Eseje o Bogu i śmierci

Krzysztof Michalski

Warszawa 2014

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Copyright: © 2014 Kalina Michalska, Julia Michalska

Redakcja: © 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden z fragmentów nie może zostać przedrukowany bez zgody wydawcy.

Opieka redakcyjna: dr Karolina Wigura

Konsultacja merytoryczna: prof. Marcin Król

Korekta: Elżbieta Lipińska, El-Kor

Projekt okładki i łamanie: Marek Wójcik

Zdjęcie na okładce:

Paweł Kula/PAP

Wiersz „Umarł Krzyś Michalski” © Adam Zagajewski

Esej „Cisza śmierci” pierwotnie opublikowany został w:

Luciana Frassati, Mój brat Pier Giorgio, Księgarnia św. Jacka 2008

ISBN: 978-83-63993-82-5

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

ul. Postępu 15C, IV piętro, 02-676 Warszawa

Dział sprzedaży:

kontakt@kurhauspublishing.com,

tel. +48 531 790 555

Przedmowa

prof. Marcin Król*

Filozof w obliczu Boga i śmierci

Krzysztof Michalski nie traktował filozofii ani jako dyscypliny akademickiej, ani jako okazji do nadużywania słów, najczęściej słów trudnych. Pisał – im później, tym bardziej jest to wyraźne – bardzo prosto; czasem zarzucano mu, że nadużywa potocznego języka. Wielu filozofów (jeżeli filozofowie w ogóle jeszcze istnieją) sądzi bowiem, że w języku, w metodach: fenomenologicznej, postmodernistycznej, tomistycznej, ich siła. Jednak siłą filozofii zawsze było i – miejmy nadzieję – będzie zadawanie prostych pytań, na które nie ma gotowych odpowiedzi, co wcale nas nie zniechęca do ich szukania. W tej książce Michalski zadaje pytania o sens śmierci i o to, co myślimy, kiedy mówimy „Bóg” lub „Jezus”.

Pytania te są tak ważne, ponieważ od odpowiedzi na nie zależy odpowiedź na wiele pytań kolejnych: o sens miłości, o drugiego człowieka czy też o przemijanie. Krzysztof Michalski rozumie tę hierarchię i rozumie, po co uprawiamy filozofię, tak bardzo w naszych czasach poniżaną i poniżającą samą siebie. Poniżaną, gdyż niemądrzy ludzie albo sądzą, że znają odpowiedzi na te pytania lub że nie ma dobrych odpowiedzi, bo to źle postawione pytania, albo po prostu tych pytań nie stawiają, ponieważ wydają im się zbędne. Naturalnie można przeżyć życie i nie zadać nigdy pytania o jego sens, ale co to za życie! Z całym szacunkiem dla baranów – życie barana.

Filozofia zaś poniża samą siebie, kiedy odstępuje od swojego powołania i zamiast wzorem Sokratesa, Nietzschego czy Kołakowskiego stawiać pytania, poprzestaje na akademickim obozie pracy, gdzie wszystko polega na obracaniu tymi samymi pojęciami, albo – co ważniejsze – odżegnuje się od wielkich pytań, opowiada o narracjach czy postmodernizmach, wieszcząc klęskę ludzkiego rozumu, którego ani nie szanuje, ani nie lekceważy, lecz jedynie oszukuje.

Pytanie Krzysztofa Michalskiego o sens śmierci jest więc dla niego podstawowe. Po śmierci Józefa Tischnera pisał: „Co teraz zrobimy bez Ciebie, Józku? Wiem, wiem, nauczyłem się od Ciebie, śmierć kogoś bliskiego to dodatkowe wyzwanie, dodatkowy obowiązek: ktoś, kogo już nie ma, nie ma już też własnego głosu, trzeba mówić za niego, także w jego imieniu”. Czy jednak rzeczywiście po śmierci już nie mówimy? Jeżeli mówimy w czyimś imieniu, to znaczy, że ten, kto umarł – mówi. A czy z nim rozmawiamy? Nie myślę o spodeczku i okrągłym stoliku oraz wywoływaniu duchów. Myślę o rzeczywistej rozmowie. Z jednej strony śmierć przerywa łańcuch zdarzeń, ale z drugiej strony: „Ciemność, z jaką konfrontuje nas perspektywa śmierci, nie musi być ciemnością nicości; jak gęsty i przez to ciemny las może być rezultatem gęstwiny głęboko ukrytych w moim życiu, nieznanych, możliwości; ukrytych tak głęboko, że tylko cień, jaki perspektywa śmierci rzuca na każdą moją chwilę, sygnalizuje, że tam gdzieś są”.

Rozmowa jest możliwa dzięki miłości do drugiego człowieka. On w ten sposób jest z nami zawsze. Oczywiście Michalski wielokrotnie zwraca uwagę na to, żeby nie banalizować słów. Drugi „jest” z nami nie tak, jak podobno ojciec Pio bywał w dwu miejscach jednocześnie, co Krzysztofa Michalskiego wyjątkowo – chyba słusznie – irytowało. Nie ma powodu natomiast, by obecność drugiego rozumieć inaczej niż obecność Boga. Przeciwnie, to Bóg „jest” w „bezwarunkowej, niezważającej na nic miłości, miłości także do złych, do niesprawiedliwych. Miłości poza dobrem i złem” – pisze Michalski, parafrazując Nietzschego. „Obecność Boga w naszym życiu to ukryty w nim wymóg miłości do innych ludzi – takiej jak miłość matki do dziecka, wszystko jedno, czy to bydlak, bandyta, kretyn czy Angelina Jolie”.

Rozmowa, której musi towarzyszyć miłość, nie jest naturalnie taką samą rozmową jak przy piwie. Zresztą, gdybyśmy rozmawiali tylko z żywymi, to byłoby strasznie jednostajnie. Rozmawiam, podobnie jak Krzysztof Michalski, z W.H. Audenem, którego w życiu nie spotkałem – tylko jego wiersze. Owa miłość nie obejmuje wszystkich ludzi, to nas między innymi różni od Boga. Żeby bezwarunkowo zaakceptować drugiego człowieka, musimy pojmować jego konkretność, czyli nie może to być miłość abstrakcyjna. Zresztą wiemy tylko tyle: miłość jest wtedy, kiedy jej doświadczamy. Michalski pisze: „Miłość jest związkiem dwóch osób: ojca i dziecka, Romea i Julii. Nie da się uogólnić, nie da się przełożyć na żadną instrukcję obsługi”.

Z tego zaś wynika, że zdaniem Michalskiego zbyt łatwo mówimy o miłości przezwyciężającej śmierć. Tak, przezwycięża, ale trzeba spełnić pewne warunki. Tak, przezwycięża, ale nie można tego rozumieć ani dosłownie, ani w przenośni, lecz filozoficznie – czyli, że koniec dzięki miłości nie jest po prostu końcem, że rozmowa trwa wiecznie. Jakie to są warunki według Krzysztofa Michalskiego?

Po pierwsze wolność. Michalski cytuje Jana Pawła II: „Religia to stosunek wolnego człowieka do Boga”. I komentuje: „Wolność jest powietrzem, bez którego religia się dusi, bez którego nie może żyć, wezwanie do miłosierdzia musi iść w parze z absolutnym respektem dla niezbywalnych praw osoby ludzkiej, z bezwzględnym uznaniem dla godności każdego człowieka z osobna”.

Po drugie wykorzystanie możliwości. Życie nasze to możliwość, ale możliwość musi być wykorzystana. Możliwość jest obecna w naszej cielesności, w cierpieniu i w śmierci. Bierność, skoro jest tyle możliwości, to bezwolne umieranie, ale wykorzystanie możliwości stwarza niespodziewane szanse. Ludzkie życie „w tej perspektywie to nieustanne napięcie między przemijaniem a nowym początkiem – między czasem (różnica między przeszłością a przyszłością) a wiecznością (ich jednością). Wysiłek wyzwolenia”.

Po trzecie warunkiem wyzwolenia od śmierci jest stosunek do innego człowieka. Krzysztof Michalski przywołuje wielokrotnie postać, obecność i teksty ks. Józefa Tischnera. Jego obecność rzeczywiście sprawiała, że każdy z nas inaczej patrzył na świat. Każdy żart, każda opowieść, każda poważna rozmowa były oparte na niezwykle silnej duchowej (bo nie emocjonalnej) życzliwości dla ludzi. I Michalski nie tylko to rozumiał, ale też umiał z obecności Tischnera korzystać. Cytuję: „To właśnie tu, pisze Tischner, w spotkaniu z innym człowiekiem, w jego nacechowanej nieskończoną biedą, wołającej o pomoc twarzy, jest miejsce Boga. Jeśli Bóg do nas mówi, jeśli coś nam nakazuje, to tylko przez to absolutne wezwanie, jakim jest dla mnie spotkanie innego człowieka. To tu – nie w pięknie czy celowości przyrody i nie w głębi własnej duszy, lecz w twarzy bliźniego – trzeba przede wszystkim szukać śladów Boga”. Tischner czasem bardzo nie lubił ludzi, konkretnych ludzi. Ciekawe, że nie lubił w nich tylko jednego, tego samego, co na przykład Jerzy Turowicz – a mianowicie głupoty. Jednak nie pozwalał mówić o nich źle, bo to przecież byli bliźni.

Idea, że miłość przezwycięża śmierć, to nie jest główne przesłanie tej książki. Warto jednak zwrócić uwagę na metodę filozoficzną Krzysztofa Michalskiego. W swych dojrzałych pracach odnosi się on do dorobku filozofii z niesłychanym szacunkiem. Polega to przede wszystkim na tym, że zastanawia się nad tym, co filozofowie mówili, a nie dlaczego, pod czyim wpływem, w jakich okolicznościach. Jakby stosował się do obserwacji Hannah Arendt, że nić tradycji została zerwana, ale dzięki temu możemy rozmawiać z filozofami jak z nam współczesnymi. Kiedy uczył i pisał o św. Pawle, św. Augustynie, Hobbesie, Kancie, Nietzschem, Heideggerze czy tak bliskim mu Gadamerze, rozważał to, co napisali, dosłownie i nie stosował systemu podejrzeń ani nie szukał w ich dziełach sprzeczności, lecz inspiracji czy po prostu prawdy. Prawdy ludzkiej, ale jednak prawdy. Uczyliśmy się obaj u Leszka Kołakowskiego i dlatego jego idea „horyzontu prawdy”, którą traktowaliśmy śmiertelnie poważnie, była zawsze Krzysztofowi Michalskiemu bliska.

Oto, jak pisał na temat poglądów Leszka Kołakowskiego, które trudno sklasyfikować, gdyż Kołakowski był raczej krytykiem i sceptykiem, ale – jak widać – nie zawsze. Michalski pisał o filozofii Kołakowskiego: „Absolut i wolność żyją ze sobą w nieustannym napięciu, w konflikcie, który nie da się uśmierzyć i który, myśli Kołakowski, konstytuuje ludzką kondycję. Gdy zdamy sobie z tego sprawę (a po to jest filozofia, żeby nam w tym pomóc, ba – tylko po to), zrozumiemy – tak streściłbym centralny motyw myśli Kołakowskiego – naszą kruchość: naszą ułomność i słabość, i naszą wrażliwość, delikatność. Inaczej mówiąc: zrozumiemy, że tylko skruszony, tylko jako godzien litości człowiek potrafi odróżnić dobro od zła, prawdę od fałszu, oddać sprawiedliwość godności innego człowieka”.

Wracamy zatem do kwestii związku miłości ze śmiercią i pytamy, co ostatecznie ma nam do powiedzenia Krzysztof Michalski, naprawdę filozof, a nie badacz filozofii. Miłość jest świadectwem, miłość, „gdy się dzieje”, czyni nieważnym „co było i co będzie”, jest świadectwem jedności. I na zakończenie myśl dramatyczna Krzysztofa Michalskiego, która ma przekonać przekonanych, bo z nieprzekonanymi nie warto rozmawiać: „Czy śmierć nie może być także takim świadectwem? Śmierć – nie jako to wydarzenie, co skończy moje życie: kiedyś, jak najpóźniej, lecz jako możliwość, ciemna, bo gęsta od możliwych znaczeń rysa w każdej przeżywanej przeze mnie chwili, owszem, przedmiot trwogi – ale i przedmiot nadziei”.

* MARCIN KRÓL (ur. 1944). Profesor nauk humanistycznych, socjolog oraz historyk idei nowożytności i XIX wieku. Wykłada na Uniwersytecie Warszawskim. Jest członkiem Rady Naukowej Katedry im. Erazma z Rotterdamu Instytutu Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Opublikował m.in. Historię myśli politycznej (2001), Filozofię polityczną (2008), Czego nas uczy Leszek Kołakowski (2010). Z Krzysztofem Michalskim, którego był wieloletnim przyjacielem, zainicjował Debaty Tischnerowskie na Uniwersytecie Warszawskim.