Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Motto

PROLOG

CZĘŚĆ I

Rozdział 1

Przypisy

Tłumaczenie tekstu i wierszy: KAMILLA SŁAWIŃSKA

Fragmenty „Sprawozdania dla Akademii” Franza Kafki w tłumaczeniu Juliana Kydryńskiego

Redakcja: AGNIESZKA KLUBA

Korekta: TAMARA KSIĄŻCZAK-PRZYBYSZ, PAULINA POTRYKUS-WOŹNIAK

Projekt okładki, skład: JOANNA RENIGER

Tytuł oryginału We Are All Completely Beside Ourselves
Copyright © for this edition by Poradnia K, 2016
Text © by Karen Joy Fowler, 2013
All rights reserved

Wydanie I

Warszawa 2016

ISBN 978-83-63960-66-7

Poradnia K sp. z o.o.
00-544 Warszawa, ul. Wilcza 25/6
e-mail: poradniak@poradniak.pl
WWW: www.poradniak.pl
Księgarnia: sklep.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dedykuję pamięci cudownej Wendy Weil, gorącej zwolenniczki książek i zwierząt – oraz mnie, jako należącej do obydwu kategorii.

[...] Wasza małpia egzystencja, panowie, jeżeli macie coś takiego w swej przeszłości, nie może być bardziej odległa od was – niż moja jest ode mnie. Lecz łechce ona w pięty każdego, kto tu chodzi po ziemi: zarówno małego szympansa, jak wielkiego Achilla.

Franz Kafka, Sprawozdanie dla Akademii

PROLOG

Moi obecni znajomi poczuliby się zaskoczeni, gdyby dowiedzieli się, że jako dziecko byłam prawdziwą gadułą. Mamy w domowym archiwum nagranie wideo z czasów, gdy miałam dwa lata: to zapis starego typu, bez dźwięku i kolory bardzo już na nim wyblakły – niebo jest białe, a moje czerwone adidasy ledwo różowawe – ale ciągle pokazuje, że kiedyś dużo mówiłam.

Na tym filmie pracuję w ogródku: podnoszę z ziemi na podjeździe przed naszym domem jeden żwirowy kamyczek za drugim i przenoszę do dużej cynowej wanny, wrzucam do niej kamyk i wracam po następny. Pracuję ciężko, ale powolutku. Otwieram oczy szeroko jak gwiazda filmu niemego. Podnoszę do oczu przejrzysty okruch kwarcu, by móc go podziwiać, a po chwili wkładam go do buzi i upycham wewnątrz policzka.

Przychodzi mama i wyjmuje mi go z ust, po czym odchodzi, znikając z kadru. Mówię coś do niej z przejęciem – widać to z gestów – więc wraca i wrzuca kamyk do wanny. Zapis trwa jakieś pięć minut i przez cały ten czas buzia mi się nie zamyka. Kilka lat później mama czytała nam starodawną bajkę, w której z ust jednej z sióstr (starszej) z każdym słowem wydobywają się ropuchy i węże, a drugiej (młodszej) – kwiaty i drogie kamienie. Ten obraz przypomniał mi scenę z filmu, kiedy mama wkłada mi rękę do ust i wyciąga brylant.

Miałam wtedy jasnozłote włosy i byłam o wiele ładniejsza jako dziecko, niż jestem jako dorosła osoba; cały czas wdzięczę się do kamery. Moja mokra grzywka jest równo przyklepana i spięta wysadzaną dżetami spinką w kształcie kokardki. Za każdym razem, gdy odwracam głowę, spinka migocze w słońcu. Przesuwam rączką po powierzchni wanny pełnej kamyków, jakbym mówiła: pewnego dnia wszystko to będzie należeć do ciebie.

A może coś całkiem innego. W całym filmie nie same słowa są najważniejsze. Moi rodzice najbardziej cieszyli się z ich niezmierzonej obfitości i niewyczerpanego napływu.

Zdarzało się jednak, że trzeba było przystopować mój słowotok. Pewnego razu mama, próbując delikatnie podsunąć mi zasadę postępowania dopuszczalną w ramach dobrych manier, zasugerowała, żebym za każdym razem, gdy mam do powiedzenia dwie rzeczy, wybrała jedną ulubioną i ograniczyła się do niej. Później zasada ta zaczęła mieć zastosowanie do trzech rzeczy. Każdego wieczora, gdy ojciec stawał w drzwiach mojej sypialni, by życzyć mi słodkich snów, zaczynałam gadać bezustannie, nawet bez przerwy na zaczerpnięcie tchu, by desperacko spróbować zatrzymać go w pokoju wyłącznie siłą głosu. Gdy widziałam, że kładzie dłoń na klamce i powoli zaczyna zamykać drzwi, wołałam: muszę ci coś powiedzieć! – i drzwi zatrzymywały się w pół drogi.

Cień obramowany światłem przedpokoju – wyraźnie zmęczony wieczorami, jak to bywa z dorosłymi – odpowiadał mi: zacznij od środka. Światło odbijało się w oknie sypialni jak gwiazda, na widok której wypowiada się życzenia.

Pomiń początek. Zacznij od środka.

CZĘŚĆ I

Burza, dmąca z mojej przeszłości, uspokajała się.

Franz Kafka, Sprawozdanie dla Akademii

1

Środek tej historii przypada na zimę 1996 roku. Do tego czasu nasza rodzina skurczyła się do rozmiarów, jakie przepowiadało domowe nagranie wideo: ja, mama i niewidoczny zza kamery, lecz ewidentnie obecny ojciec. W 1996 roku minęło dziesięć lat od chwili, gdy ostatni raz widziałam mego brata, i siedemnaście od zniknięcia siostry. Cały środek mojej historii dotyczy ich nieobecności – chociaż nie domyślilibyście się tego, gdybym wam nie powiedziała. W roku 1996 przez całe dnie zdarzało mi się nie pomyśleć o żadnym z rodzeństwa.

Tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty szósty. Rok przestępny. Rok Ognistego Szczura. Prezydent Clinton został właśnie wybrany na kolejną kadencję, która miała zakończyć się płaczem i zgrzytaniem zębów. Talibowie zajęli Kabul. Zakończyło się oblężenie Sarajewa. Książę Karol świeżo rozwiódł się z Dianą. Kometa Hale’a-Boppa przemierzała niebo. Pogłoski o istnieniu ciała niebieskiego podobnego do Saturna, podążającego za kometą, pojawiły się jeszcze przed jej przybyciem w listopadzie tego roku. Klonowana owieczka Dolly i program szachowy Deep Blue były wielką sensacją. Znaleziono dowody na istnienie życia na Marsie. Obiekt kryjący się w ogonie komety Hale’a-Boppa mógł być statkiem kosmicznym. W maju 1997 roku trzydzieści dziewięć osób popełniło samobójstwo, wierząc, że to konieczne, by dostać się na jego pokład.

Na takim tle dziejowym ja prezentuję się nad wyraz zwyczajnie. W 1996 roku miałam dwadzieścia dwa lata i przebijałam się przez piąty rok studiów na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis, może nadal jako studentka pierwszego, a może ostatniego roku – tak czy inaczej, kompletnie niezainteresowana dostosowaniem się do takich rzeczy, jak wydziały, wymagania czy oceny, co gwarantowało, że nieprędko otrzymam dyplom. Jak to ujął ojciec, moja edukacja sięgała bardziej wszerz niż w głąb. Często to powtarzał. Ja jednak nie widziałam powodów do pośpiechu. Jedyną moją ambicją było albo być powszechnie uwielbianą, albo szarą eminencją – nie mogłam się zdecydować, na której z tych rzeczy bardziej mi zależy. Nie miało to większego znaczenia, jakikolwiek kierunek studiów bym obrała, nie gwarantował on osiągnięcia żadnej z tych dwu rzeczy.

Rodzice, którzy nadal za wszystko płacili, byli szczerze zirytowani tą postawą. W owych dniach mama w ogóle często się irytowała. To była dla niej nowość, takie analeptyczne dawki sprawiedliwego gniewu. Najwyraźniej ją to odmładzało. Ostatnio oświadczyła, że ma dość bycia tłumaczką i pośrednikiem między mną a ojcem; od tego momentu on i ja prawie ze sobą nie rozmawialiśmy. Nie przypominam sobie, by mi to przeszkadzało. Ojciec sam był nauczycielem akademickim i pedantem do szpiku kości. Każda wymiana zdań z nim zawierała pouczenie, jak każda wiśnia ma pestkę. Do dzisiaj mam ochotę kogoś pokąsać, gdy słyszę o metodzie sokratejskiej.

* * *

Jesień tego roku nadeszła nagle, jak otwarcie drzwi. Pewnego dnia jechałam rowerem na wykłady, gdy ponad moją głową przeleciał wielki klucz dzikich gęsi. Nie widziałam ich – nie widziałam także niczego innego, ale usłyszałam nad sobą gęganie. Nad polami rozpościerała się mgła oczeretowa[1], otaczając mnie ciasno ze wszystkich stron. Pedałowałam w chmurach. Mgły oczeretowe nie przypominają innych mgieł, niejednolitych i przemieszczających się – są bardzo gęste i stoją w miejscu. Prawdopodobnie każda inna osoba pomyślałaby, że poruszanie się w warunkach niemal zerowej widoczności pociąga spore ryzyko, ale ja mam – a przynajmniej miałam jako dziecko – szczególny pociąg do slapsticku i przypadków, więc to była frajda.

Czułam się wypolerowana wilgotnym powietrzem, i trochę jak wędrowny ptak, troszeczkę dzika. Oznaczało to, że siedząc w bibliotece, flirtowałam z każdym potencjalnie nadającym się do flirtowania osobnikiem albo bujałam myślami w obłokach w trakcie zajęć. W owym czasie często czułam się dzika; to było przyjemne uczucie, ale nigdy nie niosło z sobą żadnych konsekwencji.

W porze lunchu złapałam coś do jedzenia w uniwersyteckiej stołówce – prawdopodobnie kawałek sera z grilla; powiedzmy, że to był ser z grilla. Miałam w zwyczaju kłaść stos książek na siedzeniu obok – gdy pojawiał się ktoś ciekawy, mogłam je szybko zabrać, by mógł się przysiąść; ale jednoczenie skutecznie zniechęcały do tego nieinteresujących. Jako dwudziestodwulatka posługiwałam się wyjątkowo szczeniacką definicją nieciekawości; wedle moich standardów ja sama nie byłam szczególnie ciekawa.

Przy stoliku obok siedziała jakaś para; dziewczyna stopniowo podnosiła głos, aż w końcu byłam zmuszona zwrócić uwagę na to, co mówiła. – Co, kurwa, chcesz mieć więcej swobody? – pytała. Była ubrana w kusą niebieską koszulkę, a na szyi miała szklany wisiorek w kształcie rybki pielęgnicy. Na plecy spływał jej byle jak spleciony, długi, ciemny warkocz. Wstała i jednym ruchem ramienia zrzuciła wszystko ze stołu. Miała piękny biceps; pamiętam, że pomyślałam, jak fajnie byłoby mieć taki.

Naczynia spadły na ziemię, tłukąc się w kawałki; rozlany keczup i cola mieszały się pośród tych skorup. Pewnie grała w tle jakaś muzyka, dzisiaj wszystko w życiu ma jakiś soundtrack (i jakoś zwykle jest on tak ironiczny, że nie może być dziełem przypadku, tak tylko nadmieniam) – ale szczerze mówiąc, nie pamiętam. Może zalegała słodka cisza, przerywana tylko skwierczeniem grillowanego tłuszczu.

– I jak, teraz dobrze? – zapytała dziewczyna. – Nie każ mi być cicho. Chciałeś swobody, to ci ją daję. – Popchnęła stolik na bok, aż przechylił się i przewrócił. – Tak lepiej? – Podniosła głos. – Czy wszyscy mogliby opuścić salę, żeby mój chłopak miał dosyć swobody? Potrzebuje od chuja swobody! – Cisnęła swoje krzesło w środek keczupowo-skorupowego rumowiska. Znowu rozległ się dźwięk tłuczonych naczyń i nagle zapachniało kawą.

Wszyscy zamarliśmy, z widelcami w połowie uniesionymi do ust, łyżkami zanurzonymi w zupie, jak ci ludzie odnalezieni w ruinach po wybuchu Wezuwiusza.

– Kochanie, nie rób tego – poprosił jej chłopak, ale tylko raz; robiła swoje, więc postanowił się więcej nie fatygować prośbami. Przerzuciła się na następny stolik: nie było na nim nic z wyjątkiem tacy pełnej brudnych naczyń. Metodycznie wytłukła tam wszystko, co dało się stłuc i rzuciła wszystkim, czym dało się rzucić. Solniczka potoczyła się po podłodze aż do moich stóp.

Jakiś młodzieniec wstał z krzesła i lekko się jąkając, powiedział jej, żeby wyluzowała. Cisnęła w niego łyżką, która z głośnym stuknięciem odbiła się od jego czoła. – Nie bierz strony dupków – powiedziała. W jej głosie nie było śladu wyluzowania.

Chłopak osunął się z powrotem na krzesło, z szeroko otwartymi oczami. – Nic mi nie jest – zwrócił się do wszystkich obecnych, ale nie brzmiał przekonująco. Chwilę później wykrzyknął zdziwiony: – Ja pierniczę, zaatakowano mnie!

– Dobra, mam dość! – powiedział jej chłopak. Wysoki, szczupła twarz, ubrany w luźne dżinsy i długi płaszcz. Jego nos wyglądał jak nóż. – Proszę bardzo, roznieś wszystko w drzazgi, psychopatyczna suko. Tylko przedtem oddaj klucz do mojego mieszkania.

Zamachnęła się kolejnym krzesłem, które wylądowało ledwie metr z kawałkiem od mojej głowy – i to szacując dystans na jej korzyść. Wydawało się, że przeleciało dużo bliżej i walnęło w mój stolik, zachwiewając wszystkim, co na nim stało. Złapałam szklankę i talerz. Książki z głośnym plaśnięciem spadły na podłogę. – Chodź i weź sobie – powiedziała do niego.

Rozbawiło mnie to, że zaprasza go jak na poczęstunek, jak kucharka otoczona skorupami stłuczonych talerzy – i zaśmiałam się raz, histerycznie, wydając dziwaczny, kwaczący odgłos, który sprawił, że wszystkie oczy zwróciły się na mnie. Moment później przestałam się śmiać – nic tu nie było do śmiechu – i wszyscy zwrócili wzrok w przeciwną stronę. Przez szklane ściany widziałam ludzi zbliżających się od dziedzińca. Zauważyli, że coś się dzieje i przyszli zobaczyć, co jest grane. Jakichś troje podążając na lunch, zatrzymało się przy drzwiach.

– Żebyś wiedziała, że wezmę! – Postąpił kilka kroków w jej stronę. Zgarnęła garść upaćkanych keczupem kostek cukru i rzuciła w niego.

– Dla mnie to koniec – powiedział. – Koniec z nami. Wystawię twoje śmieci na korytarz i zmienię zamki. Odwrócił się; rzuciła w niego szklanką, która odbiła się od jego ucha. Potknął się, zachwiał, pomacał ręką uderzone miejsce, sprawdził, czy nie ma krwi na palcach. – Wisisz mi kasę za gaz – powiedział, nie patrząc w jej stronę. – Prześlij czek pocztą – i tyle go widzieli.

Gdy drzwi się zamknęły, na moment zapadła cisza, po czym dziewczyna zwróciła się do pozostałych: – I na co się gapicie, ćwoki? – Uniosła jedno z krzeseł; nie mam pojęcia, czy zamierzała nim rzucić, czy odstawić na miejsce. Przypuszczam, że sama jeszcze nie zdecydowała.

Pojawił się kampusowy policjant. Podszedł do mnie ostrożnie, z ręką na kaburze. Do mnie, stojącej nad przewróconym stolikiem, ciągle z niegroźną szklanką mleka w dłoni i z równie niegroźnym talerzem, z leżącą na nim niedojedzoną kanapką z grillowanym serem. – Odłóż to, kochanie – powiedział. – I usiądź na moment.

Gdzie mam odłożyć? I gdzie usiąść? Poza mną nic dokoła nie zostało w pionie. – Możemy o tym porozmawiać – ciągnął dalej. – Możesz mi powiedzieć, co zaszło. Nie wpadłaś jeszcze w żadne kłopoty.

– To nie ta – powiedziała mu kobieta zza lady. Była duża, stara – miała czterdziestkę albo i więcej – z pieprzykiem na górnej wardze i tuszem do rzęs spływającym w kąciki oczu. Przy innej okazji powiedziała mi: „Rządzisz się jakbyś była tutaj właścicielką”, kiedy odesłałam hamburgera do kuchni, żeby mi go dosmażyli. Ludzie przychodzą i odchodzą. Nie sądzę, żeby mnie zapamiętała.

– To ta wysoka – powiedziała do policjanta. Wskazała palcem, ale on to zignorował, kompletnie zaabsorbowany mną i tym, co zaraz mogę zrobić.

– Spokojnie – powiedział do mnie znowu; mówił cicho i przyjacielskim tonem. – Nie wpadłaś jeszcze w żadne kłopoty. – Zrobił krok naprzód, mijając dziewczynę z warkoczem i krzesłem. Nasze spojrzenia spotkały się ponad jego ramieniem.

– Ach, ci policjanci: nigdy ich nie ma, gdy są potrzebni – powiedziała do mnie. Uśmiechnęła się; miała miły uśmiech, duże białe zęby. – Niegodziwi nie zaznają spokoju. Uniosła krzesło nad głowę. – Nie dostaniesz zupy![2] Rzuciła nim w stronę drzwi, z daleka ode mnie i od policjanta. Wylądowało na oparciu.

Gdy policjant odwrócił się, by zobaczyć, co się dzieje, upuściłam talerz i widelec. Przysięgam, nie miałam takiego zamiaru. Palce mojej lewej ręki po prostu nagle się rozplotły. Hałas na nowo skierował uwagę gliniarza w moją stronę.

Ciągle trzymałam szklankę, do połowy wypełnioną mlekiem. Uniosłam ją lekko, jak do toastu. – Nie rób tego – powiedział policjant, nagle znacznie mniej przyjaznym tonem. – Ze mną nie ma żartów. Nie waż się mnie, kurwa, sprawdzać!

No i upuściłam tę szklankę. Rozbiła się o podłogę, mleko rozprysnęło się po moich butach i skarpetkach. Nie tylko upuściłam. Trzasnęłam szklanką o ziemię z całej siły.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Mgła oczeretowa, ang. tule fog, to typowa dla północnej Kalifornii mgła radiacyjna, nazwana tak od lokalnie występującej odmiany oczeretu. Powstaje, gdy podczas bezchmurnej nocy dochodzi do znacznego ochłodzenia wilgotnego podłoża. Mgły oczeretowe występują w kalifornijskiej porze deszczowej (od późnej jesieni do wczesnej wiosny), charakteryzują się bardzo dużą gęstością, ograniczającą widoczność do 200 metrów i zaleganiem bardzo nisko przy ziemi. Ich pojawienie się jest kalifornijskim odpowiednikiem pierwszego śniegu (przyp. tłum.).

[2] Cytat z Kronik Seinfelda, odcinek „The Soup Nazi” (przyp. tłum.).