STRONA REDAKCYJNA

TYTUŁ ORYGINAŁU: Smoke Gets in Your Eyes:

And Other Lessons from the Crematory

REDAKCJA: 4A Oficyna

KOREKTA: Katarzyna Szajowska

PROJEKT OKŁADKI: Borys Borowski

SKŁAD: Positive Studio

KOREKTA TECHNICZNA: Basia Borowska

GRAFIKA NA STRONIE TYTUŁOWEJ: Wikimedia Commons

WYDAWCA : 4A Oficyna

05-807 Żółwin, Młochowska 44

ISBN 978-83-944680-1-9

Copyright © 2014 by Caitlin Doughty

All rights reserved

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach do przetwarzania danych, przesyłanie drogą elektroniczną, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie w wystąpieniach publicznych w całości lub części tylko za pisemnym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Publikacja elektroniczna

Najdroższym przyjaciołom

Wspierającym, wspaniałym

Śmiertelne haiku

OD AUTORKI

Według relacji dziennikarza, naocznego świadka egzekucji Maty Hari, słynnej tancerki egzotycznej i szpiega z czasów I wojny światowej, w 1917 roku, tuż przed wykonaniem na niej wyroku przez francuskich strzelców odmówiła ona nałożenia opaski na oczy.

— Muszę to zakładać? — zapytała swojego obrońcę, obrzuciwszy spojrzeniem opaskę.

— Jeśli madame sobie nie życzy, nam to nie robi różnicy — odpowiedział za niego francuski oficer, pośpiesznie się od niej odwracając. Kiedy ksiądz, zakonnice i obrońca także się odsunęli, Mata Hari stanęła przed plutonem egzekucyjnym z wolnymi rękami i bez opaski, nieulękle spoglądając w stronę wykonawców wyroku.

Patrzeć śmierci prosto w twarz nie jest łatwo. Żeby tego uniknąć, większość z nas woli mieć zasłonięte oczy, wypiera ze świadomości realność umierania. Ale ignorowanie śmierci nie jest błogosławieństwem, świadczy raczej o najgorszym, najgłębszym rodzaju strachu.

Ze wszystkich sił staramy się zepchnąć śmierć na margines życia, umieszczając zwłoki za drzwiami ze stali nierdzewnej, a umierających na szpitalnych łóżkach. Ukrywamy śmierć z taką wprawą, że można by pomyśleć: oto pierwsze pokolenie, które będzie żyło wiecznie. Ale tak nie jest. Wszyscy umrzemy i dobrze o tym wiemy. Jak ujął to wielki antropolog kulturowy Ernest Becker, „myśl o śmierci, strach przed nią, prześladuje ludzkie zwierzę bardziej niż jakiekolwiek inne”. To z lęku przed nią wznosimy katedry, mamy dzieci, wypowiadamy wojny i oglądamy filmy ze słodkimi kotkami o trzeciej nad ranem. Śmierć stoi za każdym kreatywnym i destruktywnym impulsem kierującym ludźmi. Im szybciej pojmiemy znaczenie tego faktu, tym szybciej zrozumiemy samych siebie.

Niniejsza książka opowiada o moich pierwszych sześciu latach pracy w amerykańskim przemyśle pogrzebowym. Jeśli nie chcecie czytać realistycznych opisów śmierci i zwłok, lepiej ją odłóżcie. Jeszcze możecie wrócić do drzwi po opaskę na oczy. Wszystkie opisane tu postacie i historie są prawdziwe. Pewne imiona i szczegóły zmieniłam (ale nie te nieprzyzwoite, zaręczam), by zachować prywatność niektórych osób oraz uniemożliwić identyfikację zmarłych.

UWAGA! DOSTĘP TYLKO DLA PRACOWNIKÓW. KODEKS STANU KALIFORNIA, KSIĘGA 16 DZIAŁ 12 ARTYKUŁ 3 USTĘP 1221.

Przygotowania do pogrzebu.

(a) Wszystkie czynności związane z przygotowaniem ciała do pochówku, bez względu na jego formę, muszą odbywać się w warunkach uniemożliwiających dostęp osobom postronnym.

Tabliczka informacyjna w zakładzie pogrzebowym, musi być umieszczona w widocznym miejscu.

CZAS OGOLIĆ BYRONA

Dziewczyna nigdy nie zapomni pierwszego ciała, jakie musiała ogolić. To chyba jeden z niewielu w życiu momentów trudniejszych od pierwszego pocałunku czy utraty dziewictwa. Zaprawdę, czas dłuży się w nieskończoność, gdy stoi się nad martwym ciałem starszego mężczyzny z plastikową maszynką do golenia w ręku.

W poświacie fluorescencyjnego światła przyglądałam się biednemu nieruchomemu Byronowi przez dobre dziesięć minut. Tak właśnie się nazywał, sądząc po zawieszce na paluchu. Właściwie nie mogłam się zdecydować, czy Byron to „on”, czy raczej „to” (ciało), ale w końcu uznałam, że znajomość jego imienia podczas intymnej procedury, jaką miałam wykonać, jest ze wszech miar właściwa.

Byron był (zdecydowanie w czasie przeszłym) mężczyzną w wieku około siedemdziesięciu lat; grube, siwe włosy sterczały mu na twarzy i bielały na głowie. Był nagi, z wyłączeniem dolnej części ciała, zakrytej prześcieradłem, którym go owinęłam, by zadbać o... sama nie do końca wiedziałam o co. Zapewne o pośmiertną przyzwoitość.

Jego oczy, wpatrujące się w otchłań, straciły wyraz, przypominały nieco baloniki, z których zeszło powietrze. Jeśli oczy kochanka to czyste górskie jezioro, te Byrona były mulistym stawem. Spojrzałam na usta, rozchylone w niemym krzyku.

— Uhm, hej, hmm, Mike? — zawołałam z pokoju preparacyjnego do mojego nowego szefa. — Nie powinnam użyć pianki do golenia czy czegoś takiego...?

Mike wszedł do pokoju, sięgnął do metalowej szafki, wręczył mi opakowanie pianki i ostrzegł, bym uważała na zacięcia.

— Zdajesz sobie sprawę, że jak mu potniesz twarz, to niewiele będziemy mogli z tym zrobić? Uważaj, dobra?

Jasne, będę uważać. Tak samo jak przy wszystkich innych okazjach, gdy kogoś goliłam. Czyli nigdy. Włożyłam gumowe rękawiczki i przejechałam po zapuszczonych Byronowych policzkach, pokrytych kilkudniowym zarostem. Miałam poczucie, że nigdy nie robiłam niczego ważniejszego. Wychowałam się w przekonaniu, że technicy pogrzebowi to wysokiej klasy profesjonaliści, zajmujący się umarłymi w zastępstwie maluczkich. Czy rodzina Byrona może przypuszczać, że nad twarzą ich umiłowanego pochyla się właśnie niedoświadczona dwudziestotrzylatka z ostrym narzędziem w ręce?

Spróbowałam zamknąć Byronowi oczy, ale pokryte zmarszczkami powieki natychmiast się cofnęły, jakby zmarły chciał patrzeć na to, co wyrabiam. Ponowiłam próbę z tym samym skutkiem.

— Daj spokój, Byron, nie chcę, żebyś mnie tu oceniał — powiedziałam, ale nie doczekałam się odpowiedzi.

Ta sama historia z ustami. Mogłam mu je zamknąć, ale po chwili żuchwa znów lekko opadała. Bez względu na moje starania Byron nie chciał zachowywać się, jak przystało na dżentelmena oczekującego na popołudniowe golenie. Poddałam się, wycisnęłam trochę pianki na jego twarz, nieumiejętnie ją rozmazując, co skojarzyło mi się z jakimś upiornym malowaniem palcami przez nawiedzone dziecko, sceną rodem ze Strefy mroku.

To tylko martwy człowiek, powtarzałam sobie. Rozkładające się mięso, przecież to wiesz, Caitlin. Zwierzęcy zewłok.

Okazało się to kiepską techniką motywacyjną. Byron zdecydowanie był czymś więcej niż rozkładającym się mięsem. Był także pełnym magii szlachetnym stworzeniem, niczym gryf albo jednorożec. Łączył w sobie coś świętego i zupełnie przyziemnego, tkwiąc razem ze mną na przystanku między życiem a wiecznością.

Zanim uświadomiłam sobie, że chyba nie jest to zajęcie dla mnie, było już za późno. Teraz nie mogłam się wycofać. Chwyciłam moją różową broń, ten wytwór mrocznej strony komercji. Krzywiąc się niemiłosiernie i wydając dźwięki w rejestrze słyszalnym tylko dla psów, zbliżyłam ostrze maszynki do policzka Byrona, rozpoczynając nową karierę: cyrulika umarłych.

Kiedy budziłam się tego poranka, nie miałam w planach golenia martwych ciał. To znaczy oczekiwałam zetknięcia się ze zwłokami, ale nie ich golenia. Był to mój pierwszy dzień pracy w niewielkim biznesie rodzinnym Westwind Cremation & Burial, spopielarni zwłok (albo domu pogrzebowym, jeśli wolicie; generalnie tam, dokąd zabiera się ciała zmarłych).

Tego dnia wcześnie wyskoczyłam z łóżka, co zdarza mi się raczej rzadko, i szybko się ubrałam — włożyłam spodnie (co właściwie nie zdarza mi się nigdy) oraz porządne buty robocze. Spodnie okazały się nieco za krótkie, za to buty nieco za duże. Wyglądałam idiotycznie, ale na swoją obronę muszę powiedzieć, że nie udało mi się znaleźć nigdzie odpowiednich wskazówek, jaki strój jest odpowiedni do palenia zwłok.

Wyszłam z mieszkania przy Rondel Place, przypatrując się, jak wschodzące słońce odbija się w porzuconych zużytych strzykawkach i świeżych plamach moczu. Jakiś kloszard, ubrany w spódniczkę baletową, ciągnął gdzieś starą oponę, przypuszczalnie chcąc wykorzystać ją w roli przenośnej toalety.

Gdy przeprowadziłam się do San Francisco, znalezienie odpowiedniego lokum zajęło mi trzy miesiące. W końcu natknęłam się na ofertę Zoe, lesbijki i studentki prawa, która chciała podnająć pokój. Wkrótce zamieszkałam w jej jasnoróżowym condo przy Rondel Place, w dzielnicy Mission. Po jednej stronie naszej ulicy mieściła się uczęszczana meksykańska jadłodajnia z taco, po drugiej zaś bar Esta Noche, słynący z występów drag queens oraz ogłuszającej tradycyjnej meksykańskiej muzyki ranchera.

Kiedy zmierzałam na stację lokalnej kolejki, facet przechodzący po drugiej stronie ulicy rozchylił płaszcz, dumnie prezentując przede mną swój penis.

— Co o tym myślisz, skarbie? — krzyknął, triumfalnie nim potrząsając.

— Chłopie, musisz się bardziej postarać — odkrzyknęłam. Jego twarz się wydłużyła. Mieszkałam przy Rondel Place od ponad roku. Naprawdę musiałby się bardziej wysilić, by mnie czymś zaskoczyć.

Kolejką z przystanku przy Mission przejechałam pod zatoką do Oakland i wysiadłam kilka przecznic od Westwind. Po dziesięciominutowym spacerze ze stacji ujrzałam swoje nowe miejsce pracy. No cóż, widok trochę mnie rozczarował. Oczekiwałam chyba czegoś w rodzaju salonu mojej babci, spowitego w sztucznej mgle — ale z ulicy, od strony pomalowanej na czarno bramy, budynek niczym się nie wyróżniał. Jednokondygnacyjny, kremowobiały, mógłby równie dobrze mieścić biuro ubezpieczeniowe.

Obok wejścia widniała mała tabliczka: proszę dzwonić. Zebrałam całą odwagę i zastosowałam się do zalecenia. Po chwili drzwi uchyliły się ze skrzypieniem i pojawił się w nich Mike, mój nowy szef, dyrektor spopielarni. Wcześniej spotkałam go tylko raz i dałam się nabrać, że jest zupełnie nieszkodliwy — ot, łysiejący czterdziestolatek, normalnego wzrostu i wagi, noszący spodnie khaki. Jednak tym razem, nawet pomimo wzbudzającego zaufanie koloru khaki, Mike zdołał mnie przestraszyć, obrzucając ostrym spojrzeniem zza okularów, jakby starał się szybko podsumować wszystkie błędy, które popełnił, decydując się mnie zatrudnić.

— Dobry, cześć — mruknął po nosem zupełnie obojętnym, wypranym z emocji tonem. Cofnął się, zostawiwszy otwarte drzwi, i zniknął. Po dłuższej chwili uznałam nieco zmieszana, że było to zaproszenie do środka, weszłam więc i ruszyłam krętym korytarzem. Gdzieś w oddali słyszałam stłumiony monotonny huk, przybierający na sile, w miarę jak posuwałam się do przodu.

Po chwili znalazłam się w czymś na kształt wielkiego magazynu. Huk wydobywał się właśnie stąd, z wnętrza przepastnego pomieszczenia — a dokładniej z dwóch wielkich pękatych maszyn, usadowionych na samym środku niczym jakaś upiorna wersja bliźniaków Tweedledum i Tweedledee. Obie wykonane były z podobnych pogiętych metalowych części, od każdej odchodził komin, wznoszący się coraz wyżej i wyżej i ginący w końcu gdzieś w dachu. Każda z machin miała metalowe, przesuwające się z góry na dół drzwi, wyglądające jak kłapiące usta z industrialnych bajek dla dzieci.

Oto piece kremacyjne, pomyślałam. Właśnie palą się w nich ludzie, a właściwie ciała. Nie mogłam ich zobaczyć, ale świadomość, że to się dzieje tuż obok, działała na emocje.

— Czy to są piece kremacyjne? — zapytałam Mike’a.

— Tak, zajmują cały pokój. Zdziwiłabyś się, gdyby to było coś innego, nie? — rzucił jeszcze i szybko uciekł przez najbliższe drzwi, znowu zostawiwszy mnie samą.

Co taka miła dziewczyna jak ja robi w tym magazynie zwłok? Nikt o zdrowych zmysłach nie przedłożyłby chyba profesji palacza zwłok nad, dajmy na to, kasjera albo nauczycielki w przedszkolu. Kasjerką lub przedszkolanką z pewnością zostałabym też znacznie szybciej, tak podejrzanie dla zatrudniających przedstawiała się dwudziestotrzylatka marząca o karierze w przemyśle pogrzebowym.

Wysyłałam podania o pracę, skrywając się za ekranem laptopa i wyszukując ogłoszenia po słowach kluczowych takich jak „kremacja”, „spopielarnia”, „dom pogrzebowy”, „pogrzeb”. Jeśli w ogóle ktoś odpowiadał, zwykle od razu pytał: „Czy ma pani doświadczenie w tej pracy?”. Domy pogrzebowe koniecznie wymagały doświadczenia, jakby można je było nabyć bez żadnego problemu, na przykład na zajęciach praktyczno-technicznych w szkole średniej. Zanim znalazłam pracę w Westwind Cremation & Burial, minęło pół roku, w trakcie którego wysłałam dziesiątki podań, na które przychodziła odpowiedź: „Przykro nam, ale zatrudniliśmy kogoś o wyższych kwalifikacjach”.

Cóż, mój stosunek do śmierci zawsze był skomplikowany. Od dzieciństwa, kiedy tylko dowiedziałam się, że nieuniknionym losem każdego człowieka jest śmierć, przerażenie stale walczyło we mnie z fascynacją. Jako mała dziewczynka godzinami nie spałam, leżąc i czekając, czy na podjeździe przed domem pojawią się światła samochodu mamy, choć właściwie byłam już zupełnie pewna, że jej pokrwawione i zmasakrowane ciało leży gdzieś na poboczu autostrady, z drobinkami potłuczonego szkła na końcach rzęs. Zachorowałam na dobre i choć na co dzień raczej nie wykazywałam niezdrowych objawów, uchodząc w szkole za przeciętną dziewczynę, bez reszty pochłonęły mnie tematy śmierci, chorób i podobne. W college’u porzuciłam pozory, jako główny przedmiot studiów wybrałam historię średniowiecza i przez cztery lata przegryzałam się z wypiekami na twarzy przez publikacje naukowe takie jak Necro-Fantasy & Myth: Interpretation of Death Amongst the Natives of Pago Pago autorstwa dr Karen Baumgartner, Yale University, 2004 (Nekrofantazje i mity: jak interpretują śmierć tubylcy z Pago Pago). Interesowały mnie wszystkie aspekty śmiertelności — zarówno te dotyczące ciała, jak i rytuałów pogrzebowych czy sposobów radzenia sobie z żalem. Publikacje naukowe trochę zaspokoiły mój głód, ale chciałam więcej: prawdziwej styczności z umarłymi i śmiercią.

Tymczasem wrócił Mike, pchając przed sobą skrzypiący wózek z pierwszym ciałem dla mnie.

— Nie ma dziś czasu, żebym nauczył cię obsługiwać piece kremacyjne, więc mam inną prośbę: ogol tego gościa — rzucił nonszalancko. Najwidoczniej rodzina zmarłego chciała przed kremacją jeszcze raz się z nim pożegnać.

Dając mi znak, żebym poszła za nim, Mike przepchnął wózek do sterylnego, pomalowanego na biało pokoju tuż obok krematorium, wyjaśniając, że jest to pokój preparacyjny, gdzie ciała są „przygotowywane”. Podszedł do dużej metalowej szafy i wyjął z niej różową jednorazową maszynkę do golenia. Podał mi ją, odwrócił się i wyszedł, pozostawiwszy mnie samą już po raz trzeci.

— Powodzenia — rzucił jeszcze przez ramię.

Tak jak już wspominałam, nie nastawiałam się dziś na golenie zwłok, a tu proszę.

Mike, choć wyszedł, z pewnością bacznie mnie obserwował. To był test, zgodny z jego naturą, brutalne wrzucenie mnie na głęboką wodę, teraz mogłam pływać albo się utopić. Byłam dziewczyną, którą zatrudniono, by spopielała zwłoki (a czasami je wcześniej goliła) i teraz albo: a) będę w stanie to robić, b) nie dam rady. Nie będziemy się tu z nikim cackać, nie przewidujemy czasu na powolne zbieranie doświadczenia albo na jakieś okresy próbne.

Po pewnym czasie Mike wrócił i stanął obok mnie, by rzucić okiem na to, co robię.

— O tu, popatrz... nie, nie tak, w kierunku, w którym rosły włosy. Krótsze pociągnięcia. Tak, dobrze.

Kiedy wytarłam z twarzy Byrona ostatnie ślady pianki, wyglądał jak nowo narodzone dziecię, żadnego zacięcia ani nawet zaczerwienienia.

Później, choć jeszcze przed południem, przyszły żona i córka Byrona. Jego ciało, przybrane w białe prześcieradła, przywieziono do pokoju pożegnań. Lampa podłogowa ze specjalnie dobraną, dającą ciepłe światło żarówką rzucała delikatny blask na twarz Byrona — wyglądał zdecydowanie lepiej niż pod ostrym fluorescencyjnym światłem w pokoju preparacyjnym.

Po tym, jak go ogoliłam, Mike dokonał jakichś magicznych pogrzebowych sztuczek, tak że oczy i usta Byrona pozostawały zamknięte. W tym ciepłym świetle nasz dżentelmen wyglądał niemal pogodnie. Mimo to obawiałam się, że z pokoju pożegnań dobiegną mnie płacze i krzyki w rodzaju „Dobry Boże, kto go tak ogolił?!” — ale ku mojej uldze nic takiego nie nastąpiło.

Dowiedziałam się od jego żony, że Byron przez czterdzieści lat był księgowym. Ktoś taki z pewnością wiedziałby, jak trudno czasem kogoś ogolić na gładko. W ostatniej fazie raka płuc nie podnosił się już z łóżka, nie mógł samodzielnie skorzystać z łazienki, o goleniu nie wspominając.

Kiedy rodzina wyszła, nadszedł czas, by przeprowadzić kremację. Mike wsunął Byrona w rozwarte usta jednego z potężnych pieców i ze zdumiewającą zręcznością poprzestawiał i powciskał różne guziki na jego przednim panelu. Dwie godziny później metalowa klapa ponownie się podniosła, ukazując kości Byrona zredukowane do żarzących się pozostałości.

Mike podał mi coś w rodzaju metalowych grabi zakończonych łopatką i pokazał, jak długimi pociągnięciami wygarniać kości z wnętrza pieca. Kiedy to, co zostało z Byrona, wpadało do podstawionego pojemnika, zadzwonił telefon. Jego dźwięk zabrzmiał głośno pod sufitem, wydobywał się bowiem z głośników zainstalowanych tam właśnie po to, by można było coś usłyszeć mimo huczących pieców.

Mike rzucił mi swoje gogle, mówiąc:

— Wygrzeb resztę, muszę odebrać telefon.

W miarę wyskrobywania pozostałości Byrona z wnętrza pieca dostrzegłam nagle, że jego czaszka zachowała się w całości. Zerknęłam szybko przez ramię, czy nikt nie patrzy, żywy lub umarły, i ostrożnie przyciągnęłam ją do siebie. Kiedy wreszcie znalazła się w moim zasięgu, sięgnęłam w dół i ją podniosłam. Była wciąż ciepła, a przez robocze rękawice czułam jej gładką, nieco kredową teksturę.

Pozbawione życia oczodoły Byrona gapiły się na mnie, a ja próbowałam sobie przypomnieć, jak dokładnie wyglądała jego twarz, zanim dwie godziny temu zaczęły trawić ją płomienie. Była to twarz, którą przecież powinnam pamiętać, skoro połączyła nas ta specyficzna relacja łącząca golibrodę z klientem. Ale nie, jej obraz zniknął, podobnie jak ciało człowieka, do którego należała. Przyroda „o zakrwawionych kłach i pazurach”, jak ujął to Alfred Tennyson, niszczy każdą piękną rzecz, jaką wcześniej stworzyła.

Kości, po kremacji zredukowane do samych nieorganicznych związków, stały się bardzo kruche. Kiedy odwróciłam czaszkę w ręku, by spojrzeć na nią z boku, nagle cała się pokruszyła — jej odłamki przesypały mi się między palcami prosto do stojącego pojemnika. Człowiek nazywany Byronem — ojciec, mąż, księgowy — przeszedł do przeszłości.

Wróciwszy do domu, na kanapie zastałam chlipiącą Zoe. Pewien żonaty mężczyzna, którego poznała niedawno na trekkingu w Gwatemali, złamał jej serce; a chlipała, bo cios godził zarówno w jej ego, jak i lesbianizm.

— Jak ci minął dzień? — wykrztusiła przez łzy. Opowiedziałam jej o milczącym teście, któremu poddał mnie Mike, i o przyspieszonym kursie golenia zwłok, ale nawet się nie zająknęłam o czaszce Byrona. To była moja tajemnica, podobnie jak perwersyjne doznanie, które pojawiło się, gdy czaszka rozpadła się w mojej dłoni; oto ja, władczyni czaszek i nieskończonego Wszechświata.

Gdy meksykańska muzyka ranchera z Esta Noche kołysała mnie do snu, pomyślałam nagle o czaszce kryjącej się w mojej głowie. O tym, że pewnego dnia ukaże się w pełnej okazałości, po tym jak wszystko, co jest charakterystyczne dla niejakiej Caitlin — oczy, usta, włosy, mięśnie — zniknie. Może też skruszy ją na kawałki ręka jakiejś nieszczęsnej dwudziestokilkulatki.

Koniec wersji demonstracyjnej.