Bożenie i Ignasiowi

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016

Grupa PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Copyright © for the text by Andrzej Klim, 2016

Wydanie pierwsze

Wydawcy: Katarzyna Kucharczuk, Dąbrówka Mirońska, Marcin Kicki

Redakcja: Renata Bubrowiecka

Korekta: Zofia Kozik, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: Wacław Kapusto/FORUM

Fotoedycja: Ewa Popławska-Bukało

Produkcja: Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18662-3

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Spis treści

ESTRADOWE BLASKI I (GŁÓWNIE) CIENIE

FESTIWALE (NIE TYLKO) NA EKRANIE

CENZURY (OFICJALNIE) NIE BYŁO

NA LUDOWO, CZYLI (NIE)AUTENTYCZNIE

(NIE ZAWSZE) PIĘKNE WYBORY NAJPIĘKNIEJSZEJ

ZAWSZE WARTO (CHOĆ NIEŁATWO) BYĆ MODNĄ

GAZ DO (BYWAŁO DREWNIANEJ) DECHY

PRZEZ SPORT DO (NARZUCONEGO) BRATERSTWA

(CZERWONI) ARYSTOKRACI PRL

Bibliografia

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

ESTRADOWE BLASKI I (GŁÓWNIE) CIENIE

„Cała sala śpiewa z nami!” – intonował Jerzy Połomski, jeden z największych gwiazdorów PRL-u. I od razu cała sala nie tylko śpiewała, ale i kołysała się rytmicznie. Ba! Śpiewały, kołysały się sale, hale i amfiteatry od Bałtyku po Tatry i od Odry po Bug. Im piosenki artysty były częściej puszczane w jednym z czterech programów Polskiego Radia, a on sam pokazywany w jednym z dwóch programów TVP, tym więcej ludzi przychodziło zobaczyć występ na żywo. Andrzej Rosiewicz, stepujący piosenkarz, a przede wszystkim showman, którego szczyt popularności przypadł na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte, przypomina, że w 1981 roku w samej Warszawie miał dwadzieścia koncertów w namiocie cyrku Intersalto. Namiot jednorazowo mieścił dwa i pół tysiąca widzów. „To liczby, o których teraz artyści mogą tylko marzyć. Ale wtedy nie było seriali w telewizji, więc ludzie chodzili na koncerty”[1] – wspomina Rosiewicz. Występy poznańskiego kabaretu Tey w latach świetności wypełniały Salę Kongresową w Warszawie pięćdziesiąt sześć razy z rzędu, a w Wałbrzychu dał trzynaście występów w ciągu dwóch dni. Co do Sali Kongresowej, to pierwszym polskim artystą, którego samodzielny recital wypełnił to wnętrze kompletem publiczności, był Bohdan Łazuka, a przynajmniej on sam tak twierdzi. Rok po zwycięstwie na pierwszym festiwalu w Opolu miał komplet publiczności na czterech koncertach w listopadzie, a w grudniu 1964 roku – na ośmiu. W ogromnej Hali Ludowej we Wrocławiu Łazuka występował przy pełnej widowni przez cztery wieczory, co tamtejszy stary portier skomentował następująco: „Panie Łazuka, pan jesteś lepszy od Hitlera. On miał tutaj tylko jeden komplet”[2].

Nie gorzej wyglądała frekwencja na występach polskich gwiazd za granicą. Tłumy były, ale w krajach RWPG, czyli bloku wschodniego. Jerzego Połomskiego w Moskwie oklaskiwało dwanaście tysięcy osób, nie mniejszą liczbą fanów na koncertach mogła się pochwalić Maryla Rodowicz. Nikt zaś nie był w stanie równać się z popularnością Anny German w dawnym ZSRR: podczas jednego z tournée w Ałma Acie dała trzynaście koncertów w sali wypełnionej za każdym razem trzyipółtysięczną publicznością. Wizyta zaś w sklepie w Moskwie, kiedy ją rozpoznano, o mało nie skończyła się stratowaniem piosenkarki przez rozentuzjazmowanych wielbicieli. O takiej frekwencji na Zachodzie polscy artyści mogli tylko pomarzyć, występując głównie w polonijnych lokalach. Chociaż zdarzali się i tacy wykonawcy, których występy potrafiły wypełnić do ostatniego miejsca paryską Olimpię – to cygański zespół Roma, a jego historia była równie burzliwa, jak występy malownicze.

Jerzy Połomski – niekoronowany król estrady PRL-u. Na jego recitale przychodziły tłumy.

Fot. Radosław Nawrocki/Archiwum PWN

Andrzej Rosiewicz u zarania kariery występował z zespołem Asocjacja Hagaw, później wybrał drogę showmana solisty.

Fot. Grażyna Rutowska/Narodowe Archiwum Cyfrowe

Frontman zespołu Czerwone Gitary Seweryn Krajewski był obiektem westchnień ładniejszej części społeczeństwa PRL-u.

Fot. Grażyna Rutowska/Narodowe Archiwum Cyfrowe

Cygański zespół Roma był jednym z najlepszych towarów eksportowych polskiej estrady wysyłanym na Zachód.

Był rok 1971. „Zadzwonił do mnie Szymon Szurmiej, dyrektor Teatru Żydowskiego, i powiedział: »Słuchaj! Ty musisz zobaczyć ten zespół!«” – opowiada Zbigniew Napierała, w latach 1969–1974 dyrektor poznańskiej Estrady (Estrady były agencjami artystycznymi, które podlegały wydziałowi kultury urzędu wojewódzkiego lub miasta i na swoim terenie organizowały koncerty rozrywkowe). Roma, zespół założony jeszcze w 1948 roku, działał w tym czasie przy Teatrze Żydowskim. Skoro namawiał Szymon Szurmiej, człowiek z wielkim wyczuciem estradowym, Napierale nie pozostawało nic innego, jak wsiąść w pociąg i przyjechać do Warszawy. Towarzyszył mu ówczesny zastępca Sławomir Pietras, wielki znawca opery i operetki. Panowie dotarli do teatru, który zajmował budynek stojący w miejscu, gdzie obecnie wznosi się hotel Victoria. „W portierni siedzi portier z długimi pejsami. Przedstawiamy się, mówimy, że jesteśmy z Poznania. On wykręca numer na tarczy telefonu i mówi tak: »Panie dyrektorze, przyjechało takich jakichś dwóch facetów z Poznania. Czy pan jest, czy pana nie ma?«” – wspomina Napierała. Dla tych dwóch „facetów z Poznania” dyrektor Szurmiej oczywiście w pracy był. Razem obejrzeli bajecznie kolorowy i żywiołowy, z wpadającymi w ucho charakterystycznymi cygańskimi melodiami, doskonale przyjmowany przez publiczność występ i dyrektor poznańskiej Estrady postanowił przejąć zespół do swojej stajni artystycznej i zrobić z niego cygańskie Mazowsze. Na przeszkodzie jednak stało kilka spraw. To był wspaniały żywiołowy zespół, ale całkowicie amatorski. Muzycy i tancerze występujący w Romie byli przywiązani do tradycji, bardzo muzykalni, lecz problemem stało się chociażby przekonanie ich do takiego wyćwiczenia pieśni i tańców, aby podczas każdego występu wykonywali je w ten sam sposób. Żeby można było myśleć o dużych koncertach w kraju i za granicą, należało spektakl przygotować w sposób maksymalnie profesjonalny, a przede wszystkim dostać na to zgodę starszyzny. Był to czas, kiedy „wozy kolorowe” przeszły do historii, a przyzwyczajonych do życia nomadów Romów zmuszano do osiedlania się. Trzon zespołu pochodził z Krakowa i tam na rozmowy pojechał dyrektor Napierała. „Pamiętam to mieszkanie – było jak wóz cygański w bloku – z żyrandolami, kryształami i kartoflami w przedpokoju, nieomal kury gdakały. A mnie ta cygańskość pociągała” – opowiada Napierała. Trzon zespołu tworzyli przedstawiciele trzech rodzin: Iszkiewiczów, Madziarowiczów i Stefanowiczów. Napierała przede wszystkim namówił do udziału w występach starszyznę cygańską – wchodziła na scenę barwnym korowodem, co nadawało spektaklowi waloru autentyczności. Żeby zapewnić odpowiedni poziom muzyczny, został specjalnie zaangażowany skrzypek solista. Estrada kupiła nawet najlepsze w Poznaniu cymbały, ale nie znalazła nikogo, kto mógłby na nich zagrać. Choreografię przygotowali doskonali tancerze z poznańskiego Teatru Wielkiego, Teresa Kujawa i Conrad Drzewiecki, a przepiękne kostiumy zaprojektowała scenograf również związana z tamtejszą operą, Zofia Wierchowicz. Dyrektorem naczelnym był Napierała, artystycznym zaś – Władysław Iszkiewicz. Tak wzmocniony zespół mógł się już pokazać publiczności i w kraju, i za granicą.

To, czy ktoś wystąpi za granicą, w równej mierze zależało od zaproszenia przez tamtejszego impresaria, jak i od urzędnika Polskiej Agencji Artystycznej Pagart. „To oni decydowali, czy dostaniemy paszport, czy nie. Pracowało tam sporo ubeków. Każdy drżał, żeby urzędnik krzywo na niego nie spojrzał. Stało się na korytarzu i czekało na decyzję – będzie kontrakt czy nie”[3] – wspomina Maryla Rodowicz. Paszport w czasach PRL-u, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, był prawdziwym obiektem pożądania – trudno było go zdobyć, a bardzo łatwo utracić. Muzykowi z zespołu Rodowicz zabrano go za to, że podczas trasy w ZSRR na oficjalnym bankiecie wzniósł toast: „Za następną rewolucję i drugi wystrzał z Aurory”. W urzędzie paszportowym odmówiono wydania dokumentu, gdyż muzyk za wschodnią granicą „kontaktował się z podejrzanym elementem i woził tam niepożądane publikacje”. „Agnieszka Osiecka poradziła mi, żebym poszła do Kiszczaka, który niedawno, za czyimś wstawiennictwem, zwolnił jej znajomego poetę z więzienia w Białołęce. Zadzwoniłam więc na Rakowiecką i poprosiłam o spotkanie. Kiszczak zgodził się mnie przyjąć. Ponure gmaszysko, w środku długie korytarze. Wartownik zaprowadził mnie do gabinetu generała. Siedział tyłem do okna, twarz ukryta w cieniu, ja naprzeciw niego, jak na przesłuchaniu. Interwencja okazała się skuteczna, Florek dostał paszport i pojechaliśmy na trasę. Nie zapomnę jednak żartu generała: »No dobrze, niech ten muzyk przyjdzie, to mu zerwiemy paznokcie«”[4] – wspomina Maryla Rodowicz.

PRZYPISY

[1] Jeśli w przypisie nie podano źródła, przytoczona wypowiedź pochodzi z rozmowy przeprowadzonej przez autora książki od sierpnia do grudnia 2015 roku.

[2] Bohdan Łazuka, …Trzymam się!!!, Dom Wydawniczy Szczepan Szymański, Warszawa 1993, s. 53.

[3] Maryla Rodowicz, Jarek Szubrycht, Wariatka tańczy, Burda Publishing Polska, Warszawa 2013, s. 179.

[4] Ibidem, s. 182.