PŁACA ZA PRACĘ

Jak sprawić, by ludzie znów zaczęli uczestniczyć w systemie wolnej przedsiębiorczości i zarabiać na swoje utrzymanie

EDMUND S. PHELPS

Przełożył Paweł Nowak

Warszawa 2013

Tytuł oryginału:

Rewarding Work: How to restore Participation and Self-Support to Free Enterprise.

Copyright © 1997, 2007 by the President and Fellows of Harvard College

All rights reserved.

First published 1997.

Wydanie polskie: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Prawa do przekładu polskiego: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

Przekład: Paweł Nowak

Konsultacja merytoryczna: dr Zbigniew Żółkiewski

Redakcja i korekta: Kurhaus Publishing

Zdjęcie Edmunda S. Phelpsa na okładce: PAP/Photoshot

Na okładce wykorzystano zdjęcie fragmentu muralu Marvina Beerbohma pt. „Automotive Industry” z 1940 r. Źródło: Smithsonian Institution/Corbis

Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.

ISBN: 978-83-63993-41-2

Kurhaus

Dobre ścieżki literatury:

www.kurhauspublishing.com

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

ul. Karłowicza 9/1, 02-501 Warszawa

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego Płacy za pracę Edmunda S. Phelpsa

Przedmowa autora z 2007 roku

Przedmowa

Prolog

Część pierwsza: PROBLEM

Rozdział 1: Dlaczego praca?

Rozdział 2: Pracownicy drugiej kategorii w Ameryce

Rozdział 3: Zmierzch pracy

Rozdział  4: Negatywny wpływ na innych

Część druga: PRZYCZYNY

Rozdział 5: Czy to kwestia kultury?

Rozdział 6: Przyczyny ekonomiczne

Rozdział 7: Rola systemu opieki społecznej

Część trzecia: ŚRODEK ZARADCZY

Rozdział 8: Rozwiązanie rynkowe

Rozdział 9: Argumenty za rozwiązaniem rynkowym

Rozdział 10: Wady innych podejść

Rozdział 11: Odpowiedź na zastrzeżenia

Epilog

Koszt modelowego planu dopłat

Rozdział 1

Dlaczego praca?

Praca znajduje się w centrum normalnego życia. Większość ludzi, którzy doświadczyli zatrudnienia, nie radzi sobie bez istotnych korzyści, jakie ono przynosi.

Najczęściej jedną z najważniejszych korzyści jest stymulacja mentalna. Praca jest nieustannym źródłem ćwiczeń w zakresie rozwiązywania problemów: dochodzenia do tego, jak dobrze wykonywać nowe zadania albo jak lepiej wypełniać stare, radzenia sobie w trudnych sytuacjach z kolegami oraz znajdowania sposobów na poprawę warunków zatrudnienia. Rzecz jasna, wykonując prace najprostsze, ludzie zwykle uczą się mniej niż przy pracach najbardziej skomplikowanych i wymagających. Niemniej jednak nie każda praca musi być źródłem wysiłku umysłowego, aby nasze główne twierdzenie zachowało ważność. Wystarczy zestawić sposób, w jaki praca absorbuje uwagę, z potwornym poczuciem braku celu i nudą, które się wiążą z byciem jej pozbawionym. Refleksje ludzi wykonujących najprostsze prace pokazują, że praca i jej trudne wyzwania są dla nich ważnym źródłem nauki[1].

Thorstein Veblen, pierwszy wybitny amerykański ekonomista, przedstawił sto lat temu własną wersję tego poglądu, opierając się na sugestiach wielkiego psychologa Williama Jamesa: ludzkością kieruje coś więcej niż hedonizm i skłonność do „wchodzenia w relacje handlowe”. Istnieje też dążenie do samodoskonalenia oraz ciekawość, w jaki sposób działa świat albo jak sprawić, by działał lepiej – „instynkt dobrej roboty”[2]. Niektórzy reformatorzy społeczni, na przykład filozof John Dewey, wyrażali nadzieję, że przemysłowcy będą w stanie zaoferować pracownikom stanowiska pracy, na których pracownicy rozwiązywaliby problemy wspólnymi siłami. Niech robotnicy produkują cały but albo cały statek, zamiast ograniczać się do jednej powtarzalnej czynności[3].

Veblen twierdził też, że instynkt ten był ograniczany przez rozwój gospodarki opartej na handlu, kierowanej przez finansistów dbających wyłącznie o zysk, a potem został zupełnie stłumiony przez nadejście gospodarki przemysłowej. Według współczesnych ekonomistów przemysłowcy chętnie podejmą starania, by uczynić pracę bardziej wciągającą i partycypacyjną nawet wtedy, kiedy dalsze kroki w tym kierunku prowadzą do wzrostu kosztów produkcji, pod warunkiem, że znajdą się pracownicy, którzy w zamian za większą satysfakcję z pracy zaakceptują możliwość redukcji wynagrodzeń. Ogólnie rzecz biorąc, biura i fabryki są dzisiaj mniejsze i bardziej partycypacyjne dla średnio i dobrze zarabiających, czego jednym z najbardziej znanych przykładów jest fabryka Saturna należąca do General Motors. Ale pracownicy zarabiający relatywnie mniej uważają, że nie mogą zaakceptować niższego wynagrodzenia po to, by uzyskać podstawową satysfakcję z pracy; nie w sytuacji, w której się obecnie znajdują.

Inną korzyścią wynikającą z pracy jest to, że spełnia ona pragnienie posiadania własnego miejsca w społeczeństwie lub, używając dawnego języka, powołania. Wielu ludzi odczuwa potrzebę, by coś z siebie dać. Wielu odczuwa także potrzebę przynależności, co oznacza, że ktoś może na nich polegać (zamiast ciągłego polegania na innych), nawet jeśli chodzi o coś małego i o małą grupę ludzi. W miarę radzenia sobie z obowiązkami i wyzwaniami stanowiska pracy wzrasta wiara w siebie, a wraz z nią zdolność stawiania czoła innym wyzwaniom. Jednostka może stawiać sobie cele i osiągać je z coraz większą skutecznością, jak Robinson Crusoe z powieści Defoe, ale obowiązki i nieprzewidziane wyzwania muszą pochodzić od innych.

Te dwie funkcje pracy, intelektualna i społeczna, to zapewne to, co brytyjski ekonomista Alfred Marshall miał na myśli, pisząc pod koniec XIX wieku następujące słowa:

Zajęcie, dzięki któremu człowiek się utrzymuje, wypełnia zwykle jego myśli przez zdecydowaną większość czasu, w którym jego umysł pracuje na najwyższych obrotach; wtedy właśnie kształtuje się jego charakter – przez sposób, w jaki wykorzystuje swoje zdolności, przez myśli i odczucia, jakie wzbudza w nim jego zajęcie, a także w relacjach z kolegami z pracy[4].

Praca stała się głównym elementem naszej tożsamości.

Kolejną korzyść wynikającą z pracy odkryto względnie niedawno. Brak lub utrata pracy może zagrażać zdrowiu. Pewien paryski lekarz zaobserwował w czasie swojej długiej praktyki, że nadspodziewanie wielu jego pacjentów umiera w ciągu roku lub dwóch od przejścia na emeryturę. Tłumaczył to tym, że ich zdrowie psychiczne i fizyczne wymaga pewnego porządku i określonych zwyczajów[5]. Chodzenie do pracy jest pewnego rodzaju rytuałem. Praca nadaje rytm życiu tych, którzy pracują na roli, i tym, którzy pracują od dziewiątej do siedemnastej. Samozatrudnieni naśladują ten porządek przez nakładanie na siebie konkretnych terminów i przez kompulsywne zwyczaje. Odnoszący największe sukcesy pisarze i kompozytorzy stosują się do wymyślonych przez siebie ścisłych reguł w taki sposób, jakby od tego zależało ich życie.

Praca jest też oczywiście źródłem korzyści finansowych, które mają ogromne znaczenie. Nawet ludzie posiadający inne źródła utrzymania niełatwo rezygnują z korzyści materialnych wynikających z pracy. Liczba godzin spędzonych w pracy przestała spadać pod koniec lat 40. Od tamtego czasu długość przeciętnego tygodnia pracy w przemyśle przetwórczym nie zmieniła się wiele i wynosi około 41 godzin, a w innych gałęziach gospodarki przejawiała podobną stabilność (spadając w handlu detalicznym i rosnąc w górnictwie). Można się zastanawiać, dlaczego dzisiaj, kiedy wynagrodzenia są o wiele wyższe niż 100 albo nawet 50 lat temu, komukolwiek chce się pracować dla zarobku więcej niż kilka godzin tygodniowo.

Istnieją ważne powody, dla których ludzie chcą być wynagradzani za dosyć długi dzień pracy. Po pierwsze, oprócz najmłodszych, ludzie potrzebują dochodu, żeby płacić za to, co robią w czasie wolnym. Duża ilość wolnego czasu wynikająca z pracy w niepełnym wymiarze to coś, na co większość nie mogłaby sobie pozwolić bez otrzymywania dodatkowych funduszy od rodziny, małżonka lub państwa. Długość pełnego tygodnia pracy jest przejawem równowagi między dochodem a czasem wolnym. Po drugie, ludzie żyją dłużej, a to oznacza, że pieniądze zarobione w ciągu całego życia muszą wystarczyć na dłużej, co czyni je jeszcze ważniejszymi[6].

Ponadto chcemy mieć dochód nie tylko do konsumpcji i oszczędzania, ale także dla innych. Chcemy zapewnić byt dzieciom i rodzinom, aby móc odgrywać rolę rodzica i małżonka. Wreszcie, wybór między dochodem a czasem wolnym, jakiego dokonują ludzie, a tym samym „potrzeby”, jakie wydają się mieć, podlegają silnym wpływom konwencji i relacji społecznych. Można by było funkcjonować zawodowo, pracując 30 godzin tygodniowo, ale do firmy, w której wszyscy inni pracują po 40 godzin, na takich warunkach przyjęto by bardzo niewielu pracowników. Ponadto decyzja, by zarabiać zdecydowanie mniej, skutkowałaby utratą kontaktów społecznych, a także możliwości konsumpcyjnych. Ważnym źródłem satysfakcji dla człowieka jest możliwość wpółdzielenia doświadczeń z innymi, co wymaga posiadania dochodu odpowiedniego w relacji do dochodów innych.

Te korzyści materialne wynikające z pracy nabierają ogromnego znaczenia wtedy, gdy są na tyle duże, by umożliwić danej osobie samoutrzymanie – to znaczy pozwalają jej własnymi siłami zarobić na to, by cieszyć się z podstawowych wygód, założyć rodzinę i w jakimś stopniu uczestniczyć w życiu wspólnoty. Niewiele okoliczności bardziej podważa poczucie własnej wartości niż zależność od wsparcia materialnego ze strony innych. Ostatnim krokiem na drodze do dorosłości jest pokazanie, że możemy uwolnić się od rodziców, rozpoczynając pracę za wynagrodzenie, które pozwala się nam utrzymać, a pierwszym krokiem na drodze do zakończenia okresu odpowiedzialnej dorosłości jest oddanie decyzji dotyczących inwestycji i wydatków w ręce dorosłych dzieci lub pełnomocników. Co więcej, kiedy stajemy się zależni od innych lub od państwa, mamy o wiele mniejszy wybór w zakresie tego, co kupujemy, niż wtedy, kiedy utrzymujemy się sami. Rodzice dają nam wsparcie materialne, ale nie czek, który możemy wykorzystać tak, jak chcemy, a organy pomocy społecznej zapewniają raczej mieszkanie, kupony na żywność, opiekę medyczną itd., a nie gotówkę.

Uważa się obecnie, że zdolność samoutrzymania albo niezależność ekonomiczna oraz udział w produktywnych działaniach społeczeństwa to coś, co doceniane jest niemal powszechnie. Dążenia takie wydają się równie naturalne zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. W swoich badaniach społeczności afroamerykańskich socjolog William Julius Wilson podkreślał, jak ważną opokę stanowi stała praca za przyzwoitą płacę dla Afroamerykanów i rodzin, które mają oni na utrzymaniu. Jak to ujął Wilson, „praca organizuje życie”. Program Food for Work („Żywność za pracę”) organizacji Oxfam we wschodniej Afryce pokazał, że żyjące w biednych rejonach kobiety znajdują wielką satysfakcję w możliwości uprawiania roli na własne potrzeby, a tym samym, do pewnego stopnia, w samoutrzymywaniu się.

Kiedy wielu członków danej społeczności nie jest w stanie znaleźć pracy za płacę, która pozwoliłaby im utrzymać siebie samych i swoje rodziny, zagrożone może być prawidłowe funkcjonowanie nie tylko tych osób i ich rodzin, ale także całej społeczności. Gdy niepowodzenie staje się w jakiejś społeczności powszechnym wzorcem, jej młodzi członkowie nie nauczą się ambicji i optymizmu, których społeczności już zintegrowane z gospodarką narodową potrzebują, by uniknąć dezintegracji, a społeczności rozwijające się – aby w ogóle móc się zintegrować. Leila Ye-hiawi, która wykłada socjologię w Marsylii, uważa, że jej studenci, w przeważającej większości muzułmanie, skazani są na to, by być „obywatelami drugiej kategorii, dla których Francja nie będzie dostępna”, ponieważ otacza ich bieda i bezradność. Według niej „praca to podstawa integracji”[7].

W społeczeństwie tak indywidualistycznym jak nasze, w którym tak bardzo się liczą sukces i osiągnięcia, niemożność zajmowania przynoszącego satysfakcję i korzyści miejsca w ekonomicznym mainstreamie odczuwalna jest szczególnie dotkliwie. Marginalizacja ta jest jeszcze bardziej uciążliwa tam, gdzie, tak jak w społeczeństwie amerykańskim, głównym celem istnienia państwa jest ochrona i rozwój systemu ekonomicznego, systemu zaprojektowanego tak, by wspomagał wszystkich obywateli w ich pogoni za bogactwem i rozwojem wewnętrznym. Jak to powiedział Calvin Coolidge, „biznesem Ameryki jest biznes”.

Na szczęście istnieje sposób na to, by przywrócić ludziom szansę na pracę w mainstreamie, umożliwiając im w ten sposób sięgnięcie po ekonomiczną niezależność i wspierając integrację ekonomiczną.

[1] Jest to aluzja do książki J. Colemana Blue-Collar Journal: A College President’s Sabbatical, Philadelphia 1974. Coleman, rektor Haverford College, wykorzystał rok urlopu akademickiego, pracując jako kierowca śmieciarki i operator zmywarki.

[2] T. Veblen, The Theory of the Leisure Class (1899), wydanie polskie Teoria klasy próżniaczej, tłum. J. i K. Zagórscy, PWN, Warszawa 1971, oraz The Instinct of Workmanship and the State of the Industrial Arts (1914). Inspiracją dla Veblena były prace nad instynktami opisane przez W. Jamesa w Principles of Psychology (1891).

[3] J. Dewey, Human Nature and Conduct (1922). Niektórzy inni filozofowie społeczni brali wrażenie Veblena, że kapitaliści pozbawili człowieka satysfakcji z dostępnej pracy, za dowód tego, że nie ma żadnych instynktów i że natura ludzka to jedynie to, co jesteśmy przyzwyczajeni widzieć. Pojęcie instynktu zaczęło wychodzić z użycia. Teoretycy socjalizmu doszli do wniosku, że gospodarki komunistyczne będą w stanie stworzyć Nowego Człowieka, przystosowanego do tego systemu.

[4] A. Marshall, Principles of Economics, Londyn, Macmillan, wyd. 8, 1920, s. 1.

[5] Pamiętam, że artykuł ten ukazał się w International Herald Tribune w latach 80. XX w., ale kwerenda tego nie potwierdziła. Inni autorzy, którzy pisali w podobny sposób o zdrowotnych efektach rutyny związanej z pracą, to socjolog francuski P. Bourdieu i socjolog amerykański W.J. Wilson.

[6] Wyjaśnienie to wydawałoby się bardziej przekonujące, gdyby były oznaki, że pracownicy oszczędzają więcej, a nie mniej. Być może jest jednak tak, że spadek oszczędności prywatnych na przestrzeni ostatnich kilku dekad jest wynikiem oczekiwań oszczędzających, że kiedy się zestarzeją, państwo opiekuńcze weźmie na siebie zaspokojenie ich potrzeb medycznych i innych podstawowych potrzeb.

[7] Y.M. Ibrahim, „Europe’s Muslim Population: Frustrated, Poor, Divided”, New York Times, 5 maja 1995, s. 1, 12.