WROCŁAW 2016

Fotografie na okładce

© PAP/PA

© Bartłomiej Koper

Redaktor prowadzący

KLAUDIA KOŚCIELSKA

Redakcja

KRZYSZTOF UŚCIŃSKI

Współpraca dokumentacyjna

MARIUSZ JANKOWSKI

Korekta

ANNA KURZYCA

Redakcja techniczna

LOREM IPSUM RADOSŁAW FIEDOSICHIN

Polish edition © Publicat S.A., Andrzej Szarmach, Jacek Kurowski (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora,

w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

Część zdjęć umieszczonych w książce pochodzi z prywatnego archiwum pana Andrzeja Szarmacha i została przez niego udostępniona.

Wydawca dołożył wszelkich starań w celu odnalezienia podmiotu autorskich praw majątkowych, jednakże w przypadku części fotografii i wykorzystanych fragmentów tekstów nie udało się ustalić autorstwa lub skontaktować z autorem. Działając w poszanowaniu prawa, wydawca prosi autorów o kontakt.

All rights reserved.

Wydanie elektroniczne 2016

ISBN 978-83-271-5535-1

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

Publicat S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Tym wszystkim, którzy we mnie uwierzyli.

Andrzej Szarmach

Od autora

Dobrze pamiętam. To był przyjemny, ciepły czerwcowy dzień 2006 roku. Wieczorem w Gelsenkirchen piłkarska reprezentacja Polski grała swój pierwszy mecz na niemieckim mundialu, a Andrzej Szarmach był jednym z zaproszonych do studia gości. Mieliśmy się spotkać gdzieś po drodze, a potem wspólnie pojechać na stadion. Wiem, że jechaliśmy półtorej godziny, może nawet dwie. Na pewno rozmawialiśmy o reprezentacji, o rywalu, czyli Ekwadorze, i pewnie też trochę o tym, co było kiedyś, na poprzednich mistrzostwach świata w Niemczech, a potem na igrzyskach w Montrealu, mundialu w Hiszpanii czy o karierze w Auxerre. I po latach złapałem się na tym, że z całej tej rozmowy niewiele pamiętam.

Wtedy Andrzej Szarmach zwyczajnie mnie onieśmielił. Jego obecność sparaliżowała mi język i zablokowała myśli, przez długi czas spędzony wspólnie w samochodzie nie miałem odwagi nawet podnieść wzroku, by spojrzeć mu prosto w oczy. Nie dowierzałem, że tuż obok siedzi żywa legenda, ikona futbolu.

Po kilku latach spotkaliśmy się znowu, tym razem okazją była ta książka. Propozycję spisania wspomnień tak wybitnego piłkarza przyjąłem z ogromną radością, a zgodę Andrzeja Szarmacha odczytałem jako dowód zaufania. Jednak siadając do pracy, rozumiałem, że tym razem muszę nie tylko okiełznać strach przed swoim Bohaterem, przełamać nieśmiałość, wytrzymać zimne spojrzenie i czasem nawet narazić się zbyt dociekliwym pytaniem, ale również namówić Andrzeja Szarmacha, by mówił dużo i szczerze, nie uciekał od trudnych pytań i nie zbywał mnie, gdy wątek rozmowy stanie się dla niego niewygodny.

Nie mnie rozsądzać, czy cel został osiągnięty, ale wiem, że na każdej stronie tej książki Bohater zostawił cząstkę siebie. Bez trudu można zgadnąć, co w Jego życiu było naprawdę ważne, a do czego nie przywiązywał wagi, co sprawiało mu szczerą radość, a co krzywdziło, co rozczarowało, a co przyczyniło się do tego, że czuje się dziś spełniony. W historii Andrzeja Szarmacha są bowiem chwile wielkich triumfów i życiowych sukcesów, ale także gorzkich rozczarowań i bolesnych doświadczeń.

To historia chłopaka, który biegając pół wieku temu za kawałkiem kauczuku, marzył, by grać w Wielką Piłkę, a z czasem wyznaczał sobie i osiągał kolejne cele. Pisały o nim gazety, kłóciły się o niego kluby, bali się go rywale i podziwiały stadiony. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku był tym, kim dziś jest Robert Lewandowski.

Dla pokolenia moich rodziców Andrzej Szarmach to ktoś więcej niż tylko piłkarz z legendarnej drużyny Orłów Górskiego. To „Diabeł”. Zawsze i wszędzie – „Diabeł”. Niech poznają go również nasze dzieci.

Rozdział 1

TANIEC, ROWER I SZANTAŻ

Dwa domy od naszego mieszkał pewien Niemiec. Nazywał się Borhardt. Rozumiał wszystko po polsku, ale mówił wyłącznie po swojemu. I ten Borhardt miał kozę, którą pewnego dnia próbował zaciągnąć na podwórko. Widzieliśmy z Andrzejem, jak walczy z tym zwierzęciem, jak siłuje się z liną i nie może sobie poradzić. Koza uparta jak osioł, w miejscu stoi i ani drgnie.

– Pomożemy? – pyta Andrzej.

– Jasne – odpowiadam i ruszamy w kierunku Niemca.

Ale nie zdążyłem do niego dojść i złapać dobrze za linę, kiedy Andrzej chwycił za kozi ogon i przekręcił z całej siły. Jak się koza nie zerwie, jak nie przewróci tego Borhardta i nie pociągnie za sobą! Wrzask! Harmider! Awantura! Kiedy się Niemiec pozbierał i otrząsnął, od razu przyszedł na skargę do mamy, że mu Andrzej zwierzę spłoszył, ogon ukręcił i szkody narobił. Bańki były straszne. Ot, dzień jak co dzień.

Szalonych pomysłów mu nigdy nie brakowało. Mama mówiła o nim „żywe sreberko”. Inteligentny, ale nie było dnia, żeby czegoś nie spsocił. Z daleka zwracał na siebie uwagę jasnymi, anielskimi włosami i szelmowskim uśmiechem. Łobuziak, ale nieszkodliwy, zawsze pomocny, z sercem na dłoni dla każdego. Nigdy nie przywiązywał wagi do rzeczy materialnych. Rozdałby wszystko co ma.

Sport w naszej rodzinie był obecny od zawsze. Braliśmy udział we wszystkich możliwych zawodach. Nieważne, czy to dziesięciobój, czy sztafety, koszykówka, siatkówka czy piłka ręczna – Szarmachy zawsze gotowe. Nauczyliśmy się, że w sporcie wygrywa lepszy. Naprawdę. Nie frajer czy farciarz, ale ktoś, kto tego dnia jest mocniejszy, szybszy i sprawniejszy. Nie znaczy to jednak, że godziliśmy się z porażką! O nie! Przegrana nas nakręcała, motywowała i pchała do ciężkiej pracy. Wiedzieliśmy, co trzeba robić, żeby więcej się nie powtórzyła.

Andrzej miał w sobie zadziorę. Oczywiście talent i pracowitość też. Bez tego nie zaszedłby tak daleko. Nie popuszczał innym, ale też nie odpuszczał nigdy sobie. I miał szczęście, bo w swoim życiu trafił na właściwych ludzi i omijały go poważne kontuzje.

Zawsze szukał czegoś, w czym mógłby się wyróżnić i wybić, chociaż myślę, że kiedy miał 10 albo 12 lat, to sam nie wierzył, że może stać się wielkim piłkarzem. Nikt tego nie przypuszczał. Ale on miał ambicję. Nie poddawał się.

Nasza mama mawiała, że piłka chleba nam nie da. Andrzej temu zaprzeczył. Zaryzykował i postawił na futbol. Poszedł na całego. I wygrał.

Marian Szarmach – brat

*

– Pamiętasz swoją pierwszą piłkę?

– Piłkę? Czy tak można nazwać gumowy, albo może raczej kauczukowy klin, służący do blokowania statków przed wodowaniem? Czasem to coś miało kształt stożka, innym razem sześcianu. Odbijało się na wszystkie strony – nie sposób było przewidzieć, gdzie spadnie. Trzeba było mieć nie lada refleks, żeby to dopaść, zanim dotknie ziemi i straci prędkość. Odbijaliśmy tę naszą „piłkę” czubkiem buta, piętą, łydką – czym się tylko dało, ćwicząc – zupełnie nieświadomie – koordynację. Lepszego treningu na ulicy nikt by chyba nie wymyślił. Klin w środku wypełniało powietrze, więc kiedy się przebił, lądował na śmietniku, a ojciec przynosił ze stoczni kolejny.

Graliśmy całymi dniami. I nie przeszkadzało nam to, że „piłka” jest twarda jak kamień i że noga boli za każdym kopnięciem, i że się odbija a to za wysoko, a to za daleko, i że czasem nie daje się jej dogonić.

– Jak im ojciec kupi prawdziwą, okrągłą piłkę, to chłopaki skończą w reprezentacji – kiwali głowami z uznaniem sąsiedzi. Proroczo.

Pewnego dnia pojawił się u nas na osiedlu pewien Szwed – nazwiska nie pomnę. Jego firma zamówiła w stoczni statek. Przyuważył ojca, jak zabiera te gumowo-kauczukowe kliny, i zapytał, po co mu one.

– Dla chłopaków biorę – odrzekł ojciec zgodnie z prawdą. – Grają nimi dzień i noc.

Szwed nie wierzył, dopóki tata nie przywiózł go na ulicę. Gdy zobaczył nas w akcji, to tak mu się spodobała ta Szarmachowa paka, że chciał nas sponsorować i organizować turnieje rodzinne. Mieliśmy dostać buty i piłki, ale na słowach i obietnicach się skończyło.

Zanim pod nasze nogi trafił gumowo-kauczukowy klin, graliśmy workiem wypchanym trawą, strzelając na trzepak-bramkę. Zresztą wtedy grało się wszystkim. Butelką czy puszką też. Ważna była sama gra. Normalna, sznurowana piłka była luksusem. Na osiedlu miał taką tylko jeden chłopak. To była dętka z takim... cyckiem, przez który wdmuchiwało się powietrze, a następnie chowało pod skórzaną powłokę i wiązało, ściskało rzemykiem. Kiedy była sucha – grało się całkiem dobrze, ale kiedy namokła, stawała się ciężka i twarda. Każde kopnięcie było bolesne, a kiedy taka zbita, mokra kula trafiła w głowę, ślad po odciśniętym rzemyku potrafił nie schodzić przez kilka dni.

[...]