THE QUEST

W POSZUKIWANIU ENERGII

O energii, bezpieczeństwie

i definiowaniu świata na nowo

Daniel Yergin

Przekład: Aneta Grzegrzułka, Agnieszka Janowska

Warszawa 2014

Tytuł oryginału: The Quest 

Copyright © by Daniel Yergin

All rights reserved.

Wydanie polskie:

© 2013 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Prawa do przekładu polskiego:

© 2013 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Przekład: Aneta Grzegrzułka, Agnieszka Janowska

Konsultacja merytoryczna: prof. dr hab. Wiesław Tarełko (Akademia Morska)

Redakcja: Jan Cipiur, Katarzyna Kozłowska

Korekta: Jolanta Tyczyńska, Renata Wrzecion

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

II wydanie

ISBN: 978-83-63993-83-2

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

ul. Postępu 15C, IV p., 02‒676 Warszawa

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 0 22 325 34 70

Dla Angeli

oraz Alexa i Rebeki

Przedmowa do wydania polskiego

Lepiej przeczytać „The Quest. W poszukiwaniu energii”, niż nie przeczytać. Pożytecznej wiedzy zawiera mnóstwo, a czyta się ze strony na stronę coraz chętniej i z rosnącą satysfakcją z odkrywania coraz to nowych faktów, mechanizmów przyczynowo-skutkowych, zależności w skali mikro i ogólnoświatowej.

Esej Yergina to skreślona z wielkim rozmachem historia rynku surowców i energetyki. Są w nim odniesienia do okresów dawniejszych, ale uwaga autora skupia się na dniu dzisiejszym, z ostatnimi dekadami w tle. Nie jest to akademicki wykład historyczny, a podany ze swadą, niezwykle zajmujący wywód pasjonata i wielkiego zarazem znawcy sektora energetycznego. To lektura przystępna, skrojona dla profesjonalistów, ale i dla laików szukających informacji o rynku energii.

Szybko można się zorientować, że Yergin chce nas tą książką przekonać, iż to właśnie energia rządzi dziś całym światem, a dostęp do niej to klucz do wszystkich sezamów. To również moje bezpośrednie doświadczenie z kilku spotkań z autorem „The Quest”. Nie ma chyba drugiego takiego człowieka na ziemi, który potrafiłby z taką swadą, przekonaniem i faktograficzną argumentacją zainspirować innych swoimi poglądami w tej dziedzinie.

Mamy w książce przeglądy faktów, opisy zdarzeń, relacje, opowieści, historie i historyjki z całego świata. Z Bliskiego Wschodu, rejonów Kaukazu i Morza Kaspijskiego, Chin, Iranu, Wenezueli, USA i wreszcie z Rosji, która Polaków interesuje w naftowo-gazowym kontekście energetycznym szczególnie. Rozwijane systematycznie wątki dotyczą głównie ropy naftowej, gazu ziemnego, po trosze węgla, a następnie energetyki konwencjonalnej i nuklearnej, energii z tzw. źródeł odnawialnych, a także kwestii współzależności zagadnień energetycznych i zmian klimatycznych.

Nie jest jednak zasadniczym walorem bardzo intensywna podróż z Danielem Yerginem po świecie. Główny pożytek z lektury to możliwość łatwego przyswojenia sobie mapy skomplikowanych powiązań na rynku energii. Autor opisuje szczegółowo te mechanizmy, w tym zasadniczą relację ze światem polityki. Pokazuje jak mocno splecione są ze sobą nitki pociągane przez polityków z wyboru i dyktatorów, prezesów korporacji i graczy rynkowych.

Systematycznie eksperci, konsultanci i akademicy publikują poważne, profesjonalne analizy poświęcone energii. Do prognoz wykorzystują skomplikowane modele ekonometryczne z najbardziej rozbudowanym prowadzonym przez saudyjskie Ministerswo Ropy Naftowej. Mimo to, często nie są w stanie przewidzieć tego, co wydarzy się na rynkach surowcowych za kwartał, rok, a co dopiero mówić o prognozach kilku i kilkunastoletnich. Przykładów potwierdzających tę tezę jest w „The Quest” mnóstwo. Pierwszy z brzegu to dalekosiężne – jak się dziś wydaje – konsekwencje katastrofy, do której przypadkowo doszło w japońskiej elektrowni jądrowej Fukushima. Inny przykład z najbliższej autorowi sfery węglowodorów płynnych i lotnych to niespodziewane skutki dokonań technologicznych umożliwiających hydrauliczne szczelinowanie (z ang. fracking) bardzo głębokich skał łupkowych. Gaz łupkowy zmienił błyskawicznie realia energetyczne i ekonomiczne w Ameryce. Ten olbrzymi efekt wzmacnia jeszcze ropa z amerykańskich i – przede wszystkim – kanadyjskich łupków. Tymczasem kilka lat temu łupki interesowały jedynie niewielu specjalistów, głównie geologów. A do tego dochodzi zachodząca na naszych oczach rewolucja gazowa w Australii (oparta o wydobycie gazu z węgla – coal seam gas CSG).

Wiemy zatem dużo co było wczoraj, sporo o tym co jest dziś i niewiele o tym co z energią może być jutro. Na tle wspomnianych łupków, czy ogromnych podobno podmorskich złóż ropy w pobliżu Brazylii, symptomatyczne są losy teorii tzw. szczytu wydobycia, czyli „Oil Peak”. Zakłada ona, że zasoby ropy są określone, więc w pewnym momencie wydobycie osiągnie globalne maksimum i zacznie potem już wyłącznie spadać. Yergin sądził kiedyś, że Peak Oil nastąpi w 2005 r., ale ten nie nastąpił. W „The Quest” przytacza – jednak już bez komentarza – hipotezy, że Peak Oil dopadnie świat w 2020 r. Zdrowy rozsądek sugeruje nie odrzucać tej teorii, ale ostrożność jakiej nabył po latach każe teraz Yerginowi stronić w tej kwestii od jednoznacznych konkluzji, czego przejawy trudniej znaleźć w jego wcześniejszych książkach i raportach współkierowanej przez niego firmy IHS CERA. Co ciekawe, wg Yergina większe niebezpieczeństwo dla stabilności dostaw stwarzają dziś cyber-ataki (na przykład na systemy rurociągowe czy terminale) niż brak zasobów ropy czy gazu.

Kierując największym polskim (choć relatywnie małym w skali światowej) koncernem naftowym PKN ORLEN, dotknąłem dylematów energetycznych w powiązaniu z polityką, a zwłaszcza z brakiem pewności odnośnie do rozwoju sytuacji w Polsce, jej sąsiedztwie i w skali globalnej. Opisaliśmy je wspólnie z Cezarym Filipowiczem w książce pt. „Rosja, ropa, polityka”. Z satysfakcją stwierdzam, że nasze przemyślenia współgrają z wieloma tezami i wnioskami zawartymi w „The Quest. W poszukiwaniu energii” Daniela Yergina. Dotyczy to zwłaszcza szeroko poruszanej przez Daniela Yergina problematyki Rosji. Państwo to jest nadal potęgą na rynkach ropy i gazu. Nie należy ignorować siły i wpływów Rosji i trzeba również uważać, żeby nie pogłębiać zależności Polski od dostaw surowców energetycznych z tego kraju. Pamiętając o tym należy jednak widzieć w Rosji nie tylko zagrożenie, ale i wymagającego partnera, z którym warto robić interesy.

Zmienność na rynku nośników energii zwiększa ryzyko inwestycyjne. To ważna przesłanka dla krajów takich jak Polska, których zasoby finansowe są szczupłe. Podejmując w kraju decyzje o zaangażowaniu w duże, wieloletnie projekty energetyczne, musimy mieć to na uwadze. Wybór, czy przeznaczać niepokaźne przecież środki państwa i polskich koncernów energetycznych (operujących na rynku energii, gazu i ropy) na inwestycje w gaz łupkowy, energetykę jądrową, na elektrownie zasilane źródłami odnawialnymi czy też pozostać w dużej mierze przy węglu kamiennym jest niesłychanie trudny. Po przeczytaniu książki łatwiej zrozumieć jak twardy orzech do zgryzienia mają zarządy polskich firm, właściwi ministrowie i w końcu cały rząd.

Po lekturze „The Quest” podtrzymuję opinię, że należy inaczej zdefiniować koncepcję bezpieczeństwa energetycznego Polski. Uwaga naszych polityków skupia się na fizycznym bezpieczeństwie dostaw. Stąd brały się swego czasu próby naciskania na polskie koncerny paliwowe, aby dokonywać zakupów złóż ropy w różnych zakątkach świata, czy też angażować się w budowę ropociągu Odessa-Brody-Płock. Dziś ropę z Kaukazu zastąpił polski gaz łupkowy. W warunkach rozwiniętej logistyki transportu gazu (LNG) i ropy oraz powstawania wielu nowych i – co ważne – stabilnych politycznie rynków ze źródłami niedostępnej dotąd energii rzecz nie polega na bezpieczeństwie fizycznych dostaw, ale na zapewnieniu dostaw jak najtańszych.

Tanie (albo relatywnie tanie) surowce energetyczne podnoszą jakość życia społeczeństwa i zwiększają konkurencyjność gospodarki. Najdonioślejszy przykład to USA w erze łupków. Książka Yergina mówi o „poszukiwaniach”, więc je prowadźmy. Gaz łupkowy z Polski, a może ze Stanów lub z Australii? Elektrownie jądrowe, a może jednak składowanie CO2 po ziemią i sprawniejsze pod względem ekologicznym spalanie węgla? Może zamiast w złoża lepiej zainwestować w rozbudowę logistyki zapewniającej polskim odbiorcom (indywidualnym i przedsiębiorstwom) możliwość zakupu najtańszych surowców od dowolnego odbiorcy? Pytań czekających na odpowiedź jest więcej. Celem powinna być jak najtańsza energia, bo bez niej będziemy niekonkurencyjni.

Igor Chalupec*

* Igor Chalupec (ur. 1966) jest menedżerem i finansistą. Jest Prezesem Zarządu i Partnerem ICENTIS. Przez wiele lat związany był z polskim systemem bankowym i rynkiem kapitałowym, który współtworzył. Później był wiceministrem finansów i współautorem strategii rozwoju rynku kapitałowego Agenda Warsaw City 2010. W latach 2004‒2007 był Prezesem Zarządu największej w Europie Środkowej firmy paliwowej i petrochemicznej, PKN Orlen. Po odejściu z ORLENU, wraz z Cezarym Filipowiczem wydał książkę pt. „Rosja, ropa, polityka, czyli o największej inwestycji PKN ORLEN” (2009).

WPROWADZENIE

Zdarzyły się o tej samej porze, oddalone od siebie o połowę globu. Oba kryzysy wstrząsnęły światem.

11 marca 2011 r. o godz. 14:46 czasu japońskiego, 27 kilometrów i 26 metrów poniżej dna morza nacisk jednej rozległej płyty tektonicznej pod inną wywołał potężną wznoszącą siłę, która doprowadziła do jednego z najsilniejszych trzęsień ziemi, jakie kiedykolwiek odnotowano. Poza znacznymi uszkodzeniami budynków i infrastruktury na głównej wyspie Japonii, zniszczone zostało regionalne źródło energii, w tym elektrownia jądrowa Fukushima. 50 minut później ogromna fala tsunami wywołana wstrząsem zalała wybrzeże, topiąc 20 tysięcy ludzi. W elektrowni Fukushima, zlokalizowanej nad samym brzegiem oceanu, olbrzymia fala tsunami przeniosła się ponad wał nadmorski i zalała rezerwowy system agregatów prądotwórczych, pozbawiając gorące reaktory nuklearne dopływu chłodziwa w postaci wody, niezbędnego do zachowania nad nimi kontroli. Przez kilka tygodni eksplozje niszczyły elektrownię, do środowiska dostały się substancje promieniotwórcze i częściowo stopiły się pręty paliwowe w reaktorach.

Okazało się, że był to największy wypadek nuklearny od czasów wybuchu elektrowni atomowej w Czarnobylu na sowieckiej Ukrainie ćwierć wieku wcześniej. Katastrofa elektrowni Fukushima, w połączeniu ze zniszczeniami innych elektrowni w regionie, doprowadziła do awarii zasilania i przerw pracy systemu elektroenergetycznego [ang. blackouts – przyp. tłum.], ujawniając całkowitą bezbronność współczesnych społeczeństw wobec nagłych przerw w dostawie energii. Skutki nie dotknęły tylko jednego państwa. W świecie, w którym gospodarki różnych krajów są ze sobą połączone, spadek produkcji przemysłowej w Japonii może zakłócić globalne łańcuchy dostaw, zatrzymując produkcję samochodów i sprzętu elektronicznego nie tylko u siebie, lecz również w Ameryce Północnej i Europie. Wypadek w Fukushimie zakończył okres, zwany „globalnym renesansem nuklearnym”, który wielu uważało za etap przełomowy na drodze do zaspokojenia światowego zapotrzebowania na prąd. Nadeszły czasy „nuklearnej wycinanki”.

Na drugim końcu świata rozwijał się inny kryzys. Został wywołany kilka miesięcy wcześniej, nie przez płyty tektoniczne, ale przez jednego człowieka, sprzedawcę owoców w tunezyjskim mieście Sidi Bouzid. Miał dość ciągłego dręczenia, które fundowali mu lokalni urzędnicy i policja, więc w proteście oblał się rozpuszczalnikiem i podpalił przed ratuszem miejskim. Jego historia oraz późniejsze demonstracje transmitowane na żywo przez telefony komórkowe, Internet, telewizję satelitarną obiegły Tunezję i pozostałą część północnej Afryki oraz Bliski Wschód. W obliczu narastających protestów upadł reżim w Tunezji. I właśnie wtedy, gdy protestujący wypełnili plac Tahrir w Kairze, obalony został rząd w Egipcie. W całym regionie doszło do protestów przeciw autorytarnym rządom. W Libii demonstracje przerodziły się w wojnę domową, w której interweniowało NATO i w wyniku której także upadł reżim.

Cena ropy naftowej na rynkach światowych wystrzeliła w górę w odpowiedzi na brak eksportu ropy z Libii, a także zaburzenia równowagi geostrategicznej, na której opierało się od dziesięcioleci funkcjonowanie całego Bliskiego Wschodu. Narastał niepokój o to, co zamieszki będą oznaczać dla Zatoki Perskiej, która dostarcza 35 proc. ropy sprzedawanej na rynkach światowych. I jakie będą konsekwencje dla tych, którzy kupują surowiec na całym świecie.

Oba, jakże różne, typy wydarzeń, które zaistniały jednocześnie, z dala od siebie, wywołały szok na globalnych rynkach. Podobny wpływ miały nasilające się rok później napięcia wokół irańskiego programu atomowego. Powracająca niepewność i zachwianie poczucia bezpieczeństwa energetycznego, a także przewidywane pogłębienie się kryzysu ujawniły fundamentalną prawdę o rzeczywistości – energia jest dla świata niezwykle istotna.

Niniejsza książka ma na celu wyjaśnienie, skąd to ogromne znaczenie się bierze. To opowieść o poszukiwaniu energii, od której jesteśmy całkowicie uzależnieni, z uwagi na pozycję, którą daje nam jej posiadanie, oraz dobrodziejstwa, które niesie. A także ze względu na bezpieczeństwo, jakie daje. Pokazuje ona, jak rozwinął się świat współczesnej energii oraz w jaki sposób zmieniają dziś jego kształt kwestie klimatyczne i sprawy związane z emisją CO2. Książka mówi też o tym, jak inna od dzisiejszej rzeczywistości może się okazać przyszłość energii.

Trzy podstawowe pytania nadały ostateczny kształt temu tekstowi: Czy wystarczy energii, by sprostać potrzebom rozrastającego się świata – a jeśli tak, to za jaką cenę będziemy ją zdobywać i na jakich technologiach będziemy się opierać? Jak można zapewnić bezpieczeństwo systemu energetycznego, na którym opiera się świat? Jaki będzie wpływ problemów związanych z ochroną środowiska, zwłaszcza dotyczących zmian klimatycznych, na przyszłość energii?

Co do pierwszej kwestii, strach o zużycie energii męczy ludzi od dłuższego czasu. Jeden z wielkich naukowców dziewiętnastego wieku, William Thomson, znany raczej jako lord Kelvin, ostrzegał w 1881 r. w przemówieniu wygłoszonym w Brytyjskim Stowarzyszeniu Popierania Rozwoju Nauki w Edynburgu, że baza energetyczna Wielkiej Brytanii jest niepewna i że nadchodzi katastrofa. Jego obawy nie dotyczyły ropy, lecz węgla, którego rosnące wykorzystanie zmieniło pozycję energetyczną Wielkiej Brytanii, sprawiając, że stała się „energetycznie niezależna”, powodując przejście w epokę pary, dostarczając paliwo dla brytyjskich fabryk i Królewskiej Marynarki Wojennej i sprawiając, że w układzie sił na świecie spełniły się słowa hymnu Rule, Britannia. Lord Kelvin ostrzegał, że dni potęgi Wielkiej Brytanii są policzone, ponieważ „zapasy podziemnych sklepów z węglem wyczerpywały się systematycznie i wcale nie powoli”, i że zbliża się dzień, w którym „pozostanie go bardzo mało”. Jedyną nadzieją, jaką dawał mówca, był „powrót większej liczby wiatraków i silników wiatrowych”.

Jednak w latach, które nadeszły po przestrogach lorda Kelvina, baza surowcowa wszystkich węglowodorów – węgla, ropy, gazu ziemnego, stale wzrastała, i to w niezwykłym tempie. W 75 lat po oświadczeniu lorda Kelvina inny poważany człowiek ostrzegał przed wyczerpaniem zasobów. Admirał Hyman Rickover, ojciec atomowej marynarki wojennej, określany przez prezydenta Jimmy’ego Cartera jako „największy inżynier wszech czasów”, przewidział koniec „epoki paliw kopalnych”.

„Dzisiaj węgiel, ropa naftowa i gaz ziemny dostarczają 93 proc. energii światowej” – mówił Rickover w 1957 r. Był to jego zdaniem „zdumiewający odwrót” od poprzedniego wieku, kiedy to w 1850 r. „paliwa kopalne dostarczały 5 proc. energii światowej, a człowiek i zwierzęta 94 proc.”. Takie wykorzystanie energii pozwoliło zapewnić znacznie wyższy standard życia niż ten z połowy dziewiętnastego wieku. Jednak główne przesłanie Rickovera sprowadzało się do twierdzenia, że zasoby paliw kopalnych miały się skończyć niedługo po 2000 r. i prawdopodobnie przed 2050 r.

„Czy możemy być pewni, że zanim ekonomicznie opłacalne paliwa kopalne się skończą, nauka będzie w stanie zapewnić wysoki standard życia, wykorzystując odnawialne źródła energii?” – pytał admirał. Wątpił w to. Nie sądził, że odnawialne źródła energii – wiatr, słońce i biomasa – kiedykolwiek dostarczać będą znacznie więcej niż 15 proc. całkowitej energii. Energia nuklearna, choć wciąż eksperymentalna, mogła z powodzeniem zastąpić w przyszłości węgiel w elektrowniach, ale – jak mówił Rickover – istnienie samochodów napędzanych energią atomową zdawało się mało prawdopodobne. „Mądrze będzie przygotować się na możliwość całkowitego zniknięcia samochodów”, twierdził. Wpisywał to wszystko w kontekst strategiczny: „Wysokie zużycie energii zawsze było warunkiem siły politycznej”. Obawiał się, że kiedyś może jej zabraknąć.

Ziemia okazała się znacznie bardziej hojna, niż przypuszczał Rickover. Produkcja ropy naftowej jest dziś pięć razy większa niż w 1957 ro. Od tego czasu odnawialne źródła energii wyrobiły sobie znacznie pewniejszą pozycję, niż się tego spodziewał. Niemniej wciąż żyjemy w świecie, który Rickover określał mianem „epoki paliw kopalnych”. Współcześnie ropa, węgiel i gaz ziemny dostarczają ponad 80 proc. energii światowej. Zasoby mogą dziś być dużo obfitsze, niż przewidywano, ale zapewnienie dostępności energii w przyszłości jest teraz dużo większym wyzwaniem niż w czasach Kelvina, a nawet Rickovera, co wynika ze zwykłej arytmetyki skali. Czy wystarczy zasobów ropy, nie tylko żeby sprostać potrzebom światowej gospodarki wartej 70 bilionów dolarów, ale również takiej, która może być warta 130 bilionów dolarów już za dwie dekady? Mówiąc wprost, czy wystarczy zasobów ropy, żeby napędzić nie jeden, ale dwa miliardy samochodów?

Fakt, że zadajemy sobie to pytanie, jest odzwierciedleniem nowego zjawiska – „globalizacji zapotrzebowania na energię”. Miliardy ludzi stają się częścią światowej gospodarki; ich dochody oraz zużycie energii rośnie. Obecnie roczne zużycie ropy naftowej w krajach rozwiniętych wynosi 14 baryłek na osobę. W krajach rozwijających się to zaledwie 3 baryłki na osobę. Jak poradzi sobie świat, gdy zapotrzebowanie miliardów ludzi na ropę wzrośnie z 3 do 6 baryłek na osobę?

Drugi temat przewodni tej książki – bezpieczeństwo – wynika z ryzyka wiążącego się z przerwami w dostawach, a także bezbronności społeczeństw wobec tych zagrożeń. Od II wojny światowej wiele kryzysów zakłóciło dostawy energii i wydarzało się to niespodziewanie.

Skąd nadejdzie kolejny kryzys? Może przyjść z obszaru, który nazywamy „nowym złym światem” cyberprzestrzeni. Złożone systemy, które wytwarzają oraz przesyłają energię, należą do najbardziej „krytycznych” elementów infrastruktury krytycznej. To sprawia, że ich układy sterowania są wyjątkowo atrakcyjnymi celami dla wszelkiego rodzaju cyberataków. Wyłączenie systemu elektrycznego może spowodować dużo więcej szkód niż przerwy w dostawach energii elektrycznej; może sparaliżować całe społeczeństwo. Kiedy mowa o bezpieczeństwie dostaw energii, analizy skupiają się zawsze na rejonie Zatoki Perskiej, który jest posiada 55 proc. konwencjonalnych złóż ropy. Irański program atomowy może naruszyć równowagę sił w tym regionie. Siatki terrorystyczne obrały sobie tę olbrzymią w owym regionie infrastrukturę energetyczną za cel, pośród prób obalania rządów, wywoływania wzrostu cen ropy i doprowadzania Zachodu do bankructwa. W tym regionie ponadto wciąż wrze wśród dużych grup młodych ludzi, pozbawionych możliwości edukacji i zatrudnienia i zaspokajania swoich potrzeb.

Istnieją ponadto inne rodzaje ryzyka i zagrożeń. Trzeba umieć je przewidzieć, przygotować się na nie i zapewnić im odpór – żeby nie musieć po fakcie przyznać, wzorem japońskiego rządu po katastrofie Fukushimy, że „stałe prognozy” okazały się „niewystarczające”.

Ogromny postęp dokonał się w zakresie tradycyjnych problemów ochrony środowiska. Ale gdy w minionych dekadach koncentrowano się na zanieczyszczeniach pochodzących z rury wydechowej, próbowano rozwiązać kwestię smogu, a nie emisji CO2 i globalnego ocieplenia. W bieżącym stuleciu zmiany klimatyczne zdominowały dyskurs polityczny i jawią się dziś jako kluczowe dla myślenia o przyszłości energii. Kwestia gazów cieplarnianych stała się silnym argumentem za ograniczaniem dominacji węglowodorów i poszerzaniem roli odnawialnych źródeł energii.

Z większości prognoz wynika, że za 20 lat wiele z podstawowych potrzeb energetycznych – 75 do 80 proc. – będzie zaspokajanych, jak dziś, przez ropę naftową, gaz i węgiel, chociaż będą one wykorzystywane w bardziej efektywny sposób. Ale czy można zaspokoić te potrzeby w sposób zrównoważony? Czy też świat będzie powoli zmierzać w kierunku tego, co lord Kelvin uważał za potrzebne, a admirał Rickover wątpił, że jest możliwe – nowej epoki energii, całkowicie innego połączenia źródeł energii, które w dużo większym stopniu opierać się będą na odnawialnych i alternatywnych źródłach energii, a może nawet takich, których dzisiaj jeszcze nie znamy? Jakie połączenie źródeł energii będzie mogło sprostać światowemu zapotrzebowaniu na energię bez wywołania kryzysu i konfrontacji?

Jakakolwiek byłaby odpowiedź, decydująca będzie innowacyjność. Na szczęście, nacisk na innowacyjność w całym spektrum rozwiązań energetycznych jest większy niż kiedykolwiek wcześniej. Takie podejście zwiększa prawdopodobieństwo ujrzenia korzyści z zastosowania z powodzeniem tego, co surowy generał Georges Doriot, twórca współczesnego inwestowania typu venture capital, określał mianem „nauki stosowanej” w kwestiach energii.

Czas realizacji będzie długi z powodu skali i złożoności ogromnego systemu dostaw energii, ale jeśli era zmian w źródłach energii właśnie nadchodzi, to oznacza to, że o globalny rynek energii wart 6 bilionów dolarów będą konkurować firmy dostarczające ropę, gaz, węgiel, które już dziś rządzą w branży, a także podmioty oferujące nowe rozwiązania, oparte na sile wiatru, energii słonecznej i biopaliwach. Zmiana na taką skalę, jeśli faktycznie nastąpi, będzie miała istotne znaczenie dla kwestii emisji zanieczyszczeń, dla szeroko rozumianej gospodarki, geopolityki, a także będzie miała wpływ na pozycję poszczególnych państw.

Część pierwsza niniejszej książki poświęcona jest nowemu, bardziej niż kiedyś złożonemu światu ropy naftowej, który objawił się po wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 r. Dramat ropy – walka o dostęp do niej, o kontrolę, geopolityka, która ją warunkuje – nadal będzie decydującym czynnikiem w kształtowaniu zmieniającego się świata. Chiny, które 20 lat wcześniej prawie nie istniały w globalnym równaniu energetycznym, dziś zajmują centralne miejsce w świecie. To prawda, nie tylko z uwagi na ich status globalnego warsztatu produkcyjnego, ale też przez wzgląd na ogromny chiński projekt budowlany, w ramach którego 20 milionów ludzi rocznie przenoszonych jest z obszarów wiejskich do miast.

Część druga dotyczy bezpieczeństwa energetycznego i przyszłości zasobów. Czy światu w końcu „skończy się” ropa naftowa? A jeśli nie, to skąd będziemy ją brać? Istotną rolę ogrywać będą zapasy gazu ziemnego, którego znaczenie dla gospodarki światowej szybko rośnie. Gwałtowny rozwój sektora skroplonego gazu ziemnego tworzy kolejny globalny rynek energii. Pojawienie się gazu z łupków, będącego największą innowacją w dziedzinie energii od początku nowego stulecia, przyniosło Stanom Zjednoczonym zapas energii na sto lat w miejsce nieuchronnego niedoboru. Przed taką samą szansą stoją inne kraje. Ta sytuacja wpływa na zmianę pozycji konkurencyjnej wszystkich źródeł energii, od energii jądrowej do energii wiatrowej. I otwiera nową debatę na temat ochrony środowiska.

Część trzecia poświęcona jest elektryczności. Odkąd Thomas Edison odpalił swoją elektrownię na Dolnym Manhattanie, ludzkość coraz bardziej uzależniała się od energii elektrycznej. W krajach rozwiniętych energię elektryczną traktuje się jak oczywistość i świat nie może bez niej funkcjonować. W krajach rozwijających się niedobory energii odbijają się niekorzystnie na życiu ludzi i wzroście gospodarczym.

Dziś wiele nowych urządzeń i gadżetów, które jeszcze trzydzieści lat temu nie istniały, od komputerów osobistych i odtwarzaczy DVD do inteligentnych telefonów i tabletów, wymaga rosnących dostaw energii elektrycznej do zasilania – „gadżiwatów”. Zaspokojenie przyszłego zapotrzebowania na energię elektryczną oznacza podjęcie trudnych i czasami bolesnych decyzji o wyborze energii, która sprawi, że świecić się będą wszystkie światła.

Część czwarta to wciąż jeszcze mało znana opowieść o tym, jak zmiany klimatyczne, przedmiot zainteresowania garstki naukowców, postawiły istotny znak zapytania w dyskusji o przyszłości energii. Badania klimatu rozpoczęto w Alpach, w latach 70. osiemnastego wieku, z czystej ciekawości. W dziewiętnastym wieku kilku naukowców zaczęło myśleć całościowo o klimacie, ale nie dlatego, że martwili się o globalne ocieplenie, lecz raczej dlatego, że bali się powrotu epoki lodowcowej – obawiali się, że zmiażdży ona cywilizację. Dopiero w późnych latach 50. i 60. kilku uczonych zaczęło mierzyć wzrost stężenia węgla w atmosferze i to pozwoliło przyjąć je (stężenie) jako punkt odniesienia a w następstwie powiązać go z rosnącą temperaturą. Ryzyko, skonkludowali, nie wiąże się z globalnym ochłodzeniem, ale globalnym ociepleniem. Jednak dopiero w dwudziestym pierwszym wieku zmiana klimatu stała się kwestią rozważań polityków.

Część piąta opisuje nowe energie – właściwie „powrót energii odnawialnych” – i ewolucję technologii. Historia tego przemysłu to dzieje innowacji, odważnej przedsiębiorczości, bitew politycznych, kontrowersji, rozczarowań i rozpaczy, powrotów do normy i szczęścia. Branża ta rozwinęła się w potężny globalny przemysł, ale zbliża się właśnie test mający wykazać, czy będzie w stanie osiągnąć dużą skalę zastosowań komercyjnych.

Istnieje także pewne kluczowe źródło energii, którego większość ludzi za takowe nie uważa – „piąte paliwo”. Czasami określa się je mianem oszczędzania, czasami mowa jest o wydajności. Trudno je sobie uświadomić i trudno wdrożyć działania, które prowadzą do tego źródła, jednak odpowiedzialne, wydajne i ulepszone zarządzanie energią jest niezbędne do zapewnienia właściwego bilansu energii w przyszłości.

Wszystkie te tematy zbiegają się w części szóstej poświęconej transportowi, w szczególności transportowi samochodowemu. Otóż wyścig o rynek samochodów zakończył się prawie dokładnie sto lat temu miażdżącym zwycięstwem silnika spalinowego. Jednak powrót auta elektrycznego, w tym przypadku napędzanego nie tylko przez baterie, ale również politykę rządów, oznacza ponowne otwarcie wyścigu. Jeśli samochód elektryczny okaże się konkurencyjny lub przynajmniej będzie taki w niektórych przypadkach, świat energii znowu się zmieni. Elektropojazd nie jest jednak jedynym zawodnikiem w tym wyścigu. Dotyczy on bowiem także rozwoju biopaliw – chodzi o to, by nie tylko wiercić po ropę, ale wręcz ją „uprawiać”. Wszystkie te działania sprowadzają się do jednego bardzo ważnego pytania: czy samochód elektryczny, a także biopaliwa są w stanie zdetronizować ropę w przemyśle transportowym?

Wszystkie te części składają się na panoramę światowej energii. Czytelnicy nie muszą jednak przechodzić od jednej do drugiej. Części są autonomiczne – każda zawiera swoją własną, związaną z tematyką energii, ale unikalną, opowieść.

Możemy być pewni, że w nadchodzących latach nowe „niespodzianki” zaburzą dzisiejszy konsensus, zmienią perspektywy i skierują w inną stronę wektory polityki oraz inwestycji, a także odcisną piętno na stosunkach międzynarodowych. Tymi niespodziankami mogą okazać się wszelkiego rodzaju szoki: od przewrotów politycznych, wojen czy terroryzmu do nagłych zmian w gospodarce. Mogą też one być wynikiem wypadków czy gniewu natury. I mogą być skutkiem nieprzewidzianych przełomów technologicznych. Co do tego mamy jednak jasność: światowy apetyt na energię wzrośnie ogromnie w najbliższych latach. Wartości bezwzględne są oszałamiające.

Niezależnie od tego, z jakiego połączenia źródeł energii będziemy korzystać, będzie ona definiowała naszą przyszłość.

PROLOG

Żołnierze i czołgi irackie gromadziły się od kilku dni na granicy z Kuwejtem. Był koniec lipca 1990 r. Saddam Husajn, dyktator Iraku, zapewniał jednak przywódców państw bliskowschodnich, że nie muszą się obawiać, gdyż ma pokojowe intencje, a napięcia ucichną. „Nic się nie stanie”, powiedział do króla Jordanii, a prezydentowi Egiptu oznajmił, że nie ma zamiaru najeżdżać Kuwejtu. W obecności ambasador USA, którą pilnie do siebie wezwał, wściekał się, że Kuwejt wraz ze Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi prowadzą „wojnę gospodarczą” przeciw Irakowi. Powiedział, że produkują za dużo ropy, obniżając tym samym jej cenę. I że Irak nie mógł zaakceptować konsekwencji takiego działania, więc musiał „odpowiedzieć”. Odnosząc się do przemieszczania się oddziałów wojskowych, ambasador USA spytała go o intencje. Husajn odpowiedział, że poszukiwał już dyplomatycznego rozwiązania. Ambasador odparła, że Stany Zjednoczone „nigdy nie wybaczają innego rozwiązywania sporów niż na drodze dyplomacji”. Na zakończenie spotkania Saddam powiedział pani ambasador, że powinna pójść na urlop i o nic się nie martwić1.

Jednak tydzień później, 2 sierpnia 1990 r., we wczesnych godzinach porannych, siły irackie przekroczyły granicę i z wielką brutalnością przejęły kontrolę nad Kuwejtem. Skutkiem był pierwszy kryzys od czasów zimnej wojny. Był to też początek nowej ery w świecie ropy.

Irak przedstawił wiele uzasadnień inwazji. Jakiekolwiek by one zresztą było, cel był jasny: Saddam Husajn chciał przyłączyć Kuwejt do Iraku i usunąć go z mapy świata. Irak z wcielonym Kuwejtem mógłby rywalizować z Arabią Saudyjską jako potęgą naftową i mieć ogromny wpływ na resztę świata.

„NIE TAK SZYBKO”

2 sierpnia w godzinach porannych czasu waszyngtońskiego, prezydent George W. Bush spotkał się z Narodową Radą Bezpieczeństwa w sali posiedzeń gabinetu w Białym Domu. Nastroje były ponure. Pokój i stabilność, na które liczyło tak wielu ludzi na całym świecie, niespodziewanie zostały zagrożone. Zaledwie osiem miesięcy wcześniej upadł mur berliński, sygnalizując koniec zimnej wojny. Tzw. narody wiodące nadal miały pełne ręce roboty, próbując wyciszyć niepokoje społeczne po czterech i pół dekadzie konfrontacji. Na Bliskim Wschodzie Saddam Husajn, dążąc do zastąpienia Iranu i wysunięcia Iraku jako dominującej siły w regionie, rozpoczął długą wojnę iracko-irańską. Konflikt zakończył się impasem dwa lata wcześniej, w 1988 r.

Anektując Kuwejt, Irak mógłby sprawować kontrolę nad Zatoką Perską, która w owym czasie była rezerwuarem dwóch trzecich światowych rezerw ropy. Saddam już wtedy miał czwartą co do wielkości armię (pod względem liczby żołnierzy) na świecie. Teraz Irak miałby być również supermocarstwem naftowym. Saddam miałby użyć rezerw ropy naftowej oraz dochodów, które z nich płyną, do nabycia ogromnego arsenału broni, w tym broni nuklearnej i chemicznej. Z tą nową siłą Irak mógłby wywierać wpływ daleko poza Zatoką Perską. Krótko mówiąc, w wyniku inwazji i aneksji Irak mógł rozdawać karty w polityce światowej. Zezwolenie na taki rozwój wydarzeń byłoby sprzeczne z prowadzoną od czterdziestu lat, począwszy od czasów prezydenta Harry’ego Trumana, polityką Stanów Zjednoczonych, mającą na celu utrzymanie bezpieczeństwa w Zatoce Perskiej.

Dyskusja prowadzona 2 sierpnia u prezydenta była bezładna i nieprecyzyjna – być może odzwierciedlała pierwszy szok. W znacznej części skoncentrowała się na różnych formach sankcji gospodarczych, tak jakby dostosowywano się do nowej rzeczywistości. Albo przynajmniej tak wydawało się niektórym osobom obecnym na spotkaniu, w tym prezydentowi Bushowi, który był „wstrząśnięty”, widząc „poważny rozdźwięk między tymi, którzy postrzegali to, co się działo, jako poważny kryzys naszych czasów, i tymi, którzy traktowali omawiane wydarzenia jako chwilowe zawirowanie”. „Będziemy musieli się przyzwyczaić do świata bez Kuwejtu”, powiedział jeden z doradców, odnosząc się do tego, co wydawało się być faktem.

Bush podniósł rękę i powiedział: „Nie tak szybko”2.

PUSTYNNA BURZA

Wtedy właśnie rozpoczęło się niezwykłe przedsięwzięcie polegające na budowaniu koalicji pod auspicjami Narodów Zjednoczonych – przyłączyło się do niej 36 krajów, oferując wsparcie militarne i finansowe. Do koalicji weszła też Arabia Saudyjska, której największe złoża znajdowały się zaledwie 250 kilometrów od granicy z Kuwejtem i której władca, król Fahd, powiedział Bushowi, że Saddam jest „zarozumiały i szalony” oraz „idzie w ślady Hitlera w stwarzaniu światu problemów”. Kolejnym koalicjantem był Związek Radziecki, którego prezydent, Michaił Gorbaczow, powiedział coś, co jeszcze kilka lat wcześniej było nie do pomyślenia, a mianowicie, że w tym kryzysie Związek Radziecki stoi „ramię w ramię” z USA3.

W ciągu kolejnych sześciu miesięcy siły koalicji były stale i metodycznie skupiane w północnej Arabii Saudyjskiej, aż ich liczebność osiągnęła blisko milion ludzi. 17 stycznia 1991 r., zanim nastał świt, rozpoczęła się pierwsza faza operacji „Pustynna Burza”, w czasie której zbombardowane zostały irackie cele wojskowe. 23 stycznia Irakijczycy otworzyli zawory zbiorników morskiego terminalu naftowego w Kuwejcie, uwalniając 6 milionów baryłek ropy, która spłynęła do wód Zatoki Perskiej. Ten największy w historii wyciek ropy spowodowany był chęcią udaremnienia rzekomej ofensywy od morza przeprowadzanej przez marynarkę wojenną Stanów Zjednoczonych. Miesiąc później, 23 lutego, siły koalicji wyzwoliły miasto Kuwejt, a następnego dnia przeszły szlakiem na północ od Arabii Saudyjskiej i weszły do Iraku. Inwazja od morza okazała się manewrem pozorowanym. Faktyczna wojna lądowa trwała nie więcej niż sto godzin i zakończyła się całkowitym odwrotem i pokonaniem sił irackich.

Skoro Husajn nie mógł mieć Kuwejtu, starał się go zniszczyć. Żołnierze Husajna pozostawili Kuwejt w ogniu. Blisko 800 szybów naftowych stanęło w płomieniach o temperaturze rzędu 1700 tysięcy stopni Celsjusza, tworząc piekielną mieszaninę ognia, ciemności, dymu i poważnie niszcząc środowisko. Paliło się nawet 6 milionów baryłek ropy dziennie – to o wiele więcej niż normalna dzienna produkcja Kuwejtu i znacznie więcej niż dzienny import ropy do Japonii. Skali tego piekła nie był w stanie doświadczyć nigdy wcześniej nawet najbardziej doświadczony strażak operujący przy szybach naftowych. Trzeba było szybko skorzystać z nowych technik, ale wcześniej jeszcze je wynaleźć. Ostatni z pożarów został ugaszony w listopadzie 1991 r.

W następstwie wojny Saddam wpadł w pułapkę, a jego obalenie przez wewnętrznych przeciwników wydawało się już tylko kwestią czasu.

NOWA ERA GLOBALIZACJI

Wynik I wojny w Zatoce Perskiej był punktem przełomowym w czasach, w których oczekiwano spokoju i które przez chwilę wiązano z nowym porządkiem świata. Związek Radziecki nie był już przeciwnikiem Zachodu. Pod koniec 1991 r. Związek Radziecki rozpadł się. Zaczęto mówić o nowym „jednobiegunowym świecie”, w którym Stany Zjednoczone miałyby być nie tylko „narodem niezbędnym”, ale także jedynym supermocarstwem.

Nastąpiła nowa era globalizacji: gospodarka stała się bardziej zintegrowana, a narody bardziej ze sobą powiązane. „Prywatyzacja” i „deregulacja”, które zaczęły się w latach 70. i nabrały rozpędu w latach 80. dwudziestego wieku, stały się kluczowymi hasłami na całym świecie. Rządy zaczęły stopniowo rezygnować z „administracyjno-nakazowego zarządzania gospodarką”, tj. z kontroli strategicznych sektorów gospodarki, narody zaś zaczęły darzyć większym zaufaniem rynki, prywatne inicjatywy i globalny przepływ kapitału. Indie są przykładem państwa, które przeszło najbardziej dramatyczną przemianę. Wcześniej polityka tego państwa opierała się na centralnym planowaniu, a rozwój gospodarki był hamowany przez formalizm i biurokratyczną kontrolę. W 1991 r. Indie rozpoczęły pierwszą fazę reform, które miały uwolnić spętaną gospodarkę i ostatecznie przekształcić je w kraj wysokiego wzrostu i coraz bardziej istotną część gospodarki światowej. W sektorach energetycznych poszczególnych krajów, podobnie jak w wielu innych dziedzinach, tradycyjne rządowe ministerstwa zostały przekształcone w spółki Skarbu Państwa, które zostały z kolei częściowo lub całkowicie sprywatyzowane. Teraz wiele z tych firm martwiło się zarówno o fundusze emerytalne i opinie akcjonariuszy, jak i o plany urzędników rządowych.

Zniesiono wszelkie międzynarodowe bariery. Bez żelaznej kurtyny Europa nie była już podzielona na Wschód i Zachód. Wspólnota Europejska została przekształcona w znacznie bardziej zintegrowaną Unię Europejską i ustalono zasady funkcjonowania euro jako jej waluty. Liczne poważne inicjatywy, zwłaszcza Północnoamerykański Układ o Wolnym Handlu, promowały swobodniejszy handel. Ogólnie rzecz biorąc, światowy handel rozwijał się szybciej niż światowa gospodarka. Kryzys zadłużenia, który prześladował kraje Trzeciego Świata w latach 80., został zażegnany, w miarę jak kraje rozwijające się przekształcane były we wschodzące rynki i stawały się krajami rozwijającymi się najszybciej ze wszystkich. Ich rosnące dochody oznaczały rosnący popyt na ropę.

Technologia także napędzała globalizację, w szczególności sprzyjał jej szybki rozwój technologii informatycznych, pojawienie się Internetu oraz gwałtowny spadek kosztów komunikacji międzynarodowej. Zjawiska te zmieniały sposób działania firm i łączyły ludzi w sposób, który dekadę wcześniej był po prostu nie do pomyślenia. „Globalna wioska”, spekulatywna koncepcja z początków lat 60. dwudziestego wieku, szybko stawała się rzeczywistością. Przemysł naftowo-gazowy przechodził rewolucję. Zmiany geopolityczne i większe zaufanie do rynku otworzyły nowe obszary dla inwestycji i badań. Przemysł rozwijał możliwości poszukiwania i produkowania zasobów w bardziej wymagających warunkach. Wydawało się, że era taniej ropy i gazu ziemnego będzie trwała znacznie dłużej. Byłyby to dobre wieści dla perspektyw tradycyjnych dostaw energii, ale nie tak dobre dla droższych alternatyw.

ODCHODZĄCA ERA ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ

Kryzysy energetyczne lat 70. dwudziestego wieku wraz ze wzrostem świadomości ekologicznej zaowocowały pojawieniem się szeregu nowych opcji energetycznych, znanych początkowo jako „alternatywne źródła energii”, a następnie, z zaznaczeniem trwałości, jako „odnawialne źródła energii”. Termin ten obejmuje szeroką gamę rozwiązań, tj. energię wiatrową, słoneczną, biomasę, energię geotermalną, itp. To co cechuje je wszystkie, to fakt, że nie opierają się ani na paliwach kopalnych, ani na energii jądrowej.

Wyłoniły się z wrzawy lat 70. pośród wielkiego entuzjazmu – słynnych „promieni nadziei”. Jednak w latach 80. nadzieje zostały stłumione przez spadające koszty energii konwencjonalnej, problematyczne własności ekonomiczne, technologiczną niedojrzałość i rozczarowanie skalą zastosowań. Z upływem lat zwiększyła się luka pomiędzy nadziejami wiązanymi z odnawialnymi źródłami energii a tym, co faktycznie mogły nam zaoferować.

Z uwagi na umiarkowane ceny i przywrócenie stabilności energetycznej na początku lat 90., perspektywy dla energii odnawialnej okazywały się coraz większym wyzwaniem.

Jednocześnie świadomość ekologiczna stawała się coraz bardziej powszechna. Do tej pory większość zagadnień związanych z ochroną środowiska naturalnego miała charakter lokalny lub regionalny. Teraz coraz bardziej przywiązywano wagę do nowego rodzaju zagadnień – globalnego problemu zmiany klimatu i globalnego ocieplenia. Początkowo kwestiami tymi interesowała się dość wąska grupa ludzi. Sytuacja ta miała się zmienić, co miało w znaczący sposób wpłynąć na przemysł energetyczny – źródła konwencjonalne, odnawialne i alternatywne.

Połączenie polityki energetycznej lat 70. oraz dynamiki rynku odegrało istotną rolę w rozwoju sektora. Mimo sceptycyzmu, wydajność energetyczna czy oszczędzanie energii okazało się znacznie istotniejszym składnikiem tzw. miksu energetycznego, niż się spodziewano.

STABILNY BLISKI WSCHÓD

Polityka prowadzona przez Bliski Wschód, która tak często komplikowała bezpieczeństwo dostaw energii, nie była już zagrożeniem. W ciągu dekady, która nastąpiła po kryzysie w Zatoce Perskiej, wydawało się, że Bliski Wschód jest bardziej stabilny, a kryzysy naftowe i zakłócenia dostaw to przeszłość. Nie było już ZSRR, który mógłby mieszać w polityce regionalnej, a sposób zakończenia kryzysu w Zatoce oraz znaczenie Stanów Zjednoczonych w relacjach międzynarodowych wydawało się być niemal pewną gwarancją stabilności.

Organizacja Wyzwolenia Palestyny zdała sobie sprawę, że zapędziła się w ślepy zaułek, wspierając Saddama w kryzysie w Zatoce Perskiej, zrażając tym samym do siebie wiele krajów arabskich, które wspierały ją finansowo. Szybko zmieniła swą politykę, czego następstwa dla izraelsko-palestyńskiego procesu pokojowego stały się wkrótce widoczne. W Waszyngtonie, we wrześniu 1993 r., Jasir Arafat, przewodniczący Autonomii Palestyńskiej, i premier Izraela Icchak Rabin podpisali porozumienia z Oslo, które wytyczyły drogę do wzajemnego uznania dwóch państw i zakończenia konfliktu. I wtedy, stojąc przed prezydentem Clintonem, z Białym Domem w tle, zrobili coś, co trzy lata wcześniej wydawało się nie do pomyślenia – uścisnęli sobie dłonie. Rok później wspólnie z izraelskim ministrem spraw zagranicznych Szymonem Peresem odebrali Pokojową Nagrodę Nobla. Wszystkie te wydarzenia miały pozytywny wydźwięk i wydawało się, że wyraźnie wytyczają ramy przyszłego świata. To wszystko mogło się nigdy nie wydarzyć, gdyby Saddam nie poszedł na wojnę.

Co do samego Saddama Husajna, zdawało się, że on już nigdzie się nie wybiera.

DOKTRYNA POWSTRZYMYWANIA

W 1991 r. siły koalicji zatrzymały się 90 mil przed Bagdadem. Z upoważnienia ONZ koalicja zawiązana została z zamiarem usunięcia Saddama z Kuwejtu. Nie miała jednak mandatu do wydalenia Saddama z jego kraju i zmiany reżimu. Nie chciano też angażować się w krwawą wojnę miejską, która byłaby konieczna w przypadku przeprowadzenia ostatecznego uderzenia. Obrazy telewizyjne ukazujące zniszczenie irackiej armii oraz reakcje, jakie te obrazy wywoływały, same w sobie stanowiły kolejny powód do zakończenia działań wojennych. Nazwano to efektem CNN. Poza tym, powszechnie zakładano, że urażona część irackiego wojska zrobi to, czego się spodziewano – dokona zamachu stanu – i że dni Saddama są policzone. Ale był to osobnik tak bezwzględny i sprawował tak żelazną kontrolę, że – wbrew oczekiwaniom – również po wojnie mocno trzymał się władzy.

Jednak pozycja Saddama została znacznie osłabiona. Irak był teraz osaczony przez program inspekcji, siły wojskowe i sankcje, które sprowadzały się do doktryny powstrzymywania, czyli do zasad, które powstrzymywały ekspansję radziecką w okresie zimnej wojny. W celu obalenia Saddama podjęto wprawdzie w ciągu kolejnych kilku lat pewne próby wspierania jego przeciwników, ale wszystkie te działania zakończyły się fiaskiem. W czasie prezydentury Billa Clintona polityka powstrzymywania stała się bardziej wyraźna. Połączono ją także z polityką „podwójnego powstrzymywania”, która obejmowała Iran i Irak.

Inspektorzy ONZ mogli w zasadzie swobodnie poruszać się po obszarze Iraku w poszukiwaniu elementów, które mogłyby zostać użyte do budowy broni masowego rażenia, potocznie znanych jako WMD [ang. weapons of mass destruction – przyp. tłum]. W praktyce inspektorzy ciągle napotykali jakieś przeszkody. Był tylko jeden moment zaskakującej współpracy: w 1995 r. szef irackiego programu broni niekonwencjonalnej, przypadkiem zięć Saddama, uciekł do Jordanii. Reżim wpadł w panikę, obawiając się tego, co mógłby powiedzieć.

Starając się uprzedzić jakiekolwiek rewelacje, Bagdad nagle wypuścił pół miliona dokumentów (wcześniej ukrywanych w kurniku) ujawniających szczegóły produkcji licznych rodzajów broni biologicznej. Jednak po tym jak Saddam zwabił swojego zięcia z powrotem do Iraku (aby go zabić), trudności inspektorów znów stały się normą4.

Niemniej, czasy, gdy Saddam miał możliwość kontrolowania rynku światowego, minęły. W 1995 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych ustanowiła program „Ropa za żywność”, który zezwalał Irakowi na sprzedaż pewnej ilości ropy. Połowa wpływów z transakcji była przeznaczana na zakup podstawowych towarów, takich jak lekarstwa i jedzenie. Zanim Saddam przejął władzę, Irak był eksporterem żywności do Europy, a nawet wysyłano stamtąd daktyle do Stanów Zjednoczonych, ale za Saddama rolnictwo ucierpiało, zaś eksport ropy umożliwiał finansowanie zakupów żywności, którą trzeba było teraz importować. Druga połowa przychodów przeznaczana była na reparacje wojenne oraz finansowanie inspekcji ONZ. Ponadto, reżim Saddama wspierany był tajnymi miliardowymi kick-backami (rodzaj wewnętrznej prowizji w transakcji – przyp. red.) w ramach kontraktów na sprzedaż irackiej ropy, które otrzymali tajemniczy rosyjscy pośrednicy, pewien potentat ropy z Teksasu i przedstawiciele rządów krajów postrzeganych jako przyjazne Irakowi5.

Program ten zawsze jednak wydawał się zagrożony. Nie było wiadomo, czy Saddam będzie stosować się do programu ONZ, czy też będzie chciał zerwać współpracę, ograniczając lub całkowicie odcinając eksport iracki poprzez gwałtowne wywindowanie ceny. Niepewność powodowała znaczną niestabilność cen.

Pod koniec lat 90. amerykańska polityka powstrzymywania wyraźnie słabła. Na Bliskim Wschodzie i w Europie narastało przekonanie, że sankcje nie krzywdziły Saddama i jego kliki ani republikańskiej gwardii, która utrzymywała go przy władzy, lecz ludność Iraku. W 1998 r. Saddam ostatecznie wydalił inspektorów ONZ ds. broni masowego rażenia. W 1998 r. dokumenty amerykańskich służb specjalnych potwierdziły, że nie sposób oszacować ambicji Saddama dotyczących broni masowego rażenia6.

Saddam został jednak powstrzymany i wydawało się, że już nigdy nie będzie w stanie odnowić z powodzeniem zamiarów kontrolowania Zatoki Perskiej. W sąsiednim Iranie w 1997 r. Mohammad Chatami, uważany za reformatora i osobę o relatywnie umiarkowanych poglądach, został wybrany na prezydenta. Wydawało się, że istnieje możliwość zmniejszenia wzajemnej wrogości, która zdominowała relacje między Waszyngtonem a Teheranem od czasu irańskiej rewolucji w 1979 r., kiedy to amerykańscy dyplomaci zostali zatrzymani na długie lata jako zakładnicy. W wyniku tych wszystkich zmian pogląd, że ryzyko geopolityczne na Bliskim Wschodzie może zagrozić dostawom ropy, wydawał się tracić uzasadnienie. Ropa naftowa na Bliskim Wschodzie zdawała się być znacznie bardziej bezpieczna, a to oznaczało również bezpieczeństwo dla jej podaży na świecie. Z uwagi na tę stabilność sądzono, że cena ropy będzie się wahać w granicach 20 dolarów za baryłkę. Dla amerykańskich kierowców oznaczało to stosunkowo niską cenę benzyny, co uważano za rzecz naturalną.

NOWE HORYZONTY ORAZ „CICHA” REWOLUCJA

W tym samym czasie rozwój technologiczny wpływał na bezpieczeństwo dostaw ropy w inny sposób – poprzez rozszerzenie wymiarów wiertła torującego drogę do kopaliny i zwiększenie ilości zapasów możliwych do wydobycia. Przemysł naftowy przeżywał okres innowacji. Korzystano z rozwoju komunikacji, komputerów i technologii informacyjnych. Celem wszystkich tych działań było znajdowanie zasobów i zagospodarowywanie ich czy to na lądzie, czy to w morzu.

Historia przemysłu naftowego pokazuje, że wielokrotnie mówiło się już, że technologia zaszła już tak daleko, jak to tylko możliwe i „koniec drogi” dla przemysłu naftowego jest w zasięgu wzroku. I wtedy pojawiały się nowe rozwiązania, które pozwalały znacznie zwiększyć możliwości. Ten wzór się powtarza.

Szybki postęp w technologii mikroprocesorów umożliwia analizę znacznie większej ilości danych, pozwalając geofizykom znacznie poprawić zdolność oddzielenia „sygnału” od „szumu” w interpretowaniu struktur podziemnych, a tym samym poprawiając skuteczność poszukiwań. Znacznie zwiększona moc obliczeniowa oznaczała, że sejsmiczne odwzorowanie struktur podziemnych – warstwy, uskoki, skały stropowe i wylewne – mogło być teraz obrazowane w trzech wymiarach, a nie dwóch. Odwzorowanie 3D pozwoliło eksploratorom znacznie lepiej zrozumieć budowę struktur geologicznych znajdujących się głęboko pod ziemią, a tym samym osiągnąć lepsze wyniki. Choć daleko jej do nieomylności, to technologia 3D, która była w coraz większym stopniu stosowana na początku lat 90., odznaczała się znacznie większą dokładnością niż poprzednie metody.

Postępem było także pojawienie się odwiertów horyzontalnych. W miejsce tradycyjnego szybu naftowego idącego pionowo w dół, pierwsze kilka tysięcy stóp (parę tysięcy metrów) można było wykonywać pionowo, a następnie wiercić pod kątem lub nawet po łuku, przy czym postęp odwiertu był dokładnie kontrolowany i mierzony co kilka stóp przy użyciu bardzo zaawansowanych narzędzi. Oznaczało to możliwość dotarcia do większych zasobów, a tym samym stwarzało szansę zwiększenia wydobycia.

Trzecim przełomem było opracowanie oprogramowania i wizualizacji komputerowej, które w budownictwie i branży inżynieryjnej stawały się już standardem. Zastosowanie w przemyśle naftowym projektowania wspomaganego komputerowo (CAD) i komputerowego wspomagania wytwarzania (CAM) umożliwiło zaprojektowanie na monitorze komputera w najdrobniejszych szczegółach wartej miliardy dolarów pływającej platformy wiertniczej oraz przetestowanie na różne sposoby jej wytrzymałości i efektywności, zanim jeszcze rozpoczęto spawanie pierwszych kawałków stali.

W miarę upływu lat 90. upowszechnienie się technologii informacyjnych, a także niezwykły spadek kosztów komunikacji oznaczały, że geologowie mogli zacząć pracować jako zespoły wirtualne rozproszone po różnych częściach świata. Doświadczeniem i wiedzą zdobytą na polu naftowym w jednym miejscu można było podzielić się natychmiast z osobami próbującymi rozwiązać zbliżone problemy na podobnych polach gdzie indziej w świecie. Komentując tę sytuację, prezes pewnej firmy powiedział z niewielką jedynie przesadą, że „krzywa uczenia się naukowców i inżynierów tylko raz idzie w górę”.

Ten i inne przejawy postępu technologicznego sprawiły, że firmy mogły dokonywać tego, co jeszcze niedawno było nieosiągalne – czy to w kwestii identyfikacji nowych możliwości, eksploatacji pól, które wcześniej były niedostępne, podejmowania się znacznie bardziej skomplikowanych projektów, odzyskiwania większej ilości ropy, czy też otwierania dla wydobycia zupełnie nowych regionów.

Technologia poszerzyła horyzonty świata ropy naftowej, wnosząc nowe jej zasoby, wspierające wzrost gospodarczy i zwiększające mobilność na całym świecie. Miliardy baryłek ropy, do których nie było dostępu dekadę wcześniej, teraz były w zasięgu ręki. Postęp technologiczny zachodził więc zgodnie ze strategią just-in-time (dokładnie na wyznaczony czas), a to dlatego, że na świecie rozpoczął się szybki wzrost gospodarczy, a tym samym zwiększyło się zapotrzebowanie na ropę.

Świat zmieniał się także pod względem geopolitycznym. Kraje, które zamknęły się na swym obszarze na inwestycje przedsiębiorstw międzynarodowych lub też je dotychczas ograniczały, teraz otwierały się i zapraszały firmy, aby te dzieliły się umiejętnościami i technologiami, jak również pieniędzmi. Pozornie niezmienna struktura globalnej konfrontacji nagle uległa zmianie.

Zmiany zachodziły zwłaszcza w państwach wywodzących się z dawnego Związku Radzieckiego – w Rosji oraz w nowych niepodległych krajach wokół Morza Kaspijskiego. Miały doprowadzić do integracji tego regionu ze światowym rynkiem. To tak jakby koniec dwudziestego wieku ponownie łączył się z jego początkiem. Efektem miały być bazy fundamentów światowych zasobów ropy. Jak napisał magazyn Foreign Affairs w 1993 r.: „Pierwszy raz od czasów, kiedy upadły barykady rewolucji bolszewickiej, ropa faktycznie stała się interesem międzynarodowym”7.

To spostrzeżenie miało szczególnie znaczenie dla Rosji, kraju, w którym rewolucja bolszewicka miała miejsce, i który teraz ścigał się z Arabią Saudyjską w produkcji ropy naftowej.

1 George H. W. Bush i Brent Scowcroft, A World Transformed (Nowy Jork: Vintage, 1999), str. 312; „The Gulf War”, Frontline, PBS, wyemitowany 9.01.1996; depesza Ambasady USA w Bagdadzie do sekretarza stanu, 25.07.1990; Al-Hayat, 15.03.2008.

2 Bush i Scowcroft, A World Transformed, str. 317; Richard Haass, War of Necessity, War of Choice: A Memoir of Two Iraq Wars (Nowy Jork: Simon and Schuster, 2009), str. 61–62; wywiad z Boydenem Grayem.

3 Bush i Scowcroft, A World Transformed, str. 330, 365.

4 Haass, War of Necessity, War of Choice, str. 148; Martin Indyk, Innocent Abroad: An Intimate Account of American Peace Diplomacy in the Middle East (Nowy Jork: Simon and Schuster, 2009), str. 40‒43, 165; Charles Duelfer, Hide and Seek: The Search for Truth In Iraq (Nowy Jork: Public Affairs, 2009), str. 117‒160.

5 Wywiad z Jamesem Plackiem; Jeffrey Meyer i Mark Califano, Good Intentions Corrupted: The Oilfor- Food Scandal and the Threat to the U.N. (Nowy Jork: Public Affairs, 2006), rozdz. 4; Niezależny Komitet Śledczy w programie ONZ „Ropa za żywność”, Report on the Manipulation of the Oil-for-Food Programme, ONZ, 27.10.2005.

6 Haass, War of Necessity, War of Choice, str. 162.

7 Stanislaw i Daniel Yergin, „Oil: Reopening the Door”, Foreign Affairs 72, nr 4 (1993), str. 81–93.

CZĘŚĆ PIERWSZA

NOWY ŚWIAT ROPY

Rozdział 1

ROSJA POWRACA

W nocy z 25 na 26 grudnia 1991 r. radziecki prezydent Michaił Gorbaczow wystąpił w telewizji publicznej, gdzie wygłosił wstrząsające oświadczenie, które jeszcze rok czy dwa lata wcześniej byłoby nie do pomyślenia: „Niniejszym zaprzestaję mojej działalności na stanowisku prezydenta Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich”. Po czym stwierdził, że Związek Radziecki wkrótce przestanie istnieć. Wyraził swoje ubolewanie oraz wyjaśnił narodom ZSRR: „Wszystkiego mamy dużo – powierzchni, ropy, gazu oraz innych surowców naturalnych, a także inteligentnych i utalentowanych ludzi. Jednakże, mieliśmy znacznie niższy standard życia niż ludzie w krajach uprzemysłowionych i byliśmy coraz dalej w tyle za nimi”. Gorbaczow starał się przeprowadzać reformy, ale zabrakło mu czasu. Kilka miesięcy wcześniej zatwardziali komuniści przetrzymali go w areszcie i próbowali dokonać zamachu stanu, ale zrezygnowali. Rozpoczęło to jednak ostateczną dezintegrację. „Stary system się rozpadł, jeszcze zanim nowy system zaczął działać” – powiedział.

„Oczywiście – dodał – popełniono błędy, których można było uniknąć, i wiele z tych rzeczy, które zrobiliśmy, można było zrobić lepiej”. Ale nie tracił nadziei. „Pewnego dnia nasz wysiłek zaowocuje, a nasze narody będą żyły w zamożnym, demokratycznym społeczeństwie”. Swą wypowiedź zakończył w prosty sposób: „Życzę wszystkim wszystkiego najlepszego”1.

I tak rozpłynął się w eterze i niepewności nocy.

Całe jego przemówienie trwało jedynie 12 minut. To wszystko. Po siedmiu dekadach komunizm zakończył się na ziemi, na której się narodził.

Sześć dni później, 31 grudnia, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich formalnie przestał istnieć. Michaił Gorbaczow, jego ostatni prezydent, przekazał pałeczkę – walizkę z kodami do aktywacji radzieckiego arsenału jądrowego – Borysowi Jelcynowi, pierwszemu prezydentowi Federacji Rosyjskiej. Nie biły dzwony, nie dęto w rogi, żeby uczcić tę wielką przemianę. Był tylko szok, wyciszenie i niedowierzanie. Związku Radzieckiego, globalnego supermocarstwa, już nie było. W jego miejsce pojawiło się 15 następców o zróżnicowanej powierzchni, od ogromnej Federacji Rosyjskiej po maleńką Estonię. Rosja była zdecydowanie pierwsza wśród równych sobie: była spadkobiercą byłego Związku Radzieckiego – odziedziczyła nie tylko kody nuklearne, ale także ministerstwa i zadłużenie ZSRR. Państwo, które było zamkniętym Związkiem Radzieckim, było teraz, do pewnego stopnia, otwarte na świat. Między innymi to właśnie ten fakt spowodował, że mapa ropy naftowej na świecie została rozrysowana od nowa.

Wśród dziesiątków milionów osób, które 25 grudnia oglądały telewizyjne pożegnanie Gorbaczowa, był Walery Graifer. Dla niego upadek Związku Radzieckiego nie był niczym innym niż „katastrofą, prawdziwą katastrofą”. Graifer tkwił w samym środku sowieckiego przemysłu naftowego i gazowego. Przeprowadził gigantyczną operację West Siberia, ostatnie wielkie osiągnięcie przemysłowe systemu sowieckiego. W jego czasach wydobycie z pól zachodniej Syberii osiągnęło poziom 8 milionów baryłek dziennie, prawie dorównując całkowitej produkcji Arabii Saudyjskiej. Skala tego przedsięwzięcia była ogromna: ostatecznie Graiferowi podlegało około 450 tysięcy ludzi. A zachodnia Syberia była przecież tylko częścią o wiele większego przemysłu naftowego całego ZSRR. „Republiki Związku Radzieckiego tworzyły jedną wielką naftową rodzinę”, mówił później. „Gdyby ktoś mi powiedział, że ta rodzina miała się rozpaść, śmiałbym się”. Ale szok po upadku minął i w ciągu roku prowadził firmę technologiczną, która miała służyć nowemu przemysłowi naftowemu niepodległej Rosji. „To był trudny okres – stwierdził – ale zobaczyłem, że życie toczy się dalej”2.

„Z CHLEBEM U NAS SŁABO”

Jedną z trwałych ironii ZSRR było to, że gdy system komunistyczny był niemal synonimem wymuszonej industrializacji, jego gospodarka była w ostatnich dziesięcioleciach bardzo zależna od ogromu zasobów naturalnych – w szczególności ropy i gazu.

System gospodarczy, który Józef Stalin narzucił Związkowi Radzieckiemu, opierał się na centralnym planowaniu, planach pięcioletnich i samowystarczalności. Dla Stalina były to warunki budowy „socjalizmu w jednym kraju” (koncepcja stworzona w 1925 r. po fiasku planów rozpętania światowej rewolucji komunistycznej – przyp. red.). ZSRR był w dużym stopniu odcięty od gospodarki światowej. Dopiero w 1960 r. Związek Radziecki ponownie pojawił się na rynku międzynarodowym jako znaczący eksporter ropy, a następnie, w roku 1970, również gazu ziemnego. „Ropa naftowa wraz z innymi zasobami naturalnymi była – jak to ujął pewien rosyjski lider w branży naftowej – niemalże jedynym istniejącym ogniwem łączącym ZSRR ze światem… w celu zarabiania twardej waluty tak bardzo potrzebnej osamotnionemu w dużej mierze krajowi”3.

Pod koniec lat 60. radziecka gospodarka wykazywała oznaki rozpadu i niezdolności do utrzymania wzrostu gospodarczego. Jednakże, jako znaczący eksporter, otrzymała niespodziewany zastrzyk gotówki w wyniku wojny arabsko-izraelskiej Yom Kippur z 1973 r. oraz embarga na ropę arabską – nastąpił wówczas czterokrotny wzrost cen ropy. Gospodarka czerpała nadzwyczajne zyski jeszcze w 1980 r., kiedy ceny ropy zwiększył się dwukrotnie w odpowiedzi na rewolucję irańską. Ten gwałtowny wzrost dochodów z ropy naftowej pomógł wesprzeć osłabioną gospodarkę radziecką, tak że wystarczyło na kolejne dziesięciolecie, umożliwiając utrzymanie statusu militarnego supermocarstwa oraz zaspokojenie innych pilnych potrzeb.

Najbardziej potrzebna była żywność. Z powodu endemicznego kryzysu rolnego trzeba było ją importować, by zapobiec niedoborom, uniknąć głodu oraz niepokojów społecznych. Zdarzało się, że zagrożenie brakiem żywności było tak bliskie, że sowiecki premier Aleksiej Kosygin dzwonił do szefa produkcji ropy i gazu i mówił: „Źle się dzieje w kwestii chleba. Daj mi trzy ponadplanowe miliony ton [ropy]”.

Ekonomista Jegor Gajdar, pełniący w 1992 r. obowiązki premiera Rosji, tak podsumował znaczenie wzrostu cen ropy: „Twarda waluta uzyskana z eksportu ropy pozwoliła powstrzymać narastający kryzys dostaw żywności, umożliwiła zwiększenie importu sprzętu i dóbr konsumpcyjnych, zapewniła zaplecze finansowe w wyścigu zbrojeń oraz osiągnięcie równowagi jądrowej ze Stanami Zjednoczonymi i stworzyła szanse realizacji tak ryzykownych, zagranicznych działań politycznych, jak wojna w Afganistanie”4.

Wzrost cen ropy pozwolił również ZSRR nie reformować gospodarki ani polityki zagranicznej. Przywódcy radzieccy nie brali w praktyce pod uwagę, że ceny ropy mogą pewnego dnia się obniżyć, nie mówiąc już o przygotowaniu się na taką ewentualność. System nie promował tego typu elastyczności w myśleniu. Sama taka myśl mogłaby oznaczać podważenie zasadności systemu.

„DROGI JOHNIE, POMÓŻ!”

Michaił Gorbaczow doszedł do władzy w 1985 roku. Zamierzał zmodernizować zarówno gospodarkę, jak i system polityczny. „Wiedzieliśmy, jakie było nasze państwo”, mówił. „Najbardziej zmilitaryzowane, scentralizowane, najbardziej zdyscyplinowane, nafaszerowane bronią jądrową i innymi rodzajami broni”.

Problem, który rozwścieczył go, kiedy objął stanowisko – damskie rajstopy –symbolizował według niego, co było nie tak. „Planowaliśmy utworzenie komisji, z sekretarzem Komitetu Centralnego na czele, do rozwiązania problemu kobiecych rajstop” – powiedział. „Wyobraźcie sobie kraj, który penetruje przestrzeń kosmiczną, wysyła sputniki, tworzy taki system obronny, a nie potrafi rozwiązać problemu kobiecych rajstop. Nie ma pasty do zębów, mydła, proszku, nie można zaspokoić podstawowych życiowych potrzeb. To było niesamowite, a jednocześnie upokarzające pracować w takim rządzie”.

Ale Gorbaczow miał pecha. W 1986 roku, rok po tym, jak objął stanowisko, nadpodaż i mniejszy popyt na rynku światowym spowodowały ogromne załamanie cen ropy naftowej. To z kolei drastycznie zmniejszyło wpływy w twardej walucie, których kraj potrzebował, aby opłacić import. Mimo że radziecki przemysł naftowy, teraz skupiony w zachodniej Syberii, stale zwiększał produkcję, nie wystarczyło to, aby uratować tonącą gospodarkę. W tym samym czasie Gorbaczow zmniejszał komunistyczne represje wobec społeczeństwa5.

Choć załamanie cen ropy naftowej było „ciosem ostatecznym” – jak o tym napisał Jegor Gajdar – upadek dotyczył samego systemu. „Upadek systemu sowieckiego – powiedział – był z góry przesądzony, z uwagi na podstawowe założenia sowieckiego systemu gospodarczego i politycznego”, który „nie pozwalał krajowi dostosować się do wyzwań rozwoju świata pod koniec dwudziestego wieku… Problemami tymi można było zarządzać, gdy ceny ropy były wysokie. Ale to nie był fundament, na którym można było budować pewną przyszłość ostatniego imperium”.

Pod koniec 1980 r. i na początku 1990 r. słowo „kryzys” w dokumentach rządowych i partyjnych zaczęto zastępować określeniem „ostry kryzys”, a następnie „katastrofa”. Niedobory żywności były poważne. W pewnym momencie w Petersburgu (wtedy Leningrad – przyp. red.) prawie zabrakło produktów mlecznych dla dzieci. Rząd nie miał wystarczająco dużo pieniędzy, aby opłacić przyjazd dyplomatów na konsultacje, czy na to, aby mogli odwiedzić rodziny.

W listopadzie 1991 r. Gorbaczow poprosił jednego ze swoich współpracowników, aby wysłał do brytyjskiego premiera, Johna Majora, w owym w czasie przewodniczącego grupy najbardziej uprzemysłowionych krajów świata G7, wiadomość, która zawierała tylko trzy słowa: „Drogi Johnie, pomóż!”6.

To było zaledwie miesiąc po tym, jak Gorbaczow ogłosił w telewizji rozpad Związku Radzieckiego.

NOWA ROSJA: „NIKT NIE MA KONTROLI”

Od 1 stycznia 1992 r. Rosja była niezależnym państwem obejmującym swym zasięgiem 11 stref czasowych. Centralnie planowana gospodarka ZSRR, gdzie praktycznie każde działanie w całej gospodarce było wynikiem decyzji biurokratycznych, rozpadła się, pozostawiając chaos gospodarczy i niepewność. Nie było żadnych przepisów prawa handlowego, nie było podstaw do umów, nie ustalono kanałów ani zasad handlu. Barter był na porządku dziennym, i to nie tylko wśród nowych przedsiębiorców i kupców handlujących na ulicach i we własnych domach, ale także w fabrykach, które wymieniały się towarami i produktami, tak jakby były one walutą. Trwał szalony wyścig po większość wartych choćby odrobiny zachodu aktywów państwa i radzieckiego społeczeństwa, które były teraz do wzięcia. Dla ludności były to czasy przerażające: emerytury i wynagrodzenia, jeżeli w ogóle były wypłacane, traciły na wartości, a niski, lecz gwarantowany poziom bezpieczeństwa ekonomicznego, na którym polegali, ulatywał na ich oczach bezpowrotnie.

Sytuacja była przerażająca również dla młodych reformatorów, którzy doszli do władzy w czasie prezydentury Borysa Jelcyna. „Nuklearne supermocarstwo było w stanie anarchii”, mówił Gajdar, który jako pierwszy minister finansów Jelcyna widział niebezpieczeństwa z bliska. „Nie mieliśmy ani pieniędzy, ani złota, ani ziarna, które pozwalałoby nam przetrwać do kolejnych zbiorów, i nie dało się znaleźć żadnego rozwiązania. To było jak podróż odrzutowcem, kiedy zaglądasz do kokpitu i odkrywasz, że nikogo nie ma za sterami”. Reformatorzy nie mogli nawet dostać się do rządowych komputerów, ponieważ podczas upadku mocarstwa zapodziały się gdzieś hasła.

Dramat gospodarczy tych czasów miał dwa wymiary. Pierwszy to próba stabilizacji gospodarki, wznowienia przepływu towarów i usług, zapewnienia ludziom żywności i ciepła oraz ustanowienia podstaw handlu i gospodarki rynkowej. Drugi odnosił się do odpowiedzi na pytanie, co zrobić z tymi wszystkimi fabrykami i przedsiębiorstwami oraz zasobami – środkami produkcji, które były w posiadaniu rządu, a które wymagały znalezienia innej formy własności – własności prywatnej, która lepiej odpowiadała gospodarce rynkowej. Proces ten nazwano prywatyzacją. Jako że państwo było właścicielem w zasadzie wszystkiego, praktycznie wszystkie aktywa ZSRR czekały na podział.

I tak się działo. Jak to ujął prezydent Jelcyn – ekonomiczne aktywa państwa były prywatyzowane „dziko, spontanicznie i często nielegalnie”. On i jego zespół reformatorów byli zdecydowani odzyskać kontrolę, lecz zerwać z tym, co pozostało z gospodarki centralnie sterowanej i zastąpić ją systemem opartym na własności prywatnej. Prywatyzacja nie zawężała się do kwestii ekonomicznych. Chciano także zapobiec powrotowi do przeszłości komunistycznej poprzez usunięcie aktywów spod kontroli państwa tak szybko, jak to tylko możliwe. Na domiar złego, w tle tych zmian miały miejsce pewne zawirowania polityczne: konflikt pomiędzy administracją Jelcyna i parlamentem, zwanym Dumą Państwową, w tym „brutalne oblężenie” Białego Domu, pierwsza wojna w Czeczenii oraz wybory prezydenckie w 1996 r., które aż do późnego etapu kampanii świadczyły o możliwości zwycięstwa odradzających się komunistów.

Po systemie sowieckim pozostało cenne dziedzictwo – ogromna sieć dużych przedsiębiorstw przemysłowych (choć pod względem technologii tkwiących w latach 60.), potężna maszyneria wojenna oraz niezwykły zbiór talentów naukowych, matematycznych i technicznych bez żadnych powiązań z realną gospodarką. Przemysł naftowy, choć wydolny, obciążony był przestarzałą infrastrukturą. A pod ziemią zalegało ogromne bogactwo ropy naftowej i innych surowców, o których Gorbaczow wspominał w przemówieniu pożegnalnym7.

REKONSTRUOWANIE PRZEMYSŁU NAFTOWEGO

Zasoby naturalne, zwłaszcza ropy i gazu ziemnego, były dla nowego państwa rosyjskiego kluczowe, tak jak wcześniej dla byłego Związku Radzieckiego. W połowie lat 90. przychody z eksportu ropy stanowiły aż dwie trzecie przychodów rządu rosyjskiego w twardej walucie. To, co się działo z tymi przychodami, „zdominowało rosyjską politykę i politykę gospodarczą w latach 90. i na początku dwudziestego pierwszego wieku”. Jednak sektor naftowy pogrążony był w takiej samej anarchii jak reszta gospodarki. Nieopłacani pracownicy strajkowali, a pola naftowe były zamykane. Produkcja i podaż w całym kraju była zakłócona. Ropa była rekwirowana, kradziona lub sprzedawana za twardą walutę na Zachodzie. Nikt tak naprawdę nie wiedział, do kogo należy. Poszczególne firmy produkcyjne w różnych częściach Syberii Zachodniej uniezależniały się i koncentrowały na przechwytywaniu zysków. Nagle okazało się, że przemysł jest prowadzony przez „blisko 2000 nieskoordynowanych stowarzyszeń, przedsiębiorstw i organizacji należących do Ministerstwa Przemysłu byłego Związku Radzieckiego”. Wobec trudności i głodu inwestycji rosyjska produkcja naftowa zaczęła słabnąć, a następnie się załamała. Nieco ponad pół dekady później rosyjska produkcja spadła o prawie 50 proc., tracąc ponad 5 milionów baryłek dziennie.

Również tutaj odpowiedzią była prywatyzacja. Ale jak ją przeprowadzić? Przemysł naftowy został tak stworzony, żeby sprostać potrzebom systemu centralnego planowania. Miał strukturę poziomą, zgodnie z którą każde ministerstwo – Ropy, Rafinacji i Petrochemii oraz Handlu Zagranicznego – kontrolowało własny segment przemysłu. Niezwykle ważny dla nowego kraju był także przemysł wydobywczy. Jego prywatyzacja była traktowana inaczej.

Osobą, która miała wyraźnie przemyślane wizje tego, co należy robić, był Wagit Alekpierow. Urodził się w Baku i pracował w przemyśle naftowym Azerbejdżanu aż do momentu, gdy w wieku 29 lat został przeniesiony na zachodnią Syberię, nowego centrum sowieckiej ropy. Tam został zauważony przez Walerego Graifera, w tamtych czasach kierującego zachodnią Syberią. Graifer rozpoznał umiejętności Alekpierowa, awansował i uczynił odpowiedzialnym za uruchomienie jednego z najważniejszych regionów przygranicznych w zachodniej Syberii. W 1990 r. Alekpierow przeniósł się do Moskwy, gdzie został wiceministrem przemysłu naftowego i gazowego ZSRR.

W trakcie wyjazdów na Zachód Alekpierow odwiedził szereg firm naftowych, gdzie zobaczył zupełnie inny sposób prowadzenia biznesu naftowego. „To było jak objawienie”, mówił później. „Istniejące tam firmy miały elastyczną i sprawną organizację i były w stanie zajmować się różnymi kwestiami w tym samym czasie – eksploracją, produkcją, technologią – i wszyscy pracowali, aby osiągnąć wspólny cel, a nie każdy oddzielnie”. Wrócił do Moskwy przekonany, że pionowy sposób organizacji typowej firmy w pozostałej części świata, gdzie eksploracja, wydobycie, rafinowanie i marketing są biznesami prowadzonymi w jednej firmie, to właściwa droga do budowy nowoczesnego przemysłu naftowego. Przed upadkiem Związku Radzieckiego jego wysiłki mające na celu promowanie zintegrowanej pionowo państwowej spółki naftowej szły na marne. Przeciwnicy zarzucali mu „chęć zniszczenia sektora naftowego”. Spróbował ponownie, gdy Rosja stała się niezależnym państwem, gdyż – jak twierdził – „utrzymanie istniejącego stanu spowodowałoby chaos”8.

W listopadzie 1992 r. prezydent Jelcyn zaaprobował to podejście w dekrecie 1403 dotyczącym prywatyzacji w przemyśle naftowym. Nowa ustawa przewidywała utworzenie trzech pionowo zintegrowanych przedsiębiorstw. Nazwane zostały: Łukoil, Jukos i Surgut. Każde miało łączyć sektor upstream (upstream w słowniku nafciarzy oznacza poszukiwania złóż i wydobycie; downstream to przerabianie ropy na produkty naftowe – przyp. red.) z obszarami rafinowania i marketingu. Miały się one stać jednymi z największych firm na świecie. Państwo zachowało znaczną część udziałów w trzyletnim okresie przejściowym, podczas gdy nowe przedsiębiorstwa próbowały uzyskać kontrolę nad w połowie niezależnymi grupami produkcyjnymi i rafineriami, opanować bunt przedsiębiorstw filialnych, przejąć kontrolę nad sprzedażą i eksportem ropy naftowej oraz twardą walutą, która pochodziła z tych transakcji, oraz chronić się przed przejęciem przez konkurentów. Udziały kontrolne w innych spółkach przemysłu naftowego były również zamrożone na 3 lata w tymczasowej spółce państwowej Rosnieft, co dawało czas na decyzje odnośnie do ich przyszłości.

Restrukturyzacja byłaby trudna do przeprowadzenia w każdych okolicznościach. Natomiast na początku i w połowie lat 90. była bardzo trudna, gdyż państwo było słabe i brakowało egzekucji prawa i porządku. Przemoc była wszechobecna. Rosyjskie mafie, gangi, byli więźniowie obozów karnych z odrażającymi tatuażami na ciele, lecz także drobni przestępcy – wszyscy starali się wymuszać haracze w zamian za ochronę obiektów handlowych. Na tym nie koniec. Kradziono ropę i produkty rafineryjne, próbowano przejmować majątek lokalnych terminali dystrybucyjnych. W walce o kontrolę i transakcje handlowe gangi często nie zawracały sobie głowy umowami, tylko zlecały zabójstwa. W miastach „zbudowanych” na ropie konkurujące ze sobą grupy przestępcze próbowały przejmować całe połacie lokalnej gospodarki – od bazarów do hoteli, a nawet stacji kolejowych. Motywacja była oczywista: ropa to majątek, a uzyskanie kontroli nad jakąś częścią tego biznesu było sposobem, aby szybko zgromadzić bogactwo na skalę, o jakiej w czasach sowieckich, zaledwie kilka lat wcześniej, nikt nawet nie marzył9.

W końcu jednak państwo zdołało odbudować kompetencje swoich organów ścigania, a nowo utworzone koncerny naftowe stworzyły własne siły bezpieczeństwa z doświadczonymi weteranami KGB i krwawa fala przemocy oraz wojen gangów zaczęła ustępować.

ŁUKOIL I SURGUT

W tym czasie, w wyniku dekretu Jelcyna dotyczącego prywatyzacji, rosyjskie koncerny naftowe zaczęły nabierać kształtu.

Najbardziej widocznym był Łukoil. Wagit Alekpierow, mający jasną wizję zintegrowanego koncernu naftowego, rozpoczął tworzenie go tak szybko, jak to było możliwe. Pierwszym krokiem było zebranie szeregu różnorodnych firm produkujących ropę i rafinerii, z którymi do tej pory nie miał nic wspólnego. Objechał kraj, próbując przekonać kierownictwo każdej z organizacji do przyłączenia się do nikomu nieznanego nowego podmiotu o nazwie Łukoil. Aby Łukoil zaistniał, wszystkie podmioty musiały wejść w układ. „Najtrudniej było przekonać menedżerów do zjednoczenia swoich interesów”, opowiadał. „W kraju panował chaos, a wszyscy chcieliśmy przetrwać. Trzeba było płacić wynagrodzenia. Trzeba więc było trzymać się razem. Gdybyśmy się nie zjednoczyli, nie bylibyśmy w stanie przetrwać”. Zrozumieli przesłanie, weszli w układ i Łukoil stał się prawdziwą firmą.

Alekpierow był świadomy, z jakiego rodzaju obciążeniami zmagały się nowe rosyjskie firmy. Nazwał to „sowiecką spuścizną” z „wiekowym sprzętem, starą siłą roboczą i systemami zarządzania produkcją”. Łukoil zakładał stosowanie „najlepszych praktyk międzynarodowych”. Od początku Alekpierow wprowadził międzynarodowe standardy i korzystał z międzynarodowych firm prawniczych, księgowych i bankierów. W 1995 r. dyrektor finansowy amerykańskiej firmy naftowej ARCO natknął się na artykuł o Łukoilu w czasopiśmie The Economist. Uznał, że firma jest na tyle interesująca, że zdecydował się na zakup jej akcji. Od pierwszych dni Łukoil stosował strategię międzynarodową najpierw w krajach byłego Związku Radzieckiego, a następnie w innych częściach świata.

Tak jak Łukoil był najbardziej międzynarodowym z rosyjskich potentatów, tak Surgut był stanowczo najbardziej rosyjski. Jego prezesa, Władimira Bogdanowa, nazywano czasem „syberyjskim pustelnikiem”. Urodził się w małej wiosce na Syberii, zasłynął jako wiertacz w Tiumeni i kierownik tamtejszego przedsiębiorstwa, które pojawiło się jako Surgutneftegaz, a lepiej znane jest jako Surgut.

Nigdy nie przeniósł się do Moskwy, a jego firma miała swą siedzibę w mieście Surgut. Zapytany o powód tej sytuacji, powiedział kiedyś, że lubi chodzić do pracy pieszo10.

Zarówno Łukoil, jak i Surgut były zarządzane przez osoby, które kształciły się na „generałów ropy” w ramach systemu sowieckiego.

JUKOS: SPRZEDAŻ STULECIA

Zgoła inną firmą był Jukos. Była to jedna z pierwszych firm naftowych prowadzonych przez nowego oligarchę, wywodzącego się nie z przemysłu naftowego, ale z chaosu gospodarki wymiennej. Michaił Chodorkowski zaczął swoją karierę pełen ortodoksyjnych sowieckich ambicji: jeszcze jako dziecko ogłosił, że jego celem jest osiągnięcie najwyższego poziomu w radzieckim systemie przemysłowym i zajęcie mitycznego stanowiska dyrektora fabryki. Później, już jako student Instytutu Chemiczno-Technicznego im. Mendelejewa i przewodniczący Komsomołu, komunistycznej organizacji młodzieży, przekształcił tę ostatnią w biznes. Następnie zajął się handlem importowanymi komputerami i oprogramowaniem, a w późnych latach 80. założył bank – Menatep. Przedsiębiorstwo wkrótce uznano za na tyle poważne, że powierzono mu rachunki państwowe. Zajmowało się też finansowaniem jednej z nowych spółek naftowych – Jukosu.

1 New York Times, 26.12.1991.

2 Wywiad z Valerym Graiferem.

3 Vagit Alekperov, wstęp do Dabycha, rosyjskiego wydania The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power Daniela Yergina (Nowy Jork: Free Press, 2009).

4 Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, tłum. Antonina Bouis (Waszyngton: The Brookings Institution, 2007), str. 102.

5 Yegor Gaidar, Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia, tłum. Antonina Bouis (Waszyngton: The Brookings Institution, 2007), str. 102.

6 Gaidar, Collapse of an Empire, str. 105–109, 239.

7 Wywiad z Jegorem Gajdarem; Thane Gustafson, Wheel of Fortune: The Politics of Russian Oil Under Yeltsin and Putin (w przygotowaniu), str. 10; Anders Aslund, Russia’s Capitalist Revolution: Why Market Reform Succeeded and Democracy Failed (Waszyngton: Peterson Institute for International Economics, 2007), str. 107.

8 Wywiad z Wagitem Alkpierowem; Gustafson, Wheel of Fortune, str. 5–14, 54; Vagit Alekperov, Oil of Russia: Past, Present, and Future (Minneapolis: East View Press, 2011), str. 324.

9 Alekperov, Oil of Russia, str. 326; Vadim Volkov, Violent Entrepreneurs: The Use of Force in the Making of Russian Capitalism (Ithaca: Cornell University Press, 2002), rozdz. 6.

10 Wywiad z Wagitem Alkepierowem; Alekperov, wstęp do Dabycha; Gustafson, Wheel of Fortune, str. 38.