JAN JÓZEF
SZCZEPAŃSKI

Polska jesień

Wstęp i opracowanie

STEFAN ZABIEROWSKI

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2015

.

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. Biografia Jana Józefa Szczepańskiego

II. Geneza Polskiej jesieni

III. Rękopis i tekst drukowany

IV. Rzeczywistość historyczna w Polskiej jesieni

V. Polska jesień w kontekście literatury o Wrześniu 1939

VI. Trojaki realizm Polskiej jesieni

VII. Klasyfikacja gatunkowa Polskiej jesieni

VIII. Polska jesień na tle tradycji literackiej

IX. Miejsce Polskiej jesieni w twórczości Szczepańskiego

X. Miejsce Jana Józefa Szczepańskiego w literaturze polskiej

Nota edytorska

Informacja o autorze opracowania

Bibliografia

POLSKA JESIEŃ

Uwaga, nadchodzi...

Nadwyżki

Koncentracja

Wielka fala

Aleksandrów

W kotle

Niewola

ANEKS

Wrześniowe vis-à-vis

Przypisy

Biblioteka Narodowa Seria I Nr 324

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Recenzent tomu: ANDRZEJ WERNER

Redakcja: MICHAŁ KUNIK

Korekta: URSZULA WŁODARSKA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2015 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie I, Wrocław 2015

ISBN 978-83-61056-92-8

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

I. BIOGRAFIA JANA JÓZEFA SZCZEPAŃSKIEGO

Życiorys autora Polskiej jesieni, Jana Józefa Szczepańskiego, prawie w całości przypada na wiek XX, epokę dwu straszliwych wojen światowych, erę totalitaryzmów brunatnego i czerwonego, lata odzyskania (i utracenia) niepodległości przez odrodzone po okresie niewoli państwo polskie. Biografia pisarza, podobnie jak wielu z jego generacji, „pokolenia wojennego”, była nader skomplikowana z powodu ciągłej ingerencji w jego życie wydarzeń wielkiej historii. Szczepański pochodził z tradycyjnej rodziny inteligenckiej o pięknych koneksjach, spokrewnionej ze słynnymi braćmi Śniadeckimi. Córka Jana Śniadeckiego, Zofia Balińska, była babką jego babki. Szczepański urodził się 12 stycznia 1919 w Warszawie. Rodzicami jego byli ekonomista i dyplomata Aleksander Szczepański (1885–1937) oraz Maria z domu Znatowicz (1887–1960), poetka i tłumaczka z francuskiego i serbochorwackiego. W związku z pracą ojca jako konsula Rzeczypospolitej Polskiej mały Jan Józef dzieciństwo spędzał poza Polską. Najpierw w Jugosławii, w Zagrzebiu; potem w Bytomiu, który wówczas należał do Niemiec. Po latach pisarz wspominał:

Moi Rodzice zamieszkali w Bytomiu, ale zależało im, abym chodził do polskiej szkoły. Dlatego wysłali mnie do szkoły z internatem, prowadzonej przez Olgę Małkowską w Sromowcach. Pamiętam, że kiedy Rodzice przywieźli mnie do szkoły, gdzie miałem pozostać, Olga podeszła i podniosła mnie wysoko w górę. Widocznie chciała mnie „oswoić”. Andrzej Małkowski już wtedy nie żył, zginął w katastrofie statku. Olga mieszkała w Sromowcach z synem, który był jednym z nas, uczniów[1].

Później Szczepańscy przenieśli się do Stanów Zjednoczonych. W Chicago Aleksander Szczepański pełnił funkcję konsula, a Jan Józef zaczął uczęszczać do szkoły amerykańskiej.

Po powrocie do Polski w roku 1930 rodzina Szczepańskich na krótko zatrzymała się w Warszawie, gdzie przyszły pisarz chodził do Gimnazjum im. Stefana Batorego, później zaś przeprowadziła się do Katowic i zamieszkała w południowej dzielnicy miasta, w willi przy ulicy Zajączka 9. Aleksander Szczepański objął funkcję dyrektora koncernu „Blacha Cynkowa”, a Jan Józef kontynuował naukę w klasie humanistycznej katowickiego Liceum im. Adama Mickiewicza, w którym w roku 1937 zdał maturę. Wzmianki o tej szkole pojawiają się kilkakrotnie, choć incydentalnie, w twórczości Szczepańskiego. Wspominał po latach: „Nasze gimnazjum miało raczej plebejski charakter. Jego uczniowie rekrutowali się przeważnie z rodzin górników i fabrycznych majstrów. Obowiązywał tu styl surowy”[2]. W swojej twórczości literackiej utrwalił Szczepański niektóre przeżycia z lat szkolnych: rewię kawalerii w październiku 1933 roku na krakowskich Błoniach, w dwieście pięćdziesiątą rocznicę wiktorii wiedeńskiej, a także – dwa lata później – udział w pogrzebie Józefa Piłsudskiego. Przedstawił też tragiczne losy swoich kolegów z klasy w okresie wojny: jeden – żołnierz Kedywu – został zabity przez hitlerowców w publicznej egzekucji w Warszawie (W służbie Wielkiego Armatora); drugi – podoficer Wehrmachtu, niefortunny dezerter z armii niemieckiej – cudem ocalił życie przy próbie rozstrzelania przez żołnierzy sowieckich, którym się poddał, mając nadzieję wstąpienia do armii polskiej (Eiseners Kreuz). Jak można przypuszczać, szkoła w istotnej mierze kształtowała gusty literackie przyszłego pisarza. Wedle jego wspomnień w Liceum Mickiewicza szczególnie preferowany był Stefan Żeromski. Ale Szczepański miał też swoje wybory. Do ulubionych jego autorów należał Joseph Conrad, przede wszystkim zaś powieść Lord Jim. Preferencje te dzielił Szczepański z wieloma rówieśnikami. Pisarz wspominał:

Wrażenia tej pierwszej lektury nie potrafię dokładnie odtworzyć. Musiało być duże albo jakieś dziwne – niepokojące – skoro wracałem do książki kilkakrotnie, zawsze w okolicznościach trudnych, odbiegających od normy i zawsze z uczuciem szczególnego oczekiwania, jakbym podejrzewał, że przeoczyłem w niej coś ważnego czy że czegoś nie zrozumiałem do końca.

Wtedy, za pierwszym razem, miałem chyba piętnaście czy szesnaście lat. Wiek, w którym książki przestają opowiadać historie, a zaczynają stawiać pytania lub kusić nadzieją odpowiedzi na pytania – coraz bardziej niespodziewane i kłopotliwe[3].

W latach nauki w Liceum Mickiewicza uczęszczał też Szczepański do – założonej w Katowicach z inicjatywy architekta Tadeusza Michejdy – Wolnej Szkoły Malarskiej im. Aleksandra Gierymskiego, która mieściła się w podwórzu kamienicy przy ulicy Kościuszki 26. Zajęcia tam prowadzili malarze kapiści Józef Jarema i Czesław Rzepiński. Kiedy w roku 1937 urządzono wystawę wychowanków tej szkoły, recenzent miejscowej gazety „Polska Zachodnia” wyróżnił obraz namalowany właśnie przez Szczepańskiego. Tak więc przyszły pisarz debiutował w Katowicach jako malarz. Trwałą zdobyczą studiów w Wolnej Szkole Malarskiej była fascynacja Szczepańskiego impresjonizmem, a z czasem przeniesienie techniki opisu impresjonistycznego z dziedziny malarstwa na obszar literatury. Doświadczenia te przywołane zostały w autobiograficznym opowiadaniu Tylko najlepsi. Warto też podkreślić stałe zainteresowanie Szczepańskiego sztukami plastycznymi i jego późniejsze przyjaźnie z malarzami, np. z Tadeuszem Brzozowskim i Stanisławem Rodzińskim. Innym ośrodkiem, który kształtował wrażliwość przyszłego pisarza, było często odwiedzane przez tego licealistę Muzeum Śląskie, mieszczące się wówczas w gmachu Urzędu Wojewódzkiego. Szczepańskiego interesowało również kino, zaliczał się do widzów – istniejącego do dziś – katowickiego kina „Rialto”. Osobowość przyszłego pisarza formowała też w pewnej mierze drużyna harcerska. Autor wyznał w wywiadzie:

Należałem do harcerstwa potem, kiedy zamieszkaliśmy na Śląsku – i z niego wystąpiłem. Harcerstwo czasu przedwojennego było coraz bardziej upolitycznione. Nabierało takiego charakteru pod wpływem wojewody śląskiego, Grażyńskiego, który prawdopodobnie był dobrym wojewodą i politykiem, ale aktywnie działającym w organizacjach piłsudczykowskich[4].

Szczepańskiego w latach młodzieńczych spotkał pierwszy cios – w roku 1937 zmarł na białaczkę jego ojciec. Po maturze, zdanej w tym samym roku, Jan Józef starał się o przyjęcie do szkoły morskiej, ale się nie dostał. Zdecydował się tedy na studia uniwersyteckie, wybierając orientalistykę, którą fascynował się już w szkole średniej. Tak mówił na ten temat:

Wybór indianistyki był rzeczywiście egzotyczny i mógł być wówczas brany za swoisty eskapizm. Ale mną nie kierowała żadna ideologia. Chodziło mi raczej o estetykę – czytałem dzieła z tamtej klasyki, głównie w tłumaczeniach warszawskiego indianisty Michalskiego-Iwieńskiego. Nie było tego wiele i przekłady nie były najlepsze, ale bardzo mnie zainteresowały. Przed wojną skończyłem tylko pierwszy rok, a jednak po wojnie postanowiłem kontynuować indianistykę, mimo iż studia te nigdy mi się do niczego nie przydały[5].

Przed podjęciem studiów wyższych pisarz postanowił zaliczyć służbę wojskową i wstąpił jako ochotnik do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, a następnie odbywał praktykę w 21 pułku artylerii lekkiej w Bielsku, którą ukończył w stopniu plutonowego podchorążego. Służba wojskowa Szczepańskiego niespodziewanie przedłużyła się, ponieważ jego jednostka brała udział w aneksji Zaolzia. Dlatego dopiero w styczniu 1938 roku rozpoczął Szczepański wymarzone studia indianistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Również wtedy spróbował swoich sił w piórze. Pierwszą napisaną przez niego powieść, której tytułu nie znamy, jego ciotka, popularna już pisarka Maria Kuncewiczowa, przekazała do oceny Karolowi Irzykowskiemu. Znakomity krytyk starał się jednak zniechęcić młodego człowieka do twórczości literackiej. Dalsze losy owej debiutanckiej powieści nie są znane. Ale dylematy artystyczne młodego pisarza rozstrzygnęła tym razem wielka historia. We wrześniu 1939 roku podchorąży Szczepański zostaje zmobilizowany do macierzystej jednostki, 21 pułku artylerii lekkiej, ale ponieważ jednostka ta jest już na linii frontu, zostaje zaliczony do tzw. nadwyżek i skierowany na zaplecze, do Krakowa. Tu przeżywa odwrót armii „Kraków”. Ostatecznie, na szlaku odwrotu, w okolicach Żabna, zostaje włączony, jako dowódca działonu, do 3 baterii 40 pułku artylerii lekkiej, dowodzonej przez kapitana Kazimierza Jordana, która ostatecznie weszła w skład 6 baterii 6 pułku artylerii lekkiej, należącej do 6 dywizji piechoty armii „Kraków”. Z dywizją tą Szczepański odbył cały szlak bojowy od Żabna po Rawę Ruską, brał udział w bitwie pod Aleksandrowem, a także w walkach o Podsośninę i Narol. Później dostał się do niewoli niemieckiej. W pobliżu Krakowa, kiedy pociąg zwolnił, uciekł wraz z kolegami z transportu jeńców i zamieszkał w tym mieście. Próbował ucieczki na Węgry, ale próba ta się nie powiodła. W początkach okupacji Szczepański utrzymywał się z pracy fizycznej w spółdzielni „Społem”. Równocześnie, jak wielu z jego pokolenia, przyłączył się do konspiracji: najpierw do Związku Jaszczurczego, a ponieważ ideologia tej organizacji niezbyt mu odpowiadała, zapewne z powodu skrajnej prawicowości i orientacji nacjonalistycznej, później przystąpił do Związku Walki Zbrojnej, przekształconego w Armię Krajową. W Krakowie Szczepański brał udział w konspiracyjnym życiu kulturalnym, był m.in. widzem spektakli teatru Tadeusza Kantora – Balladyna i Powrót Odysa. Również, jak wielu jego rówieśników, szczególnie w miastach akademickich, podjął studia wyższe i uczestniczył w latach 1942–1943 w zajęciach z filozofii na konspiracyjnym Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym samym czasie podjął twórczość literacką. W roku 1940 rozpoczął pracę nad pierwszą wersją powieści Polska jesień. Niewielki jej fragment, pt. Pamiętnik wojenny, a także wiersz Po szarym niebie zamieścił w konspiracyjnym periodyku kulturalnym „Droga”, wydawanym w Warszawie, którego jednym z redaktorów był Krzysztof Kamil Baczyński. W latach okupacji Szczepański podjął, mimo zakazów niemieckich, próby wspinaczki wysokogórskiej i wspólnie ze Stanisławem Siedleckim w sierpniu 1942 roku zdobył Zamarłą Turnię. Był to początek wspinaczkowych sukcesów Szczepańskiego. Poszukiwany przez Gestapo, szukał schronienia w kilku miejscach, m.in. w zakupionym przez jego ojca jeszcze przed wojną domu w Kasince Małej, na Kopieńcu, a także w majątku Zofii z Zawiszów Kernowej, Goszycach, w powiecie miechowskim. W lecie 1944 roku Szczepański wstąpił do oddziałów partyzanckich Armii Krajowej, działających w okolicach Włoszczowy i Radomska. Został żołnierzem 1 kompanii 1 batalionu 74 pułku piechoty Armii Krajowej, w randze porucznika, pod pseudonimem „Piotr”. Dowódcą batalionu był porucznik Mieczysław Tarchalski („Marcin”), uwielbiany przez partyzantów wybitny organizator i dowódca, z kolei dowódcą 2 kompanii w tym batalionie, a zarazem zastępcą dowódcy batalionu, został mianowany właśnie Jan Józef Szczepański. Przyszły pisarz wziął udział w koncentracji oddziałów kieleckich (wówczas spotkał się z innym rówieśnikiem – Tadeuszem Różewiczem) i w marszu na pomoc powstańczej Warszawie, marszu, który został w sposób dramatyczny przerwany. Wspomina te wydarzenia w opowiadaniu Łuna za lasem. Jesienią 1944 roku oddziały AK, w których służył Szczepański, stoczyły kilka bitew z wojskami niemieckimi. Są to bitwy i starcia w okolicach Rudy Pilczyckiej, Krzepina i Koszowej. Zwolniony na czas zimy z jednostki na tzw. melinę w grudniu 1944 roku, okres ten spędził Szczepański w znajomym dworze w Goszycach. Tu spotykał się z wieloma uchodźcami z Warszawy, którzy szukali schronienia po klęsce powstania, i toczył z nimi zawzięte dyskusje na tematy polityczne. Byli wśród nich poeta Czesław Miłosz i socjolog Mieczysław Choynowski. W Goszycach też Szczepański poznał swoją przyszłą żonę, wychowankę Zofii Kernowej – Danutę Wolską. Dzięki pobytowi w goszyckim dworze Szczepański szczęśliwie uniknął losu kolegów z lasu, którzy dostawszy się do niewoli sowieckiej, wiele lat spędzili na syberyjskim zesłaniu. Doświadczenia goszyckie, ważne dla pisarza, znalazły odzwierciedlenie w utworach Koniec legendy i Trzy czerwone róże. Po zakończeniu działań wojennych na tym terenie Szczepański ujawnił się przed nowymi władzami i został przez nie pozbawiony stopnia oficerskiego. Tak wspominał ówczesne wydarzenia:

O losie mojej partyzanckiej jednostki dobiegły mnie słuchy w Krakowie. Ten i ów z żołnierzy przedostał się tutaj, albo usłyszał coś od rozproszonych kolegów. 74 pułk piechoty został rozwiązany w styczniu rozkazem dowódcy AK, generała Okulickiego. I niemal natychmiast zaczęły się aresztowania[6].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Dom, wychowanie, literatura. Z J. J. Szczepańskim rozmawia I. Sariusz-Skąpska, „Dekada Literacka” 1999, nr 2, s. 1.

[2] J. J. Szczepański, W służbie Wielkiego Armatora, w: idem, Przed Nieznanym Trybunałem, wyd. 2, Warszawa 1980, s. 14.

[3] Ibidem, s. 5.

[4] Dom, wychowanie, literatura, s. 1.

[5] Ibidem, s. 3.

[6] J. J. Szczepański, Przegrani zwycięzcy, „Gazeta Wyborcza” 1995, nr 105, s. 13.