Nathaniel Philbrick

W samym sercu morza.

Katastrofa statku wielorybniczego Essex

Tłumaczenie:

Monika I. Betley

Dedykuję Melissie

Pełen potęgi zniszczyłeś przeciwników Twoich,

Pod tchnieniem Twoich nozdrzy spiętrzyły się wody,

Żywioły płynne stanęły jak wały,

W pośrodku morza zakrzepły przepaści.

(Księga wyjścia 15:7-8)

Oto kres wielorybiego traktu, koniec wielorybów

Co zwracały nantucketańskie kości w pomieszanej stercie…

Kres śmigania po falach; ściekliśmy jak woda.

Któż zatańczy

Z przywiązanym do masztu panem Lewiatanów

Z dna tego pola kwakrów w bezkamiennych grobach?

(Robert Lowell „The Quaker Graveyard in Nantucket”)

Przedmowa

23 lutego 1821 roku

W górę północnych wybrzeży Ameryki Południowej, niczym gigantyczny ptak drapieżny, sunął statek wielorybniczy, przecinając leniwym zygzakiem żywe morze oleju. Bowiem wtedy, w 1821 roku, Ocean Spokojny roił się od ciepłokrwistych rezerwuarów tłuszczu zwanych kaszalotami.

Polowania na te największe uzębione walenie nie należały do łatwych. Z okrętu spuszczano łódź z sześcioma ludźmi, którzy wiosłowali w stronę swej potencjalnej ofiary. Zranione harpunem zwierzę należało potem dobić lancą. Sześćdziesięciotonowe stworzenie mogło zdruzgotać szalupę wielorybników jednym uderzeniem ogona, wyrzucając ludzi do lodowatej wody, często wiele mil morskich od okrętu matki.

Później załogę czekał jeszcze ogromny wysiłek przekształcenia martwego wieloryba w tłuszcz: wykrojenia sadła, podzielenia go na połcie i wygotowania do postaci pierwszorzędnego oleju, który następnie oświetlał ulice i natłuszczał tryby mechanizmów ery przemysłowej. Ponieważ zaś wszystko to odbywało się w obrębie Oceanu Spokojnego, wielorybnicy początków XIX wieku byli nie tylko morskimi myśliwymi i robotnikami, ale również odkrywcami, prącymi dalej i dalej w dzikie, słabo poznane obszary o powierzchni przekraczającej łączny areał wszystkich lądów.

Przez ponad stulecie główna siedziba tego całego olejowego interesu znajdowała się na niewielkiej wyspie Nantucket, oddalonej około czterdziestu kilometrów od południowych wybrzeży Nowej Anglii. Jednym z wielkich paradoksów towarzyszących rozwojowi wielorybnictwa w Nantucket było to, że duża część tamtejszych wielorybników wywodziła się z kwakrów, sekty religijnej oddanej całkowicie pacyfizmowi, przynajmniej jeśli chodzi o ludzi. To połączenie doskonałej samokontroli z zapałem wartym religijnego posłannictwa dało kombinację, którą Herman Melville nazwałby mianem „kwakrów nie na żarty”.

Dauphin, statek wielorybniczy z Nantucket, miał za sobą zaledwie kilka miesięcy trzyletniej, jak się potem okazało, podróży w górę chilijskich wybrzeży. I właśnie tego lutowego poranka 1821 roku stojący „na oku” marynarz dojrzał coś niezwykłego: na martwych falach podskakiwała jakaś łódź, nieprawdopodobnie mała, zważywszy że byli na otwartym morzu. Kapitan okrętu, trzydziestosiedmioletni Zimri Coffin, z ciekawością skierował na tajemniczy obiekt swą lunetę.

Prędko się zorientował, że była to mniej więcej ośmiometrowa łódź z ostro zakończoną rufą, wielorybnicza, ale zupełnie niepodobna do innych. Burty łodzi zostały nadbudowane o blisko 15 centymetrów, a prowizoryczne maszty otaklowano w taki sposób, że zwykła łódź wiosłowa zmieniła się w coś na kształt szkunera. Żagle – sztywne od soli i wybielone słońcem – najwyraźniej napędzały łódź przez wiele, wiele morskich mil. Coffin nie dojrzał nikogo przy wiośle sterowym. Odwrócił się do człowieka za kołem sterowym Dauphina i rozkazał: „Ster na zawietrzną”.

Pod czujnym okiem Coffina sternik podprowadził statek jak najbliżej opuszczonej łodzi. Choć siła rozpędu sprawiła, że przemknęli koło niej szybko, tych kilka krótkich chwil, kiedy było widać jej wnętrze, wystarczyło, aby obraz ten na zawsze utkwił w pamięci załogi.

Najpierw zobaczyli kości – ludzkie kości – walające się na ławkach i na dnie, zupełnie jakby nie była to łódź wielorybnicza, ale pływające po morzu legowisko jakiejś ludożerczej bestii. Później dostrzegli dwóch ludzi, którzy leżeli skuleni w przeciwnych końcach łodzi. Ich skóra była pokryta wrzodami, z oczodołów patrzyły wyłupiaste oczy, a brody pokryte były solą i krwią. Każdy wysysał szpik z kości martwych współtowarzyszy.

Zamiast powitać swych ratowników uśmiechem ulgi, ocaleni, zbyt oszołomieni pragnieniem i głodem, okazywali niepokój, a nawet przestrach. Ściskali połamane i przeżute kości z desperacką, niemal dziką zaciętością, kurczowo broniąc się przed ich oddaniem, niczym dwa zagłodzone psy w potrzasku.

Później, gdy dostali coś do jedzenia i picia (i kiedy wreszcie oddali kości), jeden z nich znalazł dość siły, aby opowiedzieć ich losy. Była to historia z najkoszmarniejszych snów wielorybnika, opowieść o tym, jak znaleźli się w łodzi z dala od lądu, bez zapasów żywności i wody, a wreszcie – i to było najgorsze – opowieść o wielorybie opętanym żądzą zemsty i nienawiścią do ludzi.

Choć dziś mało kto pamięta to wydarzenie, to jednak zatopienie statku wielorybniczego Essex przez rozwścieczonego kaszalota było jedną z największych znanych katastrof morskich XIX wieku. Niemal każde amerykańskie dziecko czytało o tym w szkole. Wydarzenie to zainspirowało kulminacyjną scenę w powieści Moby Dick Hermana Malville'a.

Jednakże moment, w którym kończy się powieść Melville'a – zatonięcie statku – był zaledwie początkiem opowieści o katastrofie prawdziwego Essexa. Z chwilą jego zatonięcia rozpoczęło się coś w rodzaju straszliwego eksperymentu, mającego wykazać, jak daleko posunie się ludzkie zwierzę w swej walce przeciw wrogiemu morzu. Z dwudziestu ludzi, którzy uratowali się ze staranowanego statku, przeżyło tylko ośmiu. Dwaj rozbitkowie uratowani przez załogę Dauphina przemierzyli w swej łodzi prawie 8,5 tysiąca kilometrów Oceanu Spokojnego – o osiemset kilometrów więcej niż kapitan William Bligh w swej morskiej odysei po tym, jak zbuntowani marynarze Bounty porzucili go[1] na morzu w otwartej szalupie, a ponad pięciokrotnie więcej niż Ernest Shackleton w trakcie niemal równie sławnej drogi na wyspę Georgia Południowa.

Przez prawie 180 lat jedynym źródłem wiedzy na temat tej katastrofy była książka Narrative of the Wreck of the Whaleship Essex (Opowieść o katastrofie statku wielorybniczego Essex), 128-stronicowa opowieść napisana przez Owena Chase'a, pierwszego oficera na tym statku. Istniały też fragmentaryczne informacje pochodzące od innych ocalonych, brakło im jednak wiarogodności i szerszego spojrzenia, którego można się było dopatrzyć w historii pierwszego oficera, opublikowanej przezeń, po spisaniu przez jakiegoś pisarza, w zaledwie dziewięć miesięcy po uratowaniu. Następnie, około roku 1960, na strychu domu w Penn Yan, w stanie Nowy Jork, odkryto stary notes. Dopiero po dwudziestu latach, w roku 1980, kiedy znalezisko trafiło do rąk Edouarda Stackpole'a, specjalisty do spraw wielorybnictwa, okazało się, że autorem notatek jest Thomas Nickerson, chłopiec kabinowy na Esseksie. Pod koniec życia Nickerson, wówczas właściciel pensjonatu na wyspie Nantucket, za namową pisarza Leona Lewisa, który być może gościł w jego domu, sporządził relację z katastrofy statku. Jedyny szkic opowieści Nickerson wysłał Lewisowi w 1876 roku. Z jakiegoś powodu Lewis nigdy nie przygotował na jego podstawie żadnej publikacji i w końcu oddał notatnik sąsiadowi, który był jego właścicielem aż do śmierci. Wreszcie w 1984 roku relacja Nickersona została opublikowana, jako monografia o ograniczonym nakładzie, przez Nantucketańskie Towarzystwo Historyczne (Nantucket Historical Association).

Pod kątem literackim opowieść Nickersona nie może się równać z wygładzoną historią Chase'a. Chropawy i zagmatwany manuskrypt jest dziełem amatora, ale amatora, który był tam, u steru statku wielorybniczego Essex, w chwili, gdy został on staranowany przez wieloryba. Czternastoletni Nickerson był najmłodszym członkiem załogi Essexa, a jego relacja jest opowieścią naiwnego dziecka na progu dorosłości, sieroty (stracił oboje rodziców przed drugim rokiem życia) szukającego dla siebie domu. Kiedy Thomas Nickerson przelał wreszcie swe spostrzeżenia na papier, miał siedemdziesiąt jeden lat, ale potrafił spojrzeć wstecz, na minione czasy, jakby były dniem wczorajszym, a jego wspomnienia obrosły informacjami, które zaczerpnął z rozmów z innymi ocalałymi. W relacji, którą oddaję do rąk Czytelnika, Chase będzie miał swój udział, ale po raz pierwszy ta wersja wypadków zostanie skonfrontowana z wersją chłopca kabinowego na Esseksie, którego świadectwo nareszcie ujrzy światło – po 180 latach od katastrofy.

Kiedy byłem dzieckiem, mój ojciec, Thomas Philbrick, wykładowca języka angielskiego na University of Pittsburgh i autor kilku książek na temat amerykańskiej literatury marynistycznej, często usypiał mnie i mojego brata opowieścią o wielorybie, który zaatakował okręt. Mój wujek, świętej pamięci Charles Philbrick, który w roku 1958 zdobył nagrodę imienia Wallace'a Stevensa w dziedzinie poezji, napisał swego czasu pięćsetwersowy poemat o Esseksie „A Travail Past”, opublikowany w 1976 roku, już po śmierci autora. Poemat ten przywołuje to, co zostało w nim określone jako „przeszłość, o konieczności poznania której zapominamy”. Los chciał, że dziesięć lat później, w 1986 roku, przeprowadziłem się z żoną i dwójką dzieci na Nantucket, macierzystą wyspę statku wielorybniczego Essex.

Szybko odkryłem, że Owen Chase, Herman Melville, Thomas Nickerson i wujek Charlie nie byli jedynymi autorami piszącymi o Esseksie. W 1993 roku, czyli wtedy, kiedy zaczynałem studia nad tym zagadnieniem, zmarł Edouard Stackpole, znakomity historyk z Nantucket. Był też Thomas Heffernan, autor „Stove by a Whale: Owen Chase and the Essex„ (Staranowani przez wieloryba: Owen Chase i Essex) (1981), nieocenionego dzieła naukowego, które ukończone zostało na krótko przed odkryciem rękopisu Nickersona. A wreszcie była zniewalająca powieść Henry'ego Carlisle'a „The Jonah Man” (Jonasz) (1984), przedstawiająca historię Essexa z punktu widzenia kapitana statku George'a Pollarda.

Nawet po przeczytaniu wszystkich tych opisów katastrofy czułem niedosyt. Ciekaw byłem, dlaczego wieloryb zaatakował, czy głód i odwodnienie wpłynęły na zdolności decyzyjne załogi; co właściwie się tam wydarzyło? Zanurzyłem się w lekturze dokumentów na temat doświadczeń innych wielorybników tamtej ery; czytałem o kanibalizmie, ludziach, którzy przeżyli katastrofy, psychologii i fizjologii głodu, o nawigacji, oceanografii, zachowaniu kaszalotów, budowie okrętów – o wszystkim, co mogłoby mi dopomóc w zrozumieniu przeżyć, które towarzyszyły ludziom przemierzającym bezkresne i bezlitosne przestrzenie Oceanu Spokojnego.

Zacząłem sobie zdawać sprawę, że katastrofa Essexa dała Melville'owi o wiele więcej, niż tylko zakończenie do jednej z największych powieści w historii amerykańskiej literatury. Historia Essexa dotyka bowiem kwestii klas społecznych, ras, przywództwa i stosunku człowieka do natury, czyli wszystkiego, co nurtuje Melville'a w Moby Dicku. Dostarcza nawet pierwowzoru miejsca rozpoczęcia wyimaginowanego rejsu statku wielorybniczego Pequod: maleńkiej wysepki, która swego czasu ściągnęła na siebie uwagę całego świata. Nantucket, niemiłosiernie zachłanne, technicznie zaawansowane i święcie przekonane o swym posłannictwie, było w 1821 roku tym, czym później miała się stać Ameryka. Nikt wówczas nawet nie przypuszczał, że po upływie niewiele ponad jednego pokolenia wyspa mogłaby podupaść – zapaść w niepamięć, niczym Essex, i to właśnie wskutek zbyt silnego przywiązania do wielorybów.

Załoga Essexa

Kapitan

George Pollard junior

Pierwszy oficer

Owen Chase

Drugi oficer

Matthew Joy

Sternicy

Benjamin Lawrence, Obed Hendricks, Thomas Chappel

Steward

William Bond

Marynarze

Owen Coffin, Isaac Cole, Henry Dewitt, Richard Peterson, Charles Ramsdell, Barzillai Ray, Samuel Reed, Isaiah Sheppard, Charles Shorter, Lawson Thomas, Seth Weeks, Joseph West, William Wright

Chłopiec kabinowy

Thomas Nickerson

Ożaglowanie statku wielorybniczego Essex

A. bezan

B. bezanbramsel

C. bezanmarsel

D. grotbramsel

E. grotmarsel

F. grot

G. fokbramsel

H. fokmarsel

I. fok

J. fokstensztaksel

K. kliwer

L. bomkliwer

Plan pokładu statku wielorybniczego Essex

A. winda kotwiczna

B. zejściówka dziobowa

C. fok

D. piec do wytapiania tłuszczu wielorybiego

E. luk główny

F. grotmaszt i pompy

G. kuchnia okrętowa

H. zapasowa szalupa wielorybnicza (na żurawiku)

I. bezanmaszt

J. zejściówka rufowa

K. koło sterowe

L. zapasowa szalupa wielorybnicza

M. szalupa na prawej burcie

N. szalupa rufowa na lewej burcie

O. szalupa na śródokręciu

Rozdział pierwszy

Nantucket

Był to, jak później wspominał, „najpiękniejszy moment mojego życia” – chwila, gdy po raz pierwszy wszedł na pokład statku wielorybniczego Essex. Był czternastoletnim chłopcem, miał szeroki nos i szczerą, pełną entuzjazmu twarz; podobnie jak reszta chłopców z Nantucket nauczył się „idealizować wygląd statku”. Choć odarty z takielunku i przycumowany do nabrzeża Essex wcale nie musiał wyglądać świetnie, dla Thomasa Nickersona był statkiem nadziei. Nareszcie, po tym, co wydawało się oczekiwaniem bez końca, Nickerson miał wyruszyć na morze.

Gorące lipcowe słońce prażyło stare, nasączone olejem deski, a atmosfera pod pokładem osiągała iście piekielną temperaturę, ale Nickerson poznawał każdy kąt, od ceglanego ołtarza pieca do wytapiania tłuszczu począwszy, na mrocznych głębiach pustej ładowni skończywszy. Pomiędzy nimi leżał skrzypiący, podzielony na komory świat, żywa istota z dębiny i sosny, cuchnąca tłuszczem, krwią, sokiem tytoniowym, jedzeniem, solą, pleśnią, dziegciem i dymem. „Choć czarny i brzydki – pisał Nickerson – nie zamieniłbym go na żaden pałac”.

W lipcu 1819 roku Essex był jednym ze statków floty wielorybniczej Nantucket, liczącej ponad siedemdziesiąt jednostek i operującej na Pacyfiku i Oceanie Atlantyckim. Przy stale rosnących cenach oleju i w obliczu zapaści reszty światowej gospodarki mieścina Nantucket była na najlepszej drodze, aby stać się najbogatszym miastem Ameryki.

Na łagodnie wypiętrzonym wzgórzu usianym gęsto pobudowanymi domami i zwieńczonym wyniosłymi wieżami młynów i kościołów żyła mniej więcej siedmiotysięczna społeczność. Miejscowość przypominała, jak mówili niektórzy, szykowny i stateczny port Salem. Dla tej niewielkiej wyspy na Atlantyku, oddalonej prawie czterdzieści kilometrów od brzegu, poniżej Cape Cod, był to niewątpliwie komplement. Usadowiona na wzgórzu miejscowość emanowała wprawdzie niemal nieziemskim spokojem, ale same nabrzeża kipiały życiem. Spośród długich niskich magazynów i baraków, w których wyrabiano liny, wystrzelały w basen portowy cztery około stumetrowe kamienne pirsy. Przycumowane do nich, albo zakotwiczone na redzie, stały tam zwykle statki wielorybnicze, od piętnastu do dwudziestu, a także dziesiątki innych mniejszych łodzi, slupów lub szkunerów, odpowiedzialnych za wymianę handlową między wyspą i lądem. Każdy pirs, istny labirynt kotwic, pieców do wytapiania tłuszczu, drewnianych tyk i beczek z olejem, roił się od żeglarzy, sztauerów i rzemieślników. Między tą ciżbą nieustannie kursowały dwukołowe kolaski.

Był to widok, z którym Thomas Nickerson był znakomicie obeznany. Dzieciaki z Nantucket od dawna traktowały nabrzeża jak plac zabaw. W rozwalających się łodziach wielorybniczych wiosłowały wzdłuż i wszerz portu, wspinały się na takielunek statków. Dla ludzi spoza wyspy było jasne, że dzieci te to „oddzielny rodzaj młodocianych osobników, zwykłych myśleć o sobie jako o przyszłych marynarzach… Wspinały się po wyblinkach jak małpki – maluchy w wieku dziesięciu, dwunastu lat – i z nonszalancją układały na noku rei”. Essex był może faktycznie pierwszym statkiem Nickersona, ale do tej podróży chłopak przygotowywał się niemal całe życie.

Zresztą nie wybierał się w nią sam. Na Esseksie żeglowali też jego przyjaciele, Barzillai Ray, Owen Coffin i Charles Ramsdell, wszyscy między piętnastym a osiemnastym rokiem życia. Owen Coffin był kuzynem nowego kapitana statku i prawdopodobnie tak pokierował swymi trzema przyjaciółmi, aby zaokrętowali się u jego krewniaka. Nickerson był najmłodszy.

Essex był stary i, przy swoich 26 metrach długości i 238 tonach wyporności, dość mały, cieszył się jednak w Nantucket opinią statku, któremu sprzyja los. W ciągu minionych piętnastu lat jego właściciele, kwakrzy, mieli z niego pożytek, bowiem regularnie co dwa lata powracał z taką ilością oleju, która czyniła ich ludźmi bogatymi. Daniel Russell, jego poprzedni kapitan, szczęśliwie odbył na nim cztery podróże, aż wreszcie otrzymał dowództwo na nowej i większej jednostce – Aurorze. Awans Russella pozwolił, aby jego miejsce zajął dotychczasowy pierwszy oficer Essexa, George Pollard jr., a jeden ze sterników (i zarazem harpunników), Owen Chase, został pierwszym oficerem. Trzech innych członków załogi podniesiono do rangi sterników. Tak więc Essex był nie tylko statkiem, któremu sprzyjają wiatry, ale wręcz statkiem szczęśliwym i według Nickersona „ogólnie rzecz biorąc, raczej dość pożądanym miejscem pracy”.

Zważywszy na fakt, że społeczność Nantucket była, podobnie jak społeczność każdego portu w owym czasie, przesądna i opętana wiarą w znaki, taka reputacja sporo znaczyła. A jednak, jak mówiono na pirsach, którejś nocy na początku lipca, właśnie wtedy, gdy Essex był w naprawie i szykował się do podróży, na niebie pojawiła się kometa.

W Nantucket ludzie mieszkali na dachach. Niemal każdy dom, z gontami pomalowanymi na czerwono lub pozostawionymi do zszarzenia pod wpływem pogody, miał na dachu coś w rodzaju tarasu, płaską platformę zwaną chodnikiem[2]. Chodnik, pomyślany jako miejsce umożliwiające gaszenie ognia w kominie za pomocą wiadra z piaskiem, był również znakomitym punktem do obserwowania morza przez lunetę, zwykle w poszukiwaniu żagli powracających statków. W nocy lunety Nantucket kierowały się często na nieboskłon, a w lipcu 1819 roku uwagę wyspiarzy przykuła jego północno-zachodnia część. Kwakier Obed Macy, który prowadził szczegółowe zapiski na temat tego, co sam określił mianem „najbardziej niezwykłych wydarzeń” w życiu wyspy, obserwował nocne niebo ze swego domu na Pleasant Street. „Kometa ta (pojawiająca się każdej gwiaździstej nocy) wydaje się bardzo duża, a to z powodu niespotykanie długiego warkocza – pisał – który skierowany jest w górę, w kierunku przeciwnym do Słońca, prawie prostopadle, i rozpościera ku wschodowi, niemalże wskazując Gwiazdę Polarną”.

Od dawien dawna pojawienie się komety interpretowano jako zapowiedź czegoś niezwykłego. New Bedford Mercury, dziennik, który czytali mieszkańcy Nantucket z braku własnego, donosił: „Faktem jest, że wizyta tych niezwykłych gości zawsze poprzedzała jakieś niezwykłe wydarzenie”. Macy jednak oparł się takim spekulacjom: „Rozumowanie filozoficzne zostawiamy naukowej części naszego społeczeństwa, nie ma jednak wątpliwości, że nawet najlepiej wykształceni nie wiedzą nic pewnego na temat obiektów takich jak komety”.

Na nabrzeżach i w biurach firm przewozowych mówiono wiele, i to nie tylko o komecie. Całą wiosnę i latem dochodziły do ludzi pogłoski, że u wybrzeży powyżej i poniżej Nowej Anglii widziano coś, co Mercury określił mianem „niezwykłego zwierzęcia morskiego” – jakiegoś węża z czarnymi „końskimi” oczami i piętnastometrowym ciałem przypominającym sznur beczek unoszących się na wodzie. Każdy żeglarz, a już na pewno tak młody i łatwo ulegający wpływom jak Thomas Nickerson, musiał się zastanawiać, choćby przez chwilę, czy to naprawdę najlepszy czas do wyruszenia w podróż wokół przylądka Horn.

Przesądność mieszkańców Nantucket miała silne podstawy. Ich życiem rządziła przerażająco nieprzewidywalna siła – morze. Z powodu stale zmieniającego się labiryntu płycizn, w tym tej zwanej Nantucket Bar, przy samym wejściu do portu, nawet zwykłe dopłynięcie czy odpłynięcie z wyspy bywało przerażającą, a czasem nawet tragiczną lekcją nawigacji. Zwłaszcza w zimie, kiedy sztormy były najsilniejsze, statki rozbijały się niemal co tydzień. Cała wyspa była miejscem pochówku nieznanych żeglarzy, których ciała morze wyrzuciło na jej niespokojne plaże. Wyspa Nantucket, co w języku Wampanoagów, rodowitych mieszkańców wyspy, oznacza „daleki ląd”, była górą piasku zmywanego w morskie głębie; wszyscy jej mieszkańcy, nawet ci, którzy nigdy jej nie opuścili, aż za dobrze zdawali sobie sprawę z trudnej do ogarnięcia natury morza.

Angielscy osadnicy, którzy zaczęli przybywać na Nantucket w 1659 roku, byli świadomi zagrożeń, które niesie ocean. Liczyli, że na tym zielonym skrawku ziemi, usianym jeziorami i wolnym od wilków nie będą rybakami i zdołają się utrzymać z farmerstwa i pasterstwa. Kiedy jednak rosnące stada i coraz większa liczba farm przekształciły wyspę w smagany wiatrem ugór, nantucketańczycy zmuszeni byli wrócić na morze.

Każdej jesieni setki wielorybów biskajskich, tak zwanych right wales, pojawiały się na południe od wyspy i pozostawały tam aż do wczesnej wiosny. Zwano je right, czyli właściwe, ponieważ nadawały się do zabicia. Wieloryby te pasły się na wodach wokół Nantucket zupełnie jak jakieś morskie bydło, przepuszczając między krzaczastymi fiszbinami, w które zbrojne były ich wiecznie wyszczerzone paszcze, bogatą w pożywienie, powierzchniową warstwę wód oceanu. Chociaż angielscy osadnicy na Cape Cod i wschodniej Long Island już od dziesięcioleci polowali na wieloryby, to jednak nikt z Nantucket nie miał odwagi ścigać ich łodziami, a zagospodarowanie tych, które osiadały na plaży, zostawiano Wampanoagom.

Około 1690 roku grupa mieszkańców Nantucket podziwiała ze szczytu wzgórza morze i kilka wielorybów baraszkujących w nim i wydmuchujących z nozdrzy wodę. Jeden z obserwatorów skinął głową w ich stronę i wskazał otaczający je ocean. „Tam – stwierdził – jest zielone pastwisko, na które kiedyś wnuki naszych dzieci będą się udawać za chlebem”. Wkrótce po tym, niejako wypełniając tę przepowiednię, pewien mieszkaniec Cape Cod, Ichabod Paddock, zechciał przebyć Cieśninę Nantucket i rozpocząć szkolenie wyspiarzy w sztuce zabijania wielorybów.

Ich pierwsze łodzie miały zaledwie sześć metrów długości i startowały z południowych plaż wyspy. Taka łódź wielorybnicza miała zwykle załogę złożoną z pięciu wioślarzy z plemienia Wampanoagów i jednego białego mieszkańca Nantucket u steru. Zabitego wieloryba odholowywano na plażę, a tam wycinano zeń tłuszcz, którzy przetapiano na olej. Z początkiem XVIII wieku angielscy mieszkańcy Nantucket ustanowili pewien system finansowej zależności Wampanoagów, który zapewniał wyspiarzom stałe źródło robotników. Bez rodowitych mieszkańców wyspy, których liczebność jeszcze w latach dwudziestych XVII wieku przewyższała populację białych, Nantucket nigdy by nie osiągnęło sukcesu jako port wielorybniczy.

W roku 1712 gwałtowny północny wiatr pognał na pełne morze niejakiego kapitana Husseya, który krążył w swej małej łodzi po wodach u południowych wybrzeży Nantucket w poszukiwaniu wielorybów biskajskich. Tam, wiele kilometrów od wyspy, dostrzegł on kilka wielorybów odmiennych od tych, które widywał dotychczas. Para wydobywająca się z ich nozdrzy leciała łukiem do przodu, a nie pionowo w górę jak u wielorybów biskajskich. Pomimo silnych wiatrów i wzburzonego morza Husseyowi udało się trafić harpunem i zabić jednego osobnika, a jego krew i tłuszcz uspokoiły morze w sposób przywodzący na myśl biblijne opowieści. Był to, jak szybko zdał sobie sprawę Hussey, kaszalot, podobny do tego, którego kilka lat wcześniej wyrzuciło morze na południowo-wschodnie wybrzeże wyspy. Nie dość, że olej otrzymany z tłuszczu kaszalota był o wiele lepszy od tego z wielorybów biskajskich, bo dawał jaśniejszy i mniej kopcący płomień, to jeszcze jego klocowata głowa zawierała dużą ilość tłuszczu pierwszorzędnej jakości, zwanego olejem spermacetowym, który można było po prostu czerpakiem przelać do podstawionej beczki. (Nazwa angielska kaszalota, sperm whale, wiąże się właśnie z wyglądem spermacetu, który przypomina wyglądem spermę.) Kaszalot bywa szybszy i bardziej agresywny niż wieloryb biskajski, ale też umożliwia szybsze wzbogacenie. Mieszkańcy Nantucket, pozbawieni innych środków do życia, bez reszty poświęcili się ściganiu kaszalotów i wkrótce zdystansowali swych głównych rywali na kontynencie i na Long Island.

Do 1760 roku mieszkańcy Nantucket praktycznie wytępili całą miejscową populację wielorybów. Nie miało to znaczenia – w międzyczasie zdążyli powiększyć swe statki wielorybnicze i wyposażyć je w ceglane piece do wytapiania oleju na otwartym morzu. Teraz, kiedy nie istniała konieczność powracania do portu z zajmującym dużo miejsca ładunkiem wielorybiego sadła, ich flota zaczęła pływać znacznie dalej. Do wybuchu rewolucji amerykańskiej wyspiarze z Nantucket dotarli do arktycznego pola podbiegunowego, zachodnich wybrzeży Afryki, wschodniego wybrzeża Ameryki Południowej, a na południe – nawet do Falklandów.

W wygłoszonej w 1775 roku w parlamencie przemowie brytyjski polityk Edmund Burke określił mieszkańców wyspy mianem liderów nowej amerykańskiej rasy – „nowoczesnych ludzi”, których sukces w dziedzinie wielorybnictwa przerósł możliwości całej Europy. Nantucketańczycy, żyjąc na wyspie oddalonej od lądu prawie tyle co Anglia od Francji, wykształcili w sobie coś w rodzaju brytyjskiego poczucia godności: uważali się za społeczność wyjątkową i niepospolitą, obywateli uprzywilejowanych, o których Ralph Waldo Emerson powiedział kiedyś „Naród Nantucket”.

W czasie rewolucji i wojny 1812 roku, kiedy ładunki na wodach przybrzeżnych Ameryki padały łupem Brytyjczyków, okazały się dla wielorybnictwa katastrofalne. Na szczęście mieszkańcy Nantucket mieli wystarczające fundusze i odpowiednią wiedzę wielorybniczą, aby przetrwać tę próbę. Już w 1819 roku, gdy w końcu wielorybnicy zapuścili się na Pacyfik, Nantucket znów znalazło się na drodze do odzyskania, a nawet pomnożenia swej dotychczasowej sławy. Ale wielorybnicze połowy kaszalotów na Oceanie Spokojnym miały też niepożądane skutki uboczne. W miejsce podróży, które dotychczas trwały średnio dziewięć miesięcy, normą stały się wyprawy dwu- i trzyletnie. Nigdy przedtem nie istniał tak duży podział na wielorybników i resztę wyspiarzy. Do odległej przeszłości należały dni, kiedy mieszkańcy wyspy mogli obserwować swych mężczyzn i chłopców w pogoni za wielorybem. Nantucket stało się wprawdzie wielorybniczą stolicą świata, ale przybyło też wyspiarzy, którzy nigdy nie widzieli wieloryba.

Latem 1819 roku ludzie nadal rozmawiali o tym, jak to kiedyś, dziewięć lat wcześniej, na północ od wyspy zaobserwowano stado wielorybów biskajskich. Na wodę prędko spuszczono łodzie wielorybnicze. Na brzegu zgromadził się tłum, aby z zapartym tchem przyglądać się zabijaniu dwóch wielorybów, które następnie przyholowano do przystani. Dla ludności Nantucket było to prawdziwe święto. Oto nareszcie mogli zobaczyć dwa spośród tych stworzeń, od których zależało ich życie, a o których dotychczas tylko słyszeli. Jeden z wielorybów został wciągnięty na nabrzeże i jeszcze przed końcem dnia tysiące ludzi – być może również pięcioletni Thomas Nickerson – przybyły, aby go obejrzeć. Możemy się tylko domyślać wielkiej ciekawości mieszkańców Nantucket, kiedy przyglądali się temu olbrzymowi, dotykali go i poszturchiwali, i mówili do siebie „A więc tak to wygląda”.

Społeczność Nantucket stworzyła system ekonomiczny niezależny od zasobów naturalnych wyspy, której glebę już dawno wyjałowiła nadmierna uprawa. Wskutek licznych epidemii z żyjącej na wyspie, ongiś licznej populacji Wampanoagów, została tylko garstka, a to zmusiło armatorów do werbowania członków załogi na kontynencie. Wieloryby znikły z okolicznych wód niemal całkowicie. A jednak wyspiarzom powodziło się dobrze. Jak zauważył pewien przyjezdny, wyspa stała się „jałową mielizną, którą użyźnia jedynie olej wielorybów”.

Przez cały XVII wiek angielscy mieszkańcy Nantucket opierali się zdecydowanie wszelkim próbom wybudowania na wyspie kościoła, częściowo wskutek sprzeciwu pewnej kobiety, Mary Coffin Starbuck. Mówiono, że na Nantucket bez zgody Mary nie podejmowano żadnych ważnych decyzji. Mary Coffin i Nathaniel Starbuck byli pierwszą parą Anglików, która pobrała się na wyspie, w 1662 roku. To oni ustanowili zasady korzystnej wymiany handlowej z Wampanoagami. Gdy tylko przybywał na Nantucket jakiś wędrowny kaznodzieja z nadzieją ustanowienia tam parafii, Mary odprawiała go z kwitkiem. Następnie, w 1702 roku, Mary uległa wreszcie wpływom Johna Richardsona, charyzmatycznego pastora protestanckiej sekty kwakrów. Przemawiając przed grupą ludzi zebranych w salonie domu Starbucków, Richardson zdołał poruszyć Mary do łez. To właśnie fakt, że Mary Starbuck stała się kwakierką, dał podstawy do niezwykłego mariażu duchowości i chciwości, połączenia, które umożliwiło przekształcenie Nantucket w port wielorybniczy.

Kwakrzy, a właściwie członkowie Stowarzyszenia Przyjaciół, kierowali się własnym sposobem doświadczania obecności Boga, „wewnętrznym światłem”, na którym polegali bardziej niż na purytańskiej interpretacji Pisma Świętego. Ale ciągle rosnąca populacja kwakrów składała się z ludzi nienawykłych do swobody myślenia. Od członków Stowarzyszenia oczekiwano bowiem, że dostosują się do zasad ustalanych podczas corocznych spotkań umacniających poczucie wspólnoty tej społeczności, równie dobrze nadzorowanej jak inne społeczności Nowej Anglii. Jeśli istniała jakaś różnica, to było to kwakierske przywiązanie do pacyfizmu i świadome wyrzeczenie się wszelkiego blichtru, ale żadna z tych zasad nie przeszkadzała w zbijaniu majątku. Tyle że zamiast budować luksusowe domy i kupować modne stroje, kwakrzy z Nantucket zarobione pieniądze inwestowali w wielorybnictwo. W rezultacie byli zdolni przetrwać przeciwności, które na kontynencie doprowadziły do upadku wielu przedsiębiorstw wielorybniczych. W ten sposób potomkowie Mary Starbuck, a także ich kuzynowie z rodzin Macy i Coffin, szybko ustanowili kwakierską dynastię wielorybników.

Mieszkańcy Nantucket nie widzieli sprzeczności między swym życiem i wiarą. Władzę nad stworzeniami żyjącymi w morzu przyznał im sam Bóg. Peleg Folger, wielorybnik z Nantucket, który został starszym stowarzyszenia kwakrów, wyraził to w wierszu:

To ty stworzyłeś wieloryba, Panie;

nie ma na ziemi większego stworzenia,

a jego głowa, tułów, ciało całe,

potęgę mają nie do ogarnienia.

Z twego rozkazu także, wieczny Boże,

my, śmiertelnicy słabi i mizerni

(dla siebie, żon i dzieci wyruszywszy w morze)

z nim się zetrzemy w zmaganiu śmiertelnym.

Kwakrzy, którzy mieli w Nantucket przewagę ekonomiczną i kulturalną, przetarli jednocześnie drogę dla innych religii; w rezultacie na początku XIX wieku północ i południe wyspy zostały spięte klamrą wież dwóch kościołów kongregacjonalistów. Wszystkich mieszkańców wyspy łączyła jednak wspólna duchowa misja, aby czyniąc tyle krwawego zamieszania na morzu, wieść pokojowy żywot na lądzie. Wielorybnicy z Nantucket, owi pokojowo nastrojeni zabójcy, milionerzy w siermiężnym odzieniu, po prostu wypełniali wolę Boga.

Miasto Thomasa Nickersona miało o tym raczej mgliste pojęcie. Wystarczyło się przejść jego wąskimi piaszczystymi ulicami, aby stwierdzić, że nie licząc dwóch okazałych kościelnych wież i skąpo rozsianych domostw, Nantucket raczej nie przypomina Salem. „Wydaje się, że szanowni obywatele Nantucket nie sądzą, by regularność ulic miasta i schludności chodników mogła być powodem do dumy” – stwierdził pewien kwakier odwiedzający Nantucket. Domy były kryte gontem i bezpretensjonalne, często też zawierały jakieś elementy z rozbitych okrętów. „Luk zejściówki to wygodny mostek dla rynny…; deski z rufy – z nazwą statku – służą w dwojaki sposób – za ogrodzenie i jako informacja dla przybysza – który może się czuć zdezorientowany – o tym, jakie to miasto”.

Zamiast stosować oficjalne nazwy ulic, przyjęte w 1798 roku dla celów podatkowych, mieszkańcy Nantucket mówili o „ulicy Elishy Bunkera” lub „kapitana Mitchella”. „Miejscowi żyją we wspólnocie, niczym jedna wielka rodzina – pisał Walter Folger, obywatel Nantucket, a przy okazji jeden z właścicieli Essexa – wprawdzie nie w jednym domu, ale w przyjaźni. Każdy zna nie tylko swych najbliższych sąsiadów, ale także wszystkich pozostałych. Chcąc się z kimś spotkać, możesz zagadnąć pierwszego lepszego człowieka, a ten doprowadzi cię do jego domu, opowie, czym się trudni, a także wyjaśni inne szczegółowe kwestie, które życzysz sobie poznać”.

Nawet w tej z pozoru spójnej społeczności nie brakowało podziałów, a Thomas Nickerson znalazł się poza nią, na pozycji obserwatora. Pech chciał, że choć matka była rodowitą nantucketanką, to jego ojciec, Thomas Nickerson, pochodził z Cape Cod, a Thomas jr. urodził się w Harwich, w 1805 roku. Sześć miesięcy później rodzina, z Thomasem i jego siostrą, przeprowadziła się na drugi brzeg zatoki – do Nantucket. Niestety, było to sześć miesięcy za późno. Wyspiarze patrzyli na nich podejrzliwie. Nazywano ich „obcymi”, a nawet gorzej, bo coofs[3], szczurami lądowymi, mianem zarezerwowanym pierwotnie dla mieszkańców Cape Cod, ale rozszerzonym później na tych wszystkich, którzy mieli pecha urodzić się na kontynencie.

Być może Thomas Nickerson mógłby liczyć na trochę względów, gdyby jego matka pochodziła z jakiejś starej wyspiarskiej rodziny, na przykład Coffinów, Starbucków, Macych, Folgerów czy Gardnerów. Ale tak nie było. Choć na wyspie żyło wiele rodzin, które mogły się wywodzić bezpośrednio od jednego z mniej więcej dwudziestu tak zwanych „pierwszych osadników”, ale Gibsononowie i Nickersonowie nie mieli krewnych, których można by zaliczyć do rodzin stanowiących trzon społeczności Nantucket. „Być może nie ma na świecie drugiego miejsca porównywalnej wielkości – pisał Obed Macy – w którym mieszkańcy byliby tak złączeni więzami pokrewieństwa jak tu, co przyczynia się do harmonii życia tych ludzi, a także do ich przywiązania do tego miejsca”. Przyjaciele i towarzysze Nickersona, a więc Owen Coffin, Charles Ramsdell i Barzillai Ray, mieli świadomość przynależności do tej społeczności. Thomas mógł się z nimi bawić, mógł z nimi wypływać na morze, ale w głębi duszy wiedział, że bez względu na to, jak bardzo się stara, nie będzie dla nich niczym więcej niż szczurem lądowym.

Na wyspie to, gdzie kto mieszkał, zależało od pozycji, jaką zajmował w handlu wielorybniczym. Właściciel statku lub kupiec zazwyczaj miał dom na Pleasant Street, ulicy cofniętej na wzgórze, jak najdalej od wrzawy i fetoru nabrzeży. (Z upływem czasu, kiedy zaspokojenie ambicji tych szacownych obywateli wymagało coraz więcej miejsca i coraz lepszej widoczności, ich rezydencje zaczęły się zbliżać do Main Street.) Kapitanowie woleli raczej ulicę z najlepszym widokiem na port, a więc Orange Street. Kapitan, który miał dom na wschodniej Orange, mógł obserwować prace załadunkowe na swym statku przycumowanym u nabrzeża i śledzić z uwagą ruch w porcie. Natomiast u stóp wzgórza (jak mawiano „pod skarpą”), na Union Street, właściwie w cieniu tych domów, których właścicielami mieli nadzieję kiedyś zostać, mieszkali oficerowie.

Na rogu Main Street i Pleasant Street znajdował się pokaźny Wschodni Dom Spotkań Stowarzyszenia Przyjaciół, wybudowany w 1792 roku ze szczątków jeszcze większego odeń Wielkiego Domu Spotkań, który ocieniał ongiś oczyszczony z kamieni teren cmentarza kwakrów na końcu Main Street. Fakt, że Nickerson został wychowany na kongregacjonalistę, nie oznaczał bynajmniej, że nie był nigdy w tym czy drugim – na Broad Street – domu spotkań kwakrów. Pewien przyjezdny twierdził, że prawie połowa uczęszczających na regularne spotkania kwakrów nie należała do Stowarzyszenia Przyjaciół. Wcześniej tej wiosny, 29 czerwca, Obed Macy zanotował, że na otwartym spotkaniu kwakrów w Południowym Domu zjawiły się dwa tysiące ludzi (a więc więcej niż jedna czwarta mieszkańców wyspy).

Wprawdzie wielu uczestników tych spotkań bywało na nich dla dobra swej duszy, ale młodzież miała też własne powody. Nie istniało na wyspie żadne inne miejsce dające równie dobrą możliwość spotkania osób płci przeciwnej. Charles Murphey, mieszkaniec Nantucket, opisał w wierszu, do czego służyły młodym mężczyznom, takim jak on, długie chwile ciszy charakterystyczne dla kwakierskich spotkań:

Usiąść i utkwić wzrok łakomy

W pięknie zebranym dziś w tym domu,

całe spotkanie cieszyć zmysły

bogactwem kształtów i fasonów.

Kolejnym miejscem spotkań młodzieży szukającej miłości było pasmo wzgórz leżących na tyłach miasta, tam gdzie stały cztery wiatraki. Tu zakochani mogli się cieszyć pięknym widokiem na miasto i na przystań, i na widoczną w oddali nowiutką latarnię na samym końcu Great Point.

Zastanawia fakt, że mieszkańcy Nantucket, nawet młodzi i żądni przygód jak Nickerson, tak rzadko wymykali się za bramy tego małego miasta. „Mimo że wyspa jest niewielka – stwierdził w liście pewien handlarz olejem wielorybim – nigdym nie był na jej najdalszym wschodnim i zachodnim krańcu, a kilka lat nawet, śmiem powiedzieć, nie ruszałem się z miasta dalej niż na milę”. W tym świecie wielorybów, węży morskich i rozlicznych znaków na nocnym nieboskłonie, Nantucket było dla wyspiarzy, zarówno wielorybników jak i tych, którzy zostawali na wyspie, azylem, ogrodzonym i pełnym znajomych dróg, i odwiecznych rodzinnych koligacji. Miejscem, które mogli nazwać domem.

Pod kwakierską fasadą Nantucket wrzało jednak od namiętności. Kiedy każdego czwartku i każdej niedzieli na tradycyjne spotkanie kwakrów udawały się setki, a czasem tysiące ludzi – mężczyzn w długich ciemnych płaszczach i kapeluszach z szerokim rondem oraz kobiet w długich sukniach i pracowicie wyhaftowanych czepkach – można było odnieść wrażenie, że życie miasta jest powściągliwe i uporządkowane. Ale na psychikę mieszkańców Nantucket wywierały wpływ nie tylko kwakierska wiara i wspólne dziedzictwo, ale jeszcze inne czynniki – a w szczególności wręcz obsesyjna myśl o wielorybach. Nieważne, jak bardzo pragnęli to ukryć, było w tej społeczności jakieś okrucieństwo, jakaś żądza krwi i ambicja, które sprawiały, że każdy – matka, ojciec, dziec – ko – był poprzez swe klanowe więzi uwikłany w polowanie.

Wdrażanie do życia w tej społeczności zaczynało się od najwcześniejszych lat życia. Do pierwszych słów, których uczyło się dziecko, należały zwroty ze słownika wielorybników – na przykład słowo townor, oznaczające w narzeczu Wampanoagów wieloryba, którego zaobserwowano już po raz drugi. W opowieściach na dobranoc bajano o zabijaniu wielorybów i unikaniu kanibali żyjących na wyspach Oceanu Spokojnego. Pewna matka z dumą opowiadała, że jej dziewięcioletni syn skonstruował harpun z widelca przyczepionego do zwiniętej w kłębek, bawełnianej nici, i polował na domowego kota. Matka weszła do pokoju właśnie w chwili, gdy przerażone zwierzę próbowało czmychnąć. Nie całkiem świadoma, czego jest świadkiem, podniosła kłębek. Wówczas chłopiec, niczym doświadczony sternik łodzi wielorybniczej, zawołał: „Luzuj, mamo! Luzuj. Tam, daje nura przez okno!”

Krążyły plotki, że na wyspie istniało tajne stowarzyszenie młodych kobiet, które poprzysięgły, że wydadzą się tylko za mężczyznę, który zabił choć jednego wieloryba. Aby kobiety mogły rozpoznać takich łowców, sternicy łodzi wielorybniczych wpinali w klapy marynarek małe dębowe bolce do blokowania liny harpuna w szczelinie na dziobie łodzi. Sternicy, obdarzeni atletyczną sylwetką i dobrymi widokami na lukratywną posadę kapitana, uchodzili w Nantucket za kawalerów ze wszech miar pożądanych.

Zamiast wznosić toast za czyjeś zdrowie, wyspiarze wygłaszali dość ponurą inwokację:

Śmierci żyjącym,

Długiego życia zabójcom,

Powodzenia żonom żeglarzy

i tłustych dni wielorybnikom.

Pomimo zuchowatości tej krótkiej śpiewki, każdy mieszkaniec Nantucket był dobrze obeznany ze śmiercią. W 1810 roku żyło na wyspie czterdzieścioro siedmioro dzieci osieroconych przez ojców, a morze było przyczyną wdowieństwa niemal jednej czwartej kobiet powyżej dwudziestego trzeciego roku życia (przeciętnego wieku zamążpójścia).

Nawet w podeszłym wieku Nickerson nadal odwiedzał groby swych rodziców na Starym Północnym Cmentarzu. Pewnie wtedy, w 1819 roku, w czasie kilku ostatnich tygodni przed wyruszeniem na pokładzie Essexa, także wybrał się na ten ogrodzony skrawek wypalonej słońcem ziemi i spacerował wśród pochylonych nagrobków. Ojciec Nickersona umarł pierwszy, 9 grudnia 1806 roku, w wieku trzydziestu trzech lat. Na jego grobie jest inskrypcja:

Jak ćma starta twoją ręką

Żywot nasz się w proch obraca.

Nasze kruche życie pęka,

I przepada nasza krasa.

Matka Nickersona, która wydała na świat pięcioro dzieci, zmarła w niecały miesiąc po mężu, w wieku dwudziestu ośmiu lat. Jej najstarsza żyjąca córka miała wówczas osiem lat; jedyny syn nie miał jeszcze dwóch. Na jej nagrobku wyryto taką inskrypcję:

To ziemskie życie przemija wnet,

Pęka jak bańka mydlana.

Marność i dym – oto, czym jest,

Liczne potomstwo Adama.

Nickerson, który wychował się w domu dziadków, nie był jedynym sierotą na pokładzie Essexa. Jego przyjaciel Barzillai Ray także stracił oboje rodziców. Owen Coffin i Charles Ramsdell nie mieli ojców. Być może właśnie to łączyło ich najmocniej: każdy z nich, podobnie jak wielu innych mieszkańców Nantucket, został w dzieciństwie osierocony przez ojca. Niewykluczone też, że oficer na statku był dla nich nie tylko wymagającym przełożonym, ale też pierwszym męskim autorytetem na ich drodze życia.

Być może w żadnej innej społeczności, ani wcześniej, ani później, oddanie pracy nie było przyczyną tak silnych podziałów. Dla wielorybnika i jego rodziny była to prawdziwa mordęga: 2−3 lata poza domem, 3−4 miesiące z rodziną. Na kobietach, których mężczyźni wypływali w morze na tak długo, spoczywał nie tylko obowiązek odchowania dzieci, ale także zajmowania się najrozmaitszymi interesami na wyspie. To dzięki kobietom rozwijała się skomplikowana sieć wzajemnych zależności prywatnych i handlowych, niezbędnych do funkcjonowania społeczności. J. Hector St. John de Crèvecoeur, który w swym klasycznym już dziś dziele Letters from an American Farmer (Listy amerykańskiego farmera) opisując swój długi pobyt na Nantucket, na kilka lat przed rewolucją, stwierdził nawet, że „rozwaga i doskonała organizacja” kobiet z Nantucket „słusznie uprawnia je do tytułu najlepszych żon na świecie”.

Siły dodawała kobietom też ich wiara. Kładąc nacisk na duchową i intelektualną równość płci, kwakierstwo sprzyjało nastawieniu zgodnemu z tym, co wszyscy wyspiarze widzieli wyraźnie każdego dnia, a mianowicie, że kobiety z Nantucket, które były zwykle lepiej wykształcone niż mężczyźni, są równie inteligentne i zdolne jak ich męscy partnerzy.

Z konieczności, ale i z wyboru, kobiety z Nantucket prowadziły ożywione życie towarzyskie; odwiedzały się nawzajem z taką częstotliwością, że Crèvecoeur nazwał to stanem permanentnym. Wizyty te nie polegały jednak na zwykłej wymianie ploteczek. W ich trakcie omawiano większość realizowanych później transakcji handlowych. Dziewiętnastowieczna feministka Lucretia Coffin Mott, która urodziła się i wychowała na Nantucket, wspominała, jak to mąż powracający z podróży często podążał krok w krok za żoną, towarzysząc jej na spotkania z innymi mężatkami. Mott, która w końcu przeprowadziła się do Filadelfii, podkreślała, jak dziwne się te praktyki mogły wydawać ludziom mieszkającym na kontynencie, gdzie obie płcie przebywały zwykle w zupełnie innych sferach społecznych.

Część mężatek znakomicie się zaadaptowała do wielorybniczego cyklu „trzy lata na morzu, trzy miesiące w domu”. Wyspiarka Eliza Brock zapisała w swym dzienniku wiersz, który nazwała Piosenką dziewczyny z Nantucket:

A więc postaram się poślubić marynarza

i wysłać go w daleką drogę,

albowiem niezależne życie urok ma

dla mnie tak wielki, że oprzeć się nie mogę.

Czasami jednak bardzo bym lubiła

Zobaczyć go w rodzinnych murach,

bo moim oczom zawsze miły

byłby ten jego męski urok.

Ta twarz jakże szlachetna byłaby i szczera,

I ciemne oczy, w których dobroć błyska,

Och, me serce rwałoby się do takiego kawalera

Gdy byłby blisko.

A kiedy rzekłby: „Bywaj moja miła,

Morze mnie wzywa i wyruszam w długą drogę”,

Załkałabym, lecz zaraz bym się rozchmurzyła

Na myśl, że wolna znów być mogę.

Ciężar władzy i odpowiedzialności spadał na barki mieszkanek Nantucket w dniu zamążpójścia. „Wkroczywszy na tę drogę – pisze Crèvecoeur – muszą się wyzbyć części radości i beztroski; ich nowa ranga społeczna wymusza na nich o wiele większą powagę, wypierając myśli, które pierwiej je cieszyły… Młoda żona… wdraża się do gospodarowania i prowadzenia domu; świeżo upieczony małżonek wkrótce wyrusza na morze; zostawia ją samą, aby uczyła się i ćwiczyła w zarządzaniu, które przypadło jej w udziale”.

Narażając się na nieuchronne oburzenie kolejnych pokoleń wyspiarskich lojalistów, Crèvecoeur stwierdził, że wiele mieszkanek Nantucket popadło w nałóg palenia opium: „Przywykły przez te wszystkie lata stosować stary azjatycki zwyczaj przyjmowania porcji opium każdego ranka i tak im to weszło w krew, że czułyby się zagubione, gdyby musiały zrezygnować z tej słabostki”. Po tak długim czasie trudno ocenić, dlaczego przyjmowały ten narkotyk. Co nie zmienia faktu, że wizerunek, jaki się z tych rozważań wyłania – wizerunek skutecznej społeczności borykającej się nieustannie z potencjalnie wyniszczającą samotnością – sprawia, że uzależnienie tych kobiet od opium staje się nieco bardziej zrozumiałe. Dostępność narkotyku (opium wchodziło w skład apteczki każdego statku wielorybniczego) w połączeniu z zasobnością mieszkańców wyspy także przyczyniają się do wyjaśnienia, dlaczego narkotyk mógł być na Nantucket w powszechnym użyciu.

Nie ma raczej wątpliwości, że nagromadzenie spraw do załatwienia w ciągu kilkumiesięcznych przerw między podróżami bardzo odbijało się na zażyłości między mężem i żoną, zarówno fizycznej jak duchowej. Istnieją podstawy, aby sądzić, że mieszkanki Nantucket radziły sobie z długą nieobecnością małżonków za pomocą swego rodzaju „seksualnych protez”, zwanych „he's-at-homes” (on-jest-w-domu). Choć takie opowieści, podobnie jak te o używaniu narkotyków, wyglądają jak zamach na reputację statecznych kwakrów z Nantucket, to jednak faktycznie w 1979 roku w kominie pewnego domu położonego na historycznych obszarach wyspy odkryto (wraz z paczką dziewiętnastowiecznych listów i butelką laudanum) piętnastocentymetrowy gipsowy penis. Albowiem fakt, że mieszkanki wyspy były „najlepszymi żonami na świecie”, nie znaczy bynajmniej, że nie targały nimi normalne ludzkie żądze. Żony wielorybników z Nantucket były, podobnie jak ich mężowie, zwykłymi ludzkimi istotami, próbującymi przystosować się do zupełnie niezwykłego trybu życia.

Thomas Nickerson pewnie rozkoszował się tymi pierwszymi chwilami na pokładzie Essexa, badając najciemniejsze zakamarki gorącego wnętrza statku, ale wkrótce uniesienie się skończyło. Przez następne trzy tygodnie, w czasie tak upalnego lata, że nikt takiego nie pamiętał, Nickerson z resztą stopniowo powiększającej się załogi Essexa pracowali, aby przygotować statek do podróży. Nabrzeża Nantucket, pokryte warstwą piasku przesiąkniętego olejem, nawet zimą cuchnęły tak bardzo, że mawiano, iż opływający latarnię na Brant Point mogli Nantucket nie widzieć, ale nie mogli jej nie poczuć. W lipcu i sierpniu tego roku odór unoszący się z nabrzeży był pewnie dość potężny, by oszołomić nawet wytrawnego wielorybnika.

W tamtych czasach na Nantucket panował zwyczaj, że nowi członkowie załogi statku wielorybniczego pomagali przygotować go do zbliżającej się podróży. Nigdzie więcej w Nowej Anglii nie oczekiwano od żeglarza, aby pomagał w przygotowaniu i zaopatrzeniu statku. Od tego byli specjaliści od takielunku, robotnicy portowi i zaopatrzeniowcy. Ale na Nantucket, która była znana z tego, że mieszkający na niej kupcy kwakrzy osiągnęli mistrzostwo w zmniejszaniu kosztów i pomnażaniu dochodów, rzecz się miała inaczej.

Wielorybnicy nie dostawali pensji; wypłacano im na koniec podróży dolę (lay), czyli pewną ustaloną z góry część zysku. A to znaczyło, że żadna praca, do jakiej przed wypłynięciem nakłonił żeglarza właściciel statku, nie była opłacana, czyli, zdaniem Nickersona, był to „bezinteresowny wkład pracy” ze strony marynarza. Zdarzało się wprawdzie, że armator wypłacał członkowi załogi część pieniędzy, aby ten mógł kupić sobie trochę odzieży i wyposażenie niezbędne w drodze, ale suma ta była potrącana (z zyskiem) z doli.

Jako chłopiec kabinowy miał Thomas Nickerson coś, co nazywano bardzo długą[4], czyli niewielką, dolą. Choć dokumenty Essexa dotyczące podróży z 1819 roku zaginęły, to jednak wiadomo, że poprzednik Nickersona, chłopiec kabinowy, który nazywał się Joseph Underwood i pochodził z Salem, otrzymał za wcześniejszą podróż dolę w wysokości 1/198. Zważywszy, że ładunek Essexa wynosił wówczas 12 tysięcy baryłek oleju z kaszalota, które sprzedano za mniej więcej 26 tysięcy dolarów, Underwood otrzymał, po uprzednim potrąceniu wydatków ogólnych z całej puli, a także jego osobistych wydatków z części mu należnej, ostateczną kwotę 150 dolarów – za dwa lata pracy. Była to wprawdzie marna dola, ale warto pamiętać, że chłopiec kabinowy miał przez te dwa lata gdzie spać i co jeść, a po skończonej podróży był wystarczająco doświadczony, aby zacząć nową karierę – jako wielorybnik.

Do końca lipca niemal całkowicie przerobiono całą nadbudówkę statku – prawie wszystko od pokładu w górę, w tym również sosnowy pokład i kuchnię. W którymś momencie, prawdopodobnie jeszcze przed zaciągnięciem się Nickersona, Essex został położony na prawej burcie w celu miedziowania. Manewr ten wymagał połączenia masztów statku z nabrzeżem linami potężnej wyciągarki. Odsłonięte w ten sposób dno pokryto następnie miedzią, mającą chronić statek przed morskimi porostami, które mogły dębowe i grube na dziesięć centymetrów poszycie kadłuba zmienić w miękką porowatą okleinę.

Dwudziestoletni Essex osiągnął właśnie wiek, w którym wiele statków zaczyna wykazywać poważne uszkodzenia strukturalne. Tłuszcz wielorybi działał jednak konserwująco, dzięki czemu statki wielorybnicze przewyższały trwałością zwykłe statki kupieckie. Co nie zmienia faktu, że każdy jednak miał swoje ograniczenia. Potencjalnym zagrożeniem były procesy gnilne, świdraki okrętowe oraz tak zwana choroba żelazna, wskutek której rdzewiały i słabły żelazne mocowania dębowego kadłuba statku.

Inny problem stanowiły coraz to dłuższe podróże dookoła przylądka Horn. „Żywotność statków, które przebywają na morzu tak długo bez większych napraw – pisał w swym dzienniku Obed Macy – ulega skróceniu o dobrych kilka lat”. Rzeczywiście, już w czasie poprzedniej podróży Essex musiał się poddać kilkudniowej naprawie w Ameryce Południowej. To był stary statek, który doczekał nowej epoki wielorybnictwa, i nikt nie wiedział, jak długo jeszcze dotrzyma jej kroku.

Armatorzy nigdy się nie kwapili do wydawania na naprawy więcej, niż było to niezbędne. Wprawdzie w przypadku nadbudówki Essexa jedynym wyjściem był remont generalny, ale z pewnością poniżej linii wody też mogły się znajdować jakieś wątpliwe miejsca; tymi jednak postanowiono się zająć kiedyś w przyszłości, a być może nawet wcale. Tego lata główni właściciele Essexa, firma Gideon Folger and Sons, oczekiwali na przybycie nowego, znacznie większego statku wielorybniczego, Aurory. Nie był to zatem odpowiedni rok na wydawanie ogromnych sum na sterany stary statek, jakim był Essex.

Na Nantucket właściciele statków potrafili być równie zajadli, na swój własny, bezkrwawy sposób, jak każdy wielorybnik. Mogli „się zachowywać jak kwakrzy”, ale to wcale nie powstrzymywało ich od nieustannej pogoni za pieniądzem.

W Moby Dicku Melville'a jednym z właścicieli statku Pequod jest Bildad, pobożny kwakier, pełen religijnych skrupułów, które wcale nie przeszkadzają mu zdzierać skóry z członków załogi poprzez oferowanie im bezlitośnie niskiej doli (Izmaelowi, na przykład, proponuje 1/777 udziału). Bildad, z Biblią w jednej dłoni i rejestrem w drugiej, przypomina chudego, kwakierskiego Johna D. Rockefellera, którego umysł i dusza skupione są na jednym tylko zagadnieniu: chłodnej kalkulacji, co zrobić, aby podróż wielorybnicza się mu opłaciła.

Niektórzy uważali, że na Nantucket wiara kwakierska, zamiast doprowadzić wyspiarzy do dobrobytu i przyzwoitości, legła u podłoża całego zła, które panoszyło się w postaci chciwych praktyk właścicieli statków. „Niestety – jak twierdzi William Comstock, który opisał rejs pewnego statku wielorybniczego z Nantucket w latach dwudziestych XIX w. – złość, której kwakrom nie wolno okazywać, nie znajduje żadnego ujścia, chłodzi ich serca, dlatego, choć zapewniają o swej miłości i dobrej woli…, przepełniające ich animozje i przemożna niechęć zatruwają każdy odruch ludzkiej życzliwości”.

Gideon Folger i Paul Macy, dwaj główni udziałowcy Essexa, byli prominentnymi członkami wyższej sfery kwakierskiej Nantucket. A jednak, jak wspomina Nickerson, Macy, który w lecie 1819 roku był odpowiedzialny za wyposażenie Essexa, starał się ciąć koszty, co bardzo odbiło się na zaopatrzeniu statku. Nie był pod tym względem wyjątkiem. „Właściciele statków wielorybniczych zbyt często zaniedbują obowiązek właściwego ich wyposażenia – pisał Comstock – licząc na to, że kapitan ograniczy potrzeby odpowiednio do swoich środków, dzięki czemu zaoszczędzi kilka dolarów dla bogatego właściciela, gdy tymczasem biedna i ciężko pracująca załoga będzie przymierała z głodu”. Nie byłoby uczciwe obarczać Paula Macy'ego odpowiedzialnością, nawet częściową, za los, jaki w końcu spotkał załogę Essexa, ale pierwszy krok w stronę jego zguby został zrobiony właśnie wtedy, gdy Macy postanowił trochę zaoszczędzić na wołowinie i sucharach.

Na początku XIX wieku mieszkańcy Nantucket ani nie inwestowali w obligacje, ani nie grali na giełdzie; ich inwestycją były statki wielorybnicze. Kupując udziały w kilku statkach, a nie inwestując w jeden, dzielili się zarówno ryzykiem jak i dochodami. Armatorzy, tacy jak Macy i Folger, mogli oczekiwać, że ich nakłady na wielorybnictwo będą się zwracać w tempie 28-44 procent rocznie.

Stan światowej gospodarki w 1819 roku bynajmniej nie usprawiedliwiał tego wysokiego poziomu rentowności. W czasie, gdy Nantucket dodawało do swej floty coraz to nowe statki, przedsiębiorstwa lądowe padały setkami. Stwierdziwszy, że „dni pozornego dobrobytu należą do przeszłości”, pewien baltimorski dziennik donosił tej wiosny o „hańbiących kredytach, opuszczonych mieszkaniach, martwych ulicach, malejącym handlu i opustoszałych szkatułach”. Społeczność Nantucket pozostawała zadziwiającym wyjątkiem. Miała się dobrze, przynajmniej na razie, zanurzona w sprzyjającym klimacie gospodarczym, zupełnie jak i wyspa, oddalona od lądu i pławiąca się w ciepłych wodach Golfsztromu, który sprawiał, że okres wegetacyjny był na niej najdłuższy w okolicy.

W okresie od 4 do 23 lipca wyspę opuściło, zwykle parami, dziesięć statków wielorybniczych. Na nabrzeżach do późna w nocy pracowali robotnicy, bez reszty owładnięci pełnym dyscypliny przymusem, jakim było szykowanie statku do podróży. Ale Gideon Folger, Paul Macy, a także kapitan Essexa, George Pollard, wiedzieli dobrze, że wszystkie przygotowania będą na nic, jeśli nie uda im się zwerbować dwudziestojednoosobowej załogi.

Ponieważ wyspiarzy było tylu, ilu było, właściciele statków liczyli na ludzi z kontynentu, niemających żadnego doświadczenia w żeglowaniu, zwanych tu green hands (zielone ręce). Wielu z nich pochodziło z niedalekiego Cape Cod. Często owe szczury lądowe docierały do armatorów w Nantucket grupami, na pokładzie statków pocztowych, którymi wysyłali ich spedytorzy portowi z miast położonych wzdłuż Wschodniego Wybrzeża.

Zwykle wyspa nie wywierała na takim żółtodziobie dobrego wrażenia. Miejscowi chłopcy, uganiający się wzdłuż nabrzeży, zawsze nękali przybyszów okrzykami: „Patrzcie, idą szczury lądowe, przyjechały, żeby się napaść tłuszczem”. Potem czekał przybyłych spacer z Straight Wharf do podstawy Main Street, gdzie jakiś sklep z ubraniami i materiałami reklamował się jako „wielkie centrum i miejsce spotkań mężczyzn wyruszających na morze”. Tutaj, w oparach dymu tytoniowego, spędzali czas mężczyźni chętni do zaokrętowania, pokładając się na towarach, rozłożonych na półkach i w drewnianych pudełkach, a także ci, którzy po prostu chcieli zabić czas (czyli jak mówiono na Nantucket „pogapić się na ludzi”[5]).

Na tej wyspie nieustannego zamieszania przyjęło się, że marynarze szukający pracy rzeźbili. To właśnie sposób, w jaki człowiek rzeźbił, pozwalał ocenić, na jaką pracę liczy. Wielorybnik z przynajmniej jedną podróżą na koncie wiedział sporo, dlatego rzeźbił, kierując ostrze od siebie. Oznaczało to, że oczekuje zatrudnienia na sternika łodzi wielorybniczej. Z kolei sternicy rzeźbili, kierując nóż w przeciwną stronę, do siebie; to świadczyło o tym, że uważali się za gotowych do przyjęcia posady oficera. Żółtodzioby nie znały tych tajemnych kodów wyspiarzy, więc po prostu rzeźbiły tak, jak im się wydawało, że jest dobrze.

Wielu z nich czuło się tak, jakby znaleźli się nagle w obcym kraju, gdzie ludzie posługują się zupełnie innym językiem. Wyspiarze, nawet kobiety i małe dzieci, używali morskiego słownictwa, jak gdyby wszyscy byli wielorybnikami w czynnej służbie. Jak zaobserwował pewien przyjezdny, „każde dziecko umie powiedzieć, skąd wieje wiatr, a każda stara kobieta na ulicy opowiada, że dryfowała po okolicy, pomachała swemu dawnemu załogantowi, albo że ten zawinął do jej portu, z taką swobodą, z jaką kapitan statku wielorybniczego, świeżo po wyprawie na północnozachodnie wybrzeża kontynentu, objaśniałby szczurowi lądowemu wielkość lub odległość, dając za przykład rozpiętość stengi bukszprytu na swoim statku albo długość sztaksla”. Dla żółtodziobów, którzy być może pierwszy raz zakosztowali morza, płynąc statkiem pocztowym na wyspę, brzmiało to wszystko jak ogłupiający szum, zwłaszcza że wielu wyspiarzy przejęło na dodatek od kwakrów ich szczególne podejście do zaimków[6].

Do dezorientacji przyczyniał się dodatkowo akcent wyspiarzy. To już nie tylko to, że oil wymawiali jak „ajl”; istniała cała masa słów, których wymowa odbiegała dalece od stosowanej nawet na pobliskim Cape Cod czy niedalekiej wyspie Martha's Vineyard. Tak więc wielorybnik z Nantucket trzymał swe odzienie w kufrze („chist”). Jego harpuny były ostre („shurp”), zwłaszcza podczas ataku („atteking”) na dużego („lirge”) wieloryba. „Keepin” (kapitan) miał swą własną „kebbin” (czyli kabinę) i często był żonaty („merrid”), zaś „met” (oficer) przez całą „viege” (podróż) prowadził dziennik okrętowy.

Do tego dochodziła jeszcze masa dziwnych idiomów. Kiedy wyspiarz spartaczył robotę, określano to jako „foopaw”, zniekształceniem francuskiego faux pas, które powstało w czasach po Rewolucji Francuskiej, kiedy to w Dunkierce działalność wielorybniczą prowadziło kilka rodzin z Nantucket[7]. Mieszkaniec Nantucket nie wychodził w niedzielę na popołudniowy spacer, ale udawał się na „rantum scoot”, co znaczyło wycieczkę bez określonego celu. Wymyślne smakołyki nazywano „manavelins”. Jeśli zaś ktoś miał zeza rozbieżnego, to mówiono o nim, że urodził się w połowie tygodnia i każde jego oko oddzielnie wypatruje niedzieli.

Zazwyczaj żółtodziobów czekała jeszcze procedura zapamiętana przez jednego z kandydatów jako „coś w rodzaju odpytywania” przez armatora i kapitana. Inny mężczyzna wspominał: „wyspowiadano nas co do naszego pochodzenia i wcześniejszych zajęć, przyjrzano się też dokładnie naszej budowie i cechom fizycznym, w tym oczom, jako że marynarz o dobrym wzroku był z punktu widzenia wytrawnego kapitana statku wielorybniczego nieocenionym skarbem”. Niektórzy z żółtodziobów byli tak naiwni i nieobeznani, że nalegali, aby dać im „jak najdłuższą dolę”, sądząc, że im większa liczba, tym więcej dostaną pieniędzy. Na te prośby armatorzy przystawali aż nadto chętnie.

Właściciele statków wielorybniczych konkurowali ze sobą o ludzi, ale i tu, jak we wszystkim innym na Nantucket, panowały pewne ściśle określone zasady, do których wszyscy się stosowali. Ponieważ od świeżo upieczonych kapitanów oczekiwano ustępstw, zatem kapitan Pollard z Essexa mógł swą załogę skompletować jedynie z ludzi, których nikt inny nie chciał. Jeszcze w końcu lipca Pollardowi i właścicielom Essexa brakowało jednej trzeciej załogi.

Czwartego sierpnia przed lokum Morskiej Kompanii Ubezpieczeniowej, na rogu ulic Main i Federal, zatrzymał się Obed Macy, aby zerknąć na termometr umocowany na oszalowanej fasadzie budynku. W swym dzienniku tak opisał później ten dzień: „93°F (33° C) i bardzo słaby wiatr, co sprawia, że przebywanie na słońcu jest niemal nie do zniesienia”.

Następnego dnia, piątego sierpnia, Essex minął pod pełnymi żaglami płyciznę Nantucket Bar, kierując się na głębinę. Dopiero tu zaczął się prawdziwy załadunek. Towary dowoziły z nabrzeża małe statki zwane latarniowcami. Wpierw, na samym dnie ładowni, umieszczono beczki – wielkie, spięte żelaznymi obręczami, zdolne pomieścić ponad 1000 litrów tłuszczu wielorybiego każda. Były wypełnione wodą morską, która sprawiała, że były napęczniałe i szczelne. Na nich umieszczono różnej wielkości baryłki z wodą pitną. Dużo miejsca zajęło drewno na opał, podobnie jak tysiące kompletów klepek, które mogły zostać użyte przez pokładowego bednarza do produkcji dodatkowych beczek na tłuszcz. Na nich umieszczono, również w baryłkach, zapasy jedzenia wystarczające na dwa i pół roku. Jeśli załoga Essexa otrzymywała takie same porcje jak marynarze statków handlowych (co w wypadku statku wielorybniczego z Nantucket jest raczej mało prawdopodobne), to Essex powinien mieć zapas co najmniej 14 ton mięsa (solonej wołowiny i wieprzowiny), ponad 8 ton chleba i tysiące litrów wody pitnej. Do ładunku statku należały też ogromne ilości sprzętu wielorybniczego (harpuny, lance i tym podobne), a także ubrania, mapy, żagle (przynajmniej jeden zapasowy komplet), instrumenty nawigacyjne, lekarstwa, rum, dżin, drewno i tak dalej. Poza trzema świeżo pomalowanymi łodziami wielorybniczymi, które wisiały na żurawikach, na statku znajdowały się co najmniej dwie zapasowe szalupy: jedną przechowywano dnem do góry na stelażu nad pokładem rufówki, drugą umocowano na zapasowych drzewcach masztów, które wznosiły się nad sterówką.

Kiedy sześć dni później ludzie skończyli załadunek – ich pracę przerwał na krótko zadziwiająco silny deszcz, beznamiętnie odnotowany przez Obeda Macy'ego w dniu 9 sierpnia – statek był tak wyładowany, jak wtedy, gdy powracał z tłuszczem wielorybim do Nantucket. Jak wyjaśnił pewien nantucketańczyk, „stopniowo zużywane zapasy zastępowane są powoli gromadzonym tłuszczem, dlatego też w czasie całej podróży statek wielorybniczy jest pełny, albo prawie pełny”.

Czegoś jednak wciąż brakowało: potrzeba było jeszcze siedmiu ludzi, którzy zajęliby siedem wolnych koi na Esseksie. Gideon Folger zasygnalizował ten problem pewnemu agentowi w Bostonie, prosząc o tak wielu czarnych marynarzy, jak mu się uda znaleźć.

Wprawdzie Addison Pratt nie był czarny, ale okoliczności, w jakich przybył do Nantucket, nie odbiegały od tych, które przygnały na wyspę i do służby na Esseksie siedmiu Afroamerykanów. W 1820 roku Pratt znalazł się w Bostonie, szukając statku, na który mógłby się zaciągnąć:

Wkrótce zacząłem polować na jakąś podróż, ale czasy były kiepskie, bo płace marynarzy wynosiły zaledwie 10 dolarów za miesiąc i więcej było ludzi szukających miejsca niż statków w porcie – były to chude lata dla żółtodziobów. Jednakże po kilku dniach poszukiwań dowiedziałem się, że brakuje rąk do pracy na jakimś statku wielorybniczym udającym się na Pacyfik. Nie zwlekając ani chwili, pośpieszyłem do biura pośrednika, złożyłem mój podpis i otrzymałem 12 dolarów zadatku, które wydałem na odzienie potrzebne ma morzu… Na ten sam statek zwerbowano jeszcze sześciu innych żółtodziobów i wszystkich nas wysłano na pokładzie pocztowca do Nantucket.

Jak widać z relacji Pratta, dla żeglarza podróż wielorybnicza leżała na samym dole hierarchii wypraw morskich. Nantucketańczycy tacy jak Thomas Nickerson i jego przyjaciele mogli uważać swą pierwszą podróż za niezbędny krok na drodze do kariery długiej i niosącej zyski, ale dla ludzi w miastach takich jak Boston, którzy byli zwykle zewsząd otoczeni pośrednikami, rzecz się miała inaczej. Zaokrętowanie się na statek wielorybniczy, zamiast zwiastować początek czegoś lepszego, było często ostatnią i desperacką próbą ratunku.

Siedmiu czarnych marynarzy, którzy zaciągnęli się na wyprawę na Esseksie – Samuel Reed, Richard Peterson, Lawson Thomas, Charles Shorter, Isaiah Sheppard, William Bond i Henry Dewitt – miało wybór jeszcze mniejszy niż Pratt w 1820 roku. Żadne z wymienionych nazwisk nie znajdowało się w spisach mieszkańców Bostonu czy Nowego Jorku, co świadczy o tym, że nie byli właścicielami żadnej ziemi. Niezależnie od tego, czy Boston był ich domem, czy nie, większość z nich prawdopodobnie znała dobrze domy noclegowe North End, dzielnicy portowej miasta, będącej miejscem spotkań wędrownych, szukających zatrudnienia marynarzy, czarnych i białych.

Siedmiu Afroamerykanów, którzy znaleźli się na pokładzie pocztowca do Nantucket, wiedziało przynajmniej jedno: być może nie zostaną za tę podróż wielorybniczą dobrze opłaceni, ale z pewnością dostaną nie mniej niż biały członek załogi o takich samych kwalifikacjach. Od czasów, gdy główną nantucketańską siłą roboczą byli Indianie, tamtejsi armatorzy zawsze płacili swym ludziom odpowiednio do ich statusu, nie zwracając uwagi na kolor skóry. Po części wiązało się to z kwakierską niechęcią do niewolnictwa, ale też wynikało z uciążliwości życia na statku. Na tej niewielkiej przestrzeni dla kapitana nie było ważne, czy jego podwładny jest biały czy czarny; chciał tylko wiedzieć, czy może liczyć na to, że ten człowiek wypełni wyznaczone mu zadanie.

Nie zmienia to jednak faktu, że na Nantucket czarnych żeglarzy, do tego żółtodziobów, nigdy nie uważano za równych. W 1807 roku pewien przyjezdny odwiedzający wyspę pisał:

Ze zniknięciem Indian ich miejsce zaczęli zajmować Murzyni. Kolorowi żeglarze są posłuszniejsi niż biali; ponieważ jednak są też skłonniejsi do różnych wybryków, trudno ich ściągnąć na pokład, gdy zbliża się pora podróży, i utrzymać na statku, gdy ten zawija do jakiegoś portu. Murzyni, choć ich posłuszeństwo jest godne pochwały, nie są tak inteligentni jak Indianie; nie osiągają też rangi sternika czy oficera.

To nie podniosłe idee społeczne ściągnęły czarnych marynarzy na tę wyspę kwakrów, ale wielkie zapotrzebowanie na ręce do pracy w wielorybnictwie. „Na statkach tych oficerowie traktują Afrykańczyków jak zwierzęta – donosił William Comstock, który miał wiele do powiedzenia na temat zła wyrządzanego przez kwakierskich właścicieli statków w Nantucket. – Gdyby to, co piszę, miało kiedyś wpaść w ręce któregokolwiek z moich kolorowych braci, pozwólcie, że im doradzę, aby uciekali z Nantucket równie zdecydowanie jak przed Prądem Norweskim[8]„. Nawet Nickerson przyznał, że tamtejsi kapitanowie mieli reputację „murzyńskich nadzorców”. Warto wspomnieć, że pocztowiec, który przywoził żółtodziobów z Nowego Jorku, był na wyspie określany mianem statku niewolniczego.

Do środy wieczór 11 sierpnia na pokładzie Essexa znaleźli się szczęśliwie wszyscy, poza kapitanem Pollardem. W sąsiedztwie, zaraz za Nantucket Bar, stał na kotwicy inny statek wielorybniczy, Chili. Chili, dowodzony przez Absaloma Coffina, też miał wyruszyć nazajutrz. Była to okazja do spotkania załóg obu statków wielorybniczych zwanego gam. Bez kapitanów, którzy tłumiliby hulankę (i z mielizną, oddzielającą statki od miasta), była to w oczach członków obu załóg ostatnia szansa na chwilę szaleństwa, zanim kontrolę nad ich życiem przejmie bez reszty przygnębiająca dyscyplina życia na statku wielorybniczym.

W którymś momencie Thomas Nickerson udał się wreszcie na spoczynek i położył na koi przykrytej materacem wypchanym spleśniałymi liśćmi z kolb kukurydzy. Kiedy zasypiał na łagodnie kołyszącym się statku, poczuł pewnie coś, co pewien młody wielorybnik opisał kiedyś jako wielką, przepełniającą człowieka „dumę ze swego pływającego domu”.

Tej nocy prawdopodobnie nie myślał o ostatnich plotkach krążących po mieście – o dziwnych wydarzeniach, które zaobserwowano na polach. Na polach rzepy zaczęły się bowiem pojawiać roje pasikoników. „Całe oblicze ziemi było nimi poplamione… – pisał Obed Macy. – Nikt z żyjących nie widział ich nigdy w takiej liczbie”. Kometa w lipcu, a teraz plaga szarańczy?

Jak się okazało, obu statkom zakotwiczonym tego wieczoru, 11 sierpnia 1819 roku, na obrzeżach Nantucket Bar, nie sprzyjało szczęście. Chili powrócił dopiero po trzech i pół roku, przywożąc zaledwie 500 baryłek tłuszczu, czyli jedną czwartą tego, co mógłby unieść statek jego wielkości. Dla kapitana Coffina i jego ludzi była to prawdziwa katastrofa.

Ale było to niczym w porównaniu z tym, co los uszykował dla dwudziestu jeden ludzi Essexa.

[1] Wraz z 18 lojalnymi członkami załogi – przyp. tłum.

[2] W oryginale „a walk”, co może być przetłumaczone jako chodnik, promenada lub deptak – przyp. tłum.

[3] „Coof” jest określeniem pogardliwym, oznaczającym osobę głupią lub nieznającą się na rzeczy, a jego waga odpowiada mniej więcej określeniu „ceper” nadawanemu przez polskich górali ludziom z nizin – przyp. tłum.

[4] Dla porównania short lay, czyli wynagrodzenie kapitana statku, wynosiło zwykle od jednej osiemnastej do jednej ósmej zysku – przyp. tłum.

[5] W oryginale watching the pass, czyli obserwować ruch na Main Street – przyp. tłum.

[6] Chodzi tu o thou i thee (ty i tobie), znane raczej z literatury, a na Nantucket zastępujące będące w powszechnym użyciu you (ty) – przyp. tłum.

[7] Sprowadzonych tam przez Ludwika XVI – przyp. tłum.

[8] Prąd Norweski to ciepły prąd morski wzdłuż wybrzeży Norwegii, który wywołuje rozliczne anomalie pogodowe – przyp. tłum.

Tytuł oryginału:

In the Heart of the Sea

Pierwsze wydanie:

Viking Penguin, a member of Penguin Putnam Inc., 2000

Opracowanie graficzne okładki:

Emotion Media

Redaktor prowadzący:

Małgorzata Pogoda

Opracowanie redakcyjne:

Monika I. Betley

Korekta:

Jolanta Spodar

© 2000 by Nathaniel Philbrick

© for the Polish edition by HarperCollins Polska sp. z o.o., Warszawa, 2015

Schematy statku © 2000 by L.F. Tantillo

Wszystkie prawa zastrzeżone, łącznie z prawem reprodukcji części lub całości dzieła w jakiejkolwiek formie.

HarperCollins jest zastrzeżonym znakiem należącym do HarperCollins Publishers LLC.

Nazwa i znak nie mogą być wykorzystane bez zgody właściciela.

Ilustracja na okładce: Alamy.

Wszystkie prawa zastrzeżone.

HarperCollins Polska sp. z o.o.

02-516 Warszawa, ul. Starościńska 1B lokal 24-25

www.harlequin.pl

ISBN 978-83-276-1679-1

Konwersja do formatu MOBI:

Legimi Sp. z o.o. | www.legimi.com

Spis treści

Strona tytułowa

Przedmowa

Załoga Essexa

Rozdział pierwszy

Przypisy

Strona redakcyjna