JOSEPH
CONRAD-KORZENIOWSKI

Wybór prozy

Przełożyły

HALINA NAJDER,
KRYSTYNA TARNOWSKA, ANIELA ZAGÓRSKA

Wstęp i opracowanie

ZDZISŁAW NAJDER

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2015

.

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Biblioteka Narodowa Seria II Nr 259

Poprzednie wydanie Młodości, Jądra ciemności, Księcia Romana ukazało się w Bibliotece Narodowej w roku 1972 (BN II 171), Lorda Jima natomiast w latach 1978 i 1996 (BN II 188).

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redaktor tomu: KATARZYNA BATOROWICZ-WOŁOWIEC

Korekta: MICHAŁ KUNIK

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © for the Polish translation by Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi w Laskach 2015

Copyright © 2015 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie I, Wrocław 2015

ISBN 978-83-61056-93-5

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Polak, który został angielskim pisarzem; zawodowy oficer marynarki, który w dojrzałym wieku porzucił żeglugę i zabrał się do literatury; szlachcic z Ukrainy (jak się sam określił), który wszedł do wąskiego grona najznakomitszych twórców najbardziej mieszczańskiej z literatur. Żaden z czołowych pisarzy polskich nie miał tak wybitnych rodziców. Niezwykłość jego biografii pokazują perypetie ze świadectwem urodzenia. Ochrzczono go bez wydania dowodu (bo tylko „z wody”, bez uroczystości); metryka, którą się posługiwał, była całkiem fałszywa: akt urodzenia spisano (z błędami!) pod nieobecność dziecka, przebywającego wtedy zupełnie gdzie indziej...

W parze z niezwykłością życia Conrada idzie bogactwo problematyki i złożona kompozycja jego utworów. Jest szeroko czytany, a zarazem niełatwy. Czasem urzeka wizją wzniosłych ideałów – kiedy indziej bywa wieloznaczny, sceptyczny, zgryźliwy. Fascynuje opowieściami o przygodach, niebezpieczeństwach i heroizmie, zmuszając przy tym do zastanowienia się nad podstawami etyki tak jednostkowej, jak społecznej.

I. ŻYCIE CONRADA

Rodzina i dzieciństwo. Joseph Conrad urodził się, jako Józef Teodor Konrad Korzeniowski (używał tylko ostatniego imienia), 3 grudnia 1857 w Berdyczowie. Jego ojcem był Apollo Korzeniowski (1820–1869) – herbu Nałęcz (co ten zagorzały demokrata lubił dodawać), późnoromantyczny dramatopisarz (Komedia, Dla miłego grosza), dobry tłumacz (z francuskiego i angielskiego), publicysta oraz działacz niepodległościowy, czynny na Ukrainie, następnie zaś w Warszawie, gdzie należał do przywódców „czerwonej” konspiracji. Apollo pochodził z rodziny ziemiańskiej, zbiedniałej częściowo skutkiem nieumiejętnego gospodarowania, a częściowo z powodu upartego uczestniczenia w ruchach wolnościowych, które pociągało za sobą kolejne konfiskaty. Jego żona Ewa (1833–1865), znana z urody i inteligencji, gorąca patriotka, wywodziła się z zamożniejszej i mniej buntowniczej rodziny Bobrowskich. Brat Ewy, Stefan (1841–1863), był wybitnym działaczem lewicy „czerwonych” i faktycznym przywódcą powstania styczniowego w jego pierwszych miesiącach.

Żandarmeria carska aresztowała Apollona Korzeniowskiego już 20 października 1861. Sąd wojskowy skazał oboje Korzeniowskich na zesłanie, początkowo do Wołogdy, następnie do Czernihowa. Lata 1862–1866 mały Konradek spędził więc na obczyźnie. W roku 1865 osierociła go zmarła na gruźlicę matka. Jesienią 1866 roku jej rodzina zabrała chłopca na roczną kurację do Kijowa, Odessy i Nowofastowa (majątek Bobrowskich niedaleko Winnicy). Choroba Konrada, trwająca do czternastego roku życia, była prawdopodobnie odmianą epilepsji. W styczniu 1868 roku ciężko chory na gruźlicę i serce Apollo został zwolniony z zesłania i wraz z synem wyjechał do Polski. Po rocznym pobycie we Lwowie przeniósł się do Krakowa, gdzie zamierzał poświęcić się działalności publicystycznej; jego stan był jednak beznadziejny i 23 maja 1869 został Konrad pełnym sierotą.

Opiekę nad chłopcem przejęła najpierw babka Teofila Bobrowska, a potem, już na stałe, wuj Tadeusz Bobrowski (1829–1894). Ten bardzo inteligentny człowiek, wykształcony prawnik, cieszył się dużym poważaniem wśród ziemiaństwa polskiego na Ukrainie. Był nieufny wobec rządu carskiego, a zarazem niechętnie patrzył na „zapalone głowy” w rodzaju własnego brata Stefana i szwagra Apollona. Jako ugodowiec i zwolennik stopniowych reform gospodarczych nie wierzył w sens zbrojnego czynu niepodległościowego; był ostrożnym liberałem. Jego stosunek do siostrzeńca, początkowo oschły, z latami stawał się serdeczniejszy. W swoich zaleceniach wychowawczych dla Konrada największy nacisk kładł Bobrowski nieodmiennie na poczucie obowiązku i postępowanie według określonego planu życiowego.

W Krakowie i we Lwowie. Po śmierci ojca chłopiec mieszkał do lata 1873 roku w Krakowie na stancji przy ul. Floriańskiej. Uczył się zapewne tylko prywatnie; nie zachowały się żadne dowody uczęszczania do szkół. W roku 1873 oddano go do internatu dla sierot po powstańcach, utrzymywanego we Lwowie przez Antoniego Syroczyńskiego. W październiku 1874 roku, nie ukończywszy szkoły średniej, opuścił kraj ojczysty, by poświęcić się zawodowi marynarza.

O tej „tragicznej decyzji” Konrada Korzeniowskiego pisano bardzo wiele, wysuwając różne przypuszczenia co do jej powodów. Rozpatrywanie sprawy w kategoriach „postanowienia” samego nastolatka jest wszakże błędne. Nie był ani pełnoletni, ani majątkowo samodzielny. Zasadniczą decyzję podjął wuj Bobrowski. Dlaczego Konrad chciał wyruszyć na morze – to jedna sprawa; dlaczego mu na to pozwolono – druga. Siedemnastoletni chłopcy często marzyli i marzą o dalekich podróżach, przygodach, niezależności, oderwaniu się od tego, co uważają za „zwyczajne życie”. W tym wypadku wiemy, że Konrad sprawiał opiekunom dużo kłopotu, nie był dobrym uczniem, o sobie zaś miał wygórowane mniemanie. Dlatego na wyjazd do Francji należy patrzeć jako na wypadkową zachcianek młodego człowieka oraz pedagogicznych zamiarów wuja. Bobrowski oczekiwał prawdopodobnie, że praca fizyczna, twarde obowiązki, konieczność odpowiadania za siebie, oderwanie od wygód wywrą na siostrzeńcu pożądany wpływ. W grę wchodziły zapewne także względy zdrowotne: Konrad był chorowity i nerwowy, miewał ataki epileptyczne, więc morskie powietrze mogło mu pomóc w fizycznym okrzepnięciu. Wyjazdu nie uważano za „emigrację” (zresztą Korzeniowski, jako przebywający w Austrii poddany rosyjski, był już prawnie emigrantem), bo tysiące młodych Polaków uczyło się wówczas i zdobywało praktykę zawodową w obcych krajach. Aby zaś szkoła życia i pracy nie była zbyt ciężka, wuj przydzielił wychowankowi „pensję” w zupełnie przyzwoitej wysokości sześciuset rubli rocznie.

W Marsylii. Język francuski znał Korzeniowski dobrze od dzieciństwa. W Marsylii znalazł się pod opieką bywałego tam rodaka, a po paru tygodniach pobytu wyruszył – jako pasażer – w pierwszą podróż morską na niewielkim żaglowcu „Mont-Blanc”, płynącym do wysp Morza Karaibskiego. Wyprawa trwała od grudnia 1874 do maja 1875 roku. Drugą, pięciomiesięczną, odbył na tymże statku już jako praktykant, płynąc na Martynikę i Haiti, skąd 23 grudnia 1875 wrócił do Hawru. Lata spędzone we Francji stanowiły dla Korzeniowskiego okres bujnego i urozmaiconego życia towarzyskiego, co źle się odbijało na jego zasobach. Po jeszcze jednej podróży do Ameryki Środkowej (jako steward na barku „Saint-Antoine”, między lipcem 1876 a lutym 1877 roku) Korzeniowski wplątał się, w tajemniczych okolicznościach, w aferę związaną z przemytem, rzekomo broni dla zwolenników Don Carlosa, hiszpańskiego pretendenta do tronu. Brał wówczas udział w wyprawach, zapewne przemytniczych, małym żaglowcem do Hiszpanii. Posady na statku francuskim dostać już nie mógł, bo nie otrzymał zgody miejscowego konsula rosyjskiego.

Na początku 1878 roku wpadł w długi i jednocześnie w depresję, do której miał skłonność przez całe życie. W lutym 1878 roku usiłował popełnić samobójstwo, strzelając do siebie z pistoletu. Rana okazała się niegroźna; wezwany przez przyjaciela Konrada wuj Bobrowski popłacił długi i podwyższył zapomogę do dziewięciuset pięćdziesięciu rubli rocznie. 24 kwietnia Korzeniowski, który od pewnego czasu brał lekcje angielskiego, zaciągnął się jako marynarz na brytyjski parowiec „Mavis”, płynący na Morze Czarne.

Od marynarza do kapitana. 18 czerwca 1878 w Lowestoft, gdzie zszedł z pokładu „Mavisa”, stanął po raz pierwszy na ziemi angielskiej. Przez następnych osiem lat, służąc na statkach brytyjskich (przeważnie żaglowcach), awansował stopniowo w zawodzie i składał kolejne egzaminy oficerskie. Stopień kapitana otrzymał 11 listopada 1886. W sierpniu tegoż roku uzyskał (ponaglany przez opiekuna) obywatelstwo brytyjskie. Ponieważ jednak był nadal poddanym rosyjskim, obowiązanym do wieloletniej służby wojskowej, nie mógł myśleć o odwiedzeniu stron rodzinnych. Z wujem Bobrowskim, który go stale wspomagał finansowo – co umożliwiało Korzeniowskiemu dłuższe przerwy między rejsami i przygotowanie się do egzaminów – widział się raz tylko w roku 1883, przez parę tygodni w Mariańskich Łaźniach i Cieplicach, ale nieustannie prowadził z nim obszerną i coraz serdeczniejszą korespondencję. Listy Konrada spłonęły w roku 1917 w Kazimierówce, spalonej przez rewolucjonistów; zachowane listy Bobrowskiego stanowią główny dokument dla biografii przyszłego pisarza w latach 1874–1893.

Poza krótszymi rejsami Korzeniowski odbył w ciągu ośmiu lat pięć wielkich podróży: dwie do Australii, jedną na Archipelag Malajski i dwie do Indii. Dyplom kapitański wcale jednak nie zapewniał mu posady dowódcy statku. W ciągu 1887 roku Korzeniowski pływał nadal jako pierwszy oficer. Szczególnie owocne dla jego twórczości okazały się ostatnie cztery miesiące tego roku, które spędził na małym kabotażowcu parowym „Vidar”, kursującym między lokalnymi portami Borneo i Celebesu; z tamtych stron wywodzą się bohaterowie pierwszych książek Conrada.

3 grudnia 1887 Korzeniowski skończył trzydzieści lat i zapomogi wuja ustały. Bobrowski notuje w swoim memoriale, zatytułowanym Dla wiadomości Kochanego Siostrzeńca mojego, Konrada Korzeniowskiego: „Wyprowadzenie [...] p. Konrada na człowieka kosztowało 17 454 [ruble]. (Oprócz danych na kapitał 3600)”[1].

Wkrótce potem, 24 stycznia 1888, Korzeniowski objął w Bangkoku komendę barku „Otago”, płynącego do Australii. Przez czternaście miesięcy pracy na stanowisku kapitana okazał się zarówno sprawnym żeglarzem, jak i zręcznym handlowcem. Wówczas to, jedyny raz, dowodził morskim statkiem.

Na rozdrożu. Osiągnięcie szczytu kariery marynarskiej nie stało się dla Korzeniowskiego podstawą życiowej stabilizacji. Wręcz przeciwnie, otworzyło nowy okres niepewności i poszukiwań. Posadę dowódcy „Otago” porzucił zapewne z powodu rekuzy, otrzymanej na wyspie Mauritius od panny Eugénie Renouf. Nie chciał chyba wracać na miejsce porażki, a „Otago” kursował właśnie między Australią a Mauritiusem. W połowie 1889 roku przypłynął do Europy jako pasażer parowca i zastał wiadomość o zwolnieniu z poddaństwa rosyjskiego. Czas jakiś pracował w londyńskiej spółce handlowej Barr, Moering & Co., której był (za wujowe pieniądze) udziałowcem, i rozglądał się za nową posadą.

W tym to okresie, wczesną jesienią 1889 roku, zaczął pisać – trochę z braku innych zajęć, jak twierdził – swoją pierwszą powieść: Szaleństwo Almayera. Równocześnie rozpoczął starania o pracę w Afryce – w nowej, ale już głośnej i potężnej Belgijskiej Spółce Akcyjnej do Handlu z Górnym Kongiem. Pertraktacje posuwały się powoli, a tymczasem Korzeniowski, korzystając z nowo otwartej możliwości, wyruszył – po dwudziestu trzech latach – w rodzinne strony. 10 lutego 1890 zatrzymał się na kilka dni w Warszawie; w wujowej Kazimierówce pod Winnicą zabawił dwa miesiące, do 18 kwietnia. Na Ukrainie doszła go wiadomość, że dzięki poparciu zamieszkałej w Brukseli Marguerite Poradowskiej, wdowy po kuzynie Bobrowskich Aleksandrze Poradowskim, obiecano mu posadę dowódcy rzecznego parowczyka, obsługującego stacje handlowe Spółki nad Kongiem. Wyjechał pospiesznie, by objąć stanowisko, i 7 czerwca znalazł się już w Boma, u ujścia wielkiej rzeki.

W Kongu. Pobyt Korzeniowskiego w Kongu był krótki, ale brzemienny w następstwa natury tak fizycznej, jak intelektualnej. Wyruszał w nastroju buńczucznym; w listach do „wujenki” Poradowskiej (z którą w latach 1890–1895 flirtował korespondencyjnie w tonie podniośle artystycznym) przybierał pozę filozoficznego ryzykanta; wujowi powiedział coś poważnie o „misji cywilizacyjnej”, której miał się stać cząstką[2]. Kontrakt opiewał na trzy lata.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] T. Bobrowski, Dla wiadomości Kochanego Siostrzeńca mojego, Konrada Korzeniowskiego, w: Polskie zaplecze Josepha Conrada-Korzeniowskiego. Dokumenty rodzinne, listy, wspomnienia, red. Z. Najder, J. Skolik, t. 1, Lublin 2006, s. 88. Do tej publikacji odsyłam dalej za pomocą skrótu PZ i liczby oznaczającej numer tomu (1 lub 2).

[2] Zob. T. Bobrowski, list do K. Korzeniowskiego z 12/24 czerwca 1890: „zanim się rozpatrzysz w Ludziach i rzeczach jak nie mniej w sprawie «cywilizacyjnej» (bodaj tam), której jesteś jednym z kółek [...]” (PZ 1, s. 393).