122, 186

Krzemiński Stanisław 116

Krzyszycha Krzysztof 250

Krzywonos Henryka 405

Kuber Joanna 44

Kublik Agnieszka 18, 40–42, 47, 48, 78, 268, 325

Kublik Andrzej 325–326

Kuczyńska Teresa 82

Kuczyński Waldemar 43, 47, 211

Kudrycka Barbara 84

Kudybiński por. 116

Kukliński Ryszard 273

Kuleta Marian 70–71

Kuncewicz Maria 302

Kuncewicz Jerzy 302

Kupiecki Dariusz 72

Kurczab-Redlich Krystyna 301–307, 370

Kurnik Roman 354

Kuroń Jacek 49, 53–55, 61, 65–67, 70, 73, 79, 302, 334

Kurowski Stefan 102

Kurski Jacek 75, 269, 290, 311, 369

Kurtyka Janusz 13, 18, 191, 244

Kutschera Franz 341

Kutz Kazimierz 335

Kwaśniewska Jolanta 13, 15, 201, 335

Kwaśniewski Aleksander 13, 15, 17, 75, 84, 143–144, 163, 167, 170, 200–201, 203, 220, 222, 250,259, 262, 269–270, 314–318, 327–328, 334–335, 345, 347, 362, 366, 368

Kwiatkowska-Lass Barbara 245

Kwiatkowski Andrzej 347

Kwiatkowski Paweł 366, 374

Kwiatkowski Robert 40, 312, 317–321, 326, 334, 346–347, 363, 370

Kwiatkowski Stanisław 40, 317

L

Labuda Grażyna 49

Labuda Grzegorz 49

Lampe Alfred 393

Lange Oskar 29, 87, 179

Laskus T. 140

Latkowski Sylwester 167–168

Legowicz Jan 288

Legowicz Wiktor 286, 288

Lenin Włodzimierz 70, 155, 293

Lepper Andrzej 372, 399

Lesiak Jan 53–55, 66, 78, 259

Leski Krzysztof 78, 83, 323

Lesz Aleksander 368

Leszek D. ps. „Wańka” 315

Lewandowski Janusz 211

Lewińska Pelagia 98–99, 182

Libera Bogdan 163

Lichocka Joanna 324

Lidkiewicz Stanisław 95, 182

Ligarski Sebastian 291, 371–372, 412

Lipińska Olga 293, 325, 328, 331–335, 371

Lipowski T. 140

Lipski Jan Józef 67

Lis Hanna 335, 340–343, 372

Lis Tomasz 106, 184, 281, 294–295, 335–336, 338–340, 342, 357, 371, 404–405, 411

Lis Włodzimierz 337, 339

Lisiecki Z. 158

Lisiewicz Piotr 183, 370, 411

Lisowski Michał 133

Lityński Jan 22, 28, 44–45, 66–68, 73, 79, 213

Ludwiczak Jan 245

Lutowicz Jadwiga 108

Ł

Łazarewicz Cezary 290

Łazarkiewicz Magdalena 187,

Łazarkiewicz Piotr 316–317

Łęski Jacek 167, 267–268, 313–314

Łomicka Dorota 370

Łopieńska Barbara 357

Łopuszański Jan 208

Łuczywo Helena 8, 24–25, 27, 92

Łukasiak Amelia 313

Łukasiewicz Maciej 46, 160, 190

Łukaszewicz Bogdan 212

Łukaszewicz Jerzy 118

Łysenko Trofim 21

Łysiak Waldemar 80, 185

M

Macedoński Adam 72–73, 80

Machała Tomasz 405, 411

Machnicki Wiesław 351

Maciążek Marta 266

Macierewicz Antoni 13, 30, 49, 62, 72, 75, 82, 162–163, 252, 294

Maj Andrzej 70

Majchrowski Krzysztof 74, 80

Majchrzak Grzegorz 291, 371–372, 412

Majchrzak Krzysztof 384, 410

Majdak Władysław 149

Majkowski Andrzej 15, 228, 232, 250, 265

Makarenko Vadim 410

Makowski Aleksander 20, 163, 240–242, 247

Makowski Czesław 20

Maksymiuk Janusz 398–399, 411

Malejczyk Konstanty 229, 345–346, 398–399

Maleszka Lesław 37–38, 46, 403–404

Małcużyński Karol junior 363–364, 366

Małcużyński Karol senior 339, 364–365, 374

Małcużyński Witold 365

Mandalian Andrzej 14, 16

Mann Wojciech 272

Marchais Georges 129

Mariesjew Aleksiej 148

Markiewicz Marek 227, 233–234, 238, 261, 264–266, 268

Markiewicz Wojciech 191

Markuszewski Jerzy 316

Marosz Maciej 183, 188–190, 225, 265, 267, 370–373, 411

Marquard Jörg 218, 220–221

Marszałek Anna 267

Maślankiewicz Jerzy 228, 232, 264

Matejewski 187

Matuszewski Stefan 195

Maziarski Jacek 118–119

Maziarski Wojciech 185

Maziuk Tadeusz 223

Mazowiecki Tadeusz 43, 61–62, 75, 202–203, 205, 207–208, 210–212, 218, 252, 295, 300, 306, 404

Mazur Edward 354

Mazur Franciszek 195

Mazurek Robert 47, 289–290, 292

Medgyessy Péter 172

Melchior Krzysztof 44

Meller Adam 409

Meller Marcin 409

Meller Stefan 409

Mencwel Andrzej 65

Merkel Jacek 241–243

Miazek Ryszard 314–317, 347

Michalak Zenon 201, 225

Michalkiewicz Stanisław 130

Michalski Cezary 45, 81

Michalski Krzysztof 161

Michniewicz Beata 89, 281, 290

Michniewicz Robert 281

Michniewicz Romuald 89, 281–283

Michnik Adam 8, 13, 17–18, 20, 22–25, 28, 33, 36–37, 39–40, 42–43, 45, 47, 48–49, 53, 55–56, 61–78, 78–83, 114, 119, 130, 156, 176, 209, 228, 264, 265, 269–270, 299, 321, 325–326, 336, 371

Michnik Helena 20, 25

Michnik Stefan 44–45

Miecugow Brunon 284–285, 292

Miecugow Grzegorz 284–285, 290, 324–325, 357, 361, 404, 406–407, 412

Miedwiediew Dmitrij 339

Mielczarek Tomasz 226

Mietkowski Jan 270–272, 291

Mietkowski Mieczysław 19

Mikluszka Beata 323

Mikołajczyk Edward 230–231, 344, 380, 383, 410

Mikołajczyk Stanisław 179

Mikuśkiewicz Marek 242

Milczanowski Andrzej 17, 43, 163, 233

Milewicz Ewa 24, 45, 65

Miller Leszek 155, 182, 201, 204, 259, 263–264, 321, 335

Miłosz Czesław 22, 88

Minc Hilary 180

Mindszenty József 364, 374

Minkiewicz Teresa 365

Minkiewicz Władysław 365

Miodowicz Konstanty 53, 234

Mizerski Sławomir 171, 189, 191

Moczar Mieczysław 36, 146, 357

Moczarski Kazimierz 393

Modlinger Jerzy 353, 373

Modlinger Jerzy Bernard 352–353, 373

Mojkowska Krystyna 128

Mojkowska Małgorzata 128–129

Mojkowski Jacek 116, 128–129, 187

Mojkowski Stanisław 128–129

Molesta Jacek 224–225

Mołdawa Tadeusz 291

Mołojec Bolesław 91

Mołotow Wiaczesław 94, 179

Morawski Kazimierz 241–243

Mordka Mozes zob. Morozowski Mieczysław

Morozowska Krystyna 398

Morozowski Andrzej 390–391, 398

Morozowski Mieczysław 375, 391–398, 411

Mosz Tadeusz Andrzej 368–369, 374

Mroziewicz Krzysztof 176–177, 192

Murawski Jarosław 265

Musiał Filip 41

N

Naimski Piotr 72

Naja Władysław 262

Najar Sergiusz 368, 374

Najdus Walentyna 49–50

Najsztub Piotr 45, 336

Nałęcz Halina 320

Nałęcz Tomasz 259

Napiórkowski Jerzy 236, 267

Natorf Włodzimierz 203–204, 225

Nawrocki 376

Nazarewicz Ryszard 362–363

Nazarewicz-Sosińska Katarzyna 362

Niedźwiecki Marek 286–287

Niemczycki Piotr 321

Niemczycki Zbigniew 231, 265

Nierychło Andrzej 250, 268

Niesiołowski Stefan 212

Niklińska Maria 312, 351

Nikolski Lech 321

Nimen-Skalska Zofia 33, 35

Nizieński Bogusław 76

Nowacki Paweł 313

Nowak Andrzej 81, 155, 190

Nowikowa Lija 35

Nowińska Ewa 165

Nowotko Marceli 91, 115

Nurowski Piotr 228–230, 232, 237, 249–250, 260, 265

O

Ochab Anna 181

Ochab Edward 92, 180–181

Okrent Oskar 36

Okrent Regina 35–36

Olawiński Zygmunt 229–230

Olechowski Andrzej 170, 314

Olejnik Monika 18, 48, 75, 78, 269, 276–277, 279, 281, 290, 291, 295, 357–358, 369, 390

Olejnik Tadeusz 80, 276–280, 390

Oleksy Józef 43, 94, 170, 182, 191, 317, 322–323, 327, 335

Oleksy Maria 322

Oleksy Michał 322

Olszański Michał 174, 288

Olszański Tadeusz 172, 174, 191, 288

Olszewski Jacek 320

Olszewski Jan 13, 33, 39, 46, 75–76, 137, 213, 310, 312–313, 335, 360, 369, 398

Onyszkiewicz Janusz 302

Onyszkiewicz Wojciech 72

Orbán Viktor 172

Ordon T. 126

Ordyński Jan 266, 327

Orechwa Nikołaj (vel Mikołaj Kłyszko vel Mikołaj Malinowski) 19

Orleański Marek 45

Orłowski Witold 368, 374

Orwell George 88

Orzeł Romuald 324

Osiecka Agnieszka 364

Osińska Zofia 281, 284

Osiński Bogdan 212

Osóbka-Morawski Edward 195

Ostrowska Jolanta 132

Ostrowski Marek 131–136, 187–188

Ostrowski Rafał 187

Owsiak Jerzy 307–308, 310

Owsiak Maria 308–309

Owsiak Zbigniew 307–309

Ozdowski Jerzy 380

Ozminkowski Violetta 412

P

Pacewicz Piotr 47

Pach Eugeniusz 344

Paczyński Zdzisław 137

Palikot Janusz 13, 17, 40, 98

Paliwoda Paweł 323

Pałka Piotr 372

Pałubicki Janusz 174

Papała Marek 161, 354

Papierkowski Andrzej 359

Papierz Andrzej 313

Paradowska Janina 94, 155–158, 160–163, 169, 190–191, 307, 325

Passent Daniel 8, 90, 99, 103–109, 117, 119–120, 122, 127, 175–176, 183–184, 186, 192, 325, 365

Pastusiak Longin 181

Paszyński Aleksander 107

Pawlak Waldemar 234, 237, 314, 316

Perczyński Aleksander 344

Pereta Witold 366–367

Perl Feliks 45

Perl Ryszard 22, 45

Petrusewicz Kazimierz 21–22

Petrusewicz Marta 20–22

Pękala Leszek 166

Piasecki Bohdan 359

Piasecki Bolesław 359

Pieniak Stanisław 360

Piesiewicz Krzysztof 316

Pietkiewicz Barbara 121–122, 187

Pietrusiński Wojciech 203

Pillardy Roman 297, 369

Piłka Marian 73

Pineiro Janusz Heathcliff 167

Pionier ks. 134

Piotrowski Andrzej Wiktor 332–333, 371

Piotrowski Grzegorz 166

Piotrowski Mirosław 186

Pitus Wiktor 199, 224

Płatek Zenon 281, 383

Płużański Tadeusz M. 44, 185

Pochanke Justyna 312, 375, 402–403, 411

Pochanke Renata 402–403

Pociej Aleksander August 14, 16, 241–242, 267

Pociej Władysław August 16, 267

Podemski Stanisław 122, 161, 169, 191, 193, 207, 225

Podgórski Jacek 249, 259

Podkowiński Marian 119

Pokora Wojciech 332

Polaczek-Bigaj Marta 225

Polak Zygmunt 57, 60

Polewoj Borys 148, 189

Poławski Zbigniew 245

Pomianowski Jerzy 301–302

Popiel Barbara 44

Popiełuszko Jerzy 122, 145, 166, 281, 300, 302

Poprzeczko Dobrosław 129

Poprzeczko Jacek 128–131

Pospieszalski Jan 322

Powojewski Zbigniew 90

Poznańska Krystyna 29

Praśniewski Leonard 241, 243

Prawin Anna 103, 119

Prawin Jakub 103–104, 119, 183

Prekurat Władysław 89

Protasiuk Arkadiusz 42, 47

Prząda Sławomir 345–346, 372

Przedpełski Andrzej 247

Przenicki Krzysztof 45

Przewoźnik Andrzej 129

Przywieczerski Dariusz 228, 236, 243, 249, 266

Putrament Jerzy 22, 86, 102, 107, 177–178

Pyjas Stanisław 132

Pytlakowska Krystyna 116

Pytlakowski Jerzy 168

Pytlakowski Piotr 116, 166–170, 191

R

Rabinowicz Włodzimierz 44

Raczek Tomasz 89

Raczkowski Marek 164, 191

Radgowski Michał 87, 91–92, 96, 99–101, 110, 116–117, 119, 178–182, 184, 186–187

Radkiewicz Stanisław 20

Radziszewska Iwona 353

Radziszewski Piotr 353, 372

Rapaczyńska Wanda 27–28, 45, 264, 321

Rakowski Mieczysław Franciszek 85, 87, 91–94, 96, 100, 106–108, 117, 127, 142–145, 165, 178, 181–182, 203, 233, 241, 297, 355, 384

Rayzacher Andrzej 132, 147

Rayzacher Maciej 147

Rąbalski A. 130

Rechowicz Marian 359

Redlich Jerzy 301

Reich-Ranicki Marcel 115, 185–186

Reiff Ryszard 186

Resich Krzysztof 311

Resich Zbigniew 311, 370

Resich-Modlińska Alicja 311–312

Reszczyński Wojciech 285, 354

Richardson Monika 330, 345

Rodowicz Jan „Anoda” 97

Rogowski Piotr 62, 77

Rogowski Sławomir 326

Rokita Jan Maria 155, 190

Rokoszewski Kazimierz 118

Rolicki Janusz 329

Romaszewska Agnieszka 130

Romaszewska Zofia 39, 46

Romaszewski Zbigniew 72

Romiszewska Beata 188

Romkowski Roman 19

Rosiak Marek 375

Rostowski Jan Vincent 266, 369, 374

Rotfeld Adam Daniel 15

Różański Józef 223

Różycki Andrzej 161

Rusin Kinga 312

Rusko Andrzej 232

Rutkiewicz Andrzej 44

Rutkiewicz Maria 90–91

Rybczyńska-Holland Irena 127–128, 187

Rybicki Andrzej 389, 411

Ryciak Igor 185

Rykowski Zbysław 122, 143

Rymarz Ferdynand 129

Rymkiewicz Jarosław Marek 82

Rywin Lew 76, 155–156, 228, 259, 263–264, 265, 321

Rzepliński Andrzej 161

S

Sachs Jeffrey 203

Sadliński Andrzej 286

Sakiewicz Tomasz 81, 324, 399

Sałański Krzysztof 302

Samet Leon 44

Samet Zofia 44

Samsonowicz Henryk 75

Sarewicz Zdzisław 187, 302, 306

Sartre Jean-Paul 71–72

Sasin Jacek 353

Sasin Józef 354

Sawicka Beata 14, 190

Sawicki Karol 297, 344

Savimbi Jonas 185

Schaff Adam 86, 95, 178, 182

Schetyna Grzegorz 84, 289

Schnepf Ryszard 343

Sebastian Tim 364

Sekielski Tomasz 398

Sellin Jarosław 260, 346

Semka Piotr 41, 75, 130, 269, 290–291, 310, 312–314, 369

Serafin Władysław 399

Seremet Andrzej 373

Sfard Leon 44

Sianecki Bolesław 285, 292, 406, 412

Sianecki Tomasz 285, 406

Sibilski Ryszard 387–388

Sibilski Wawrzyniec 388–389

Sibilski Władysław 387

Siedzikówna Danuta „Inka” 323

Siemiątkowski Zbigniew 54, 163, 267, 314

Siemoniak Tomasz 315

Sienkiewicz Krystyna 332

Sierocki Marek 286

Sikora Ireneusz 57–58

Sikorski Radosław 33, 144, 343

Silbiger Rachela 181

Siwek Sławomir 226

Siwiec Marek 199–200, 210, 220, 222, 225

Skalski Ernest 33–35, 46–47, 113, 185

Skłodowski Tomasz 322

Skorus Jacek 318

Skowroński Krzysztof 288–289, 307, 327

Skowroński Rudolf 240–241, 243, 267

Skórzyński Piotr 76, 78, 83

Skulska Wilhelmina 30, 301

Słabicki Jerzy 297, 299

Słonimski Antoni 106

Smolar Aleksander 49–50

Smolar Eugeniusz 49–53

Smolar Hersz zob. Smolar Grzegorz

Smolar Grzegorz 49–50

Smoleń Robert 161

Snopkiewicz Jacek 318, 331, 355–361, 369, 371–373

Sobala Jacek 288–289

Sobczyk Genowefa 145

Sobczyński Z. 112

Socha Jan 127

Sojak Radosław 372

Sokorski Włodzimierz 270–271, 291

Solorz Zygmunt 77, 227–230, 232–237, 239–240, 244–247, 250, 259–264, 265–266, 268, 336, 342, 346, 372

Solska-Czerska Joanna 128, 131, 156, 171–172, 191

Sołowow Michał 220

Sowa Kazimierz 408–409, 412

Sowa Marek 408

Sroczyński Grzegorz 371

Sroka Tadeusz 126

Stalin Józef 47, 87, 179, 364

Stampf’l Stanisław 270, 341

Stanescu Bożena Marta 241

Staniewski Edward 73

Staniszkis Jadwiga 148

Stankiewicz Ewa 38

Starewicz Artur 29, 90, 108, 180

Stasiński Maciej 38–39, 46

Staszewski Stefan 43, 47, 92, 181, 365

Stauffenberg Claus von 115

Stefanek Krzysztof 193, 207

Stefanowicz Janusz 134

Stępień Marian 160

Stępień Tadeusz 158–159, 190

Stolzman Maria 226

Stomma Ludwik 164

Stomma Stanisław 164

Strasser Danuta 44

Straszewski Konrad 383

Streja Stanisław 329

Stremecka Marta 190

Strzemiecki Roman 134

Strzyczkowski Kazimierz 194, 211–212, 225–226

Subotić Małgorzata 369, 371

Subotić Milan 355, 373, 399–401, 403–404

Suchocka Hanna 16, 54, 137

Suesser Jean Robert 302

Sulik Bolesław 232

Syczewski Gwidon 361

Szaranowicz (Šaranović) Bosilijka 367

Szaranowicz (Šaranović) Radomir 367

Szaranowicz Włodzimierz 367

Szczepański Maciej 293–294

Szczepkowska Joanna 17–18

Szczypiorski Adam 114–115

Szczypiorski Adam, syn Andrzeja 115

Szczypiorski Andrzej 114–116, 185, 365

Szechter Ozjasz 20, 24–25

Szelepin Aleksander 93

Szeliga Zygmunt 99, 108, 118, 120–121

Szendzialarz Zygmunt „Łupaszka” 324

Szer Wacław 44

Szeremietiew Romuald 241

Szlachcic Franciszek 109

Szlajfer Henryk 130

Szmajdziński Jerzy 164, 199, 201

Szopski T. 124–125

Szostkiewicz Adam 169, 191

Szmul Web 393

Szperkowicz Jerzy 57–60, 79

Sztachelski Jerzy 22

Szumowski Maciej 194, 211–212

Szwagrzyk Krzysztof 45

Szymanek-Deresz Jolanta 252

Szymborska Wisława 75, 285

Szymczycha Dariusz 262

Ś

Śleszyńska Hanna 334

Śmietański Józef 99

Śnieg-Czaplewska Liliana 372

Śnieżko Stefan 226

Świetlik Elżbieta 44

Święchowicz Tadeusz 265, 267

Święcicki Marcin 202

Święcicki Mateusz 272

Święczkowski Bogdan 167

T

Tabkowski Sławomir 202, 205, 210

Taboryska Lena 44

Taboryski Michał (Mojżesz) 19–20

Targalski Jerzy 81, 292

Tarka Krzysztof 185

Taub Małgorzata 45

Temkin Barbara 181

Terentiew Nina 328–331, 371

Terentiew Robert 329

Terlecki Marian 249, 312, 344, 360

Tobiasz Leszek 15

Toeplitz Krzysztof Teodor 88, 136–137, 188

Tomporski Marek 351

Topałow Walery 201

Torańska Teresa 21, 45, 327–328, 330, 371

Trzeciak-Pietkiewicz Barbara 330, 345

Turkowski Krzysztof 260–261

Turowski Tomasz 15

Turski Andrzej 177, 274–275, 281, 286, 291, 344

Turski Marian 99, 101, 109–110, 122, 144, 184

Turski Ryszard 96

Tusk Donald 126, 148, 154–155, 194, 211–212, 223, 281, 289–290, 340–341, 369, 408

Tuszyńska Agata 189

Tych Feliks 180

Tyrmand Leopold 88–89, 180, 189

Tyszkiewicz Beata 241–243, 268

U

Ungier Marek 200, 220

Urban Jerzy 38, 46, 56–57, 61, 64, 75, 79, 99–100, 106–108, 143, 164–166, 182, 184, 193, 202, 215, 269–270, 295–297, 312, 329, 331, 344, 383–384, 410

Urbankowski Piotr 312

Urbański Andrzej 323–324, 336

W

Wachowski Mieczysław 235, 237, 366

Wajda Andrzej 178, 409

Walendziak Wiesław 260, 313

Walichnowski Tadeusz 383

Waligóra Grzegorz 80, 192

Waliszewska Joanna 83

Walter Bożena 312, 402

Walter Mariusz 8, 230, 279, 299, 312, 336, 344, 376–377, 380–381, 383–386, 390, 410

Wałęsa Lech 10, 62, 65–66, 74, 133, 144, 169, 227, 234–235, 238, 240, 279, 281, 294, 310, 334, 342, 347, 366

Wancer Jakub 312

Waniewicz Irena 127

Wasilewska Wanda 393

Wądołowski Mirosław 190

Weiss Klaudiusz 44

Wejchert Jan 376, 378–380, 385, 387, 410

Wełnicki Tomasz 261

Wencel Grażyna 242

Werblan Andrzej 87, 92, 96, 179

Węgrzyn Józef 343–345, 352–353

Wichrowski Robert 409, 412

Widacki Jan 161

Wieczorkiewicz Paweł 39, 47

Wielopolska Anna 235, 265–267

Wierzchołowski Grzegorz 191

Więckowski 376

Wilczek Mieczysław 202–205, 225

Wildstein Bronisław 11, 41, 148, 169, 171, 175, 191, 220, 323–325, 328

Wilhelmi Marek 320

Wilhelmi Roman 335

Wilker-Skalski Jerzy 33

Winawer Włodzimierz 37

Winiawski Leon 114

Winnicka Ewa 169, 191

Wiszniewicz Joanna 20, 45

Wiśniewska Elżbieta 242

Wiśniewski Andrzej 161

Wiśniewski Michał 331

Wiśniewski Sławomir 167

Władyka Wiesław 94–96, 128, 142–143, 169–170, 177, 180, 182, 188–189, 191

Wohl Paweł 44

Wojciechowski Janusz 375

Wojewódzki Jakub 184, 311, 331

Wojtulewicz Edward 376

Wolański Ryszard 291

Wolińska-Brus Helena 27

Wolski Marcin 273

Wołek Tomasz 219–220

Wołoszański Bogusław 319–320, 370

Woyciechowski Andrzej 84

Woźniak–Starak Anna 242

Wójcik Piotr 261

Wójcik Teresa 411

Wójcikiewicz Józef 161

Wóycicki Kazimierz 219

Wrona Marcin 313–314

Wroński Paweł 42

Wróbel Jan 104

Wróblewska Wanda 103

Wróblewski Andrzej 101–102, 183

Wróblewski Andrzej Krzysztof 99–102, 107, 182–183

Wróblewski Tomasz 103, 183

Wrzesińska Barbara 332

Wujec Henryk 35, 72

Wujec Ludmiła 35

Wybranowski Wojciech 192

Wyrzykowski Mirosław 386

Wysocka-Schnepf Dorota 343

Wyszkowski Krzysztof 223

Z

Zabawski Jan 19

Zacharski Marian 17–18, 43, 163, 314

Zachczyńska Paula 44

Zadora Jerzy 368

Zakrzewski Rafał 47

Zalewska Luiza 268, 341, 372

Zalewski Maciej 226

Załucki Andrzej 15

Zambrowski Antoni 179

Zambrowski Roman 87, 92, 108, 179, 195

Zambrowski Stefan 108

Zaorski Andrzej 273, 313

Zarębski Andrzej 232, 294

Zawadzki Aleksander 195

Zderkiewicz Lech 274

Zdrojewski Bogdan 84

Zechenter Anna 72, 80

Ziegler-Brodnicka Ewa 272, 291

Zieliński Jan 386

Zieliński Sławomir 285–286, 339, 346–347, 372

Ziembiński Wojciech 74

Ziemkiewicz Rafał Aleksander 77, 81, 323–324

Zimiński Jerzy Maciej 407–408, 412

Zimiński Wojciech 407

Zimowski Jerzy 162

Ziobro Zbigniew 167, 267, 321, 371

Zoll Andrzej 238

Zwiefka Agnieszka 362

Zwiefka Tadeusz 360–361, 373

Zwinogrodzka Wanda 323

Zybertowicz Andrzej 81, 346, 372

Zych Bronisław 51, 286

Zyms Wojciech 339

Ż

Żakowski Jacek 11, 148–155, 171, 189–190, 327, 336

Żelezik Jacek 238

Żemek Grzegorz 239, 241, 249, 266–267, 385

Żemek Izabela 241

Żemek Kamila Dorota 241

Żochowski Ryszard Jacek 360

Żółkiewski Stefan 86–87, 91, 96, 177, 182

Żółtaniecki Zbigniew 182

Żórawski Kazimierz 359–360

Żuławski Marek 320

Żwan Janusz 131

Żyłowski Zdzisław 252