Pamięci mojego Dziadka Piotra,
wiejskiego bibliotekarza

Projekt graficzny serii

Joanna Gwis

Opracowanie okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce

Srebrna fibula z głową orła, cmentarzysko Mangup, południowy Krym, VII w.

(początkowy okres panowania chazarskiego)
fot. Joseph Martin/Album/East News

Redaktor inicjujący

Michał Zgutka

Wydawcy

Katarzyna Kucharczuk, Dąbrówka Mirońska

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Jerzy Lewiński

Korekta

Magdalena Pluta

Opracowanie kartograficzne

Wydawnictwo Kartografika

Produkcja

Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Magdalena Wojtas / 88em.eu

Recenzent prof. dr hab. Mirosław Leszka

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18752-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział I. Etnogeneza Chazarów

Kraina

Mieszkańcy

Początki etnosu

Rozdział II. Narodziny państwa chazarskiego i rozwój jego potęgi (ok. 630–711)

Rozpad kaganatu zachodnich Turków

Rozbicie Wielkiej Bułgarii

Ludy Chazarii

Pierwsze kontakty chazarsko-bizantyńskie

Rozdział III. Wojny chazarsko-muzułmańskie (VII–IX w.)

Rywalizacja o Kaukaz: czasy Umajjadów (644–750)

Chazarowie i Abbasydzi: od wrogości do współistnienia (750–połowa IX w.)

Rozdział IV. Na skrzyżowaniu dwóch szlaków: Jedwabnego i Srebrnego

Stare i nowe szlaki handlowe

Itil

Rozdział V. Organizacja państwa chazarskiego (VII–X w.)

Kagan

Diarchia

Rozdział VI. Religie Chazarii

Wierzenia rodzime. Szamanizm

Judaizm

Chrześcijaństwo

Islam

Rozdział VII. Chazaria w X w. Nowe ludy, nowe potęgi

Niezależni stepowcy: Węgrzy, Pieczyngowie i Oguzowie

Rusowie

Upadek

Zakończenie

Rekonstrukcja list władców Hunów, Turków, Bułgarów i Chazarów (oraz ich sukcesorów) w V–XI w.

Bibliografia

Przypisy

Wykaz skrótów

AEMAe

–

Archivum Eurasiae Medii Aevi, Wiesbaden 1975

Agathiae

–

Agathiae Myrinaei Historiarum libri qinque, red. R. Keydell, Berlin 1967

Al-Istachri

–

Al-Istachri, Iz „Knigi putiej i carstw”, w: Swiedienija arabskich pisatielej o Kawkazie, Armienii i Aderbejdżanie, t. 1, wyd. N.A. Karaulow, „Sbornik matierijałow dla opisanija miestnostiej i plemien Kawkaza” 1901, z. 29

Al-Kufi

–

Abu Muhammad ibn A’sam al-Kufi, Kniga zawojewanij. (Izwleczenija po istorii Azerbejdżana VIII–X ww.), red. Z.M. Bunijatow, Baku 1981

Al-Masudi

–

Abu L-Hasan ‘Alí al-Mas’údí, Rýžoviště zlata a doly drahokamů, przekł. I. Hrbek, Praha 1983

AOH

–

„Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae”, Budapest 1950–

DAI

–

Constantine Porphyrogenitus De Administrando Imperio, red. G. Moravcsik, R.J.H. Jenkins, Washington 2002

EI

–

The Encyclopaedie of Islam, wyd. nowe, red. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Lévi-Provençal, Leiden 1986

EJud.

–

Encyclopaedia Judaica, wyd. 2, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Th. Gale, Jerusalem 2007

Getica

–

Jordan, O praischożdienii i diejanijach Gietow. De origine actibusque Getarum, red. E.C. Skrżynska, Moskwa 1960

Ibn Haukal

–

Abul Kasim Ibn-Chaukal, Iz „Knigi putiej i carstw”, w: Swiedienija arabskich pisatielej o Kawkazie, Armienii i Aderbejdżanie, t. 8, wyd. N.A. Karaulow, „Sbornik matierijałow dla opisanija miestnostiej i plemeni Kawkaza” 1908, z. 38

Kokowcow

–

P.K. Kokowcow, Jewriejsko-chazarskaja pieriepiska w X wiekie, Leningrad 1932

Lewicki I

–

T. Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. 1, Wrocław–Kraków 1956

Lewicki II 1

–

T. Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. 2, cz. 1, Wrocław–Warszawa 1969

Lewicki II 2

–

T. Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. 2, cz. 2, Wrocław–Warszawa 1977

Lewicki III

–

T. Lewicki, A. Kmietowicz, F. Kmietowicz, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. 3, Wrocław–Warszawa 1985

Lewicki IV

–

T. Lewicki i in., Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. 4: Indeksy do tomów II 1, II 2 i III, Wrocław–Warszawa 1988

NEEC

–

Notitiae episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitane, red. J. Darrouzès, Paris 1981

Nik.

–

Nikephoros Patriarch of Constantinople. Short History, red. C. Mango, CFHB 13, Washington, DC, 1990

ODB

–

The Oxford Dictionary of Byzantium, red. A.P. Kazhdan i in., t. 1–3, Oxford 1991

MPH

–

Monumenta Poloniae historica (Pomniki dziejowe Polski), t. 1–3, wyd. A. Bielowski, t. 4–6, wyd. AU w Krakowie, Warszawa 1960–1961 (reprint wydania: Lwów–Warszawa 1864–1893)

PVL

–

Povest’ vremennych let / Powiest wriemennych let, cz. 1, oprac. tekstu D.S. Lichaczew, przekł. D.S. Lichaczew, B.A. Romanow, red. W.P. Adrianowoj-Peretc, Moskwa–Leningrad 1950

Sielicki

–

Powieść minionych lat, przekł. i oprac. F. Sielicki, Wrocław 1999

SSS

–

Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, t. 1–8, Wrocław–Warszawa 1961–1996

Starowieyski

–

M. Starowieyski, Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa Wschodu: literatury arabska, armeńska, etiopska, gruzińska, koptyjska, syryjska, Warszawa 1999

Testimonia 3

–

Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka, z. 3: Pisarze z VII–X wieku, red. A. Brzóstkowska, W. Swoboda, Warszawa 1995

Testimonia 4

–

Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka, z. 4: Pisarze z VIII–XII wieku, red. A. Brzóstkowska, W. Swoboda, Warszawa 1997

Testimonia 5

–

Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka, z. 5: Pisarze z X wieku, red. A. Brzóstkowska, Warszawa 2009

Testimonia 6

–

Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka, z. 6: Pisarze wieku XI, red. A. Kotłowska, A. Brzóstkowska, Warszawa 2013

Theoph.

–

Theophanis Chronographia, red. C. de Boor, Lipsiae 1883

Theoph. Cont.

–

Theophanes Continuatus Historiae, red. I. Bekker, Bonnae 1838

The Turks I

–

The Turks, red. H.C. Güzel, C.C. Oguz, O. Karatay, t. 1: The Turks. Early Ages, Ankara 2002

The Turks III

–

The Turks, red. H.C. Güzel, C.C. Oguz,, O. Karatay, t. 3: The Ottomans, Ankara 2000

WW

–

„Wizantijskij Wriemiennik”, Petersburg–Moskwa 1894–1916, 1922–1927, 1947

Zwolski

–

Jordanes, O pochodzeniu i czynach Gotów, w: Kasjodor i Jordanes. Historia gocka czyli Scytyjska Europa, przekł. E. Zwolski, Lublin 1984

Wstęp

Kreślę list niniejszy do króla mego i pana, błagając go najpokorniej, iżby nie wzgardził prośbą moją i kazał donieść słudze swemu o wszystkim, cokolwiek kraju jego tyczy się. Z jakiego plemienia pochodzi on sam? Jaki jest skład rządu? Jakim sposobem królowie tron obejmują: czy z jednego są szczepu, jednej rodziny królowania godnej i czy syn po ojca królowaniu do królestwa przychodzi, jak to był zwyczaj u naszych przodków, gdy jeszcze w ziemi swojej zostawali? Racz mi też królu donieść, jaka jest rozciągłość twego kraju? Jaka długość i szerokość jego? Jakie warownie i miasta? Czy wodociągi lub deszcze ziemię twą użyźniają? Jak daleko sięga twa władza? Jaka jest siła zbrojna: liczba wojsk twoich i wodzów? Niech pana mego nie obraża to, że śmiem pytać o liczbę jego wojska (oby je Bóg ile możności pomnażał, i oby oczy króla mego na to patrzały); nie czynię pytania tego w innym celu, jak tylko tym, aby się ucieszyć mnóstwem ludu świętego. Donieś mi też, panie, o wielości krain, nad którymi panujesz, mnogości podatków, które mu płacą, i czy mu dają dziesięciny. Czy, panie mój, mieszkasz zawsze w stolicy królestwa lub też objeżdżasz kraj cały? Czy masz w bliskości wyspy i czy pierwotni ich mieszkańcy przechodzą na izraelicką wiarę? Czy sam sądzisz swój lud lub postawiłeś sędziów? Jak uczęszczasz do domu bożego? Z którym narodem toczysz wojnę i czy sobota czynności wojenne przerywa? Jakie są kraje i narody ościenne, jakie tak jednych i drugich nazwania? Jakie nazwy miast najbliższych od strony Chorasanu i od strony Berdaa i Bab-al-Abuab? Jakim sposobem przybywają kupcy do krajów króla mego i pana? Ilu królów panowało przed nim? Jakie ich imiona i jak długo każdy z nich panował? I jakim językiem rozmawiacie?

Fragment listu Chasdaja ibn Szapruta do władcy Chazarów [1]

Dzisiaj dla każdego badacza historii chazarskiej pytania te, mimo upływu czasu, zachowały aktualność, jednocześnie odzwierciedlając skalę trudności, z którymi musi się on zmagać. Historia Chazarii jest ściśle związana z przeszłością rozległych terytoriów Europy Wschodniej i zachodnich peryferii Azji. Od momentu narodzin imperium Hunów w 1 połowie V w. do nadejścia Mongołów w XIII stuleciu na tym obszarze powstawały i rozpadały się różne organizacje plemienno-państwowe, zanim zdążyły się na dobre zakorzenić w tradycji źródłowej.

Jednak na tle mgławicowych konstelacji politycznych tworzonych przez różne stepowe związki plemienne w okresie przedmongolskim Chazaria wyróżniała się nie tylko rozmiarami, potencjałem ekonomicznym, demograficznym, wpływem na losy sąsiadów, ale również tym, co niektórzy historycy określają czasami jako „długie trwanie” (longue durée) w obliczu różnych wyzwań. Jako organizm polityczny potrafiła przetrwać wiele zmian w sferze etnicznej, gospodarczej i religijnej, jednocześnie utrzymując przez prawie trzy kolejne stulecia status lokalnego mocarstwa. Jej dzieje i cywilizacyjne osiągnięcia nie wyglądają wprawdzie tak imponująco, jak w wypadku państw zbudowanych przez rolnicze czy rzemieślniczo-kupieckie społeczności zamieszkujące w dolinach wielkich rzek w Azji, Afryce Północnej czy w basenie Morza Śródziemnego, stanowią jednak zauważalne osiągnięcie na tle historii innych efemerycznych „stepowych” imperiów, które powstawały i znikały w Eurazji między V a XV stuleciem. Chazaria przez całe swoje dzieje pozostawała państwem uwzględnianym w kalkulacjach dyplomatycznych i militarnych ówczesnych światowych potęg – Bizancjum i kalifatu.

Ten dość długi okres trwania Chazarii nie zawsze jednak pozostaje ułatwieniem w wypadku prób rekonstrukcji jej historii. Trudności wynikają stąd, że niewiele wydarzeń z jej dziejów nie rodzi kontrowersji. Historia Chazarii pozostawała nierzadko przedmiotem romantycznych wizji, jeśli nie wręcz mitów i legend (zarówno „białych”, jak i „czarnych”). Z jednej strony widziano Chazarię jako „nowy Izrael”, puklerz przed ekspansją islamu w Europie Wschodniej, tajemnicze odległe królestwo praktykujące wzorcową tolerancję religijną. Z drugiej natomiast postrzegano ją jako pasożytnicze państwo turecko-żydowskich koczowników i handlarzy, które żyjąc kosztem swoich osiadłych poddanych i sąsiadów (głównie Słowian), hamowało ich rozwój cywilizacyjny. Oczywiście powstało również na temat Chazarów wiele wartościowych prac naukowych, których autorzy poświęcili sporo energii i uwagi na uwypuklenie trudności związanych z opisywaniem ich dziejów.

Po Chazarach i ich państwie pozostało wprawdzie sporo pisemnych świadectw źródłowych, są one jednak różnorodnego pochodzenia i rozproszone, nie tworząc jak dotąd mimo kilku prób jakiegoś uporządkowanego, specjalnie im poświęconego zbioru. O zebranie takiej antologii przynajmniej w zakresie tekstów przynależnych do świata islamu apelował usilnie już ponad pół wieku temu jeden z najbardziej znanych polskich turkologów Ananiasz Zajączkowski (1903–1970):

Najpilniejszym bodaj zadaniem studiów chazarologicznych jest wydanie skodyfikowanego zbioru źródeł muzułmańskich (głównie geografów arabskich i perskich), dotyczących Europy Wschodniej i Kaukazu, a zwłaszcza Chazarów. Edycja taka – jakieś planowane Monumenta Geographica Europae Orientalis z uwzględnieniem zabytków zarówno drukowanych w publikacjach starszych i trudno dziś dostępnych, jak i rękopiśmiennych dotychczas nie ogłoszonych – umożliwiłaby nareszcie autorom niearabistom korzystanie z tego materiału, zawierającego podstawowe wiadomości o Chazarach. Stąd gorący apel pod adresem arabistów-geografów o udostępnienie tych źródeł[2].

Jak do tej pory, mimo uprzednich starań Christiana Martina Fraehna (1782–1851), Abrahama Harkaviego (1835–1919), Mikołaja Karaułowa, późniejszych wysiłków Tadeusza Lewickiego (1906–1992) i jego współpracowników taka wymagana antologia nadal nie została sfinalizowana[3]. Należy też zauważyć, iż zebrane dotychczas fragmenty źródeł dotyczą głównie Słowian i w zasadniczej mierze ograniczają się do relacji autorów muzułmańskich. Tymczasem charakterystyka dziejów chazarskich wymaga uwzględnienia również utworów pochodzących z chrześcijańskiego kręgu kulturowego (Bizancjum, Gruzja, Armenia, Europa łacińska) czy nawet powiązanych z chińską tradycją historiograficzną.

Rodzime teksty w języku chazarskim, jeśli nie brać pod uwagę nielicznych i rozproszonych przypadków graffiti, prawie się nie zachowały. W związku z tym do dzisiaj, mimo wielu usiłowań, nie ustalono jednoznacznie, jak należy zakwalifikować język Chazarów z punktu widzenia zasad językoznawstwa. Znajdujący się w naszym posiadaniu zasób jego słownictwa ogranicza się do kilkudziesięciu terminów. Są to przeważnie nazwy plemienne, geograficzne, tytuły władców lub dygnitarzy państwowych oraz imiona własne. Należy podkreślić, że wszystkie te terminy są afiliowane w tekstach niesporządzonych w języku chazarskim[4].

Brak takowych rodzimych świadectw nie jest niczym wyjątkowym w dziejach niejednego stepowego państwa w Eurazji. Chociaż ich założycielom już od schyłku antyku znane było pismo zwane runicznym, to nie musiało się to przekładać na powszechne jego wykorzystanie jako nośnika rodzimej tradycji[5]. Wiadomo wprawdzie, że czynili to np. twórcy identyfikujący się z ideologicznym programem kaganatu tureckiego lub ujgurskiego w VIII w. Jednak już dla naszej wiedzy o dziejach różnych ułusów imperium Czyngisydów więcej danych dostarczają utwory, których autorzy pod auspicjami swoich mongolskich mocodawców opisywali w językach podbitych ludów (np. Fazlullah Raszid ad-Din) ich dynastyczne korzenie.

W przypadku Chazarów takiego rodzaju „teksty rodzime” bezpośrednio powiązane z ich tradycją państwową są niestety nieliczne. Dodatkowo przetrwały do naszych czasów za pośrednictwem średniowiecznej i nowożytnej literatury hebrajskiej, stając się w ten sposób częścią tradycji żydowskiej. Na tzw. korespondencję żydowsko-chazarską złożyły się utwory sporządzonych w średniowiecznym języku hebrajskim w niewielkich odstępach czasu w 1 połowie X w., czyli w czasach, kiedy potęga Chazarii wchodziła w swój schyłkowy okres. Mimo różnych wysuwanych wobec nich zastrzeżeń teksty te należy uznać za istotne dla poznania politycznej geografii państwa chazarskiego. Najbardziej intrygujący utwór należący do tego zbioru to odpowiedź chazarskiego „króla” Józefa na pytania postawione przez żydowskiego pisarza i dyplomatę Chasdaja ibn Szapruta (ok. 915–ok. 970). Ów już za życia był uważany za jednego z najwybitniejszych intelektualistów nie tylko wśród sefardyjskiej diaspory, lecz także w całej muzułmańskiej Andaluzji. Znany był jako znakomity lekarz i zarazem znawca greki; wiadomo, że przetłumaczył na język arabski niektóre medyczne traktaty Dioskurydesa, przysłane wówczas do Kordoby z Konstantynopola. Na początku lat 40. Chasdaj stał się jednym z wpływowych dygnitarzy w otoczeniu kalifa Adb ar-Rahmana III (912–961). Mając tak doskonałe kwalifikacje, służył mu również jako dyplomata, sprawnie negocjując z sąsiednimi władcami chrześcijańskimi i muzułmańskimi. Swoje wpływy polityczne Chasdaj w dużej mierze utrzymał również na dworze kolejnego z hiszpańskich Umajjadów Al-Hakama II (961–976). Prawdopodobnie w znacznej mierze zasługą Chasdaja były rozległe kontakty dyplomatyczne niewielkiego terytorialnie kalifatu kordobańskiego nie tylko z pozostałymi państwami świata islamu, lecz także i z odległymi chrześcijańskimi monarchiami (np. z Niemcami, Cesarstwem Bizantyńskim)[6].

O tym, że gdzieś daleko na wschodzie istnieje tajemnicze królestwo, którego mieszkańcy byli wyznawcami judaizmu, Chasdaj miał usłyszeć od kupców przybyłych z irańskiego Chorasanu. Informacja ta została potwierdzona przez uczestników jednego z dwóch poselstw bizantyńskich, które przed 960 r. dotarły do Kordoby. Prowadzona m.in. za sprawą Chasdaja ibn Szapruta aktywna dyplomacja ówczesnych władców muzułmańskiej Andaluzji spotkała się z życzliwą reakcją Bizancjum, zwłaszcza po 944 r., odkąd pełnia cesarskiej władzy znalazła się w rękach Konstantyna VII Porfirogenety. Przybyli wówczas do Kordoby bizantyńscy posłowie potwierdzili przekaz chorasańskich kupców. Rzeczywiście, w odległości około dwóch tygodni żeglugi morskiej od Konstantynopola miały zaczynać się ziemie zamieszkane przez poddanych monarchy wyznającego judaizm.

Wiadomość ta miała w najwyższym stopniu zaintrygować Chasdaja i skłonić go do rozpoczęcia zakrojonych na wielką skalę prób nawiązania kontaktów z tajemniczym władcą. Jego emisariusze próbowali różnymi drogami dotrzeć do królestwa Józefa: za pośrednictwem Bizancjum, południowej Italii, Niemiec, Węgier, Bułgarii, Egiptu, Palestyny i Syrii. Chasdaj wykorzystał do tego celu swoje rozległe kontakty z największymi żydowskimi społecznościami na wschodzie aż po Irak. Ostatecznie jego starania zostały uwieńczone powodzeniem. Ich rezultaty to jedne z najważniejszych źródeł do dziejów Chazarii, pozostają bowiem w zasadzie wyłącznymi średniowiecznymi utworami literackimi przedstawiającymi w ogólnym zarysie dzieje Chazarów, organizację ich państwa, jego granice, zamieszkujące je ludy oraz okoliczności przyjęcia judaizmu przez jego władców. Wszystko to czyni je ważnym świadectwem dla poznania chazarskiej tradycji historycznej z perspektywy X w.

Jednak interpretacja i wykorzystanie przez dawnych i współczesnych badaczy tekstów korespondencji żydowsko-chazarskiej napotykały i napotykają wciąż mnóstwo trudności i barier, które w opinii wielu badaczy czyniły ich przekaz dość kontrowersyjnym. Wiele faktów przemawia za tym, że niektórzy żydowscy autorzy dysponowali już pewną wiedzą o Chazarach, zanim Chasdaj podjął na wielką skalę akcję zbierania informacji na temat państwa „króla” Józefa. Okazuje się bowiem, że okazjonalnie wypowiadał się na temat Chazarów tajemniczy Eldad Danita[7]. Nie wiadomo również, w jakim stopniu Chasdaj mógł zawdzięczać swoje informacje o Chazarach informatorom nieżydowskim. Dotyczy to zwłaszcza podróżników i pisarzy muzułmańskich gromadzących od ponad dwóch wieków dużą wiedzę na temat mieszkańców Chazarii. Zagadką pozostają inni potencjalni informatorzy Chasdaja, skoro wiadomo, że o konwersji Chazarów na judaizm wiedzieli prawie sto lat wcześniej niektórzy mnisi z klasztorów z pobliskiej Francii.

Bardzo prawdopodobne wydaje się natomiast to, że Chasdaj otrzymał więcej niż jedną odpowiedź na swoje pytania. Jeden z jego wysłanników zdołał się skontaktować, prawdopodobnie w Konstantynopolu, z chazarskim dygnitarzem, którego przekaz opublikowany dopiero w 1916 r. w literaturze przedmiotu jest znany jako Anonim z Cambridge[8]. Po drugie, sam List króla Józefa, który wypada potraktować jako istotny tekst w korespondencji żydowsko-chazarskiej, zachował się do naszych czasów w dwóch wersjach: krótkiej i rozszerzonej.

Pierwsza z tych redakcji została udostępniona dla świata nauki przez potomka żydowskich emigrantów z Hiszpanii, pisarza i kupca Izaaka Akrisza (1530–?), który miał ją odnaleźć w Egipcie w latach 1561–1562. Akrisz pisze we wspomnieniach, że próbował zweryfikować krążące po Aleksandrii i Kairze pogłoski o wolnym żydowskim narodzie zamieszkującym niedostępne góry położone gdzieś w pobliżu Morza Czerwonego. Niewykluczone, że wiadomości te dotyczyły etiopskiej społeczności Falaszów. W każdym razie Akrisz właśnie w trakcie tej kwerendy w niejasnych dla nas okolicznościach wszedł w posiadanie tajemniczego manuskryptu zawierającego zapytania Chasdaja i krótszą wersję odpowiedzi „króla” Józefa. Głęboko poruszony zawartością rękopisu, opublikował cały zamieszczony w nim tekst, wraz z krótką historią swojej kwerendy, w Konstantynopolu ok. 1577 r.[9] W następnym stuleciu tekst został wydrukowany w Bazylei razem z innymi pracami poświęconymi tematyce chazarskiej przez znanego hebraistę Jana Buxtorfa (1599–1664), później zaś stopniowo tłumaczony na różne nowożytne języki europejskie, włącznie z polskim[10].

Natomiast tekst drugiej (rozszerzonej) redakcji odpowiedzi „króla” Józefa został udostępniony nauce znacznie później, bo dopiero w XIX w. Do jego odkrycia doszło za sprawą Abrahama S. Firkowicza (1786–1874), jednego z przywódców karaimskich, a zarazem filologa, historyka i archeologa oraz niestrudzonego zbieracza świadectw obecności mozaizmu nad Morzem Czarnym i na Kaukazie. Firkowicz miał odnaleźć manuskrypt listu na Półwyspie Krymskim, w położonej niedaleko Bachczysaraju osadzie Czufut Kale. Aż do XIX w., zanim ostatecznie opustoszało, Czufut Kale było jedną z głównych siedzib krymskich Karaimów. Nie mamy bliższych danych o pochodzeniu rękopisu, zidentyfikowano go już po śmierci kolekcjonera pośród innych manuskryptów i materiałów epigraficznych tworzących tzw. II kolekcję Firkowicza (wcześniej podobny zbiór Firkowicz odsprzedał Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu w 1862 r.). Ponadto, podejrzliwie podchodzono do samych jego metod badawczych (jeszcze za życia oskarżano Firkowicza o falsyfikację wieku wielu zgromadzonych przez niego karaimskich i żydowskich inskrypcji, tak by odpowiadały przyjętym przez niego hipotezom). Wszystkie te czynniki przyczyniły się do powstania wątpliwości, w przeszłości wyrażanych nieraz bardzo skrajnie, wobec wiarygodności Listu króla Józefa (a zwłaszcza jego rozszerzonej wersji), ale nawet jego autentyczności[11]. Jednak stopniowo ocena stawała się bardziej wyważona. O ile autentyczność tekstu przestawała powoli budzić wątpliwości, o tyle przyjmowano, że mamy tu do czynienia z przypadkiem mniej lub bardziej świadomego aktu przetworzenia dawnej tradycji, później zaś poszczególne interpolacje lub pomyłki powstałe w trakcie wielokrotnego kopiowania tekstu w różnych środowiskach żydowskich w basenie Morza Czarnego przyczyniły się do zniekształcenia tego przekazu. Ostrożnie ustosunkowywał się do tej kwestii wspomniany wcześniej Ananiasz Zajączkowski:

Osobiście od dawna wyznaję pogląd, dotychczas tylko marginesowo zaznaczony […] na te zabytki jako na apokryf, datujący się z dość późnego średniowiecza (najwcześniej koniec XI lub początek XII w.), co potwierdza fakt istnienia wyłącznie późnych rękopisów, kopii tych zabytków. Nie znaczy to bynajmniej, że odrzucamy to źródło. Zarówno forma, jak i treść, jak wreszcie – i to chyba najważniejsze – o k o l i c z n o ś c i, w których po raz pierwszy zabytki te zostały ogłoszone, świadczą niezbicie, że mamy tu do czynienia z pewnym dokumentem, choć o charakterze apokryfu, spisanym na podstawie żydowskiej tradycji narodowej, z wyzyskaniem dość dokładnych wiadomości geograficzno-historycznych istniejących w ówczesnym (tzn. średniowiecznym) stanie wiedzy, głównie muzułmańskiej. Apokryf ten, powstały pod auspicjami narodowymi, rzec by można ad majorem nationis gloriam, miał podnieść ducha nacjonalistycznego Żydów, miał im – i to w okresie okrutnych prześladowań na Zachodzie – przypomnieć niezbyt zresztą odległą tradycję o potężnym państwie chazarskim, w którym rządzili wyznawcy m o z a i z m u[12].

Zgadzając się z większością wymienionych argumentów, trzeba jednak zwrócić uwagę na fakt, że to poczucie dumy wyznaniowej i narodowej mogło wystąpić w niektórych środowiskach diaspory już wcześniej, właśnie w trakcie poszukiwań Chazarii przez Chasdaja ibn Szapruta. Zainicjowane przez niego wielkie przedsięwzięcie i jego rezultaty utrwaliły się szczególnie w tradycji historycznej Żydów sefardyjskich w następnych stuleciach. Dlatego na temat Chazarów wypowiadali się również tacy koryfeusze hiszpańskiej diaspory jak np. Jehuda ibn Barzillaj (Barcelończyk) XI w., poeta, filozof i lekarz Jehuda Halewi z Toledo (przed 1075–1141) czy historyk i teolog Abraham ibn Daud (ok. 1125–1198)[13]. Wprawdzie ich relacje z upływem czasu miały na celu podkreślenie rangi judaizmu jako religii zdolnej nie tylko do przetrwania, lecz także do pozyskiwania prozelitów nawet w tak odległych od Europy krajach jak Chazaria. W większym czy mniejszym stopniu poświadczały jednak rezultat zabiegów Chasdaja i uzyskane przez niego odpowiedzi, które dotarły do ojczyzny autora pytań postawionych „królowi” Józefowi[14]. Tym bardziej że wiadomości te utrwalano w czasach, kiedy sytuacja społeczności żydowskich, zarówno w muzułmańskiej Andaluzji, jak i w chrześcijańskich monarchiach Europy Zachodniej, zaczęła stopniowo ulegać pogorszeniu. Popularność wyobrażeń o żydowskim królu Chazarów w znacznej mierze mogła wynikać z tego, że w dużym stopniu odpowiadały one oczekiwaniom sefardyjczyjków. Fakt, że daleko na wschodzie istniało żydowskie królestwo, mógł dawać im względne poczucie satysfakcji, że oto ich współwyznawcy potrafią zbudować potężne państwo, zdolne zarówno do obrony przed przeciwnikiem zewnętrznym, jak i do zapewnienia religijnej tolerancji wszystkim poddanym. Można zauważyć, że fascynacja sefardyjskich pisarzy z XI–XII w. państwem „króla” Józefa częściowo pokrywa się w czasie z podobnymi oczekiwaniami chrześcijan pragnących nawiązać kontakt z tajemniczym królestwem „Księdza Jana”. Jednak historyczne dowody na obecność chrześcijańskiego mocarstwa w głębi Azji mają mniejszą wagę niż dane potwierdzające realny byt państwa żydowskich Chazarów[15].

Mocnego dowodu na autentyczność chazarskich responsów dostarczyły natomiast znaleziska z Egiptu, którego żydowska społeczność została wciągnięta w podjęte przez Chasdaja poszukiwania. Źródłem nowych informacji stały się dokumenty przechowywane w starej synagodze w Fustacie. Obecnie jest to jedna z wielu dzielnic kairskiej megalopolis. Tymczasem między VIII a XII w. Fustat przeżywał okres świetności jako siedziba władz Egiptu. Miasto zamieszkiwały również liczne i prężne niemuzułmańskie społeczności religijne, zwłaszcza Koptowie i Żydzi. Tamtejsza synagoga zaliczała się do najświetniejszych na Bliskim Wschodzie. W jej schowku (geniza) zachowała się ogromna liczba manuskryptów z tekstami poświęconymi różnym aspektom życia żydowskiej diaspory nie tylko w Egipcie, lecz także w różnych krajach z basenu Morza Śródziemnego i Europy Wschodniej. Rękopisy przechowywane w tym niezwykłym repozytorium zaczęły być szerzej dostępne dla świata nauki pod koniec XIX w., stopniowo pojawiając się na różnych rynkach antykwarycznych i wchodząc w skład bibliotecznych kolekcji uniwersytetów brytyjskich i amerykańskich. Właśnie z kairskiej genizy pochodził datowany na XII w. rękopis ogłoszony na początku XX w. przez Salomona Szechtera Anonimem z Cambridge. Później nastąpiły kolejne odkrycia nowych tekstów związanych z Chazarami. Zaliczyć można do nich tzw. List kijowski, traktowany jako dowód na obecność w Kijowie w 1 połowie X w. prężnej społeczności żydowskiej, składającej się także z wpływowych prozelitów pochodzenia tureckiego. Oprócz tego zidentyfikowano w tym zbiorze fragmenty listów również ściśle związanych z misją Chasdaja. Zaliczyć możemy do nich częściowo zachowany list jego sekretarza i współpracownika Menachema ibn Saruka (X w.), adresowany do cesarskiego dworu w Konstantynopolu[16]. Jeden z listów Chasdaja skierowany został do małżonki Konstantyna VII, cesarzowej Heleny Lekapeny, będąc dowodem bezskutecznych zresztą starań, by umożliwić jego wysłannikowi Izaakowi ibn Natanowi dopłynięcie z Bizancjum do kraju Chazarów.

Wszystko to skłania do uwzględnienia korespondencji żydowsko-chazarskiej oraz powiązanych z nią utworów jako bardzo użytecznego materiału badawczego, mimo ich braków czy późniejszych przeróbek. Zamieszczone tam informacje wymagają jednak konfrontacji z alternatywnymi przekazami. Te natomiast pochodzą jednak od autorów raczej niezwiązanych z chazarską tradycją polityczną, gdyż dotyczą pisarzy wywodzących się z innych kręgów religijno-kulturowych, przeważnie ze świata wschodnich chrześcijan oraz islamu. Zresztą, taka klasyfikacja twórców źródeł niechazarskich nie zawsze jest precyzyjna: po pierwsze, ze względu na przenikające się wzajemnie różne wątki w ich twórczości; po drugie, z powodu nierzadkiego ich zakorzenienia w tradycji przedchrześcijańskiej lub przedmuzułmańskiej.

Chazarię łączyły bliskie, choć różnorodne więzi z Cesarstwem Bizantyńskim, dlatego rola źródeł pochodzących z tego kręgu kulturowego jest bardzo ważna dla poznania ich historii. Od wtargnięcia Hunów po 370 r. na tereny Europy Wschodniej autorzy bizantyńscy wykazywali żywe zainteresowanie ludami koczowniczymi na stepach nadczarnomorskich i azowskich. Mógł to być rezultat zgromadzenia pewnych historycznych doświadczeń. Każdy większy etnos pojawiający się na tych ziemiach stawał się ważnym czynnikiem w polityce Bizancjum, wpisując się w określone schematy postrzegania zachodnich krawędzi Wielkiego Stepu od inwazji Hunów (IV–V) do wypraw Mongołów (XIII–XIV w.). Pociągało to za sobą różne skutki – pozytywne i negatywne dla poznania dziejów Chazarów. Z jednej strony na temat eurazjatyckich koczowników napisano w Bizancjum sporo. Było to możliwe dzięki intensywnym kontaktom dyplomatycznym i misyjnym, które pozwoliły Bizantyńczykom na zgromadzenie pokaźnego zasobu informacji o stepowcach. Okres między IV a VII stuleciem to czasy rozkwitu wczesnobizantyńskiej literatury historycznogeograficznej zarówno w języku łacińskim, jak i greckim. Ówcześni pisarze wiele pisali o ludach zamieszkujących ziemie na północ od Morza Czarnego i Kaukazu[17]. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z konwencją dominującą w kulturze antycznej i często podtrzymywaną w literaturze bizantyńskiej opisywali mieszkańców tych ziem jako typowych barbarzyńców, wegetujących gdzieś na „scytyjskich” pustkowiach. Jak wyjaśnia Arnold Toynbee, koczownictwo było dla Bizantyńczyków biegunowym przeciwstawieniem osiadłego trybu życia, nie mając jednak wspólnych cech z bukolicznym beztroskim włóczęgostwem. Grecki termin „nomada” (nomás) oznaczający wędrującego pasterza, wywodzi się od słowa nomós, które można tłumaczyć jako „pastwisko” lub „przydział”, pozostające w związku z czasownikiem némein, rozumianym jako „być umieszczonym”, „mieć wyznaczone”. Dlatego „nomadyzm” nie mógł mieć związku z takimi okolicznościami, w którym człowiek decyduje o swoim stylu życia, metodach zdobywania pożywienia itp. Przeciwnie, koczownik, przebywając w swoim środowisku, jest ustawicznie zmuszony do powtarzania określonych, pozwalających mu na dalszą egzystencję czynności, pozostając w ten sposób od nich trwale uzależniony[18]. Jeden z późnoantycznych pisarzy celnie wyraził ten stan świadomości, pisząc o Hunach: „Tłum z ziemi scytyjskiej, dziki, okrutny, gwałtowny, nawet dla tamtejszych barbarzyńskich plemion barbarzyński”[19].

Dlatego nawet autor tej miary jak Ammianus Marcellinus (ok. 330–po 390), wykształcony Grek z Antiochii i pisarz o rozległych horyzontach myślowych, jednocześnie doświadczony oficer armii rzymskiej stykający się ze zwyczajami barbarzyńców z różnych stron świata, przystępując do charakterystyki koczowników z Europy Wschodniej, uczynił to bardzo sugestywnie, ale opierając się na wypraktykowanych schematach:

Żywią się korzonkami dziko rosnących roślin i na współ surowym mięsem wszelkiego rodzaju zwierząt […]. Nigdzie nie budują domów, lecz raczej unikają ich niczym grobów, zgoła im zresztą nieznanych z powszechnej praktyki. Nie można u nich znaleźć nawet chaty krytej dachem z trzciny, gdyż przemierzając bezładne góry i lasy, przywykli od wczesnego dzieciństwa znosić chłód, głód i pragnienie. […]

Nie mają bowiem stałych siedzib, lecz wałęsają się bez ognisk domowych, bez praw i bez stałego trybu życia. Są podobni do ludzi wiecznie uciekających na swoich wozach, na których zresztą mieszkają. Tam ich żony tkają prymitywne szaty, tam współżyją z mężami, rodzą dzieci oraz wychowują je do dorosłego wieku. Nikt z nich nie może odpowiedzieć na pytanie, skąd pochodzi, ponieważ gdzie indziej się począł, w odległym od tego miejscu – urodził, a jeszcze dalej – wychował. W trakcie zawieszenia broni są wiarołomni i niestali. Przy najlżejszym tchnieniu wstępującej w nich na nowo nadziei bardzo się ożywiają i w pełni dają się ponieść nieokiełznanemu szaleństwu. Niczym bezrozumne zwierzęta nie wiedzą zgoła, co godziwe, a co niegodziwe. Mówią zawile i niejasno, nie krępują się żadnymi względami wobec religii czy choćby przesądów. Pałają niesamowitą żądzą złota. Są zmienni i łatwo wpadają w gniew, tak iż niejednokrotnie jednego i tego samego dnia, bez żadnej przyczyny, zrywają przymierze i znowu je zawierają, mimo że nikt ich nie ułagodził[20].

Owszem, wśród bizantyńskich autorów pojawiają się obserwatorzy lepiej znający koczowników dzięki osobistemu bagażowi doświadczeń lub głębszym studiom nad ich dziejami i obyczajami. Niektórzy z nich posiedli dogłębną wiedzę o zwyczajach, językach, genezie poszczególnych ludów Eurazji oraz różnicach między nimi. Czynili to jednak niejako „pod prąd” dominujących poglądów i standardów kulturowych. Te bowiem były bardzo trwałe i utrzymały się również w następnych stuleciach, gdy późniejsi autorzy przystąpili do opisywania Chazarów[21]. Kiedy jednemu z nich przyszło opisać ich kraj i sąsiadujące z nim ludy, krótko stwierdził, że będące przedmiotem jego zainteresowania terytoria Eurazji zamieszkują „Chazarowie lub Turcy, lub też Rusowie, lub inne ludy północne i scytyjskie”[22]. Poglądy wyrażające przekonanie o skrajnym prymitywizmie kulturowym mieszkańców stepów utrzymały się do końca dziejów bizantyńskich. Czternastowieczny historyk bizantyński Nicefor Gregoras, ciesząc się zasłużoną opinią jednego z najbardziej wykształconych ludzi epoki, mimo zwycięstw i potęgi Mongołów nadal postrzegał ich jako przeistoczonych w bestie dzikusów. Swoją opinię podparł tradycją: „Tak w każdym razie przekazano nam współczesnym w starych badaniach, a i my – jak to tylko było możliwe – sprawdziliśmy w długotrwałym dociekaniu”[23]. Z tych m.in. względów nawet zachowane obszerne relacje bizantyńskich autorów nieczęsto odnosiły się do konkretnych ludów koczowniczych, prędzej były dywagacjami na temat obyczajowości mgliście rozpoznawalnych przez nich różnych grup barbarzyńców, którzy przemierzali Eurazję, zakładając swoje efemeryczne władztwa. Dla prawie wszystkich autorów bizantyńskich koczownicy, włącznie z Chazarami, pozostawali „obcymi”. Sam chrzest nie wystarczał do wyeliminowania tej bariery „inności”. Mogło to nastąpić dopiero po zakończeniu całkowitej akulturacji, rozumianej jako rezygnacja z wszelkich atrybutów koczowniczego trybu życia włącznie z pełnym zaaprobowaniem reguł ekonomicznych oraz obyczajowych charakterystycznych dla zurbanizowanych społeczności krajów śródziemnomorskich[24]. Mimo tych uprzedzeń informacje przekazane za pośrednictwem Bizantyńczyków pozostają jednak bardzo cenne ze względu na opisy okoliczności, w których najpierw uformował się etnos chazarski, potem zaś państwo rządzone przez chazarskich kaganów[25].

Z grona pisarzy poruszających temat Chazarii i jej relacji z Bizancjum wyróżnić należy tych, których twórczość przypadła na okres między VII a X stuleciem, czyli czasy, kiedy państwo chazarskie było ważnym dla Bizancjum sąsiadem i partnerem. Na szczególną uwagę zasługują przekazy dwóch ówczesnych kronikarzy: Teofanesa Wyznawcy (ok. 760–817) i Nicefora Patriarchy (ok. 750–828). Pierwszy z nich był autorem Chronografii, kroniki kontynuującej dzieje świata w latach 284–813, zainicjowanej dziełem innego dziejopisa i zarazem jego przyjaciela Jerzego Synkellosa (?–810/811). Teofanes, porzuciwszy w młodym wieku życie świeckie, został mnichem w założonym przez siebie klasztorze. Mocno zaangażowany w ówczesne problemy kościelne, zrealizował ostatnią prośbę umierającego Synkellosa i poświęcił się pracy historiograficznej, kontynuując jego dzieło. W swoim tekście wykorzystał materiały różnorodnego pochodzenia (w tym zaginione starsze kroniki z VII–VIII w.), obszernie informując czytelnika o wydarzeniach rozgrywających się na obszarze Cesarstwa, kalifatu oraz w przyległych krajach[26].

Natomiast drugi z tych kronikarzy najpierw rozpoczął karierę w cesarskim pałacu. Dopiero później, po latach, Nicefor podobnie jak Teofanes porzucił życie świeckie, znacznie wyżej zaszedł natomiast w służbie Kościoła, gdyż w 806 r. został patriarchą Konstantynopola. Swoją godność utracił kilka lat później, będąc równie jak Teofanes wierny swoim religijnym przekonaniom[27]. Jego kronika, napisana prawdopodobnie w latach 775–787, znana pod tytułem Zwięzły zarys historii, została poświęcona rządom poszczególnych cesarzy w latach 602–769. Nicefor dużo jednak pisał o koczowniczych ludach sąsiadujących z Cesarstwem, wypowiadając się niejednokrotnie o roli Chazarów w polityce bizantyńskiej i korzystając przy tym z podobnych źródeł co Teofanes. Warto podkreślić, że obaj, z sobie tylko znanych powodów, utożsamiali Chazarów, zwłaszcza w odniesieniu do wydarzeń z VII w., z założycielami tureckiego zachodniego kaganatu.

Kolejne bizantyńskie prace historyczne, dostarczające dalszych informacji na temat Chazarów, powstały w późniejszych latach. Zbiór tekstów przypuszczalnie kilku autorów, określany jako tzw. Kontynuacja Teofanesa, został ostatecznie zredagowany w połowie X stulecia[28]. Tożsamość większości jego twórców jest bardzo trudna do ustalenia, ale jednym z nich mógł być wspomniany już Konstantyn VII Porfirogeneta, powszechnie znany jako wybitny przedstawiciel bizantyńskiego humanizmu X w. Cesarz był wielkim erudytą i niestrudzonym encyklopedystą, autorem ważnych prac będących kopalniami informacji w procesie poznawania dziejów antycznych, Bizancjum i barbarzyńskich ludów Europy.

O Chazarach ów uczony władca wiedział sporo, ale wydaje się, że nie chciał ułatwiać zadania emisariuszom Chasdaja ibn Szapruta szukających do nich drogi za pośrednictwem portów bizantyńskich. Najbardziej znaną pracą Porfirogenety pozostaje bowiem do dzisiaj utwór zatytułowany dość ogólnikowo przez siedemnastowiecznego wydawcę O zarządzaniu państwem (De administrando imperio)[29]. W rzeczywistości był to poufny traktat z dziedziny nauk politycznych umożliwiający praktyczne zrozumienie ówczesnych stosunków międzynarodowych, zaadresowany wyłącznie do jego następcy, przyszłego cesarza Romana Porfirogenety, przez co miał bardzo ograniczony obieg wśród bizantyńskich czytelników. O zarządzaniu państwem pozostało jednak cennym świadectwem orientacji bizantyńskich dyplomatów i szpiegów w świecie otaczającym Bizancjum, łącząc obraz ówczesnej Realpolitik z licznymi dygresjami dotyczącymi wydarzeń z kilku poprzednich wieków. Największa partia tekstu została poświęcona relacjom Cesarstwa z sąsiednimi państwami i ludami na przełomie IX i X w. Bardzo duży jej fragment opisuje związki Bizancjum z Chazarami oraz z ich sąsiadami: Węgrami, Uzami, Pieczyngami i Alanami[30].

Innym, również interesującym z punktu widzenia omawianego zagadnienia przedsięwzięciem, zainicjowanym przez Konstantyna VII Porfirogenetę, był zbiór tekstów O poselstwach (De legationibus) zawierający wyciągi (excerpta, eklogái) z zaginionych w większości przypadków dzieł opisujących misje cesarskich posłów do władców ludów barbarzyńskich z ostatnich kilku wieków oraz audiencje udzielane ich cudzoziemskim odpowiednikom. Utwory umieszczone w tym zbiorze dostarczają bardzo dużo cennych danych o państwach i ludach zamieszkujących ziemie na północ od Dunaju, Morza Czarnego i Kaukazu[31]. Inicjatywie Konstantyna zawdzięczamy fakt, że przetrwała znacząca liczba fragmentów pracy retora Priskosa z Panion (przed 420–po 476), dyplomaty w służbie Cesarstwa. Jak donosi nam przekaz z jednego z leksykonów literackich z X w., Priskos był autorem utworu znanego jako Historia bizantyńska i dzieje Attyli w ośmiu księgach. Wiadomo, że pokaźną część swoich informacji Priskos zebrał z racji udziału w poselstwie do wspomnianego władcy Hunów w 449 r. Nie można jednak wykluczyć, że znalazł się w nim już jako dyplomata dobrze zorientowany w problemach koczowniczych barbarzyńców. Priskos dobrze znał zasięg wpływów politycznych Attyli, wiedział, które ludy uznają jego zwierzchnictwo. Poznał dogłębnie zarówno obyczaje Hunów, jak i dzieje ich państwa, którego tradycje stały się ważnym punktem odniesienia dla wielu koczowniczych ludów Eurazji, włącznie z Chazarami. Wszystko to sprawiło, że był przez współczesnych oraz późniejszych bizantyńskich pisarzy uważany za znawcę nomadów, którego reputację potwierdzały liczne odpisy poczynione z jego dzieła[32]. W O poselstwach umieszczono również wiele fragmentów z relacji cesarskich posłów do innych ludów stepowych w VI w., m.in. do Turków, oraz z ceremonii powitania wysłanników tychże ludów. Późniejsi, po Konstantynie Porfirogenecie, pisarze bizantyńscy nie poświęcali już większej uwagi Chazarom albo ich przekazy się nie zachowały.

Bizantyńska historiografia dostarcza nam raczej fragmentaryczne dane na temat politycznych dziejów Chazarów, co budzi zdziwienie, jeśli wziąć pod uwagę rangę ich państwa jako ważnego sojusznika Cesarstwa w VII i VIII w. Zachowane informacje odnoszą się zwykle do odrębnych epizodów z kontaktów bizantyńsko-chazarskich. Mało dowiadujemy się o wewnętrznej sytuacji Chazarii, o jej ustroju czy religiach, nawet po konwersji na judaizm. Kroniki bizantyńskie milczą również na temat okoliczności upadku państwa chazarskiego i uwarunkowań towarzyszących temu dramatycznemu wydarzeniu. Zachowało się niewiele danych o cesarskich poselstwach do Chazarii lub o Chazarach przybywających do Konstantynopola. Raczej nie można tłumaczyć braku oznak większego zainteresowania Bizantyńczyków Chazarią wyłącznie przyjęciem judaizmu przez jej władców[33]. Dymitr Obolenski stworzył i upowszechnił na użytek badawczy termin „bizantyński Commonwealth” rozumiany w kategorii chrześcijańskich, prawosławnych monarchii i ludów, zintegrowanych z Bizancjum więziami religii, kultury i polityki[34]. Chazaria, mimo inicjatyw podejmowanych przez dyplomatów i cesarzy Nowego Rzymu oraz aktywności bizantyńskich misjonarzy, nigdy nie weszła w skład takiej wspólnoty, w najlepszym wypadku pozostając na jej peryferiach. Jednak nawet przynależność do „bizantyńskiego Commonwealthu” nie była gwarancją zainteresowania Bizantyńczyków dziejami należących do niego krajów. Jeśli to czynili, to raczej rzadko, zazwyczaj wtedy, gdy wydarzenia rozgrywające się w tych państwach miały styczność z historią Cesarstwa, np. w Bułgarii w czasach panowania Borysa-Michała (852–889) czy Symeona Wielkiego (893–927). Ale już dzieje chrześcijańskich Rusów, Alanów czy Gruzinów sporadycznie pojawiały się w optyce zainteresowań bizantyńskich autorów[35].

Przypuszczalnie m.in. z tego powodu Bizantyńczycy nie wypowiadali się na temat okoliczności przyjęcia judaizmu przez władców Chazarii. Pewną wstrzemięźliwość kronikarzy Teofanesa i Nicefora wobec poruszania w szerszej skali wątku chazarskiego, oprócz wymienionych powodów, można chyba tłumaczyć jeszcze jednym dodatkowym, ważnym z ich punktu widzenia czynnikiem. Sojusze z Chazarami były rezultatem dyplomatycznej inicjatywy cesarzy, których prezentowali w swoich kronikach jako typowych złych władców, oskarżanych o wprowadzenie tyrańskich i krwawych rządów (Justynian II) oraz narzucanie ikonoklazmu (Leon III, Konstantyn V, Leon IV „Chazar”). Świadomość tego, że zadzierzgnięte przez „tyranów” lub „heretyków” więzi przyjaźni z Chazarami mogły przynosić wymierne korzyści Cesarstwu, zmagającym się na przełomie VII i VIII w. z ogromnie dla niego niebezpiecznym kalifatem, był dla kronikarzy z IX w. lub ich kontynuatorów czymś wstydliwym, niepasującym do już ukształtowanego mrocznego wizerunku okresu panowania tamtych władców.

Bliżsi Chazarom wydają się autorzy zachowanych żywotów świętych, np. Stefana z Sougdai (Suroża), Jana z Gocji. Ich bohaterowie byli związani z południową częścią Półwyspu Krymskiego, regionu położonego na bezpośrednim styku kontaktów bizantyńsko-chazarskich[36]. Mieli oni do czynienia z lokalnymi przedstawicielami władz Chazarii, ponosząc konsekwencje ich zarządzeń. Warto podkreślić, że nawet w przypadku opisu represji spadających na niektóre społeczności miejscowych chrześcijan autorzy tych żywotów nigdy nie definiowali Chazarów w kategorii zaprzysięgłych wrogów chrześcijaństwa, niezależnie od tego, czy byli oni jeszcze poganami, czy już wyznawcami judaizmu[37].

Nie pozostają obojętni wobec Chazarów autorzy piszący w języku cerkiewno-słowiańskim. Zachowane żywoty św. Konstantyna-Cyryla i św. Metodego opisują ich wyprawę jako misjonarzy i cesarskich posłańców do kagana chazarskiego. Informacje na temat Chazarów występują również w literackiej tradycji Bułgarii i Rusi. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z odwołaniami sięgającymi jeszcze do czasów pogańskich, czego dowody możemy napotkać w formie przetrwania tzw. Imiennika, czyli listy chanów bułgarskich od V do VIII w., niezwykłego źródła z minionej epoki, które zachowało się w jednym z latopisów w staroruskim przekładzie[38]. Do wzajemnych relacji bułgarsko-chazarskich w VII–VIII w. odnosić się mogą pewne partie tekstu, znanego jako Bułgarska kronika apokryficzna lub Proroctwo Izajasza[39], oraz niektóre inskrypcje starobułgarskie, które pozwalają uchwycić ślady obecności Chazarów w tradycji historycznej Bułgarów.

Natomiast bardziej zauważalna wydaje się pozostawać rola Chazarów w tradycji ich wschodniosłowiańskich sąsiadów, co nie jest przypadkowe, jeśli uwzględnić bliskie więzi łączące Ruś z państwem chazarskim w IX–XI w. Już kilkadziesiąt lat temu Michał Artamonow (1898–1972), idąc zresztą w ślad za sugestiami swoich poprzedników, podkreślał, że „Chazaria była […] pierwszym państwem, z którym zetknęła się Ruś podczas wejścia na arenę historyczną”[40]. Nie mogło to pozostać bez wpływu na staroruskie źródła (np. Powieść minionych lat, Hilarionowe Słowo o prawie i łasce). Pamiętać należy, że źródła staroruskie były wyraźnie zorientowane na bizantyńskie wzorce kulturowe (np. w kwestii odnoszenia się do koczowników i ich trybu życia), trzeba ponadto dostrzec, że podnosząc kwestię antyżydowskiej polemiki, nawiązywały do praktykowanego przez Chazarów judaizmu.

Z kolei inni chrześcijańscy sąsiedzi Chazarów, niektórzy z ormiańskich pisarzy, jak Mojżesz Daszhuranci (IX/X w.)[41], postrzegali ich jako północny wojowniczy i barbarzyński lud, z którym można utrzymywać również pokojowe relacje. Był to jednak pogląd odosobniony, gdyż inni zakaukascy dziejopisarze i hagiografowie: wardapet Lewond (prawd. VIII w.)[42], twórcy zbioru tekstów historycznych znanych jako Życie Kartlii[43], Jan Sabasnidze (koniec VIII w.)[44] oraz inni pisarze prędzej byli skłonni uznać Chazarów za srogich najeźdźców z północy, czasem groźniejszych dla Ormian i Gruzinów niż irańscy Sasanidzi i muzułmańscy Arabowie. Natomiast fakt, że ziemie Chazarii stały się celem udanych misji podejmowanych przez duchownych przybywających z Zakaukazia już w VII w., utrwalił się w tradycji ormiańskiej lub gruzińskiej w znacznie mniejszym zakresie[45].

Duże zainteresowanie Chazarami wykazywali dziejopisarze syryjscy już od VI w. Bliższą wiedzę na ten temat zawdzięczamy jednak kompilującym ich prace późniejszym kronikarzom: Michałowi Syryjczykowi (1126–1199)[46] i Grzegorzowi Abul-Faradżowi (1225–1286)[47]. Syryjczycy podobnie jak ich chrześcijańscy pobratymcy z Zakaukazia postrzegali Chazarów jako pogański barbarzyński lud z północy, którego napady na Azję Przednią opisywali nieraz wręcz w eschatologicznych kategoriach jako jedną z zapowiedzi nadchodzącego Sądu Ostatecznego. W dużej mierze ich poglądy wydają się rezultatem prowadzonych przez kalifat zaciekłych, ponadstuletnich wojen z Chazarami.

W przeciwieństwie do przekazów literatury późnorzymskiej i chrześcijańskiej zapisy muzułmańskich pisarzy na temat Chazarii i jej ludów wydają się tworzyć bardziej skonsolidowany zbiór danych. Składają się nań wczesnośredniowieczne teksty arabskie, perskie czy nawet tureckie z epoki Osmanów. Narodowość autorów czy używany przez nich język nie wydają się mieć większego znaczenia, co zapewne pozostaje w dużej mierze rezultatem skali integracji kulturowej świata islamu. Nawet ci Irańczycy, którzy opisując Chazarów, odwołują się do czasów przedmuzułmańskich, są już mocno zakorzenieni w nowej religii, tworząc swoje prace często w języku arabskich zdobywców.

Początkowo zapisy muzułmanów na temat Chazarii i jej mieszkańców były skromne. Nierzadko zostały zapożyczone z dorobku geografii antycznej oraz tradycji przedislamskiego Iranu i Chorezmu. Zachowały się do naszych czasów w postaci komentarzy do map, atlasów geograficznych sporządzonych m.in. przez Abu Dżafara Muhammada ibn Musę al-Chuwarizmiego (lata 80. VIII w.–po 847)[48] lub jego kontynuatorów. Są to zwykle zwięzłe, wręcz lakoniczne kompilacje o ludach i plemionach zamieszkujących pogańską północ oraz informacje o dzielących tamtejsze krainy odległościach i naturalnych przeszkodach w postaci wielkich rzek, gór i mórz. Mogły być rezultatem ówczesnego stanu wiedzy muzułmanów, wyraźnie nastawionych na pozyskanie i uporządkowanie danych ważnych dla celów militarnych, co wydaje się zrozumiałe, biorąc pod uwagę częstotliwość wojen chazarsko-arabskich w owej epoce.

Zachowane do naszych czasów relacje z tamtych operacji militarnych stanowią cenne świadectwo odnośnie do relacji Chazarów ze światem islamu w pierwszej burzliwej fazie kontaktów. Zaciekłe, długoletnie wojny graniczne o Kaukaz przyczyniły się do zebrania sporej liczby danych, które przetrwały w różnych formach ustnych i pisanych przekazów muzułmańskiej tradycji historycznej od epoki Umajjadów po późne średniowiecze. W późniejszych czasach zostały wykorzystane przez różnych dziejopisów. Z tej grupy źródeł można wyróżnić dzieło Księga podbojów (Kitab al-futuh) historyka Abu Muhammada Ahmada ibn Asama al-Kufiego (?–926). Zawartość jego pracy długo znano tylko częściowo z perskiego dwunastowiecznego przekładu. Dopiero w 1936 r. odkryto w jednej ze stambulskich bibliotek oryginalny tekst, kilkadziesiąt lat później udostępniony badaczom dziejów muzułmańskich. Ów autor, nie zawsze zauważany przez historyków, opisał podboje podejmowane za panowania kolejnych kalifów w latach 632–866. Jednak utwór Al-Kufiego ma dla nas szczególną wartość nie tyle z powodu podmiotu i walorów jego narracji, ile przede wszystkim dlatego, że autor skrupulatnie dokumentował przebieg wypraw muzułmańskich na wschodzie w VII–VIII w., w tym do Azji Środkowej oraz na północ od Kaukazu, w latach kiedy Arabowie prowadzili intensywne wojny z Chazarami. Otwartą kwestią pozostaje fakt, w jaki sposób uzyskał te informacje: czy miał dostęp do archiwów kalifatu, czy mógł również oprzeć się na tradycji ustnej potomków arabskich zdobywców w Iraku, którą od VIII–IX w. zaczęto utrwalać, by móc powoływać się na osiągnięcia przodków[49]. Zapewne w podobny sposób pozyskiwał swoje materiały inny historyk Chalifa ibn Chajjat al-Usfuri (prawd. koniec IX w.). Udało mu się dotrzeć do wspomnień niektórych weteranów walczących na Kaukazie w poprzednim stuleciu. Jego wkład doceniali późniejsi historycy muzułmańscy (m.in. Ibn al-Asir, At-Tabari), którzy chętnie powoływali się na niego i jego informatorów[50]. Użytecznym źródłem dla Al-Kufiego i pozostałych muzułmańskich dziejopisów mogły się stać również lokalne tradycje różnych środowisk muzułmanów, podobne do późniejszego zbioru tekstów związanych z historią Derbentu i jego okolic (np. Derbend-name), skądinąd ważnego obszaru dla relacji arabsko-chazarskich[51].

Pod koniec VIII w. nastąpił kres większych konfliktów wojennych chazarsko-muzułmańskich, natomiast wzajemne kontakty zaczęły się ocieplać. Na dworze chazarskich władców częściej pojawiają się pokojowe misje muzułmanów, jak np. wysłanników kalifa Al-Wasika, którzy w latach 842–847 przypuszczalnie przybyli nad dolną Wołgę. Zaliczyć można do nich wspomnianego uprzednio geografa Al-Chwarizmiego[52]. Stopniowo do położonych na północ od Kaukazu krain zaczęli docierać kolejni podróżnicy: dyplomaci, misjonarze, kupcy, uczeni. Do ich grona można zaliczyć Sallama at-Turdżumãna („Tłumacza”)[53], autora Relacji anonimowej z lat 874–883[54], Ahmada ibn Fadlana (1 poł. X w.)[55], Al-Istachriego (1 poł. X w.)[56], Ibn Haukala (X w.)[57] oraz Al-Mukaddasiego (946/947–ok. 990/1000)[58] i zapewne wielu im podobnych autorów.

Informacje zabrane przez tych obserwatorów dają nam ważną wiedzę o Chazarach, ich państwie oraz o ludach je zamieszkujących, jego sąsiadach i przebiegających przez Chazarię szlakach handlowych. Zdaniem rosyjskiego orientalisty Borisa N. Zachodera (1898–1960) przekazy muzułmańskich geografów i podróżników tworzą mniej lub bardziej wyraźny schemat ukształtowany jeszcze przed końcem IX w. Chazarowie są w nim wymieniani pośród ludów Europy Wschodniej w pewnym ustalonym porządku, przed Burtasami, Bułgarami, Węgrami i innymi plemionami. Ich państwo jest natomiast scharakteryzowane według określonego schematu, poczynając od jego położenia, a kończąc na charakterystyce poszczególnych religii praktykowanych w Chazarii, z oczywistym celem uwypuklenia rangi islamu, który zaczyna się wówczas zakorzeniać w tej części Europy[59].

Niestety, nie zachowała się żadna bezpośrednia relacja arabskiego posła z pobytu w stolicy Chazarów w IX–X w. Jak się wydaje, celem wypraw muzułmańskich podróżników już w tamtym okresie coraz częściej była Bułgaria Nadwołżańska. Odkąd jej władcy przyjęli islam, muzułmanie poświęcali jej więcej uwagi, niż mogło to wynikać z rzeczywistego potencjału tego państwa. Docierając do kraju Bułgarów, emisariusze zbierali informacje o ościennych ludach: Słowianach, Rusach, Węgrach i oczywiście Chazarach. Niewykluczone, że na ich optyce postrzegania ludów Północy zaważył stopniowy spadek znaczenia Chazarii, zwłaszcza odkąd od X w. zauważalnie wzrósł potencjał innych organizacji politycznych Eurazji. Stąd przekazy podróżników mogły pochodzić z tzw. drugiej ręki, od pośredników, będąc narażone na różne zniekształcenia. Chociaż ten zespół źródeł wydaje się pozostawać najcenniejszym dla chazarologów, nie jest jednak pozbawiony pewnych usterek. Dane są dobierane selektywnie, pomijane są fakty „oczywiste” dla informatorów. Nierzadko powtarzają się zapożyczenia z pisemnych relacji innych starszych podróżników, których często nie można już zidentyfikować.

Na kolejną grupę źródeł muzułmańskich złożyły się prace zebrane przez encyklopedystów, kompilatorów, często również autorów różnych kompendiów lub przeróbek, uprawiających szeroko pojmowane nauki geograficzne i historyczne. Nie zawsze są to teksty jakościowo gorsze od poprzednich. Ich wartość w badaniach nad Chazarami polega na tym, że zawierają wiele cennych danych pochodzących z wcześniejszych, zwykle zaginionych dla nas tekstów[60]. Utwory takie pojawiają się w literaturze muzułmańskiej już pod koniec IX w., choć to nie oznacza, że ich autorzy zawsze byli typowymi „gabinetowymi uczonymi”. Niektórzy z nich w poszukiwaniu informacji nie wahali się przed podjęciem dalekich podróży do odległych ośrodków intelektualnych świata islamu. Do grona muzułmańskich uczonych, twórców owych syntetycznych opracowań bardzo ważnych z punktu widzenia chazarologii, można zaliczyć takich autorów, jak: Ibn Churradazbih (820 lub 826–ok. 912–913)[61], Al-Balazuri (?–892/893)[62], Al-Jakubi (?–897/905)[63], Abu Dżafar at-Tabari (838/839–923)[64], Ibn al-Fakich al-Hamazani (?–903)[65], Abu Ali Ahmad ibn Umar ibn Rosteh (IX–X w.)[66], Abu al-Hasan Ali ibn al-Husajn al-Masudi (ok. 896–ok. 957)[67], Ibn Mahmud Gardizi (1 poł. XI w.)[68], anonimowy autor Regionów świata (Hudud al-Alam)[69], Jakut ibn Abdullah ar-Rumi al-Hamawi (1179–1229)[70]; Ibn al-Asir (1160–1234)[71] oraz wielu innych. Dla poznania historii Chazarów istotne pozostaje również to, że irańscy autorzy często odwołują się do tradycji przedislamskich, do czasów monarchii Sasanidów (III–VIII w.). Władcy z tej dynastii potrafili wypracować odrębny model relacji z koczowniczymi ludami Eurazji. Chazarowie w przedislamskiej tradycji Iranu byli obecni jako kontynuatorzy politycznych tradycji kaganatu tureckiego, dlatego niejednokrotnie dzieje Turków i Chazarów splatały się w jeden ciąg wydarzeń w postaci wypraw, wojen oraz dyplomatycznej gry prowadzonej przez Sasanidów z władcami stepów wywodzącymi się z rodu Aszyna. Takie postrzeganie chazarskiego sąsiada można zauważyć m.in. w późniejszych perskich pracach, w utworach Firdausiego (933–ok. 1020) i innych.

Postawa muzułmańskich obserwatorów wobec koczowniczych społeczności Eurazji przeważnie jest pozbawiona uprzedzeń, tak charakterystycznych dla autorów literackich zabytków z kręgu chrześcijańskiego. Opisy, zwłaszcza arabskich pisarzy, mimo zawartej w nich obfitości danych politycznych, geograficznych oraz etnograficznych, nie są jednak wolne od ograniczeń. W opisach wojen z Chazarami, nawet tych obfitujących w szczegółowe charakterystyki wypraw, bitew oraz potyczek, pierwszoplanową rolę odgrywają muzułmańscy uczestnicy wydarzeń. To ich imiona i czyny mają być zapamiętane. Chazarscy przeciwnicy służą tylko jako tło do pokazania heroizmu muzułmanów. Autorzy ze świata islamu nie potrafili się też czasem uwolnić od schematycznych ujęć i określeń w wypadku politycznej i społecznej organizacji Chazarii. W czasach, kiedy Chazarowie prowadzili ożywiony handel ze światem islamu, zasadnicze problemy tego kraju interesowały ich głównie od strony ich znaczenia dla muzułmanów. Krótko mówiąc, mimo bliskich więzi gospodarczych, nasilającej się aktywności kupców arabskich i irańskich w Chazarii w IX–X stuleciu, kraina ta nadal pozostawała dla nich dalekim, egzotycznym zakątkiem.

Z odleglejszej perspektywy postrzegali Chazarów autorzy źródeł chińskich lub zachodnioeuropejskich. W Chinach jeszcze od czasów starożytnych zapisy o przeszłości traktowano jako naukę służącą pomocą cesarzom w zarządzaniu państwem. Z tych względów autorzy kronik poświęcali sporo uwagi ludom zamieszkującym północne stepy, których władcy niejednokrotnie najeżdżali i podbijali Chiny. Chazarowie byli jednak dla autorów z Państwa Środka zwykle bardzo odległym, egzotycznym ludem, posiadającym swoje królestwo na krańcach znanego świata. Ich zapisków nie można jednak zignorować. Kroniki chińskie pozwalają bowiem uchwycić pewne zarysy początków etnosu chazarskiego, jeszcze przed narodzinami kaganatu. Niemniej osłabienie Chin pod koniec IX w. ograniczyło dopływ nowych informacji z zachodniej Euroazji. Twórcy kronik zredagowanych w późniejszych czasach powielają raczej wcześniejsze zapiski, niż pozyskują nowe dane. Pamiętajmy jednak, że dorobek średniowiecznej chińskiej historiografii jest kolosalny i nadal tylko częściowo udostępniony w przekładach. Natomiast dla sinologów przekazy na temat ludu żyjącego daleko od Państwa Środka zwykle mają marginalne znaczenie. Niewykluczone więc, że obfite zasoby chińskich źródeł ukrywają jeszcze niejedną cenną informację przydatną dla chazarologów[72].

Niewiele bardziej byli zainteresowani Chazarami średniowieczni autorzy z Europy Zachodniej. Choć osiedlające się w Panonii w IX–X w. ludy węgierskie prawdopodobnie utrzymały swoją plemienną strukturę z czasów, kiedy przebywając w strefie pontyjsko-kaspijskiej, uznawały hegemonię Chazarów, jednak w tradycji historycznej wypracowanej pod panowaniem chrześcijańskich Arpadów (XI–XIII w.) zachowały na ten temat bardzo mgliste wyobrażenia. Twórcy tekstów o stepowej przeszłości Madziarów czerpali z ustaleń autorów frankijskich lub italskich, którzy poświęcali Chazarom niewiele uwagi, postrzegając ich jako tajemniczy lud mający swoje siedziby na dalekich peryferiach znanej przez nich ekumeny, co odzwierciedlają również zachowane europejskie źródła kartograficzne (np. słynna mapa z Ebstorfu)[73].

Obszerny, chociaż niejednolity z punktu widzenia zasobu danych korpus źródeł pisanych nie może być oczywiście jedynym zbiorem informacji, z których możemy czerpać wiedzę o Chazarach. Konieczne jest uwzględnienie również materialnych pozostałości po nich, w przeważającej mierze pochodzących z wykopalisk. Dotyczy to szczególnie wszelkich prób rekonstrukcji krwiobiegu życia gospodarczego Chazarii, jej roli jako pośrednika w wymianie handlowej między kalifatem a krajami Europy Wschodniej i Północnej, wreszcie wkładu Chazarów w cywilizacyjny rozkwit dorzecza Wołgi, Donu i Dniepru między VIII a X w.

Jeszcze pół wieku temu w literaturze przedmiotu popularne było stanowisko Lwa Gumilowa (1912–1992), wybitnego, choć głoszącego w ostatnich latach życia bardzo kontrowersyjne tezy, badacza dziejów starożytnych i średniowiecznych koczowniczych ludów Eurazji. W jego opinii większość materialnych śladów po Chazarach miała ulec bezpowrotnej utracie, głównie z powodu cyklicznych transgresji wód Morza Kaspijskiego, które od X–XI w. miały dotknąć nadmorskie obszary, włącznie z doliną dolnej Wołgi, będące demograficznym, ekonomicznym i politycznym trzonem Chazarii. Wzbierające wody Morza Kaspijskiego i Wołgi miały jego zdaniem bezpowrotnie zatrzeć ślady po chazarskich metropoliach oraz większości osad i koczowisk związanych z tym etnosem i jego państwem. Wyobraźnię Gumilowa oraz jego zwolenników mogły inspirować losy pierwszego znaczącego stanowiska archeologicznego do historii Chazarii. Było nim tzw. Lewobrzeżne Cymliańskie Grodzisko, które wkrótce po rozpoczęciu badań w 1926 r. jednoznacznie skojarzono z opisywaną przez Bizantyńczyków twierdzą Sarkel. Prace archeologiczne można było prowadzić tylko przez krótki okres po zakończeniu drugiej wojny światowej do 1951 r., ponieważ całą tę część dolnego dorzecza Donu objęto wielkimi pracami hydrograficznymi. W ich rezultacie ruiny Sarkelu zostały zatopione przez wzbierające wody „Morza Cymliańskiego”, co miało symbolicznie odzwierciedlać los wszelkich materialnych pozostałości po Chazarii[74].

W hipotezę Gumilowa powątpiewano jednak już pół wieku temu (Michaił Artamonow, Swietłana Pletniewa), jednoznaczność jej orzeczenia podważano, zwłaszcza w świetle prowadzonych prac wykopaliskowych w środkowej części dorzecza Donu, gdzie w 2 połowie XX w. udało się odnaleźć ruiny wielu większych lub mniejszych chazarskich osiedli i grodzisk i rozpocząć ich badania. Prace wykopaliskowe potwierdziły obecność na tym obszarze licznych rozwiniętych ekonomicznie społeczności utrzymujących się z rolnictwa i półkoczowniczej gospodarki pasterskiej, znanych w literaturze przedmiotu jako twórcy kultury sałtowo-majackiej[75].

Wizję chazarskiej „stepowej Atlantydy” podważyły prace wykopaliskowe prowadzone na obszarze obecnego Dagestanu w latach 70. i 80. XX w. m.in. przez Murada Magomiedowa. W licznych artykułach, a przede wszystkim w monografii poświęconej początkom Chazarii, na podstawie źródeł archeologicznych i pisanych zweryfikował on hipotezę Gumilowa o skutkach transgresji wód Morza Kaspijskiego. Zdołał bowiem odnaleźć i zidentyfikować wiele pozostałości po położonych w pasie nadmorskim Dagestanu i dolinach tamtejszych rzek pierwszych stolicach Chazarii (Balandżar, Samandar) oraz innych pomniejszych osiedlach miejskich zamieszkanych przez poddanych kaganatu w VI–VIII w. Nie oznacza to jednak, że zmiany klimatyczne nie pozostawały bez wpływu na ekonomikę Chazarii [76].

W ostatnich dekadach coraz widoczniejsze stają się rezultaty archeologicznych prac badaczy ukraińskich i rosyjskich na Krymie i na Półwyspie Tamańskim. Pozwalają one zrekonstruować dzieje tamtejszych miast, pozostających co prawda na obrzeżach państwa chazarskiego, jednak ich zróżnicowany skład etniczny odzwierciedla analogiczną strukturę centralnych regionów Chazarii[77]. Chociaż do dzisiaj prawdopodobnie nie udało się odnaleźć ruin Itilu, miasta, które najdłużej pełniło funkcję stolicy chazarskiej, to jednak można się przekonać, że coraz więcej ustaleń na temat historii chazarskiej można poczynić dzięki źródłom materialnym pochodzenia archeologicznego.

Dzieje Chazarów pozostają przedmiotem badań w różnych środowiskach naukowych już od prawie dwóch stuleci. Bez wątpienia najbardziej jest to dostrzegalne w przypadku monografii powstałych w kręgu historiografii rosyjskiej i radzieckiej. Tutaj za pionierskie należy uznać prace M.I. Artamonowa, L. Gumilowa, S.A. Pletniewej oraz dużej grupy ich uczniów związanych z obecną historiografią rosyjską czy ukraińską. W wypadku literatury anglosaskiej podobną rangę mają publikacje D.M. Dunlopa czy P.B. Goldena. Środowisko chazarologów długo pozostawało rozproszone, co w dużej mierze wynikało z konsekwencji wojen światowych i zimnej wojny. Jednak w ostatnich latach można dostrzec oznaki coraz żywszej jego współpracy. Widać to na przykładzie międzynarodowej konferencji w Jerozolimie w 1999 r. poświęconej historii Chazarów, ich kulturze duchowej i materialnej oraz relacjom z sąsiednimi krajami i ludami. Korpus tekstów z tego kongresu wydał pod swoją redakcją Peter Golden w książce The World of the Khazars. New Perspectives[78]; część z nich przetłumaczono na język rosyjski i opublikowano jako Chazarskij Projekt. Kontynuowano go również w kolejnych latach, co pozwala żywić nadzieję, że studia nad Chazarami doczekają się wreszcie z czasem cyklicznych wydań[79].

Natomiast w wypadku polskiej historiografii, chociaż początkowe edycje tekstów źródłowych związanych z dziejami chazarskimi (tzw. List Chasdaja, List króla Józefa czy Żywot świętego Konstantyna-Cyryla) są udostępnione polskim badaczom już od 2 połowy XIX w. w ramach pierwszej edycji rodzimych pomników źródłowych, liczba publikacji na temat Chazarów i ich państwa ciągle prezentuje się skromnie. Pamiętać należy o poświęconych kwestii chazarskiej tekstach Maksymiliana Gumplowicza i Adama Szelągowskiego. Aktualność zachowały prace A. Zajączkowskiego czy poświęcone dziejom Chazarów opracowania Teresy Nagrodzkiej-Majchrzyk w monografii na temat historii różnych ludów koczowniczych Eurazji. Odrębny rozdział o Chazarach zawarł J. Strzelczyk w swojej książce Zapomniane narody Europy. Opublikowano również inne prace bezpośrednio (G. Rostkowski) lub pośrednio (A. Paroń) powiązane z historią Chazarów. Dotychczas nie powstała jednak w Polsce odrębna monografia poświęcona dziejom Chazarów i roli ich państwa. Prezentowana praca, mam nadzieję, w stopniu podstawowym zaspokoi zainteresowanie tą problematyką. Na początku zostały opisane ludy i społeczności Europy Wschodniej między V a VII w., które miały współtworzyć państwo chazarskie. Omówione zostały również hipotezy dotyczące genezy etnosu chazarskiego. W dalszej kolejności przedstawiony został proces powstawania chazarskiej państwości, która dzięki dynamice swojego rozwoju szybko stała się wieloetnicznym mocarstwem, traktowanym jako ważny sojusznik przez Bizancjum. Jako miernik potęgi młodego państwa chazarskiego można potraktować konflikt z kalifatem, który Chazaria zdołała przetrwać, powstrzymując zbrojną ekspansję muzułmanów w VIII w. Poczynając od kolejnego stulecia, mieszkańcy Chazarii będą umiejętnie wykorzystywać swoje relacje ekonomiczne ze światem islamu dla budowy i pomnożenia własnego dobrobytu. Umożliwi im to odegranie ważnej roli w wymianie handlowej między Azją Środkową a Europą Północną. Rozwój ekonomiczny wielu regionów państwa chazarskiego byłby niemożliwy bez trwałości instytucji politycznych, których charakterystyce i ewolucji jest poświęcony jeden z kolejnych rozdziałów. Stabilizacja polityczna i gospodarcza Chazarii przyczyniła się do zmian kulturowych wśród jej mieszkańców, czego odzwierciedleniem było upowszechnienie trzech największych religii monoteistycznych. Szczególną rolę odegra tutaj judaizm, który stanie się wyznaniem części elity chazarskiej. Zawartość ostatniego rozdziału jest poświęcona okolicznościom upadku państwości chazarskiej.

Podziękować pragnę prof. Jerzemu Strzelczykowi za zainspirowanie mnie do opisania dziejów Chazarów oraz wsparcie udzielane w trakcie realizacji tego przedsięwzięcia. Profesorowi Mirosławowi Leszce jestem wdzięczny za wnikliwe uwagi przedstawione w recenzji, które pozwoliły poprawić treść tej pracy. Ponadto dziękuję pani mgr Krystynie Sztranc z Biblioteki Uniwersytetu Zielonogórskiego za trud, jaki włożyła w sprowadzanie dla mnie z różnych bibliotek europejskich i krajowych rzadkich prac niezbędnych do napisania książki, a panu dr. Pawłowi Karpiowi za przygotowanie map. Dziękuję także redaktorom Wydawnictwa Naukowego PWN za cierpliwość, z którą wyrażali zgodę na kolejne przedłużanie terminów ukończenia mojej pracy.

ROZDZIAŁ I
Etnogeneza Chazarów

Otóż wiedz, że pochodzimy z synów Togarmy.

Z odpowiedzi władcy Chazarów

KRAINA

Geneza Chazarii ma związek z dwoma ważnymi historycznymi wydarzeniami w dziejach Europy Wschodniej. Pierwszym z nich było pojawienie się po 360 r. Hunów. Natomiast drugie dotyczy podboju Powołża i północnego Kaukazu, zainicjowanego i przeprowadzonego ponad 200 lat później przez pierwszych tureckich władców z rodu Aszyna. W pierwszym wypadku uruchomiony został cykl wielkich migracji, w trakcie których Chazarowie zaistnieli jako grupa etniczna. Natomiast w drugim na stepach Eurazji pojawiła się nowa potęga polityczna, której elementy ustrojowe i ideologiczne zostały wykorzystane do założenia fundamentów pod Chazarię w kategoriach państwa.

Dość ściśle ze sobą zintegrowane obszary zachodniej Azji i wschodniej Europy, gdzie narodziło się i rozwinęło państwo Chazarów, zostały uprzednio opisane przez starożytnych geografów i dziejopisów postrzegających tam wielki region określany jako „Sarmacja” lub „Scytia” albo też obydwa sąsiadujące ze sobą regiony o tych nazwach. Te dwa terminy jako nazwy geograficzne i etniczne zostały zdefiniowane już w czasach antycznych, trzeba jednak podkreślić, że różni wczesnośredniowieczni geografowie, niezależnie od swoich kręgów kulturowych, opisując te regiony świata, zachowywali zadziwiającą nieraz zbieżność, wzajemnie uzupełniając swoje opisy krain Europy Wschodniej. Dlatego też wykształcony w kręgu kultury bizantyńskiej średniowieczny ormiański geograf mógł napisać:

Świat jest podzielony na trzy części: Europę, Libię i Azję. Europa jest położona na północny zachód od rzeki Tanais. […] Dziewiątym krajem Europy jest Sarmacja, która rozciąga się od Germanii do Północnego Oceanu aż do Nieznanych Ziem i do Gór Ripejskich, z których wypływa rzeka Tanais. Sarmacja składa się z wielu mniejszych okręgów, wśród nich jest chrześcijańska kraina Chersonu, która jest półwyspem, oraz wiele innych pogańskich ziem. W Sarmacji jest siedem gór, trzynaście rzek, małe jezioro i dwie wyspy. […] Osiemnastą krainą Azji jest terytorium Sarmacji. Od wschodu graniczy z Górami Ripejskimi, od zachodu z rzeką Tanais, Zatoką Meotydy, z Pontem Euksyńskim. Do tego samego brzegu ze wschodu na zachód płynie rzeka Corax (czyli „Kruk”), z Sarmacji do Gór Kaukazu do Iberii i Albanii aż do Morza Kaspijskiego i ujścia rzeki Soana. (Ta rzeka jest nam nieznana). […] Czterdziesta [kraina] Scytia […] rozpoczyna się od rzeki Itil i ciągnie się aż do wysokich Gór Imejskich i dalej do Chin. Góry Imejskie są najwyższe i najtrudniejsze do osiągnięcia ze wszystkich gór na świecie[80].

Natomiast muzułmański geograf Al-Chuwarizmi mógł potwierdzić jego słowa w swoim komentarzu do opracowanej przez siebie mapy świata, stwierdzając, że znane mu regiony Europy Wschodniej są w określony sposób uporządkowane:

Kraj Garmãnija. Jest on identyczny z ziemią Słowian. Środek jego [leży] pod 36°40´ długości i 45°20´ szerokości.

Kraj Sarmãtija. Jest on identyczny z ziemią Burğãn. Środek jego [leży] pod 45°0´ długości i 52°0´ szerokości. […]

Kraj Sarmãtija. Jest on identyczny z ziemią Al-Lãn. Środek jego [leży] pod 73°0´ długości i 59°0´ szerokości.

Kraj Isqũtijã. Jest on identyczny z ziemią Turków. Środek jego [leży] pod 114°0´ długości i 57°30´ szerokości.

Kraj Isqũtijã. Jest on identyczny z ziemią Tokuzów/Oguzów. Środek jego [leży] pod 143°0´ długości i 59°30´ szerokości[81].

Na tym przykładzie można się przekonać, że ci dwaj geografowie, opisując Europę Wschodnią, operowali wspólnym schematem. Zgodnie z nim od zachodu wyznaczała tę część świata „Sarmacja Europejska (Sarmãtija)”. Jej granicą na zachodzie była Wisła, wzdłuż której graniczyła z „Germanią (Garmãnija)”, natomiast na wschodzie rzeka Tanais (Don), stanowiąca w ten sposób symboliczną rubież Europy. Dalej na wschód zaczynała się „Sarmacja Azjatycka”. Terytorium tej ostatniej jednostki geograficznej lokowano między Donem i Wołgą, wyolbrzymiając rzeczywiste odległości między tymi wielkimi rzekami. Jeszcze bardziej na wschód znajdowała się „Scytia (Isqũtijã)”, której wschodnie kresy stykały się z peryferiami tajemniczych krain Serów (Chiny) i Indusów. Na północy mgliście postrzegano tzw. Nieznane Ziemie lub Ocean. Natomiast na południe od obu – Sarmacji oraz Scytii – były położone cywilizowane krainy chrześcijańskiej ekumeny bądź świata islamu[82].

Z perspektywy wykształconych mieszkańców greko-rzymskiej ekumeny i jej wczesnośredniowiecznych sukcesorów bliższym i chętniej używanym z tych wszystkich terminów pozostawała wspomniana „Scytia”. Jej nazwa była pojemnym i dogodnym odnośnikiem stosowanym przez nich dla określenia ogromnych połaci Europy Środkowo-Wschodniej, zaczynających się nad dolnym Donem (czasami dolną Wołgą), a kończących na łuku Karpat Wschodnich bądź nawet na ziemiach wschodniej części dorzecza Wisły[83]. Popularność takiej interpretacji zasięgu granic Scytii widoczna jest w jednym ze znanych tekstów literatury greko-łacińskiej w VI w.:

Otóż przed przystąpieniem do innej sprawy należy podać, gdzie leżą granice ziemi Scytyjskiej. Otóż Scytia granicząca z ziemią Germanii do miejsca, gdzie bierze się Ister bądź rozlewa swe wody jezioro Mursjańskie, ciągnie się po rzeki Tyras, Danaster i Vagasolę, po wielki Danaper i górę Taur – nie azjatycką, lecz rodzimą, scytyjską, przez cały dostęp do błot Meockich i dalej za błota Meockie poprzez cieśninę Bosforu (Kimeryjskiego) do gór Kaukazu i rzeki Arakes, następnie zbacza w lewo za Morze Kaspijskie, które wypływa z północno-wschodniego Oceanu, zrazu wąskie, potem bardzo szerokie i okrągłego kształtu, niby grzyb [in modum fungi primum tenuis, post haec latissima et rotunda forma exoritur], skręcając więc, odsuwa się w stronę Hunów, Albanów i Serów.

Ojczyzna Scytia, ciągnąc się długo i rozpościerając szeroko, ma od wschodu Serów, osiadłych u samego jej brzegu, na pobrzeżu Morza Kaspijskiego, od zachodu – Germanów i rzekę Vistulę, od strony arktycznej, czyli północnej – Ocean; od południa – Persję, Albanię, Iberię, Pont i koryto dolnego Istru, który zwie się też Danubius od swego ujścia po źródła. Od strony, gdzie przylega do wybrzeża pontyjskiego, jest usiana powszechnie znanymi grodami: jak Borysthenes, Olbia, Kallipolis, Cherson, Theodosia, Pantikapaion, Myrmicion i Trapezunt, które nieujarzmione plemiona Scytów pozwoliły założyć Grekom, jako swym przyszłym dostawcom towarów[84].

Autorem tych słów był Jordanes (?–po 552) znany z utworu O pochodzeniu i czynach Gotów (De origine actibusque Getarum), częściej cytowanego jako Historia gocka (Getica), z którego pochodzi cytowany opis Europy Wschodniej. Z profesji Jordanes był notariuszem, potem, gdy osiągnął wiek średni, być może został mnichem. Wiemy o nim tyle, ile sam zechciał napisać o sobie, dlatego informacje o jego pochodzeniu są trudne do weryfikacji. Geticę napisał jako historyczną pracę o dziejach ludu Gotów od momentu opuszczenia skandynawskiej praojczyny aż po podbój ich italskiego królestwa przez cesarza Justyniana I (527–565). Chociaż przesiąkł kulturą rzymską i czuł się obywatelem Cesarstwa, z dumą przyznawał się do barbarzyńskich korzeni swoich przodków, klientów alańsko-gockich książąt, służących Rzymowi już od połowy V w.

Jako dziejopis Jordanes nie jest szczególnie wysoko ceniony. Większość badaczy, nie bez racji, wypomina mu wtórność posuniętą aż do splagiatowania innych autorów, posługiwanie się schematami historyczno-literackimi, braki w wykształceniu i niestaranność w kompilowaniu przeczytanych prac. Niemniej sam Jordanes otwarcie przyznawał się, że dostępne mu wiadomości przepisał ze starszych dzieł innych, w jego opinii lepiej od niego wykształconych dziejopisów. Pamiętajmy jednak, że takie deklaracje często pozostawały określoną formą popularnej w ówczesnej literaturze konwencji. Informacje Jordanesa o Europie Wschodniej i jej ludach są dla nas istotne nie dlatego, że wykraczają poza wiedzę antycznych geografów, poczynając od legendarnej wyprawy Aristeasa z Prokonnezu, a kończąc na rzymsko-greckich kosmografach z IV–V w.[85] Pod tym względem Jordanes prawdopodobnie nie dostarcza jakichś nadzwyczajnych nowych danych. Należy jednak zauważyć, że jego wiedza dotycząca ludów barbarzyńskich Europy Wschodniej jest bogata nie tylko w detale z ich dziejów. Jordanes wydaje się sporo rozumieć z działania mechanizmów zmian etnicznych w tym regionie będącym ojczyzną jego przodków. Drogie jego sercu wydają się nie tylko tradycje germańskich Gotów, pamięta również o obyczajach Alanów, mimo uprzedzeń wyraźnie fascynują go Hunowie wraz ze swoim królem Attylą i jego sukcesorami. Wszystko to czyni lekturę pracy Jordanesa o pochodzeniu i dziejach Gotów nieodzowną dla poznania wczesnośredniowiecznej historii Europy Wschodniej[86]. Poza tym, co ważne, związana z nim tradycja literacka ułatwia nam zrozumienie pewnych okoliczności pojawienia się Chazarów na „scytyjskiej” arenie geograficzno-historycznej. Informacje podane przez Jordanesa lub mu przypisywane zostały wykorzystane przez niektórych średniowiecznych kosmografów. Jeden z nich, znany jako Anonim lub Kosmograf z Rawenny (VII–VIII w.), przy opisywaniu położonej na wschodzie kontynentu Chazarii bezpośrednio odwołał się do niego:

Dział Jafeta, syna Noego, który filozofowie nazywają Europą, dzieli się na następujące kraje: ziemia, która nazywa się Scytią, a składa się w ogromnej części z pustyni. Nazywają ją także Wielką Scytią. Kosmograf Jordanes napisał, że ma ona kształt grzyba. Ziemia ta położona jest na wybrzeżu Północnego Oceanu razem ze wspomnianymi Górami Rimfejskimi. Powiadają, że cała ta ziemia jest rozległa, zarówno wzdłuż, jak i wszerz.

Dalej w jej równinnej części położona jest nadzwyczaj obszerna w swojej długości, jak i szerokości [kraina] nazywana Chazarią [que dicitur Chazaria]. […] Przez kraj Chazarów płynie wiele rzek, pośród których wyróżnia się wielka rzeka, którą nazywają Kufis[87].

Z kolei pisarze muzułmańscy, jeśli mieli się posłużyć własnymi terminami dla opisania Europy Wschodniej, chętnie sięgali po takie określenia tożsame dla „Sarmatiji” czy „Isqũtiji”, jak „ziemia At-Turk”, „ziemia Burdżan”, „ziemia Al-Alan” czy „ziemia At-Tuguzgus”. Pochodzą one od nazw ludów czy grup plemion bezapelacyjnie dominujących na tych rozległych wschodnioeuropejskich terytoriach[88].

Z opisów tych wyłania się obraz krainy, w której pojawi się i będzie się rozwijać państwo chazarskie. Na obraz wczesnośredniowiecznej „Scytii” czy „kraju Turków”, niezależnie od kulturowej przynależności różnych ówczesnych obserwatorów, składały się kolejne strefy roślinne i klimatyczne: lasy, stepy, góry oraz pas ziem położonych nad jej południowymi morzami: Czarnym, Azowskim i Kaspijskim. Obszarem, gdzie zmiany etniczne i polityczne zachodziły z największą dynamiką, były z pewnością stepy. Stanowiły one zachodni kraniec jednej z największych stref geograficznej Eurazji – tzw. Wielkiego Stepu. Od północy był on ograniczony wielkim masywem leśnym tajgi, natomiast od południa – potężnymi łańcuchami górskimi, ciągnącymi się nieprzerwanie od północno-wschodniej krawędzi Wyżyny Irańskiej aż do Tybetu. W centralnej części tego pasa pojawiają się wielkie łańcuchy górskie: Ałtaj, Tien-szan, które oddzielają go od stepów mongolskich. Należy jednak podkreślić, że w przeciwieństwie do tajgi i ogromnych masywów górskich południowego Tybetu nie stanowiły one bariery na drodze różnych grup koczowniczych ludów migrujących ze wschodu na zachód od starożytności po czasy nowożytne.

Jeśli taka przeszkoda istniała, to tylko w wyobraźni większości geografów starożytnych i średniowiecznych, a był nią niewielki akwen, obecnie znany jako Morze Azowskie, przed wiekami zaś często nazywany Meotydą. Już Herodot opisujący współczesną mu Scytię był głęboko przekonany, że wschodnia granica tej krainy rozciąga się daleko na północ, w skali porównywalnej do odcinka położonego wzdłuż brzegów Morza Czarnego od ujścia Dunaju do Cieśniny Kerczeńskiej[89]. W dużej mierze z tego powodu różni autorzy opisów krain Europy Wschodniej (Pomponiusz Mela, Klaudiusz Ptolemeusz, Ammianus Marcellinus, Prokopiusz z Cezarei, Orozjusz) wyrażali przekonanie o lokalizacji na tym obszarze wielkiej bariery w postaci wód i moczarów Meotydy (Meotides paludes), bardzo utrudniającej migracje na zachód aż do XIII w. różnych koczowniczych najeźdźców. Stąd zapewne brała się opinia Jordanesa:

W środku Scytii jest miejsce, które rozdziela Azję i Europę. Mam na myśli góry Rhipejskie, z których spływa ogromna rzeka Tanais, wpadająca do błot Meockich. Obwód błot wynosi sto czterdzieści tysiące kroków, a głębokość w żadnym punkcie nie przekracza ośmiu łokci[90].

Ich sforsowanie uważano za przedsięwzięcie wymagające dużego wysiłku lub nawet ingerencji nadprzyrodzonych mocy. W przypadku Hunów takim przewodnikiem przez bagna okazała się łania lub jeleń (grec. élafos, łac. cerva), zwierzę, które nieoczekiwanie się zjawiło i przeprowadziło przypadkowych huńskich myśliwych przez tę przeszkodę. Powyższy topos długo zachował swoją nośność, regularnie przywołany w niektórych podobnych sytuacjach przez antycznych i średniowiecznych autorów wyjaśniających genezę imigracji kolejnych ludów koczowniczych (np. Węgrów) do Europy[91]. Pomimo tych tak popularnych wówczas poglądów należy podkreślić, że centralne i zachodnie połacie Wielkiego Stepu również w Europie Wschodniej pozostawały naturalnym przedłużeniem wielkiego pasa równin ciągnących się prawie nieprzerwanie aż do północnych wybrzeży Morza Żółtego.

Regionów górskich jest w Europie Wschodniej niewiele. Pomijając masyw Uralu, o którym wszyscy średniowieczni autorzy mieli mgliste wyobrażenie, górskie obszary na Półwyspie Krymskim zajmują mały obszar. Jedynym większym masywem pozostaje potężny Kaukaz, wyraźnie oddzielający krainę mroźnych stepów od cieszących się ciepłym klimatem ziem południa. Do funkcji tych gór jako wielkiej bariery ochraniającej cywilizowane kraje południa przed dzikimi barbarzyńcami z północy przywiązywano wagę już od czasów starożytnych. W legendach różnych ludów Kaukaz to: „mur, który zbudował [niegdyś] Zu ‘l-Karnajn [tj. „Pan Dwóch Rogów”, czyli Aleksander Wielki – przyp. J.D.] pomiędzy nami i Gogiem, i Magogiem”[92]. Te dwa biblijne ludy (Rdz. 10, 2; Ezech. 38, 2–3, 39,1; Ap. 20, 7–10) silnie się utrwaliły jeszcze w przedislamskiej tradycji Azji Przedniej. Żydowski historyk Józef Flawiusz postrzegał jeden z nich jako protoplastę koczowniczych Scytów: „Magog zaś dał początek Magogejczykom, od niego wywodzącym swe imię, których Grecy zwą Scytami”[93]. Przekaz ów był chętnie powtarzany w różnych średniowiecznych wersjach słynnego Romansu o Aleksandrze. Ten niegdyś bardzo popularny utwór – przedstawiający w konwencji legendy czyny i podboje wielkiego Macedończyka, przez wieki przypisywany krewniakowi Arystotelesa Kallistenesowi (ok. 365–327 p.n.e.) – został napisany przez nieznanego greckiego autora w czasach późnego antyku.

Motyw Aleksandra Wielkiego, wielkiego króla i zdobywcy, który dla ochrony ekumeny wzniósł barierę na Kaukazie, często występuje również w literaturze syryjskiej i irańskiej. Podboje Arabów nie tylko nie doprowadziły do usunięcia tego mitu, ale go jeszcze rozpropagowały w kulturze świata islamu. Terminy „Gog” (Al-Jadjūs) i „Magog” (Al-Madjūs) utrwaliły się jako określenia baśniowych, bliżej niesprecyzowanych barbarzyńców, żyjących w odległych krainach północy. Z woli Bożej barbarzyńcy ci, usunięci i trzymani na uwięzi poza obrębem ekumeny, potwierdzali rychłe nadejście Sądu Ostatecznego, który miał się rozpocząć wkrótce po ich pojawieniu się w krainach cywilizowanego południa:

Aż doszedł do miejsca

znajdującego się między dwoma zaporami,

znalazł za nimi pewien lud,

który zaledwie mógł pojąć jakąkolwiek mowę.

Oni powiedzieli:

„O Zu’l-Karnajnie!

Oto Gog i Magog sieją zgorszenie na ziemi!

Czy moglibyśmy przygotować dla ciebie daninę,

Abyś zbudował między nami a nimi zaporę”

[…]

„A kiedy przyjdzie obietnica Pana,

to on uczyni ją pyłem.

Obietnica mojego Pana jest prawdą”

A my pozwolimy tego Dnia,

Iż wzburzą się jedni przeciw drugim jak fale.

[…]

Zakazano mieszkańcom wszelkiego miasta,

jakie zniszczyliśmy

– powrócić,

dopóki Gog i Magog nie zostaną wypuszczeni;

wtedy oni będą spieszyć z każdego wzgórza[94].

Ustawiczne zagrożenie zza północnej ściany Kaukazu, jak się wydaje – aż do połowy IX w. ciągle podsycane realnym zagrożeniem atakami Chazarów na obszar kalifatu, stymulowało eschatologiczne lęki zarówno wśród chrześcijan, jak i muzułmanów. Jeden z kalifów abbasydzkich, usłyszawszy o pęknięciu w górskiej barierze, miał się tak mocno tym przejąć, że skierował do północnych krain swojego posła, by ów naocznie przekonał się i zdał mu relację o wiarygodności tej pogłoski[95].

Z pewnością wysokie, skaliste zbocza Kaukazu silnie inspirowały wyobraźnię postronnych obserwatorów. Stąd opowieści o ich ogromie nie rodziły wśród ich czytelników i słuchaczy większych wątpliwości. Chociaż Jordanes nigdy nie przebywał w tamtych krainach, pisał z patosem o wyglądzie tych gór: „Podnosząc się […] z południowej strony, gdzie go słońce ogrzewa, płonie żarem, ze strony północnej zaś jest narażony na mroźne wichry i strażnice. […] Największy bodaj ze wszystkich gór wystrzela pod niebo swymi wierzchołkami i służy ludziom za naturalną osłonę, przez którą nie sposób się przedrzeć”[96]. Przejść pozwalających ominąć tę przeszkodę było niewiele. „Miejscami wprawdzie łańcuch rozdzierają przełęcze, […] lecz nawet tam z trudem przeciska się wóz, a skały z obu stron są wysokie i strome”[97]. Te nieliczne przejścia przez górski masyw Kaukazu w wiekach starożytnych i średnich często określano ogólnikowo jako „Wrota Kaspijskie” (gr. Káspiaj pýlai, łac. portae Caspiae, Caspa via, Caspia claustra, claustra Caspiarum) nie precyzując ich położenia. Niektórzy autorzy wypowiadali się ściślej na ten temat, przywołując również legendarne wątki związane z historią tych przesmyków.

Z punktu widzenia dziejów Chazarów oraz walorów komunikacyjnych, zresztą aktualnych aż do dzisiaj, przede wszystkim należy uwzględnić położony w wąskim pasie między wybrzeżem kaspijskim a wschodnimi zboczami gór Przesmyk Derbencki. Wykorzystywany co najmniej od schyłku epoki brązu przez różne ludy koczownicze do najazdów na południe, wąski przesmyk doskonale nadawał się również do blokowania drogi potencjalnym najeźdźcom.

Obronne walory tego miejsca potrafili dostrzec i wykorzystać niektórzy szachowie z rodu Sasanidów, budując w Derbencie na przełomie V i VI w. potężne fortyfikacje. W tych okolicznościach ukształtowała się legenda „siedmiomilowych murów”, które rozpoczynając się u podnóża gór, prowadziły w głąb Morza Kaspijskiego, tworząc przeszkodę, która – jak wierzono – miała skutecznie izolować wojowniczych barbarzyńców północny od cywilizowanych krajów południa. Niektórzy greccy geografowie określali Przesmyk jako „Wrota Albańskie” (Albaniai pýlai). Częściej był jednak znany pod nazwami nadanymi mu w językach okolicznych ludów: w perskim jako Dar band (Zamek), w gruzińskim Darouband, w ormiańskim Czor. Funkcję i rangę Przesmyku najlepiej jednak odzwierciedlają określenia nadane mu przez przybyłych tutaj w połowie VII w. muzułmanów. W literaturze arabskiej Derbent utrwalił się pod nazwami „Brama Bram”, „Wrota nad wrotami” (Bab al-Abuab), podobnie jak dla okolicznych turkojęzycznych mieszkańców zachodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego stał się znany jako „Żelazna Brama” (Demir-Kapi). Ranga Derbentu jest również poświadczona w liście Chasdaja ibn Szapruta do „króla” Józefa, kiedy pytał chazarskiego władcę, w jakiej odległości od „Bab-al-Abuab” jest położone jego królestwo[98].

Rangę Przesmyku Derbenckiego – jako bramy do cywilizowanego świata – potwierdza słynny Romans o Aleksandrze. O ile w pierwotnej wersji tego utworu motyw derbenckich Wrót jeszcze się nie pojawia, o tyle już w jego późniejszych wariantach wzbogaconych inwencją autorów ormiańskich, syryjskich, żydowskich, perskich i łacińskich występuje w różnych odmianach. Przeróbka łacińskiej wersji Romansu o Aleksandrze została w połowie XVI w. udostępniona również ówczesnemu polskiemu czytelnikowi:

Począł prosić boga wszechmogącego Aleksander i wysłuchał jego proźbę; przykazał bóg wszechmogący dwiema goram, ktore zową ubera aquilonis albo Kaspie gory, a złączając się, przybliżyły się do siebie jako na dwanaście łokiet, a tam między nimi sprawił wrota wielkie miedziane, a nad to zmocnił je Assurym, co się wykłada, jakoby dawając mocność murowi, iż gdyby je chcieli otworzyć, nie mogą ani żadnym żelazem ani ogniem, bo gdy ogień uczynić chcą u brony, natychmiast zagaśnie[99].

Po zbliżoną argumentację, wyjaśniając przeznaczenie Przesmyku Derbenckiego, sięgał również władca mitycznego państwa chrześcijan w głębi Azji. W swoim liście do europejskich monarchów obwieszcza, że sprawuje rządy nad różnymi barbarzyńskimi ludami, m.in. „Gog i Magog”, które wedle Bożej i swojej woli wypuszcza na świat z zamknięcia stworzonego przez Aleksandra Wielkiego[100].

Kolejnym ważnym kaukaskim przejściem pozostającym do dyspozycji ówczesnych podróżnych był położony kilkaset kilometrów na zachód od Derbentu Wąwóz Darialski, wśród starożytnych pisarzy znany jako „Wrota Sarmatów” (Sarmatikaì pýlai). Obecna nazwa wywodzi się od perskiego określenia „Wrota Alanów” (irań. Dar-i-Allan), w języku arabskim znane jako Bab-al-Lan, tureckim Tatar Topa (Wrota Tatarów), ormiańskim Dchasan, gruzińskim Khéwis-Cari. Początek tego przejścia znajdował się na północy w dolinie rzeki Terek w okolicach dzisiejszego miasta Władykaukaz. Potem, w górnym biegu rzeki, rozpoczyna się właściwy wąwóz długości kilku kilometrów. Jego szerokość w niektórych miejscach nie przekracza stu metrów, natomiast położone nad nim urwiste stoki, napawające grozą podróżnych, osiągają wysokość prawie stu metrów. Za południowym wylotem wąwozu otwierała się droga prowadząca do doliny rzeki Aragwi, stąd można było już bez większych przeszkód zejść na równiny obecnej południowej Osetii i Gruzji. Z racji niezwykłej górskiej, skalistej scenerii Wąwóz Darialski również stał się przedmiotem barwnych literackich opisów, pobudzających wyobraźnię czytelników. Podróżujący tym szlakiem dziewiętnastowieczny rosyjski poeta wykorzystał niesamowitą scenerię tego miejsca jako tło jednego ze swoich najsłynniejszych poematów:

Nad Kaukaz, pyszny pomnik ziemi. Pod nim jak skała brylantowa Kazbek się wiecznym śniegiem mienił. A niżej, wijąc się szczeliną Dariału czarną, Terek płynął. […] Wąziutka ścieżka biegnie brzegiem. Urwisko skalne z lewej strony. A z prawej – rzeka zbuntowana[101].

Pierwsze fortyfikacje nad nim miano zbudować już w czasach starożytnych, wiarygodne dane na ten temat pochodzą jednak dopiero z lat rządów kalifów umajjadzkich, których garnizony przynajmniej okresowo broniły tego przejścia przed najazdami Chazarów na Azję Przednią. Dopiero w ślad za tym pojawiły się mity wiążące to miejsce z legendarnymi bohaterami z antycznej i biblijnej tradycji na skalę prawie porównywalną z przekazami na temat Przesmyku Derbenckiego. Innym utrudnieniem dla najeźdźców z północy mogły być trudne warunki klimatyczne w postaci surowych i wczesnych zim, które w przeszłości zamykały dostęp do tego górskiego wąwozu położonego na wysokości 1200 m n.p.m. już we wczesnych miesiącach jesiennych[102].

Charakterystyczną cechą Europy Wschodniej jest bogactwo systemów rzecznych, które dawni obserwatorzy uznawali za jedne z największych na świecie. Większość jej terytorium jest usytuowana w dorzeczu trzech wielkich rzek: Wołgi, Donu i Dniepru, które – jak pisali niezależnie od swojego pochodzenia różni starożytni i średniowieczni obserwatorzy – miały wypływać z bliżej nieokreślonych gór położonych we wschodniej części kontynentu. W rzeczywistości wszystkie większe rzeki płyną tylko przez strefę lasów i stepów. Od VIII–IX w. coraz wyraźniej dostrzegano ich rolę jako dogodnych szlaków komunikacyjnych umożliwiających przepływ ludzi, towarów, idei… przez większą część roku, z wyjątkiem zimowych miesięcy, kiedy silne mrozy blokowały te niezwykłe „autostrady”. Apogeum swojej przepustowości osiągały w okresie wiosennym po stopnieniu śniegów. Latem, kiedy poziom wód opadał, na niektórych z tych szlaków komunikację utrudniały różne przeszkody, np. słynne dnieprzańskie porohy[103].

Korzyści wypływające z funkcjonowania tej sieci wodnych dróg były dla Chazarii niewątpliwe. W dużej mierze dzięki ich połączeniu z lądowymi szlakami komunikacyjnymi mógł się rozwinąć wschodnioeuropejski handel stymulujący zarówno rozkwit chazarskich metropolii nad dolną Wołgą i Morzem Kaspijskim, jak i poziom życia materialnego różnoetnicznych społeczności zamieszkujących zlewisko Bałtyku. Chazarom nigdy nie udało się w pełni podporządkować swojej władzy sieci śródlądowych wodnych dróg komunikacyjnych. W tych okolicznościach szlaki rzeczne od przełomu VIII i IX w. zaczęły stopniowo przechodzić pod kontrolę Rusów, co ostatecznie przyczyni się do upadku państwa chazarskiego. Gęsty system rzecznych cieków przecinających również obszary stepowe na południu nie tylko wzbogacał ten obszar o zasoby słodkiej wody ważnej dla gospodarki nomadów i rolników – rzeki Europy Wschodniej obfitowały także w zasoby ryb. Odławiano je nie tylko na potrzeby bieżącej konsumpcji. Niektóre gatunki po wysuszeniu czy po przerobieniu (np. na rybi klej) były przedmiotem zyskownego handlu, wykraczającego swoimi rozmiarami poza lokalne rynki.

Jedną ze specyficznych cech regionu wschodnioeuropejskiego, dość często postrzeganą przez postronnych autorów, był ostry klimat o wybitnie kontynentalnych cechach. Już Herodot podkreślał jego surowość, która miała cechować wszystkie krainy tej części znanego mu świata:

Cały ten opisany przez nas kraj ma tak ostrą zimę, że przez osiem miesięcy panuje tam zupełnie nieznośne zimno; jeżeli w tym okresie wylejesz wodę na ziemię, nie zrobisz z niej błota, chyba że rozpalisz ogień. […] Tak więc trwa zima przez osiem miesięcy, ale także w pozostałych czterech jest tam zimno. Jakoż różni się tam zima swym charakterem od wszystkich zim gdzie indziej, ile że tam w porze deszczowej bynajmniej porządnie deszcz nie pada, w lecie natomiast nie przestaje lać[104].

Powtórzy to w bardziej dramatycznych słowach późniejszy podróżnik, również pochodzący z przyjaźniejszych regionów ciepłego południa:

I ujrzeliśmy taki kraj, że wydawało nam się, jak gdyby otwarły się na niego wrota piekielnego mrozu. Śnieg nie pada tam inaczej jak z gwałtownie wiejącym wiatrem. […] Widziałem już w powietrzu tej krainy taki mróz, że jej bazary i ulice pustoszały do tego stopnia, iż człowiek mógł przejść większość ulic i bazarów i nie spotkać nikogo, i nikt nie wyszedł naprzeciw. Kiedy wychodziłem z łaźni, i wchodziłem do domów, spoglądałem na moją brodę, ona zaś była cała jednym kawałkiem lodu, tak że musiałem przybliżyć ją do ognia, aby odtajała. […] Widziałem też w tym kraju studnie obłożone kożuchami ze skór owczych, aby nie pękały i nie rozpadały się, ale to nie pomagało. Widziałem również, że ziemia pękała i tworzyły się w niej wielkie rozpadliny z powodu silnego mrozu, a nawet wielkie i potężne drzewo, które pękło na połowy z tejże przyczyny[105].

Sugestywne opisy tutejszego klimatu odnosiły się nawet do południowych obrzeży Europy Wschodniej, przylegających do mórz uchodzących w przekonaniu autorów za ciepłe. Mogły dotyczyć Morza Azowskiego oraz Czarnego. Jak podkreślił Herodot w jednym ze swoich opisów, nawet tam „Morze i cały Bospor Kimeryjski zamarza, a po lodzie ciągną gromadnie mieszkający w obrębie owego rowu Scytowie i przejeżdżają wozami na drugą stronę do Sindów”[106]. Ponad 1500 lat później jeden z Rurykowiczów władających antyczną Hermonassą również utrwalił takie wydarzenie, donosząc, iż zmierzona na tę okoliczność szerokość obecnej Cieśniny Kerczeńskiej wyniosła 14 tys. sążni. W przeciwieństwie do Herodota, który zdaje się traktować zamarzanie cieśniny między Bosporem a Taurydą jako powtarzające się corocznie zjawisko charakterystyczne dla południowych obrzeży Scytii, ów ruski książę uznał je za osobliwość, którą uwiecznił specjalnie z tej okazji wyrytym w kamieniu napisem[107].

Czy w związku z tym można orzec, że w ciągu tych stuleci klimat Europy Wschodniej uległ zmianie? Odpowiedź może mieć istotne znaczenie dla lepszego zrozumienia zmian politycznych i demograficznych zachodzących w ciągu kilkunastu stuleci. Niektórzy badacze historii ludów stepowych, np. Lew Gumilow, w zmianach klimatycznych zachodzących w Eurazji upatrywali jeden z zasadniczych powodów wielkich migracji koczowników ze wschodu, będących źródłem politycznych przeobrażeń całego Wielkiego Stepu.

Łatwo zrozumieć, jak ogromną rolę w historii koczowników Eurazji odgrywały podobne zmiany klimatu stepów. Bydło nie może istnieć bez trawy, trawa wegetować bez wody, a nomadzi istnieć bez bydła. Zatem wszystkie te współzależności tworzą jednolity system, w którym ogniwem kluczowym jest woda. Podczas długoletniej suszy pustynia Gobi napiera na step, powiększa swój stan posiadania i staje się trudną do przebycia przeszkodą, między równinami Ordosu a dolinami Orchonu, Ononu i Selengi. Przy wzroście opadów do ataku przechodzi roślinność. Przemieszcza się ona w głąb pustyni od południa i od północy, a w ślad za trawą posuwają się dzikie zwierzęta kopytne, później owce, krowy i konie niosące jeźdźców. Ci ostatni tworzą wojownicze ordy i potężne koczownicze państwa[108].

Gumilow dostrzegał specyfikę warunków klimatycznych w pasie stepów wschodnioeuropejskich. W przeciwieństwie do mongolskich pokrywająca je zimą warstwa śniegu i lodu była znacznie grubsza (ponad 30 cm), co w jego opinii utrudniało kontynuację tradycyjnego koczowniczego trybu życia przybyłych z głębi Azji społeczności pasterskich. Prowadzone od prawie dwóch stuleci badania nad klimatem tej części Eurazji potwierdzają przede wszystkim jego silną zależność od długotrwałych zmian aktywności wyżów podzwrotnikowych, powodujących nie tylko napływ ciepłych i suchych mas powietrza, ale również wypychanie na północ wilgotnych niżów atlantyckich. Mogło to prowadzić do fazowego pogarszania się bilansu wodnego na stepach pontyjsko-kaspijskich, co powodowało zmiany w strukturze naturalnych środowisk roślinnych. Z tych względów wschodnioeuropejscy nomadzi musieli szukać dogodniejszych pastwisk zimą (np. w górskich dolinach) albo przejść na bardziej osiadły tryb życia, umożliwiający im pozyskiwanie dodatkowych źródeł żywności. Zdaniem Gumilowa zrodzone na zachodnich krańcach Wielkiego Stepu struktury społeczne i państwowe zasadniczo różniły się od ich wschodnich odpowiedników. Innym ważnym czynnikiem wywołanym przez zmiany klimatyczne zachodzące na Wielkim Stepie, szczególnie eksponowanym przez Gumilowa, była radykalna zmiana poziomu wód Morza Kaspijskiego oraz wpadających do niego rzek, szczególnie dolnego biegu Wołgi. Badacz był przekonany, że stale on wzrastał, szczególnie od X–XI w. (aż o 10–12 m), co nie pozostawało bez konsekwencji dla dalszych losów miejscowych ośrodków miejskich i emporiów handlowych położonych bezpośrednio nad brzegami dolnej Wołgi i Tereku[109]. Poglądy Lwa Gumilowa zdobyły pewną popularność, zwłaszcza w rosyjskim środowisku badawczym. Ale nawet i tam pojawiają się zastrzeżenia dotyczące jego hipotez. Są one przede wszystkim związane z niedoskonałościami przyjętej przez niego metody badawczej, opartej na zbyt nielicznych i ciągle zawodnych metodach pozyskiwania danych potwierdzających chronologię cykli klimatycznych oraz ich korelacji z migracjami ludów koczowniczych[110].