Od towarzyszy do kapitalistów

Jak przedsiębiorcy zmienili Polskę w najbardziej dynamiczną gospodarkę Europy

Jan Cieński

Przełożyły:

Małgorzata Halaba, Aleksandra Gietka-Ostrowska,

Joanna Józefowicz-Pacuła, Marta Urzędowska

Warszawa 2014

Dla Cecelii... z oczywistych powodów.

For Cecelia... for obvious reasons.

Tytuł oryginału:

From comrades to capitalists. How Poland’s entrepreneurs built Europe’s most dynamic economy

Copyright © 2014 by Jan Cieński

All rights reserved.

First published in Poland by Kurhaus Publishing, Warsaw. Published simultaneously in the USA.

Wydanie polskie:

© 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. spółka komandytowa Prawa do przekładu polskiego:

© 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. spółka komandytowa

Żaden z fragmentów książki nie może być przedrukowany bez zgody wydawcy.

Przekład:

Małgorzata Halaba (1,2,5), Aleksandra Gietka-Ostrowska (3,4,6),

Joanna Józefowicz-Pacuła (7,8,9), Marta Urzędowska (10,11,12)

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kozłowska

Opieka redakcyjna: Zespół Kurhaus

Korekta: Jolanta Tyczyńska

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Skład i łamanie: Marek Wójcik

ISBN: 978-83-63993-51-1

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. komandytowa

ul. Postępu 15C, 02-676 Warszawa

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. +48 22 325 34 71

Słowo wstępne

Czas na globalną solidarność

Lech Wałęsa

Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej (1990‒1995)

25 lat temu postawiliśmy kolejny, ważny krok na polskiej drodze do wolności i demokracji, która trwała lata i przebiegała etapami. W 1989 roku nie brakowało entuzjazmu, radości i dumy z naszego wielkiego pokojowego zwycięstwa. W tle tliły się jednak obawy o najbliższą i dalszą przyszłość, wzmacniane niepewnością polityczną, problemami zniszczonej gospodarki i rozchwianego społeczeństwa. Po chwilach wzlotów i wygranych bitew musieliśmy uświadomić sobie, jak długa i trudna droga jeszcze przed nami do pełnego zwycięstwa, do budowy kraju, o którym marzyliśmy w trakcie strajku w sierpniu 1980 roku, w nocy stanu wojennego, w podziemiu i podczas trudnych negocjacji. Codzienna mozolna praca jest przecież trudniejsza i mniej wdzięczna niż finezyjne i romantyczne dziejowe zwroty akcji oraz przełomowe zdarzenia zmieniające bieg historii. Braliśmy przecież odpowiedzialność za kraj w bardzo trudnej sytuacji. Wymagał nie tylko remontu, ale systemowej gruntownej przebudowy – od zmiany myślenia, sposobów działania aż po tworzenie nowych programów i struktur. A pamiętajmy, że w 1989 roku nic nie było przesądzone. Widziałem zmęczenie i niepewność ludzi w związku z wprowadzanymi reformami rządu świętej pamięci Tadeusza Mazowieckiego, który dzielnie i z determinacją zmieniał Polskę na lepsze. Niezadowolenie społeczne komuniści polscy i sowieccy mogli z łatwością wykorzystać i zawrócić Polskę z drogi przemian. Potrzeba było wiele odwagi i rozwagi. Dlatego dziś Polakom należą się podziękowania za to, że wytrwali, że nie ulegli populizmowi i demagogii. Dziś Polska wygląda zupełnie inaczej. Jestem dumny z tego, czego dokonaliśmy, choć nie możemy zapominać o wielu obszarach życia społecznego wymagających poprawy i kolejnych zmian. Nasz kraj wygląda znacznie lepiej niż 25 lat temu. Potrzeba jednak jeszcze wiele pracy, odpowiedzialności i mądrości. I wzajemnej solidarności.

Po burzliwym okresie transformacji i intensywnych zmian ustrojowych i gospodarczych nadszedł więc czas na spokojny systematyczny rozwój, na codzienny wysiłek każdego z nas na rzecz poprawiania każdego skrawka naszej rzeczywistości oraz tworzenia większych szans dla następnych pokoleń. Ważna w tym rola nie tylko przedsiębiorców, ale i rządzących, związków zawodowych i każdego obywatela, aby niedoskonałości poprawiać, aby w każdym zakładzie i w każdej wspólnocie widzieć swoje miejsce i wspólnie je zmieniać. Pamiętajmy, że ta wywalczona wolność nie jest nam dana raz na zawsze. Musimy ją ciągle umacniać i rozwijać. Co jednak szczególnie ważne, konieczne jest budowanie szerokiej międzynarodowej współpracy ze sprawdzonymi i nowymi partnerami. Świat globalny wymaga globalnej współpracy. I globalnej solidarności!

Po 25 latach od wielkich przemian patrzmy więc z dumą i satysfakcją na wspólne osiągnięcia, jakie doprowadziły do cywilizacyjnego skoku. Z determinacją i nadzieją wypatrujmy dnia jutrzejszego – wierzę głęboko, że on także należy do nas i już dziś jest w naszych rękach!

Przedmowa do wydania polskiego

Igor Chalupec*

W roku 2014 obchodziliśmy 25-lecie przemian politycznych, społecznych i gospodarczych w Polsce. Na zakończenie tego jubileuszowego roku Kurhaus Publishing oddaje w ręce Czytelników niezwykle interesującą kronikę polskiej transformacji gospodarczej autorstwa wieloletniego korespondenta Financial Timesa w Polsce Jana Cieńskiego. Wbrew pierwszemu skojarzeniu Od towarzyszy do kapitalistów nie jest historią uwłaszczenia nomenklatury po 1989 roku. To opowieść o polskich przedsiębiorcach, którzy podjęli ryzyko pracy na swoim i posłuchali rady prezydenta Lecha Wałęsy (należą mu się podziękowania za napisanie przesłania otwierającego niniejszą książkę), który powiedział Polakom, że nie chodzi o to, aby rozdać ludziom ryby, ale wędki.

Od towarzyszy do kapitalistów to zatem książka o „wędkarzach”, ludziach, którzy postanowili nie czekać na dar losu lub jałmużnę od państwa i którzy nie chcieli przeczekać życia na etacie. Większość zaczynała od zera (czyli od głowy!), a niektórzy od pierwszego darowanego lub pożyczonego miliona. Zbudowali potężne firmy, współtworząc jednocześnie polski kapitalizm. Terapia szokowa Leszka Balcerowicza nie wywołała u nich nostalgii za minionymi czasami i życiem na zasadzie „czy się stoi, czy się leży – pięć tysięcy się należy”. Otwarcie gospodarki i jej liberalizacja uwolniły przestrzeń dla rozwoju i stworzyły możliwość osiągnięcia sukcesu.

Jan Cieński nie zanudza Czytelnika liczbami i danymi statystycznymi. Napisał książkę kolorową: pełną historii z życia i o życiu, z barwnymi opisami perypetii raczkującego polskiego kapitalizmu, prezentującą różne ludzkie losy, motywacje i wyzwania towarzyszące budowaniu własnych firm. To też cenna wartość Od towarzyszy do kapitalistów. To kronika polskich przemian, okoliczności, w jakich przyszło działać pionierom polskiego kapitalizmu. To miniony już świat bez nowoczesnych banków, z raczkującą giełdą i rynkiem walutowym, wizami, cłami, wysoki podatkami i urzędami nieprzygotowanymi do odgrywania roli usługodawcy wobec osób prowadzących działalność gospodarczą. To Polska państwowych monopoli, ze słabą infrastrukturą drogową i telekomunikacyjną. To wreszcie kraj zmagający się nie tylko z niewydolnością, ale i korupcją wśród kadry urzędniczej, czego dowodzą m.in. losy Romana Kluski i firmy JTT. Ale to również Polska nieograniczonych możliwości, o czym przekonują tacy bohaterowie Od towarzyszy… jak Inglot, Mazgaj, bracia Krzanowscy, Olszewscy czy Brzoska. Książka Jana Cieńskiego opisuje ich sukcesy i porażki i stanowi tym samym praktyczny podręcznik kapitalizmu. To przydatna lektura dla wszystkich, którzy myślą o własnym biznesie i chcieliby zostać nowymi polskimi Kulczykami, Starakami, Miłkami, Czarneckimi, Jakubasami, Niemczyckimi, Pawlukami czy Solorzami.

Książka Jana Cieńskiego jest też dla mnie osobiście niezwykle poruszająca. Jako przedstawiciel rocznika 1966 w 1989 rok wkraczałem w idealnym wprost momencie. Jak mówi się na rynku finansowym, moje pokolenie miało optymalny timing. Byliśmy bezpośrednio po studiach, pełni sił i zapału do pracy, a nowa Polska stała przed nami otworem. Wystarczyło chcieć i pracować. Sam miałem okazję uczestniczyć w pierwszej połowie lat 90. w odbudowie polskiego rynku kapitałowego, co do dziś uważam za wspaniałe zrządzenie losu i zapewne największą zawodową przygodę mojego życia. Osoby z mojego pokolenia mogły różnorako skorzystać z owoców polskiej transformacji. Dziś, z perspektywy tych 25 lat, z największym podziwem patrzę właśnie na tych, którzy mieli wystarczająco dużo pasji, determinacji i odwagi, byli wystarczająco pracowici, aby zbudować swoje własne firmy. Losy wielu bohaterów Od towarzyszy do kapitalistów obserwowałem zaś z bliska, pracując z nimi jako ich makler, bankowiec, doradca czy partner biznesowy. Nie wszystkim się udało, niektórzy wpadli w pułapkę drogi na skróty lub po prostu mieli pecha, ale grupa tych, którym się powiodło, jest wystarczająco duża, by dziś mówić o poważnej, polskiej klasie przedsiębiorców.

I to jest ważna w moim przekonaniu cecha polskiego kapitalizmu. „Wyprodukował” on relatywnie dużą grupę właścicieli dużych, ale przede wszystkim małych i średnich firm. Naszych rodaków nie ma na listach najbogatszych ludzi świata, ale nie uważam tego za powód do zmartwienia. Bo też nie ma w Polsce głodu, a świadczenia socjalne, choć czasem niedostatecznie efektywne, są dostępne dla szerokich rzesz społeczeństwa. W Polsce nie ma enklaw luksusu otoczonych morzem ubóstwa. Ogromne inwestycje współfinansowane ze środków unijnych służą wszystkim Polakom, a nie są – jak w Bułgarii – okazją do nielegalnych transakcji. W Polsce osiągnęliśmy spore sukcesy w walce z korupcją, a system sądowniczy i polskie urzędy państwowe i samorządowe są częściej źródłem prawa niż bezprawia, choć 25 czy nawet 20 lat temu nie wydawało się to oczywiste. Fundamenty naszego rozwoju gospodarczego i społecznego są zatem o wiele trwalsze niż w Rosji, Bałkanach czy na Ukrainie (a nawet trwalsze niż w niektórych państwach południa starej Europy), choć obywatele tych krajów częściej figurują w rankingach Forbesa.

Jan Cieński pisze w książce o polskich oligarchach, ale nie uważam tego za trafne określenie. Można mieć różne zdanie o osiągnięciach najbogatszych Polaków (szczególnie w kontekście ich udziału w prywatyzacji), ale nie sposób ich porównywać z oligarchami ze Wschodu. Czasem sprytnie i korzystając z zadzierzgniętych relacji, ale generalnie ciężko pracując i podejmując ryzyko, osiągnęli sukces, mając za konkurentów państwowych monopolistów i potężne koncerny międzynarodowe z ogromnymi zasobami finansowymi i know-how. Niewielu z opisanych biznesmenów to faktyczni „towarzysze” powiązani z systemem władzy w PRL. Jeśli już, to raczej ludzie, którzy – działając za granicą lub na obrzeżach gospodarki socjalistycznej – budowali wówczas przyczółki przyszłych fortun. Oceniając polskich przedsiębiorców, pamiętać trzeba, na czym polega biznes. Wykorzystywanie przewag (w tym nawiązanych kontaktów i relacji), umiejętne poruszanie się w przepisach prawa, zaskakiwanie konkurencji, korzystanie z dozwolonych instrumentów pomocy państwowej, optymalizowanie kosztów, w tym podatków i podobnych składek na rzecz budżetu, to elementarz i chleb powszedni zarządzających firmami.

Kierując w latach 1991–1995 największym wówczas w Polsce biurem maklerskim: CDM Pekao SA, miałem często do czynienia z ludźmi, którzy postanowili zawierzyć polskiej giełdzie i tam właśnie pomnażali swoje majątki.

Mam w oczach jednego z pierwszych klientów, którzy odwiedzili mnie w ówczesnej siedzibie CDM – w dawnym gmachu PZPR przy rondzie de Gaulle’a (była to też pierwsza siedziba giełdy). Przyniósł na spotkanie walizkę pełną pieniędzy (pamiętajmy, że to były czasy sporej inflacji i przed denominacją!) i poinformował, że chce otworzyć rachunek papierów wartościowych i zainwestować w spółki giełdowe. Przyznaliśmy temu panu rachunek nr 1. Nie wiem, jakie były jego dalsze losy, ale takich ludzi było dużo więcej. Jedni na giełdzie tracili, inni zyskiwali – jak w życiu. Ale to właśnie giełda była dla nich, ale i dla emitentów oraz właścicieli wielu polskich firm (w tym najważniejszego – Skarbu Państwa) celem i instrumentem rozwoju.

Dlatego dla mnie na zawsze symbolem polskiej transformacji będzie właśnie Giełda Papierów Wartościowych – mekka profesjonalizmu, symbol transparentności, ładu korporacyjnego i miernik polskiego rozwoju gospodarczego.

W obchodach 25-lecia polskiej transformacji dominowały – i słusznie – duma i zadowolenie z osiągniętych wyników. Jednak czas nie stoi w miejscu i u zarania kolejnego ćwierćwiecza trzeba zadać pytanie o to, czy mamy szansę na powtórkę, a może nawet uzyskanie lepszego wyniku? Czy w polskiej gospodarce będzie jak w skokach narciarskich, gdzie po Adamie Małyszu pojawił się Kamil Stoch, czy też raczej jak w piłce nożnej – i przez kolejne dziesięciolecia wspominać będziemy, co dobre, tak jak wspomina się osiągnięcia drużyny Kazimierza Górskiego? To również pytanie o przyszłość polskiego kapitalizmu i o to, czy twórcy fortun ostatnich 25 lat i ich następcy będą mieli warunki do równie dynamicznego rozwoju.

Na pewno w nadchodzących latach będzie trudno. Pogorszyły się polityczne i makroekonomiczne uwarunkowania w naszym otoczeniu. Światowa gospodarka po kryzysie finansowym funkcjonuje na innych obrotach niż wcześniej. Ryzyko polityczne za naszą wschodnią granicą znacznie wzrosło. Fundusze unijne w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020 to prawdopodobnie ostatni tak hojny dar dla Polski. Wyczerpaliśmy też proste rezerwy wzrostu, takie jak tania energia, dużo tańsza niż w krajach zachodnich siła robocza czy eliminacja nieefektywności popaństwowej gospodarki. Co gorsza, wiele problemów zafundowaliśmy sobie sami. Prowadzenie biznesu w Polsce jest dziś bardzo sformalizowane, biurokracja rozrosła się ponad miarę, nie korzystamy z dobrodziejstw taniego i wirtualnego państwa na wzór sąsiadów z północy Europy. Mówiąc sarkastycznie: dziś na wybudowanie dachu nad domem potrzeba więcej papierków i zgód niż 25 lat temu na wprowadzenie spółki na giełdę.

Nie sprzyjają nam też tendencje demograficzne, a zmniejszeniu populacji Polaków towarzyszy emigracja ludzi zdolnych i przedsiębiorczych, którzy nie widzą dla siebie szans w naszym kraju. Edukacja wyższa jest niekonkurencyjna w stosunku do krajów zachodnich, co też sprzyja wyjazdom młodych, uzdolnionych ludzi. W pełni doceniając sukcesy polskich przedsiębiorstw i przedsiębiorców, należy zauważyć, że nie zbudowaliśmy w ciągu ostatnich 25 lat gospodarki opartej na intelekcie. Głównym atutem Polaków pozostaje praca, a nie wiedza. Dlatego nie budzą mojego zachwytu informacje o kolejnych montowniach samochodowych i centrach logistycznych otwieranych w Polsce. Wolałbym, żeby powstawały u nas centra innowacyjności i rozwoju technologicznego. Byłyby solidniejszymi fundamentami rozwoju.

To wszystko wyzwania dla rządzących i przedsiębiorców na najbliższe lata. Tym trudniejsze, że w miarę sukcesów państwa dobrobytu rośnie ryzyko, że dopadną nas jego wady: presja na skrócenie czasu pracy, wzrost wydatków socjalnych, dalszy rozrost biurokracji. W kolejnym ćwierćwieczu do głosu coraz częściej będą dochodzić przedsiębiorcy młodszego pokolenia, nieobciążeni czasami PRL. To energiczni, pozbawieni kompleksów Polacy, którzy już dziś w różnych branżach budują swoje firmy, zatrudniając ludzi i płacąc podatki. I to oni właśnie zadecydują o kształcie polskiego kapitalizmu. Jeśli da im się szansę i nie skrępuje biurokratycznymi barierami – możemy być spokojni o kolejnych 25 lat nieprzerwanego rozwoju.

* Igor Chalupec (ur. 1966) – menedżer, finansista. Partner Zarządzający oraz Prezes Zarządu ICENTIS. Prezes Zarządu RUCH S.A. Przez wiele lat związany z polskim systemem bankowym i kapitałowym, który współtworzył. Były wiceminister finansów, były Prezes Zarządu największej w Europie Środkowej firmy paliwowej i petrochemicznej PKN ORLEN. Przez długi okres związany z Bankiem Pekao S.A., w którym pełnił m.in. funkcję Wiceprezesa Zarządu. Założyciel oraz Dyrektor Centralnego Domu Maklerskiego Pekao S.A. Wieloletni członek Rady Giełdy. Członek wielu rad nadzorczych. Laureat licznych nagród oraz wyróżnień otrzymanych za osiągnięcia menedżerskie oraz wkład w rozwój polskiego rynku kapitałowego.

Od Autora

W 1987 roku Zbigniew Sosnowski pracował jako mechanik samochodowy w Przasnyszu, niewielkiej mieścinie w środkowej Polsce. Naprawiał produkowane przez polskie fabryki pordzewiałe gruchoty, których jakość była tak marna, że nadawały się do serwisu niemal natychmiast po zjechaniu z taśmy produkcyjnej.

W tym samym mniej więcej czasie Andrzej Blikle studiował matematyczne podstawy informatyki w Polskiej Akademii Nauk, a Leszek Czarnecki prowadził w zachodniej Polsce niewielką firmę specjalizującą się w pracach pod wodą. Z kolei Dariusz Miłek wyciskał z siebie siódme poty podczas międzynarodowych zawodów kolarskich. Jednak zamiast stawiać wygrane trofea na półce w domu, sprzedawał je nieco zdezorientowanym mieszkańcom francuskich i włoskich wiosek.

Dziś ci ludzie są liderami polskiej gospodarki, przykładem gigantycznego sukcesu biznesowego i należą do najbogatszych w kraju.

To tylko nieliczne przykłady z grona armii przedsiębiorców, którzy zmienili Polskę z szarego, ponurego komunistycznego kraju w członka klubu najbogatszych państw świata. To dzięki nim w Polsce jeździ się dziś na koniach dla przyjemności, a nie zaprzęga je do uprawy ziemi czy wożenia kartofli. Dobrem luksusowym są torebki od Louisa Vuittona, kupowane w nowym, lśniącym centrum handlowym w środku Warszawy, a nie rolka papieru toaletowego o teksturze, której samo wspomnienie wywołuje ból pośladków. Ambitni przedsiębiorcy wolą pozostać w kraju i tu budować swój biznes, nie chcą już wyjeżdżać na Zachód, tak jak w czasach PRL-u.

Polska jest coraz silniejszym członkiem NATO i Unii Europejskiej, a także jedynym krajem europejskim, który od ponad dwóch dekad nie zaznał recesji. Sukces ten jest w dużej mierze pochodną wolnorynkowego fermentu oraz chaosu, jaki ogarnął kraj pod koniec lat 80. Miliony Polaków, mężczyźni i kobiety, podjęło wówczas gigantyczne ryzyko i otworzyło własne firmy. Początki były skromne. Okazało się jednak, że potrafią zająć się już wszystkim – od prowadzenia restauracji i niewielkich sklepików po produkcję rowerów, autobusów, jachtów, kosmetyków, a nawet trumien.

Ta książka opowiada ich historię.

* * *

Wszystkie wydarzenia i postaci opisane w książce są autentyczne. Zbieżność nazwisk nie jest przypadkowa. Ze wszystkimi bohaterami, których cytuję, nie wskazując odrębnych źródeł, rozmawiałem w ostatnich latach i miesiącach jako korespondent dziennika Financial Times. Ich wypowiedzi cytowałem w tekstach, które ukazywały się na łamach gazety. Nie autoryzowałem tych wypowiedzi ponownie na potrzeby niniejszej książki.

Jan Cieński, Warszawa, listopad 2014

Rozdział 1

Od Polski Ludowej do Trzeciej Rzeczypospolitej

Zacznijmy od roku 1987, ostatniego, w którym Polska jeszcze jako tako funkcjonowała jako członek bloku radzieckiego – choć rozpad systemu przyniesionego na bagnetach Armii Czerwonej w 1944 zdawał się już nieunikniony.

Pierwszą rzeczą, która uderzała wtedy w Polsce, był zapach – gryząca mieszanka pyłu węglowego, taniego tytoniu, kapusty, przepoconych ubrań i dieslowskich spalin. Ten odór przepełniał miasta i aleje w miastach, miasteczkach i wsiach. To nie był zapach zadowolonego z siebie, szczęśliwego społeczeństwa.

Ten zapach po raz pierwszy uderzył mnie w Krakowie w roku 1987, gdy przyjechałem na dziesięć miesięcy na Uniwersytet Jagielloński, wziąwszy urlop dziekański z uniwersytetu w Toronto. Był to tylko jeden z symptomów degrengolady kraju.

Brazylijscy i argentyńscy studenci, którzy uczyli się polskiego przed podjęciem studiów na medycynie i architekturze, najszybciej opanowywali frazę „nie ma”. Słyszeli to w sklepach, w których próbowali kupić mięso lub wino. Słyszeli w kioskach, w których chcieli nabyć takie luksusy jak mydło czy żyletki. Słyszeli od opryskliwych kelnerów, którzy nie pozostawiali złudzeń, że niemal każda pozycja w menu, od piwa po „egzotyczne” potrawy, takie jak bryzol czy schabowy z kością, jest niedostępna. (Najgorsze pod tym względem były tzw. bezmięsne poniedziałki). Pamiętam, że w pewnej restauracji odłożyłem menu i powiedziałem kelnerowi:

– Przynieś mi to, co masz.

Zamawianie drinków w studenckim klubie Pod Jaszczurami na średniowiecznym rynku miasta także nie wymagało wyrafinowania – serwowali tylko wódkę z pepsi. Gdy po kilku kolejkach człowiek wygramolił się z powrotem na rynek – dziś pełen zagranicznych turystów, kawiarni i restauracji – świecił pustkami. Z rzadka rozstawione uliczne latarnie rozpraszały nieco mrok panujący na tym największym średniowiecznym rynku Europy, ale bynajmniej nie poprawiały nastroju. Nieliczne restauracje wcześnie zamykano, podobnie jak sklepy z egzotycznymi szyldami, takimi jak „Pieczywo”, „Buty” i „Produkty mleczne”.

Miasto dusiło się w dymie produkowanym przez Nową Hutę. Ta gigantyczna fabryka i zarazem modelowe socjalistyczne miasto zbudowane w latach 50. miała stanowić proletariacką przeciwwagę dla krakowskich intelektualistów, wywłaszczonej szlachty i profesorów. Wszechobecny smog sprawiał, że stojące przed kościołem Świętych Piotra i Pawła postaci dwunastu apostołów trzeba było wymienić na nowe, gdyż stare zżarła trucizna. Można sobie tylko wyobrażać, co robiła z płucami krakowian.

Jako student dostawałem miesięczny przydział kartek żywnościowych na mięso, tłuszcze, mąkę i masło, także kartkę, którą można było wymienić na tak grzeszne przyjemności jak czekolada, wódka i papierosy. Oddawałem ją mojemu dziadkowi. Kartki drukowano na marnym papierze, z niewyraźnie odbitymi literami, ekspedientka zaś, zanim coś sprzedała klientowi, musiała wyciąć odpowiedni kwadracik nożyczkami. Nieliczni szczęśliwcy posiadający samochody dostawali kartki na reglamentowaną benzynę. Czekolada należała do kosztownych rarytasów – zwykli obywatele musieli się zadowalać wyrobami czekoladopodobnymi, ciemnymi i słodkimi, w ogóle nieprzypominającymi oryginału.

Przyjechałem do Polski z 300 dolarami w czasach, gdy średnia miesięczna pensja polskiego robotnika wynosiła około 25 dolarów. Byłem bogaty. Wraz z kolegami z zachodnich uniwersytetów grałem w pokera w naszej studenckiej kwaterze, przegrywając i wygrywając ogromne pliki niemal bezwartościowych banknotów z podobiznami polskich komunistów i bohaterów narodowych – naszym polskim przyjaciołom nie było chyba jednak do śmiechu.

Dolary okazywały się natomiast bardzo przydatne w peweksie, który mieścił się kilka przystanków tramwajowych od mojej stancji. Tam za dolary – albo za bony o nominałach od jednego centa do stu dolarów – można było kupić takie luksusy, jak guma do żucia, szynka w puszce, kawa, coca-cola (tradycyjny prezent gwiazdkowy dla kuzyna), a nawet produkowane w Polsce samochody, bez konieczności wieloletniego oczekiwania w kolejce, okupowanej przez ludzi, którzy płacili w złotych zamiast w twardej walucie.

Najbardziej charakterystyczną cechą handlu detalicznego były kolejki. Smętnie ubrani ludzie stali przed sklepami spożywczymi, meblowymi, ze sprzętem gospodarstwa domowego, często sprowadzeni jedynie plotką, że „rzucą” coś wartego zakupienia. Oczekiwanie to czasem trwało kilka dni, a gorliwi samozwańczy liderzy kolejek sporządzali i sprawdzali tzw. listy kolejkowe. Wytworzyła się nawet grupa profesjonalnych „staczy kolejkowych”, pilnujących miejsca tym, którzy musieli iść do pracy albo trzymać miejsca w innej kolejce, przed innym sklepem. Weterani wojenni, kobiety w widocznej ciąży oraz matki z dzieckiem na ręku mogły kupować bez kolejki, co doprowadziło do powstania obyczaju pożyczania dzieci, aby dzięki nim uniknąć wielogodzinnego wystawania przed sklepami.

Moja ciotka wspomina, jak kiedyś stała przez niemal trzy godziny w jednym w warszawskich sklepów, słynącym z wyboru mięsa. Godziny mijały, a ona patrzyła tylko, jak po kolei znika wołowina, po niej schab, a w końcu wieprzowina nadająca się jedynie na gulasz. Ze sklepu wyszła, nie do końca zadowolona, z torbą parówek.

– Mogło być dużo gorzej, mogłam w ogóle niczego nie kupić – śmieje się.

Panujące wówczas nastroje znakomicie ilustrują gorzkie, ale trafne dowcipy polityczne.

Co to takiego: długie na siedem kilometrów i je ziemniaki? Kolejka po mięso!

Generał Wojciech Jaruzelski, kierujący wówczas rządem, jedzie przez Warszawę limuzyną i widzi długą kolejkę przed sklepem spożywczym. Prosi szofera, aby się zatrzymał i pyta go, jak długo ci ludzie tam stoją. – Sześć godzin – odpowiada szofer. – To potworne – mówi Jaruzelski. – Muszę coś z tym zrobić. – Godzinę później podjeżdża ciężarówka i przywozi dwieście krzeseł.

Nie znaczy to, że nie można było kupić nic do jedzenia. Stragany na krakowskim Rynku Kleparskim uginały się pod stosami jabłek, ziemniaków i buraków – może produktów niezbyt egzotycznych, ale i tak dużo lepszych od tego, co można było dostać w normalnych sklepach. Niestety, ceny na targu były o wiele wyższe od tych, jakie mogli zaakceptować ludzie na państwowych posadach. Można było kupić jajka, ale mięsa – przynajmniej na pierwszy rzut oka – nie było. Wiejskie baby szeptały jednak, że mają schab lub wołowinę, które to produkty kryły pod połami płaszczy, z dala od czujnych oczu milicjantów.

Targi to jeden z niewielu elementów gospodarki rynkowej, który przetrwał w systemie komunistycznym. Po koniec lat 80. niemal 75 proc. polskiej gospodarki leżało w gestii państwa, co i tak stanowiło mniejszy udział niż w większości innych krajów bloku radzieckiego. Komunistom nigdy nie udało się do końca skolektywizować polskiej wsi z uwagi na gwałtowny sprzeciw chłopów. Był to jeden z kilku kompromisów (innym była większa niż gdzie indziej rola Kościoła), na które zgodzili się komuniści, narzucając krajowi swoje rządy – proces, o którym Józef Stalin mówił, że jest tak absurdalny, jak próba osiodłania krowy.

Komunizm nie był polskim pomysłem – został przyniesiony przez Armię Czerwoną, która zajęła kraj, przepędzając z niego Niemców w latach 1944–1945. A kiedy już zajęła terytorium Polski, pomogła w zainstalowaniu marionetkowego rządu podporządkowanego Moskwie, który siłą wprowadził system polityczno-gospodarczy podobny do tego, jaki istniał w Związku Radzieckim.

Pod koniec lat 40. i na początku 50. popierana przez Moskwę Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, aby zniszczyć inne partie polityczne i zastraszyć opozycję, zarówno realną, jak i urojoną, sięgała po terror, aresztowania i egzekucje. Narzuciła także gospodarkę centralnie planowaną, niszcząc odradzający się po wojnie prywatny biznes za pomocą drakońskich podatków, aresztowań właścicieli oraz konfiskat fabryk, gospodarstw rolnych i sklepów.

Andrzej Blikle pamięta, jak w roku 1945 jego ojciec przeczesywał ruiny zniszczonej Warszawy, aby odzyskać beczki z mąką i marmoladą w ilości wystarczającej na wznowienie produkcji i sprzedaży, skierowanej do rzeszy uchodźców wracających w celu odbudowania stolicy. Większą część pierwszych dwudziestu lat po wojnie poświęcił na spory z władzami, które usiłowały przejąć jego firmę; należał do niewielu krajowych przedsiębiorców, którym udało się zachować biznes. Niemal wszystkie inne przedsiębiorstwa albo zostały zniszczone, albo przeszły na własność państwa.

Choć po śmierci Stalina w 1953 roku, po protestach społecznych 1956 oraz odsunięciu od władzy twardogłowych stalinistów system nieco poluzował śrubę, partia nigdy nie pozbyła się wrogości wobec sektora prywatnego. Nieprzypadkowo stało się to najważniejszą przyczyną niezdolności do zarządzania gospodarką za pomocą planów pięcioletnich, wdrażanych przez biurokratów w Warszawie, a także powodem, dla którego partia w 1989 roku musiała oddać władzę.

Od pierwszych dni komunistycznych rządów było oczywiste, że Polska coraz bardziej odstaje od Zachodu. Na początku, kiedy PZPR, stosując terror, wziął się do rządzenia i kiedy podróże na Zachód stały się niemal niemożliwe, trudno było się porównywać z Europą Zachodnią, która w powojennych latach 50. wkroczyła na ścieżkę dynamicznego wzrostu. Społeczeństwo polskie cierpiało wskutek wyczerpania wojną; kosztowała ona życie jednej piątej populacji, miliony wygnała, pozostawiła po sobie zrujnowane miasta oraz unicestwiła elitę intelektualną i gospodarczą kraju. W tych okolicznościach nawet biedny i represyjny rząd wydawał się lepszy niż szaleńczy, morderczy terror niemieckich okupantów.

Jednakże po roku 1956 rząd, znalazłszy się pod presją, musiał w końcu pokazać jakieś wymierne przewagi komunizmu. Poza tym brak demokratycznej legitymacji do sprawowania władzy oraz ręczne sterowanie życiem gospodarczym każdy protest na tle ekonomicznym zmieniał w protest polityczny. Za każdym razem, gdy rząd usiłował uporządkować finanse publiczne, podnosząc ceny lub obcinając świadczenia, robotnicy wychodzili na ulice, rzucając wyzwanie partii chcącej uchodzić za awangardę klasy robotniczej.

W 1956 roku kumulowana od dawna furia, wywołana podwyższeniem podatków płaconych przez najwydajniejszych robotników, doprowadziła do fali strajków w Poznaniu. Na początku domagano się chleba, wyższych zarobków i niższych cen, ale protesty szybko przekształciły się w ataki na symbole władzy, w tym napaść na Służbę Bezpieczeństwa. Zanim udało się zaprowadzić porządek, wojsko zabiło niemal 60 osób.

Inny protest, tym razem w stoczniach na Wybrzeżu w 1970 roku, został wywołany decyzją rządu o podwyżce cen żywności. W wyniku interwencji wojska zabito ponad 40 osób i aresztowano 3 tysiące.

Na początku lat 70. wystraszona partia postanowiła ułatwić życie swoim poddanym, masowo zaciągając kredyty na Zachodzie i usiłując zbudować nowoczesny sektor eksportowy, a także ułagodzić ludzi większym dostępem do dóbr konsumpcyjnych. W rezultacie wywołała krótkotrwały boom konsumpcyjny, który wielu starszych Polaków wciąż wspomina z rozczuleniem. Bardziej dostępne stały się prywatne samochody (choć kiepskiej jakości), łatwiej było wyjechać za granicę, bez większych trudności można było kupić takie podstawowe dobra, jak pralki czy brzydkie meble. Jeden z kawałów z tamtego okresu mówi, że Polska zmieniła się w republikę bananową – rzeczywiście, kraj został czasowo zalany bananami, rzadkim towarem luksusowym, symbolem lepszego życia.

Boom oznaczał niestety także marnotrawienie pieniędzy – na placach budów niszczał nowoczesny sprzęt sprowadzony do nigdy niewybudowanych fabryk – i obarczył kraj jarzmem potężnego zadłużenia. Kiedy partia chciała przerwać tę zabawę, podnosząc ceny, znów uruchomiła falę robotniczych strajków – najpierw w roku 1976, a potem w 1980.