KSIĄŻKI SIMONA SEBAGA MONTEFIOREGO

LITERATURA FAKTU

Stalin: dwór czerwonego cara

Stalin: młode lata despoty

Katarzyna Wielka i Potiomkin

Jerozolima: biografia

POWIEŚCI

Saszeńka

Pewnej zimowej nocy

Tytuł oryginału

THE ROMANOVS

1613–1918

First published in Great Britain in 2016 by Weidenfeld&Nicolson

Przekład

Tomasz Fiedorek (Akt I, Akt II, sceny 1–4)

Władysław Jeżewski (Akt II, sceny 5–6, Akt III, Epilog)

Projekt okładki Two Associates

Copyright © Simon Sebag Montefiore 2016

All rights reserved

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Copyright © 2016 for the Polish translation by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2016

Ebook nie zawiera zdjęć z tradycyjnego wydania.

(EPUB) ISBN 978-83-65257-14-7

(MOBI) ISBN 978-83-65257-15-4

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Spis drzew genealogicznych

Wprowadzenie

Podziękowania i źródła

Nota autora

Prolog. Dwaj chłopcy w czasach zamętu

Akt I. Wzlot

Scena 1. Przeglądy młodych panien

Scena 2. Najcichszy

Scena 3. Strzelcy

Scena 4. Wszechpijany synod

Akt II. Apogeum

Scena 1. Imperator

Scena 2. Imperatorowe

Scena 3. Rosyjska Wenus

Scena 4. Złoty Wiek

Scena 5. Spisek

Scena 6. Pojedynek

Akt III. Schyłek

Scena 1. Jowisz

Scena 2. Wyzwoliciel

Scena 3. Kolos

Scena 4. Gospodarz kraju

Scena 5. Katastrofa

Scena 6. Cesarz Michał II

Scena 7. Życie bez tronu

Epilog. Czerwoni carowie/Biali carowie

Bibliografia

Przypisy

Przypisy redakcyjne

Mojej kochanej córce

Lily Bathshebie

Pamięci

Stephena Sebaga-Montefiorego

1926–2014

Isabel de Madariaga

1919–2014

SPIS DRZEW GENEALOGICZNYCH

1. Dom Romanowów

2. Rurykowicze i Romanowowie, ok. 1500–1700

3. Romanowowie, ok. 1700–1800

4. Romanowowie, ok. 1800–1918

SCENA 2

NAJCICHSZY

OSOBY

ALEKSY Michajłowicz, car w latach 1645–1676, „Najcichszy”

Maria Miłosławska, caryca i jego pierwsza żona

Zofia, ich córka, późniejsza regentka

Aleksy Aleksiejewicz, ich najstarszy ocalały syn i następca tronu

FIODOR III, ich trzeci syn i car w latach 1676–1682

IWAN V, ich piąty syn i car w latach 1682–1696

Natalia Naryszkina, caryca, druga żona Aleksego

PIOTR I (WIELKI), ich syn i car w latach 1682–1725

Irena Michajłowna, carewna, siostra cara Aleksego

Nikita Iwanowicz Romanow, kuzyn cara, syn Iwana Romanowa

DWORZANIE: doradcy itd.

Boris Morozow, nauczyciel Aleksego i jego główny doradca

Ilja Miłosławski, jego teść i doradca

Nikon, patriarcha

Bogdan Chitrowo, dworzanin, „Szepczący Faworyt”

Afanasij Ordin-Naszczokin, doradca, a potem kanclerz

Artiom Matwiejew, przyjaciel Aleksego z dzieciństwa i jego główny doradca

Kniaź Iwan Chowański, dowódca wojskowy, „Pleciuga”

[...]

Przywódcą powstania kozackiego był Bohdan Chmielnicki, oficer służący wcześniej tureckim sułtanom i polskim królom, który w tym czasie nauczył się języka tureckiego i łaciny. Po powrocie z wojny osiadł na roli, jednak porzucił spokojne życie, gdy jego dziesięcioletni syn został ciężko poturbowany przez polskiego szlachcica. Chmielnicki wzniecił powstanie, podsycając nienawiść Kozaków do polskich panów. Powstańcy nienawidzili również Żydów, którzy często służyli polskim magnatom jako poborcy podatkowi. W tolerancyjnej Polsce w poprzednich wiekach znalazła schronienie wielka liczba Żydów, których prześladowania wygnały z Hiszpanii i większości krajów Europy Zachodniej. Chmielnicki, wybrany hetmanem zaporoskim, rozpętał na Ukrainie iście apokaliptyczną rzeź katolików i Żydów. Od dwudziestu do stu tysięcy zostało zmasakrowanych, często na najwymyślniejsze sposoby – wypruwano im wnętrzności, siekano na kawałki i ścinano głowy, dzieci zaś nabijano na rożen, pieczono nad ogniskiem i zjadano na oczach gwałconych matek. Ziemie Europy Wschodniej nie widziały takiej rzezi aż do Holokaustu w XX wieku.

Chmielnicki pozyskał pomoc wojskową chana krymskiego i przy wsparciu jego doskonałej jazdy tatarskiej zdołał zadać wojskom polskim szereg porażek. W grudniu 1648 roku wjechał na białym koniu do Kijowa i ogłosił się nie tylko hetmanem nowego państwa kozackiego, ale wielkim księciem Rusi. Te zdumiewające sukcesy nie trwały jednak długo: kiedy w 1651 roku Polacy zadali mu klęskę i opuścili go tatarscy sojusznicy, Chmielnicki rozpaczliwie zaczął szukać nowego protektora. W styczniu 1654 roku zaprzysiągł wierność carowi Aleksemu, który w zamian uznał jego hetmanat. Dla Moskwy równało się to panowaniu na Ukrainie. Tymczasem Kozacy byli przekonani, iż car uznał ich niepodległość[*18]. W rzeczywistości był to po prostu korzystny dla obu stron sojusz militarny, który posłużył Aleksemu do zaatakowania Polski i podboju Ukrainy[7].

Kiedy Chmielnicki zgodził się wystawić dwudziestotysięczną armię kozacką do walki z Polakami, Aleksy wypowiedział wojnę Rzeczypospolitej. 23 kwietnia 1654 roku na Kremlu zebrano tysiące żołnierzy, którzy w stanie religijnego uniesienia oczekiwali na błogosławieństwo Nikona do świętej wojny. „Kiedy bitwa się rozpoczyna, wy i wasi ludzie musicie nacierać, śpiewając o Bożej misji. Z radością idźcie do bitwy!” – pisał Aleksy do wodza swojej armii kniazia Nikity Trubeckiego. Słowa cara brzmiały całkiem podobnie do współczesnego mu Olivera Cromwella. Sam car również jechał na wojnę, dlatego obdarzył Nikona tytułem „wielkiego gosudara”, który przyjął jego dziad. Relacja Aleksego i Nikona przypominała nieco wcześniejsze stosunki między Michałem i Filaretem.

Osiemnastego maja car, mający dopiero dwadzieścia pięć lat, w towarzystwie Morozowa i Miłosławskiego wymaszerował z Moskwy na czele swego Wielkiego Pułku, podążając w kierunku Smoleńska. Ubrany w wyszywane perłami szaty, dzierżąc berło i carskie jabłko, jechał pozłacaną karetą, wyłożoną w środku karmazynowym atłasem. Ciągnęły ją konie o kopytach ozdobionych perłami, w eskorcie dwudziestu pięciu jeźdźców, z powiewającą nad głową chorągwią cara ze złotym orłem. Po przybyciu pod Smoleńsk Aleksy rozpoczął oblężenie i ostrzał artyleryjski murów, osobiście kierując ogniem armatnim z talentem, który miał po nim odziedziczyć jego syn Piotr Wielki. 16 sierpnia Rosjanie przystąpili do szturmu, lecz Polacy wysadzili minę pod wieżą wypełnioną moskiewskimi żołnierzami. „Nie frasujcie się szturmem, spuściliśmy im tęgie lanie” – zapewniał Aleksy w liście swoje siostry pozostałe w Moskwie. Smoleńsk padł ostatecznie 23 września, a po nim kolejnych trzydzieści miast Rzeczypospolitej. Pod wpływem doświadczeń zyskanych na polu bitwy car surowiej zaczął oceniać swoje otoczenie: nadal uwielbiał Morozowa, lecz gardził Miłosławskim. „Jadą z nami dwa duchy – narzekał – jeden dodaje otuchy, jest słowny i pełen nadziei, a drugi zagniewany, nachmurzony i niegodziwy: jak można ufać dwulicowym ludziom?”.

W lutym 1657 roku mieszkańcy Moskwy, która właśnie doszła do siebie po zarazie, wylegli na ulice, żeby wiwatować na cześć Aleksego. Car przywiózł ze sobą zdobycz w postaci sześćdziesięciu polskich chorągwi. Była to pierwsza tego rodzaju triumfalna procesja od czasów Iwana Groźnego. Tymczasem patriarcha Nikon, pozostawiony w Moskwie z tytułem „wielkiego gosudara”, zyskiwał coraz większą władzę, kiedy Aleksy zdobywał Mińsk oraz ogromne połacie dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i Litwy. Z dumą dodał Białą Ruś do listy ziem znajdujących się pod jego panowaniem. Jego sukcesy zmusiły jednak Szwedów do wystąpienia przeciwko Rosji.

W tej sytuacji najrozsądniejsze wydawało się zakończenie wojny z Polską i zwrócenie się przeciwko Szwecji, ale pod naciskiem Nikona Aleksy rozpoczął wojnę ze Szwecją, zanim jeszcze zawarł pokój z Rzeczpospolitą. Tymczasem ówczesna Szwecja dysponowała potężną armią, jedną z najnowocześniejszych w Europie, i wojna z nią miała się okazać dla Aleksego istnym grzęzawiskiem. Na domiar złego, problem sprawiał również Nikon, który głosił wyższość władzy patriarszej nad carską.

Groźny kapłan i młody autokrata otwarcie starli się ze sobą w czasie jednego z nabożeństw.

– Jesteś kłótliwym chłopem – powiedział car.

– Dlaczego mnie lżysz? – spytał w odpowiedzi patriarcha.

Aleksy musiał poprzeć poczynania Nikona, który bezlitośnie tłumił wszelki opór wobec swoich reform religijnych. Carska świta jednak skarżyła się swemu panu na patriarchę i jego nieznośne przekonanie o własnej nieomylności. Aleksy przestał się z nim konsultować, raz okazując mu cześć, a innym razem wymyślając od „sukinsynów”. Sytuacja militarna pogarszała się. Po śmierci Bohdana Chmielnickiego Polacy zaoferowali Kozakom lepszy układ niż car i Zaporożcy przeszli na stronę Rzeczypospolitej, co miało katastrofalne konsekwencje dla wojsk rosyjskich walczących na Ukrainie. Tymczasem Nikon, który opowiadał się za przystąpieniem Moskwy do tej wojny, teraz delektował się tytułem „wielkiego gosudara”, pouczając cara, jak gdyby ten był neofitą. Patriarcha żył wystawnie na swoim własnym quasi-monarszym dworze, a jego warte 30 000 rubli szaty były tak bogato zdobione klejnotami, że trudno było w nich wstać z miejsca. Krążyły pogłoski, że po krużgankach jego monastyru hasają zgrabne mniszki[8].

Dworzanin musi nie tylko wypełniać polecenia władcy, ale również odgadywać jego niewypowiedziane pragnienia, nawet takie, z których sam monarcha może nie zdawać sobie sprawy. Wyczuwając narastającą niechęć Aleksego do patriarchy, bojarzy natychmiast zjednoczyli się przeciwko Nikonowi. Krewniacy matki Aleksego, Streszniewowie, ubliżali patriarsze. Symeon Streszniew nazwał swego podskakującego mastifa „Nikon” i nauczył go wykonywać łapą patriarsze błogosławieństwo. Tego rodzaju żarty byłyby nie do pomyślenia bez aprobaty cara.

Czwartego lipca 1658 roku Aleksy nie zaprosił Nikona na ucztę wydaną na cześć przybyłego z wizytą byłego króla Gruzji Tejmuraza I[*19]. Nikon posłał tam jednego ze swych dworzan, kniazia Dmitrija Mieszczerskiego, żeby upewnić się, iż było to zwykłe niedopatrzenie ze strony cara. Mieszczerski zastał na miejscu okolniczego i orużejniczego Bogdana Chitrowo, nazywanego „szepczącym faworytem”, strzegącego Czerwonych Schodów i odpychającego swoją wysadzaną klejnotami buławą tłumy naprzykrzających się gapiów. Uderzył on pięścią Mieszczerskiego.

– Nie powinieneś mnie bić – jestem tutaj na służbie.

– Ktoś ty? – spytał Chitrowo, chociaż doskonale go znał.

– Sługa patriarchy.

– Nie wywyższaj się tak. Dlaczego niby mielibyśmy tak się przejmować patriarchą? – i walnął go buławą w głowę.

Mieszczerski wrócił do Nikona zakrwawiony. Patriarcha musiał następnie stawić czoła kniaziowi Jurijowi Romodanowskiemu, który oznajmił mu:

– Zlekceważyłeś Jego Carską Mość i podpisujesz się jako Wielki Gosudar.

– Tak chciał i polecił mi Jego Carska Mość.

– Jego Carska Mość czcił cię jak ojca i pasterza, a tyś tego nie pojął – odparował Romodanowski – A teraz Jego Carska Mość kazał ci rzec: od tej pory nie podpisuj się i nie nazywaj Wielkim Gosudarem; poważać ciebie już nie będzie.

Stary komediant próbował jeszcze publicznie sprawdzić blef cara, choć mogło to kosztować go życie. W środku nabożeństwa w Soborze Uspieńskim, oznajmił:

– Nie mogę już dłużej być waszym pasterzem... Wielki gosudar złamał dane słowo... Muszę opuścić tę świątynię i ten gród.

Na oczach zgorszonych wiernych zdjął kapiące złotem szaty i przebrał się w habit zwykłego mnicha. Czekał aż car zmieni zdanie. Aleksy jednak tego nie uczynił. Nikon wyjechał do Nowej Jerozolimy. Miał jednak jeszcze jednego asa w rękawie[9].

Aleksy nie był już tym samym człowiekiem, który w 1654 roku wyruszył na swoją prawosławną krucjatę. Wrócił do domu jako pewny siebie wódz armii, na własne oczy miał okazję się przekonać, jak żyją polscy panowie. Najął angielskiego kupca, aby ten nabył dla niego gobeliny, drzewa, koronki, gadające papugi i królewskie karety, chcąc w ten sposób upiększyć swoje pełne przepychu pałace. Sprowadził mineralogów, alchemików, szklarzy i angielskiego lekarza Samuela Collinsa, który zauważył, że car „zaczyna czynić swój dwór i gmachy bardziej okazałymi, ozdabiać sale gobelinami i obmyślać urządzenie domu uciech”. Zaangażował kolejne dwa tysiące zagranicznych oficerów, przy pomocy których zreformował armię, a ponadto studiował balistykę.

Pozbywszy się Nikona, zdał sobie sprawę, że każdy władca potrzebuje kancelarii do realizacji swych poleceń, dlatego stworzył nowy Urząd Spraw Tajnych. Kiedy bojarzy opuścili jego nabożeństwo w cerkwi bladym świtem, Aleksy zanotował sobie ich nazwiska, kazał ich sprowadzić, związać im ręce za plecami i w ich powłóczystych szatach wrzucić do rzeki, chociaż mogli przy tym utonąć lub zamarznąć.

– Oto wasza nagroda – śmiał się – za to, że wolicie spać z waszymi żonami zamiast cieszyć się pięknem tego błogosławionego dnia.

Szczególną przyjemność sprawiało mu despotyczne znęcanie się nad poddanymi. Jak pisał w liście do przyjaciół: „Nabrałem zwyczaju pławienia dworzan co ranek w stawie. Istny chrzest w Jordanie. Spławiam w ten sposób czterech lub pięciu, czasami tuzin, jeśli tylko ktoś na czas nie zamelduje się do mego przeglądu”.

Takie zabawy bywały jednak śmiertelnie poważne. Pokazał starym rodom bojarskim ich miejsce. Postanowił wywyższyć takiego militarnego partacza, jak kniaź Iwan Chowański, zwany „Pleciugą”, chociaż jak mu oświadczył, „wszyscy nazywają cię głupcem”. Udzielił wyrozumiałej reprymendy „szepczącemu faworytowi” Chitrowo za stworzenie swoistego haremu z polskimi brankami. Ale w prawdziwą wściekłość wprawiała go rozpusta jego teścia Miłosławskiego: kazał mu szybko znaleźć sobie żonę lub w przeciwnym razie dać sobie spokój z uciechami cielesnymi.

Tymczasem wojna przybierała coraz bardziej katastrofalny przebieg. Po zawarciu pokoju ze Szwedami Rzeczpospolita ze wsparciem swych kozackich i tatarskich sojuszników rzuciła wszystkie siły do walki z Rosją. W czerwcu 1659 roku armia Aleksego została rozgromiona przez polsko-kozacko-tatarską koalicję, tracąc przy tym aż czterdzieści tysięcy ludzi. Tereny zdobyte na początku wojny na Białorusi i Ukrainie oraz w Inflantach były stracone. Car znalazł jednak wtedy wspaniałego nowego doradcę, który pomógł mu nieco zażegnać kryzys. Afanasij Ordin-Naszczokin, syn ubogiego szlachcica z Pskowa, doprowadził do zawarcia pokoju ze Szwedami w Kardis. Aleksy zwołał Dumę bojarską. Ociężały Miłosławski zasugerował wtedy, że gdyby powierzono mu dowództwo nad armią, sprowadziłby króla polskiego w kajdanach.

– Co?! – krzyknął Aleksy. – Masz czelność, chamie, łgać tutaj o swych talentach? Czyś kiedykolwiek dzierżył w ręku oręż? Opowiedz nam o tych wspaniałych przewagach, w których brałeś udział! Stary głupcze... A może myślałeś, że możesz zuchwale drwić sobie ze mnie?

Złapał go za brodę, uderzył w twarz, wywlókł ze Złotej Sali i trzasnął drzwiami.

Naszczokin[*20] zalecał nie tylko zawarcie pokoju z Rzeczpospolitą, ale prawdziwy sojusz z tym krajem lub nawet unię pod panowaniem Aleksego jako króla Polski. Tymczasem dowodzący carskimi wojskami kniaź Grigorij Romodanowski (kuzyn bojara, który starł się z Nikonem) walczył o utrzymanie wschodniej Ukrainy. Dopóki mu się to udawało, Aleksy go wychwalał, lecz gdy zawiódł, otrzymał od cara wściekłą epistołę, po której przeczytaniu włosy musiały mu stanąć dęba na głowie: „Niech Pan Bóg nagrodzi Cię za twą szatańską służbę... po trzykroć przeklęty i haniebny nienawistniku chrześcijan, prawdziwy synu Szatana i przyjacielu diabłów, powinieneś spaść w bezdenną dziurę za to, że nie wysłałeś tych wojsk. Pamiętasz, zdrajco, kto Cię awansował i nagradzał i od kogo zależysz? Gdzie się skryjesz? Dokąd uciekniesz?”.

Tymczasem zwykły lud był już zmęczony wojną[10].

[...]

BIBLIOGRAFIA

ARCHIWA

APRF    Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej

AWPRI    Archiwum Polityki Zagranicznej Cesarstwa Rosyjskiego

CUBA    Columbia University Bakhmeteff Archive, Nowy Jork

GARF    Archiwum Państwowe Federacji Rosyjskiej

OPI GIM    Dział Rękopisów Państwowego Muzeum Historycznego

OR RNB    Dział Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej

RAS    Archiwum Petersburskiego Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk

RGADA    Rosyjskie Archiwum Państwowe Akt Dawnych

RGIA    Rosyjskie Państwowe Archiwum Historyczne

RGWIA    Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Wojskowości

CZASOPISMA

„Ab Imperio”

AKW („Archiw kniazia Woroncowa”)

„American Historical Review”

„Archiw russkoj istorii”

„Cahiers du Monde Russe [et Soviétique, do 1994]”

„Canadian Slavic Studies”

„Canadian Slavonic Papers”

CzOIDR (Cztienija w Impieratorskom obszczestwie istorii i driewnostiej rossijskich)

„European Royal History Journal”

„Foreign Affairs”

„Harvard Ukrainian Studies”

„Historical Journal”

„History Today”

„Istoriczeskij wiestnik”

„Journal of the Royal Asiatic Society”

KFŻ („Kamier-furjerskije żurnały”)

„Moskowskij żurnał”

„New York Times”

„Newsweek”

PSZ (Połnoje sobranije zakonow)

RA („Russkij archiw”)

RS („Russkaja starina”)

„Russian Review”

SEER („Slavonic and East European Review”)

SIRIO („Sbornik impieratorskogo russkogo istoriczeskogo obszczestwa”)

„Słowo i Dieło”

„Smiena”

University of Hawaii at Hilo „HOHONU History”

„Wojenno-istoriczeskij żurnał”

„Wriemia”

ZORI (Zapiski Otdielenija russkoj i sławianskoj archieołogii)

ARTYKUŁY

Alexander J.T., Ivan Shuvalov and Russian Court Politics 1749–63, w: A.G. Cross, G.S. Smith, red., Literature, Lives and Legality in Catherine’s Russia, Nottingham 1994

Bazarow Aleksandr, Swietlejszyj kniaz´ Aleksandr Gorczakow. Iz wospominanij o niem jego duchownika, RA (1896), 1.328–350

Biron E.-I., Obstojatielstwa, prigotowiwszyje opału Ernsta-Ioanna Birona, giercoga Kurlandskogo, „Wriemia” (1861), 10.522–622

Bogatyrev S., Ivan IV 1533–84, w: M. Petrie, red., The Cambridge History of Russia, t. I: From Early Rus´ to 1689, Cambridge 2006

Buchnell J.S., Miliutin and the Balkan War – Military Reforms vs Military Performance, w: B. Eklof, J. Bushnell, L. Zakharova, red., Russia’s Great Reforms, 1855–1881, Bloomington, Ind., 1994, ss. 139–160

Bushkovitch P., Szwiedskije istoczniki o Rossii, 1624–1626, „Archiw russkoj istorii” (2007), 8.359–381

––, Princes Cherkasskii or Circassian Murzas: The Kabardians in the Russian Boyar Elite 1560–1700, „Cahiers du Monde Russe” (2004), 45.1–2.9–30

Christie I.R., Samuel Bentham and the Russian Dniepr Flotilla, SEER (1972), 50.119

––, Samuel Bentham and the Western Colony at Krichev 1784–7, SEER (1970), 48.111

Conlin J., The Strange Case of the Chevalier d’Eon, „History Today” (2010), 60.4.45

Dubrowin N.F., red., Matieriały i czerty k biografii impieratora Nikołaja I i k istorii jego carstwowanija, SIRIO (1896), 98.10–14

Dworżyckij A., 1 marta 1881, „Istoriczeskij wiestnik” (1913), nr 1

Ettinger Shmuel, Jewish Emigration in the 19th Century: Migration – Within and from Europe – as a Decisive Factor in Jewish Life, at www.myjewishlearning.com/article/jewish-emigration-in-the-19th-century/2/

Fedosov D., Cock of the East: A Gordon Blade Abroad, w: M. Erickson, L. Erickson, red., Russia: War, Peace and Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson, Londyn 2005, ss. 1–10

Franklin R.R., Tsar Alexander II and President Abraham Lincoln: Unlikely Bedfellows?, „HOHONU History” (2012), 10.74–84

Gribbie A.K., Graf Aleksiej Andriejewicz Arakczejew, 1822–1826, RS (1875), 12.84–124

Griffiths D.M., The Rise and Fall of the Northern System: Court Politics in the First Half of Catherine’s Reign, „Canadian Slavic Studies” (1970), 4.3.547–569

Harris C., Succesion Prospects of Grand Duchess Olga Nikolaevna, „Canadian Slavonic Papers” (2012), 54.61–84

HRH Prince Michael of Kent (wywiad), „New York Times”, 18 lipca 1998

Iwanow O.A., Zagadka pisiem Aleksieja Orłowa iz Ropszy, „Moskowskij żurnał” (1995), nr 9

Jesipow G.W., Żyznieopisanije A.D. Mienszykowa, RA (1875), nr 7, 9, 10, 12

Judah B., The President, „Newsweek”, 1 sierpnia 2014

Keep J.L.H., The Regime of Filaret, 1619–1633, SEER (1959–1960), 38.334–343

Klier J., Krowawyj nawiet w Russkoj Prawosławnoj tradicyi, w: M.W. Dmitrijew, red., Jewriei i christianie w prawosławnych obszczestwach Wostocznoj Jewropy, Moskwa 2011, ss. 181–205

Kotkin Stephen, The Resistible Rise of Vladimir Putin: Russia’s Nightmare Dressed like a Daydream, „Foreign Affairs”, marzec–kwiecień 2015

LeDonne John P., Ruling Families in the Russian Political Order 1689–1825, „Cahiers du Monde Russe et Soviétique” (1987), 28.233–322

Librowicz S., Żenskij krug Pietra Wielikogo, „Smiena” (1993), 6.80–97

Lieven D.C.B., Bureaucratic Authoritarianism in Late Imperial Russia: The Personality, Career, and Opinions of P.N. Durnowo, „Historical Journal” (1983), 26.2.391–402

Lincoln W.B., The Ministers of Alexander II: A Survey of their Backgrounds and Service Careers, „Cahiers du Monde Russe et Soviétique” (1976), 17.467–483

––, The Ministers of Nicholas I: A Brief Inquiry into their Backgrounds and their Service Careers, „Russian Review” (1975), 34.308–323

Lohr E., The Russian Army and the Jews: Mass Deportation, Hostages, and Violence During World War I, „Russian Review” (2001), 60.404–419

Lowenson L., The Death of Paul I and the Memoirs of Count Bennigsen, SEER (1950), 29.212–232

Łamanskij W., red., Zapiski otdielenija Russkoj i Sławianskoj Archieołogii, 2, Petersburg 1861

Markowa O.P., O proischożdienii tak nazywajemogo Grieczeskogo Projekta, w: H. Ragsdale, red., Imperial Russian Foreign Policy, Cambridge, 1993, ss. 75–103

Menning B.A., A.I. Chernyshev: A Russian Lycurgus, „Canadian Slavonic Papers” (1988), 30.2.190–219

Morozowa L.E., Dwie riedakcyi czina wienczanija na carstwo Aleksieja Michajłowicza, w: Morozowa L.E., Kniaziewskaja T.B., Kultura sławian i Rus´, ss. 457–471, Moskwa 1998

Morris P., The Russians in Central Asia, 1870–1887, SEER (1975), 53.521–538

Packard L.B., Russia and the Dual Alliance, „American Historical Review” (kwiecień 1920), 25.3.391–410

Persen William, The Russian Occupations of Beirut 1772–4, „Journal of the Royal Asiatic Society” (1955), 42:3–4.275–286

Podbołotow S., Car i narod: populistskij nacyonalizm impieratora Nikołaja II, „Ab Imperio” (2003), 3.199–223

Rieber A.F., Interest Group Politics in the Era of the Great Reforms, w: B. Eklof, J. Bushnell, L. Zakharova, red., Russia’s Great Reforms, 1855–1881, Bloomington, Ind., 1994, ss. 58–84

Rusiewa L., Oklewietannyj mołwoj, „Smiena” (2007), 2.96–107

Siemiewskij M.I., Grigorij Aleksandrowicz Potiomkin-Tawriczeskij, RS (1875), 3.481–523

––, Kamier-friejlina Marija D. Hamilton, „Słowo i Dieło” (1884), ss. 185–268

Stäehlin Jacob von, Zapiski o Pietre Trietiem, CzOIDR (1866), nr 4

Subtelny O., Mazepa, Peter I and the Question of Treason, „Harvard Ukrainian Studies” (1978), 2.158–184

Tatiszczew S.S., Impierator Nikołaj I w Łondonie w 1844, „Istoriczeskij wiestnik” (1886), 23.602–621

Truworow Askałon, Koronacyja impieratricy Jekatieriny Wtoroj, RS (1893), 80.12

Ustinow W.I., Moguczij wielikoross, „Wojenno-istoriczeskij żurnał” (1991), 12.158–179

Vinogradoff I., red., Some Russian Imperial Letters to Prince V.P. Meshchersky (1839–1914), „Oxford Slavonic Papers” (1862), 10.105–158

Vinogradov V.N., The Personal Responsibility of Emperor Nicholas I for the Coming of the Crimean War: An Episode in the Diplomatic Struggle in the Eastern Question, w: H. Ragsdale, red., Imperial Russian Foreign Policy, Cambridge 1993, ss. 159–172

Wilson Penny, Nubian Guards, http://forum.alexanderpalace.org/index.php?topic=348.o;wap2

Zakharova L.G., Autocracy and the Reforms of 1861–1874 in Russia, w: B. Eklof, J. Bushnell, L. Zakharova, red., Russia’s Great Reforms, 1855–1881, Bloomington, Ind., 1994, ss. 19–38

NIEPUBLIKOWANE

Anderson Scott P., The Administrative and Social Reforms of Russia’s Military, 1861–74: Dmitri Milutin against the Ensconed Power Elite, rozprawa doktorska, 2010

Klebnikov Paul G., Agricultural Development in Russia 1906–17: Land Reform, Social Agronomy and Cooperation, LSE, rozprawa doktorska, styczeń 1991

ŹRÓDŁA

Zbiory dokumentów, pamiętniki, zbiory listów i dzienniki wydane na Zachodzie: tam, gdzie to możliwe, podano nazwisko autora, a nie redaktora opracowującego tekst.

1 marta 1881. Po nieizdannym matieriałam, Piotrogród 1918

[Aleksander I, Mikołaj I i in.], Romanov Relations: The Private Correspondence of Tsars Alexander I, Nicholas I and the Grand Dukes Constantine and Michael with their Sister Queen Anna Pavlovna, 1817–1855, red. S.W. Jackman, Londyn 1969

[Aleksander I, wielka księżna Katarzyna], Scenes of Russian Court Life, Being The Correspondence of Alexander I and his Sistser Catherine, red. Nicolai Mikhailovich, Londyn 1917

[Aleksander II], Wienczanije s Rossijej: Pieriepiska wielikogo kniazia Aleksandra Nikołajewicza s impieratorom Nikołajem I, 1837, red. L.G. Zacharowa, L.I. Tiutiunnik, Moskwa 1999

[Aleksander II, A.I. Bariatinskij], The Politics of Autocracy: Letters of Alexander II to Prince A.I. Bariatinskii, 1857–1864, red. A.L. Rieber, Paryż 1966

[Aleksandra Fiodorowna], A Czarina’s Story: Being an Account of the Early Married Life of the Emperor Nicholas I of Russia Written by his Wife, red. U. Pope-Hennesy, Londyn 1948

––, The Last Diary of Tsaritsa Alexandra, red. Kozlov V., Khrustalev V., New Haven 1997

Alexander Mikhailovich, Once a Grand Duke, Nowy Jork 1932

[Anna, Elżbieta], Kniga zapisnaja imiennym pis´mam i ukazam impieratric Anny Ioannowny i Jelizawiety Pietrowny Siemionu Andriejewiczu Sałtykowu, 1732–1742, Moskwa 1878

[Anonim], The Memoirs of the Life of Prince Potemkin, comprehending original anecdotes of Catherine II and of the Russian court, translated from the German, Londyn 1812–1813

Archiw kniazia Woroncowa, t. 1–40, Petersburg 1870–1895

Asseburg A.F. von der, Denwürdigkeiten, Berlin 1842

Bark Peter, Memoirs, CUBA, Nowy Jork

Bartieniew P., red., Os´mnadcatyj wiek, t. 2–3, Moskwa 1869

Bassiewicz G.F. [H.F. Bassewitz], Zapiski grafa Bassiewicza, służaszczije k pojasnieniju niekotorych sobytij iz wriemi carstwowanija Pietra Wielikogo, RA 3 (1865), ss. 93–274

Bierchgolc [Bergholtz] F.W., Dniewnik, Moskwa 1902

Bieskrownyj L.G., red., M.I. Kutuzow. Sbornik dokumientow, t. 4, Moskwa 1954

Błudow D.N., Poslednije minuty i konczina w boże pocziwszego impieratora, niezabwiennogo i wiecznoj sławy dostojnogo Nikołaja I, Petersburg 1855

Botkin G., The Real Romanovs, Nowy Jork 1931

Botkine Tatiana, Au Temps des Tsars, red. C. Melnik, Paryż 1980

Buxhoeveden Sophie, The Life and Tragedy of Alexandra Feodorovna, Empress of Russia, Londyn 1928

Chrapowickij A.W., Dniewnik, 1782–1793, Moskwa 1874

Collins S., The Present State of Russia, Londyn 1671

Corberon M.-D.B., Un Diplomate français à la cour de Catherine II 1775–1780, journal intime, Paryż 1904

Crokatt J., The Tryal of the Czarewitz, Alexis Petrowitz, who was Condemn’d at Petersbourg, on the 25th of June, 1718, for a Design of Rebellion and Treason, Londyn 1725

Czartoryski Adam, Memoirs of Prince Adam Czartoryski and his Correspondence with Alexander I, red. A. Gielgud, t. 1, Londyn 1888 [wyd. pol.: Pamiętniki i memoriały polityczne 1776–1809, wybrał, opracował, wstępem i przypisami opatrzył Jerzy Skowronek, przeł. Stefan Meller i in., Warszawa 1986]

Czin postawielnija na carstwo caria i wielikogo kniazia Aleksieja Michajłowicza, Petersburg 1882

Dashkova E.R., Memoirs of Princess Dashkov, Londyn 1958 [wyd. pol.: Pamiętnik księżny Daszkow, przeł. E. Wassongowa, Kraków 1982]

Dieło 1 marta: process Żelabowa, Pierowskoj i drugich. Prawitielstwiennyj otczot, Petersburg 1906

Dierżawin G.R., Sobranije soczinienij, Petersburg 1864–1872

Dubrowin N.F., red., Matieriały i czerty k biografii impieratora Nikołaja I i k istorii carstwowanija, Petersburg 1896

[Elżbieta], Pis´ma i zapiski impieratricy Jelizawiety Pietrowny, 1741–1761, Petersburg 1867

[Elżbieta, Szepielewa Mawra], Pis´ma k gosudarynie cesariewnie Jelizawitie Pietrownie Mawry Szepielewoj, CzOIDR (1864), 2.66–72

Evelyn J., The Diary of John Evelyn, Londyn 1906

Favier Jean-Louis, Zapiski Fawje, red. F.A. Wyczkow, „Istoriczeskij wiestnik” (1887), 29

Friedieriks M.P., Iz wospominanij, w: S. Szokariew, red., Nikołaj I. Portriet na fonie imperii, Moskwa 2001

Gilliard P., Thirteen Years at the Russian Court, Nowy Jork 1921

Golovina Varvara, Memoirs of Countess Golovine, Londyn 1910

Golovkine Fyodor, La Cour et le règne de Paul Ier, red. S. Bonnet, Paryż 1905

Gordon P., Passages from the Diary of General Patrick Gordon of Auchleuchries, Aberdeen 1659

Harris James, Diaries and Correspondence of James Harris, 1st Earl of Malmesbury, Londyn 1844

Iswolsky Helene, No Time to Grieve: An Autobiographical Journey, Nowy Jork 1986

Izvolsky A.P., Recollections of Foreign Minister: The Memoirs of Alexander Izvolsky, red. S.L. Seeger, Londyn 1920

Jepanczin N.A., Na służbie trioch impieratorow: wospominanija, Moskwa 1996

Junot L., red., Memoirs of the Duchess d’Abrantes, Londyn 1833–1835

Kamier-furjeskije żurnały, 1696–1816, Petersburg 1853–1917

[Katarzyna II], Correspondence of Catherine the Great when Grand Duchess with Sir Charles Hanbury-Williams and Letters from Count Poniatowski, red. Earl of Ilchester, Langford Brooke, Londyn 1928

—, The Memoirs of Catherine the Great, red. M. Cruse, H. Hoogenboom, Nowy Jork 2006 [wyd. pol.: Pamiętniki cesarzowej Katarzyny II przez nią samą spisane, przeł. E. Siemaszkiewicz, Kraków 1980]

—, The Memoirs of Catherine the Great, red. D. Maroger, Londyn 1955

—, Soczinienija impieratricy Jekatieriny II na osnowanii podlinnych rukopisiej s objasnitielnymi primieczanijami, red. A.N. Pypin, t. 1, Petersburg 1901

[Katarzyna II, G.A. Potiomkin], Jekatierina II i G.A. Potiomkin, licznaja pieriepiska 1769–1791, red. W.S. Łopatin, Moskwa 1997

—, Pieriepiska Jekatieriny II i G.A. Potiomkina w period wtoroj russko-turieckoj wojny (1787–1791): istocznikowiedczeskije issledowanija, red. O.I. Jelisiejewa, Moskwa 1997

[Katarzyna II, P.W. Zawadowskij], Pis´ma imp. Jekatieriny k gr. P.W. Zawadowskomu 1775–1777, red. I.A. Barskow, „Russkij istoriczeskij żurnał” (1918)

Kleinmichel Countess Marie, Memoirs of a Shipwrecked World, Londyn 1923

Kokovtsov V.N., Out of my Past: The Memoirs of Count Kokovtsov, red. H.H. Fisher, Stanford 1935

Korb J., Diary of an Austrian Secretary of Legation at the Court of Czar Peter the Great, red. Charles MacDonnell, Londyn 1963

Korf M.A., Matieriały i czerty k biografii Impieratora Nikołaja I, w: N.F. Dubrowin, Matieriały i czerty k biografii impieratora Nikołaja I i k istorii jego carstwowanija, Petersburg 1896

Koronacyonnyje torżestwa. Albom swiaszczennogo koronowanija ich impieratorskich wieliczestw gosudaria impieratora Nikołaja Aleksandrowicza i gosudaryni Aleksandry Fiodorowny, Moskwa 1896

Kuropatkin A., Dniewnik gienierała A.N. Kuropatkina, Moskwa 2010

Langeron Alexandre, Mémoire sur la mort de Paul I, par le comte de Langeron, Richelieu Collection, Mémoires de documents, MS 99, Bibliothèque de la Sorbonne, Paryż, niepublikowane

––, Journal de campagnes faites au service de la Russie par le comte de Langeron: résumé de campagnes de 1787, 1788, 1789 des russes contre les turcs en Bessarabie, en Moldavie et dans le Kouban, Archives des Affaires etrangeres, Quai d’Orsay, Paryż

Lear F., The Romance of an American in Russia, Bruksela 1875

Lenin W.I., Soczinienija, t. 20–21, Moskwa 1968–1973

Ligne C.J.E., Letters and Reflections of the Austrian Field Marshal, Filadelfia 1809

––, Les Lettres de Catherine II au prince de Ligne, 1780–96, Bruksela, Paryż 1924

––, Lettres du prince de Ligne à la marquise de Coigny pendant l’année 1787, Paryż 1886

––, Lettres et pensées, Londyn 1808

––, Mélanges militaires, littéraires et sentimentaires, Drezno 1795–1811

––, Mémoires et mélanges historiques et littéraires, Paryż 1827–1829

[Liria książę], Pis´ma o Rossii w Ispaniju, w: Os´mnadcatyj wiek, red. P. Bartieniew, Moskwa 1869

Manstein C.H. von, Contemporary Memoirs of Russia from 1727 to 1744, Londyn 1856

[Maria Fiodorowna, Anna Pawłowna], Chère Annette: Letters from Russia 1820–1828: The Correspondence of the Empress Maria Feodorovna of Russia to her Daughter the Grand Duchess Anna Pavlovna, the Princess of Orange, red. S.W. Jackman, Dover 1994

[Maria Pawłowna], Education of a Princess: A Memoir, red. R. Lord, Nowy Jork 1931

Marie, Queen of Roumania, Story of My Life, Londyn 1934

Massa I., A Short History of the Beginnings and Origins of These Present Wars in Moscow: Under the Reign of Various Sovereigns Down to the Year 1610, przeł. i red. G.E. Orchard, Toronto 1982

Masson C.F.P., Secret Memoirs of the Court of Petersburg, Londyn 1800

Matwiejew A.A., Zapiski Grafa Andrieja Matwiejewa, w: N. Sacharow, Zapiski russkich ludiej. Sobytija wriemien Pietra Wielikogo, Petersburg 1841

Mieszczerskij W.P., Moi wospominanija, Moskwa 2001

––, Some Russian Imperial Letters to Prince V.P. Meshchersky (1839–1914), red. I. Vinogradoff, „Oxford Slavonic Papers” (1862), 10.105–158

[Mikołaj I], Letters of Tsar Nicholas and the Empress Marie, red. E.J. Bing, Londyn 1937

[Mikołaj II, Aleksandra], The Complete Wartime Correspondence of Tsar Nicholas II and the Empress Alexandra: April 1914–March 1917, red. J.T. Fuhrman, Westport, Conn., 1999

––, A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story, red. A. Maylunas, S. Mironenko, Nowy Jork 1997

Milutin Dmitrij, Dniewnik, 1873–1875, red. L.G. Zacharowa, Moskwa 2008

––, Dniewnik, 1879–1881, red. L.G. Zacharowa, Moskwa 2010

Miranda Francisco de, Archivo del General Miranda, 1785–7, Caracas 1929

Montefiore Moses, Diaries of Sir Moses and Lady Montefiore, red. L. Loewe, Londyn 1890

Mordwinow A.A., Otrywki iz wospominanij, „Russkaja letopis´” (1923), 5

––, Iz pierieżytogo: wospominanija fligiel-adiutanta impieratora Nikołaja II, red. O.I. Barkowiec, Moskwa 2014

Mossolov A.A., At the Court of the Last Tsar, Londyn 1935

Münnich E., Mémoires sur la Russie de Pierre le Grand à Elisabeth I, 1720–1742, Paryż 1997

Narishkin-Kurakin Elizabeth, Under Three Tars: The Memoirs of the Lady-in-Waiting Elizabeth Narishkin-Kurakin, red. R. Füllöp-Miller, Nowy Jork 1931

Nikołaj II i wielikije kniazia, red. W.I. Niewskij, Leningrad 1925

[Oberkirch baronowa d’], Memoirs of the Baroness d’Oberkirch, red. count de Montbrison, Londyn 1852

Olearius Adam, Travels of Olearius, Stanford, Kalif., 1967

[Olga Aleksandrowna], 25 Chapters of my Life: The Memoirs of Grand Duchess Olga Alexandrovna, red. P.E. Kulikovsky, K. Roth-Nicholls, S. Woolmans, New Haven 2009

[Olga Mikołajewna], Son junosti. Wospominanija wielikoj kniażny Olgi Nikołajewny, 1825–1846, w: N. Azarowa, red., Nikołaj I. Muż. Otiec. Impierator, Moskwa 2000

Opisanije koronacyi jejo wieliczestwa i samodierżycy wsierossijskoj Anny Ioannowny, Moskwa 1730

Paléologue Maurice, An Ambassador’s Memoirs, Londyn 1923–1925

Pawlenko N.I., red., Jekatierina Wielikaja, Moskwa 2004

[Piotr I Wielki], Pis´ma i bumagi impieratora Pietra Wielikogo, t. 1–13, Petersburg 1887–2003

Pis´ma russkich gosudariej, t. 1, 4, 5, Moskwa 1848, 1862, 1896

Pobiedonoscew K.P., Pis´ma Pobiedonoscewa k Aleksandru III, t. 1, Moskwa 1925

Pole-Carew R., Russian Anecdotes in the Antony Archive, CO/R/3/42, niepublikowane

Połnoje sobranije zakonow Rossijskoj Impierii, Petersburg 1830–1916

Połnoje sobranije zakonow, t. 1–46, Petersburg 1830

Połowcow A.A., Dniewnik gosudarstwiennogo siekrietaria, Moskwa 2005

Poniatowski S.A., Mémoires secrets et inédits, Lipsk 1862 [wyd. pol.: Pamiętniki króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, przeł. B. Zaleski, Drezno 1870]

Prokopowicz F., Kratkaja powiest´ o smierti Pietra Wielikogo, Petersburg 1831

Purishkevich V.M., The Murder of Rasputin, Ann Arbor 1985

Richelieu Armand du Plessis, Journal de mon voyage en Allemagne, SIRIO (1886), 54.III–98

Rodzianko M.W., The Reign of Rasputin, Londyn 1927

Rostopczin F., Le Dernier Jour de la vie de l’impératrice Catherine II et le premier jour du règne de l’empereur Paul, w: Oeuvres inédites du comte Rostoptchine, Paryż 1894

Sablukov N.A., Reminiscences of the Court and Times of the Emperor, Paul I, up to the Period of his Death, „Fraser’s Magazine for Town and Country” (1865), 72.222–241, 302–327

Samojłow A.N., Żyzn´ i diejanija Gienierała Fieldmarszała Kniazia Grigorija Aleksandrowicza Potiomkina-Tawriczeskogo, RA (1867), nr 4, 5, 6, 7

Savinkov B., Memoirs of a Terrorist, Nowy Jork 1931

Sazonov S., Fateful Years, 1909–1916, Londyn 1928

Sbornik dogoworow i dipłomaticzeskich dokumientow po diełam Dalniego Wostoka 1895–1905, Petersburg 1906

Scherer J.B., Anecdotes Intéressantes et Secrets de la Cour de Russia, Londyn 1792

[Sergiusz Aleksandrowicz], Wielikij kniaz´ Siergiej Aleksandrowicz Romanow: biograficzeskije matieriały, red. I.W. Płotnikowa, Moskwa 2006–2011

Shavelskii G.I., Memoirs of the Last Protopresbyter of the Russian Army and Navy, Nowy Jork 1954

Smirnowa-Rossiet S.A., Dniewnik. Wospominanija, red. S.W. Żytomirskaja, Moskwa 1989

Spiridowicz A., Les Dernières Années de la cour de Tzarskoïé-Sélo, Paryż 1928

Stäehlin Jacob von, Zapiski o Pietrie Trietiem, CzOIDR (1866), 4

Suchomlinow W.A, Wospominanija, Moskwa 1926

Suworin A.S., Dniewnik A.S. Suworina, red. M. Kriczewskij, Moskwa, Piotrogród 1923

Suworow A.W., Pis´ma, red. W.S. Łopatin, Moskwa 1986

––, Pis´ma i bumagi A.W. Suworowa, G.A. Potiomkina i P.A. Rumiancewa 1787–1789, kinburn-oczakowskaja opieracyja, SBWIM, red. D.F. Masłowskij, Petersburg 1893

Szestakow I.W., Połwieka obyknowiennoj żyzni, Petersburg 2006

Tiutczewa Anna, Wospominanija, red. L.W. Gładkowa, Moskwa 2004

Tokmakow I., red., Istoriczeskije opisanije wsiech koronacyj rossijskich cariej, impieratorow i impieratric, Moskwa 1896

Tolstoy L.N., Hadji Murat, w: Great Short Works of Leo Tolstoy, Londyn 2004 [wyd. pol.: Lew Tołstoj, Hadżi Murat, przeł. Cz. Jastrzębiec-Kozłowski, Warszawa 1958]

Tołstaja Aleksandra, Zapiski friejliny: Pieczalnyj epizod iz mojej żyzni pri dworie, red. N.I. Azarowa, Moskwa 1996

Vigor Mrs William (Mrs Rondeau), Letters from a Lady who Resided Some Years in Russia, to Her Friend in England, Londyn 1777

Voltaire, Oeuvres complètes de Voltaire: correspondance avec l’impératrice de Russie, t. 58, Paryż 1821

Vyrubova A., Memoires of the Russian Court, Nowy Jork 1923

W ożydanii koronacyi. Wienczanije russkich samodierżcew. Cerkownyj obriad koronowanija i podrobnoje opisanije trioch koronacyj nynieszniego stoletija, Petersburg 1883

Wałujew P., Dniewnik (1877–1884), Piotrogród 1919

––, Dniewnik P.A. Wałujewa, ministra wnutriennych dieł (1861–1876), Moskwa 1961

Washburn S., On the Russian Front in World War I: Memoirs of an American War Correspondent, Nowy Jork 1982

Weber F.C., The Present State of Russia, Londyn 1968

Wienczanije russkich gosudariej na carstwo, naczinaja s caria Michaiła Fiodorowicza do impieratora Aleksandra III, Petersburg 1883

Wigiel F.F., Zapiski Filipa Filipowicza Wigiela, Moskwa 1873, 1891, 1928; Wospominanija F.F. Wigiela, Moskwa 1864–1866, 1891

[Wiktoria], The Letters of Queen Victoria: A Selection from Her Majesty’s Correspondence between the Years 1837 and 1861, red. A.C. Benson, Esher Viscount, Londyn 1907

Witte S., The Memoirs of Count Witte, Nowy Jork 1990

[Wołkonska Zinaida], Lives in Letters: Princess Zinaida Volkonskaya and her Correspondence, red. B. Arutunova, Columbus, Ohio 1994

Yusupow Felix, Lost Splendour, Londyn 1953

––, Rasputin, Nowy Jork 1927

Zacharow L.G., Tiutiunnik L.I., red., Pieriepiska impieratora Aleksandra II s wielikim kniaziem Konstantinom Nikołajewiczem. Dniewnik wielikogo kniazia Konstantina Nikołajewicza, 1857–1861, Moskwa 1994

Żukowskij W.A., Dniewniki W.A. Żukowskogo, red. I.A. Byczkow, Petersburg 1901

––, Sobstwiennorucznoje czernowoje pis´mo W.A. Żukowskogo jejo Impieratorskomu Wiel. Gos. Imp. Marii Fiodorownie, SIRIO (1881), 30.39

OPRACOWANIA

Alexander J.T., Autocratic Politics in a National Crisis: The Imperial Russian Government and Pugachev’s Revolt 1773–1775, Bloomington, Ind., 1969

––, Catherine the Great: Life and Legend, Londyn, Nowy Jork 1989

––, Emperor of the Cossacks: Pugachev and the Frontier Jacquerie of 1773–75, Lawrence, Kan., 1973

Almedingen E.M., The Emperor Alexander II: A Study, Londyn 1962

Anisimov E.V., Empress Elizabeth: Her Reign and Her Russia, 1741–1761, Gulf Breeze, Fla., 1995

––, Five Empresses: Court Life in Eighteenth-Century Russia, Nowy Jork 2004

––, The Reforms of Peter the Great: Progress through Coercion in Russia, Nowy Jork 1993

Aragon L.A.C., marquis d’, Un Paladin au XVIII siècle. Le Prince de Nassau-Siegen, Paryż 1893

Ascher A., P.A. Stolypin: The Search for Stability in Late Imperial Russia, Stanford, Kalif., 2001

––, The Revolution of 1905: Authority Restored, Stanford, Kalif., 1994

––, The Revolution of 1905: Russia in Disarray, Stanford, Kalif., 1994

Asprey R.B., Frederick the Great: The Magnificent Enigma, Nowy Jork 1986

Baddeley J.F., The Russian Conquest of the Caucasus, Londyn 1999

Baron Salo, The Jews under Tsars and Soviets, Nowy Jork 1988

Bartlett Rosamund, Tolstoy: A Russian Life, Londyn 2010

Batalden S.K., Catherine II’s Greek Prelate: Eugenios Voulgaris in Russia 1771–1806, Nowy Jork 1982

Beales D., Joseph II: In the Shadow of Maria Theresa 1741–80, Cambridge 1987

Becker S., Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924, Londyn, Nowy Jork 2004

Beech Arturo, The Grand Dukes, East Richmond Heights, Kalif., 2013

––, The Other Grand Dukes, East Richmond Heights, Kalif., 2013

Belyakova Z., The Romanov Legacy: The Palaces of St Petersburg, Londyn 1994

Bew John, Castlereagh: Enlightenment, War and Tyranny, Londyn 2011

Bibikow A.A., Zapiski o żyzni i służbie Aleksandra Iljicza Bibikowa, Petersburg 1817

Bieljakowa Z., Wielkij Kniaz´ Aleksiej Aleksandrowicz, Za i protiw, Petersburg 2004

Binyon T.J., Pushkin: A Biography, Londyn 2002

Blanch L., The Sabers of Paradise: Conquest and Vengeance in the Caucasus, Londyn 2004

Blannig Tim, Frederick the Great, King of Prussia, Londyn 2015

––, Joseph II and Enlightened Despotism, Londyn 1970

––, Joseph II: Profiles in Power, Londyn 1994

Bobroff R.P., Roads to Glory: Late Imperial Russia and the Turkish Straits, Londyn 2006

Bogatyrev Sergei, Iwan IV (1533–1584), w: M. Perrie, red., The Cambridge History of Russia, t. 1: From Early Rus´ to 1689, Cambridge 2006, ss. 240–263

––, The Sovereign and his Counsellors: Ritualised Consultations in Muscovite Political Culture, 1350s–1570s, Helsinki 2000

Bolotina N.Y., Ties of Relationship between Prince G.A. Potemkin and the Family of the Princes Golitsyn, Conference of Golitsyn Studies, Bolszyje wiaziomy, Moskwa 1997

Bowykin W.I., Iz istorii wozniknowienija pierwoj mirowoj wojny, Moskwa 1961

Briknier A.G., Impierator Ioann Antonowicz i jego rodstwienniki, Moskwa 1874

Bullough Oliver, Let Our Fame Be Great: Journeys among the Defiant People of the Caucasus, Londyn 2010

Bushkovitch P.A., A Concise History of Russia, Cambridge 2012

––, Peter the Great, Cambridge 2002, 2007

Byrnes R.F., Pobedonostsev: His Life and Thought, Bloomington, Ind., 1968

Camutali A.S., Nikołaj I, Moskwa 2007

Carter Miranda, The Three Emperors, Londyn 2009

Casey John, Afterlives: A Guide to Heaven, Hell and Purgatory, Oksford 2010

Castéra J.-H., The Life of Catherine II, Empress of Russia, Londyn 1799

Charles-Roux F., Alexandre II, Gortchakoff, et Napoléon III, Paryż 1913

Charmley J., The Princess and the Politicians: Sex, Intrigue and Diplomacy, 1812–40, Nowy Jork 2005

Christie I.R., The Benthams in Russia, Oxford, Providence, RI, 1993

Clark C., The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914, Nowy Jork 2013

Cockfield J.H.., White Crow: The Life and Times of the Grand Duke Nicholas Mikhailovich Romanov, 1859–1919, Westport, Conn., 2002

Connaughton R., Rising Sun and Tumbling Bear: Russia’s War with Japan, Londyn 2007

Cook A., To Kill Rasputin, Londyn 2005

Crankshaw E., Maria Theresa, Londyn 1969

Crawford R., Crawford D., Michael and Natasha: The Life and Love of the Last Tsar of Russia, Londyn, Nowy Jork 1997

Cross A.C., By the Banks of the Neva: Chapters from the Lives and Careers of the British in Eighteenth-Century Russia, Cambridge 1997

Crummey R.O., Aristocrats and Servitors: The Boyar Elite, 1613–89, Princeton 1983

Curtiss M., A Forgotten Empress: Anna Ivanovna and her Era, Nowy Jork 1974

Daly Jonathan W., Autocracy under Siege: Security Police and Opposition in Russia 1866–1905, DeKalb 1998

––, The Watchful State 1906–1917: Security Police and Opposition in Russia, DeKalb 2004

Dixon S., Catherine the Great, Londyn 2010

Djaczenko L.I., Tawriczeskij Dworiec, Petersburg 1997

Dubrowin N.F., Istorija Krymskoj wojny i oborony Siewastopola, Petersburg 1900

––, Istorija wojny i władyczestwa russkich na Kawkazie, Petersburg 1886

––, Pugaczew i jego soobszczniki, Petersburg 1884

Duffy C., Frederic the Great: A Military Life, Londyn 1985

––, Russia’s Military Way to the West: Origins and Nature of Russian Military Power 1700–1800, Londyn 1981

Dunning C.S.L., Russia’s First Civil War, University Park, Pa., 2001

Ehrman J., The Younger Pitt, t. 2: The Reluctant Transition, Londyn 1983

Englund P., The Battle that Shook Europe: Poltava and the Birth of the Russian Empire, Londyn 2012 [wyd. pol.: Połtawa, przeł. W. Łygaś, Gdańsk 2003]

Fairweather M., Pilgrim Princess: A Life of Princess Zinaida Volkonsky, Londyn 1999

Figes O., Crimea, Londyn 2010

––, Natasha’s Dance: A Cultural History of Russia, Londyn 2002 [wyd. pol.: Taniec Nataszy: z dziejów kultury rosyjskiej, przeł. W. Jeżewski, Warszawa 2007]

––, A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924, Nowy Jork 1996 [wyd. pol.: Tragedia narodu: rewolucja rosyjska 1891–1924, przeł. B. Hrycak, Wrocław 2009]

Florinsky M.T., Russia: A History and an Interpretation, Nowy Jork 1967

Fothergill B., Sir William Hamilton, Envoy Extraordinary, Londyn 1969

Frank J., Dostoevsky: A Writer in his Time, Princeton 2009

Fuhrman J.T., Rasputin: The Untold Story, Hoboken, NJ, 2012

––, Tsar Alexis: His Reign and his Russia, DeKalb, Ill., 1981

Fuller Jr., W.C., The Foe Within: Fantasies of Treason and the End of Imperial Russia, Ithaca, NY, 2006

––, Strategy and Power in Russia, 1600–1914, Nowy Jork 1992

Gammer M., Muslim Resistance to the Tsar: Shamil and the Conquest of Chechnia and Daghestan, Londyn 1994

Geyer D., Russian Imperialism: The Interaction of Domestic and Foreign Policy 1860–1914, Nowy Jork 1987

Gleason J.H., The Genesis of Russophobia in Great Britain: A Study in the Interaction of Policy and Opinion, Cambridge, Mass., 1950

Gołombiewskij A.A., Sotrudniki Pietra Wielikogo, Moskwa 1903

Green A., Moses Montefiore: Jewish Liberator, Imperial Hero, Cambridge, Mass., 2010

Grey I., Boris Godunov: The Tragic Tsar, Londyn 1973

Griebielskij P., Mirwis A., Dom Romanowych, Petersburg 1992

Hall C., Imperial Dancer: Mathilde Kschessinska and the Romanovs, Stroud 2005

––, Little Mother of Russia: A Biography of the Empress Marie Feodorovna, 1847–1928, Londyn 2006

Hastings M., Catastrophe 1914: Europe Goes to War, Nowy Jork 2013

Hatton R.M., Charles XII of Sweden, Londyn 1968

Hosking G., Russia and the Russians: A History, Londyn 2001

––, Russia: People and Empire, 1552–1917, Cambridge 1997

––, The Russian Constitutional Experiment: Government and Duma 1907–14, Cambridge 1973

Hughes L., The Romanovs, Nowy Jork, Londyn 2008

––, Russia in the Age of Peter the Great, New Haven 1998

––, Sophia, Regent of Russia 1654–1704, New Haven 1990

Ignatjew A.W., Russko-anglijskije otnoszenija nakanunie Oktiabrskoj riewolucyi (fiewral–oktiabr 1917 g.), Moskwa 1966

Jenkins M., Arakcheev: Grand Vizier of the Russian Empire, Nowy Jork 1969

Jewriei i christianie w prawosławnych obszczestwach Wostocznoj Jewropy, red. M.W. Dmitrijew, Moskwa 2011

Josselson M., Josselson D., The Commander: A Life of Barclay de Tolly, Oxford 1980

Kates G., Monsieur d’Eon is a Woman: A Tale of Political Intrigue and Sexual Masquerade, Nowy Jork, 1995, 2001

Kelly L., Diplomacy and Murder in Tehran: Alexander Griboyedov and Imperial Russia’s Mission to the Shah of Persia, Nowy Jork 2006

Kiessielbriennier G.L., Swietlejszyj kniaz´, Moskwa 1998

King G., The Court of the Last Tsar: Pomp, Power and Pageantry in the Reign of Nicholas II, Hoboken, NJ, 2006

––, Livadia in the Reign of Alexander II, http://www.kingandwilson.com/AtlantisArticles/LivadiaAII.htm

King G., Wilson P., The Fate of the Romanovs, Nowy Jork 2005

Korf M.A., Braunszwiejgskoje siemiejstwo, Moskwa 1993

Korsakow D.A., Wocarienije Impieratricy Anny Ioannowny, Kazań 1880

Kotkin S., Stalin, t. 1: Paradoxes of Power, 1878–1928, Nowy Jork 2014

Kryłow-Tołstikiewicz A.N., Impierator Aleksandr I i impieratrica Jelizawieta, Moskwa 2005

Laszczenko L.M., Alexandr II, Moskwa 2002

LeDonne John P., Absolutism and Ruling Class: The Formation of the Russian Political Order, 1700–1825, Oxford 1991

––, Ruling Russia: Politics and Administration in the Age of Absolutism 1762–96, Princeton 1984

––, The Russian Empire and the World 1700–1917: The Geopolitics of Expansion and Containment, Oxford 1997

Levin E., A Child of Christian Blood: Murder and Conspiracy in Tsarist Russia: The Beilis Blood Libel, Nowy Jork 2014

Lieven D., Nicholas II: Emperor of All the Russias, Londyn 1993

––, Russia Against Napoleon: The True Story of the Campaings of War and Peace, Nowy Jork 2010

––, Russia’s Rulers under the Old Regime, New Haven 1989

––, Towards the Flame: Empire, War and the End of Tsarist Russia, Londyn 2015

Lincoln W.B., Between Heaven and Hell: The Story of a Thousand Years of Artistic Life in Russia, Nowy Jork 1998

––, The Great Reforms: Autocracy, Bureaucracy, and the Politics of Change in Imperial Russia, DeKalb, Ill., 1990

––, In the Vanguard of Reform: Russia’s Enlightened Bureaucrats, DeKalb, Ill., 1982

––, In War’s Dark Shadow: The Russians before the Great War, Nowy Jork 1983

––, Nicholas I: Emperor and Autocrat of All the Russias, Londyn 1978 [wyd. pol.: Mikołaj I, przeł. H. Krzeczkowski, Warszawa 1988]

––, Nikolai Miliutin: An Enlightened Russian Bureaucrat of the 19th Century, Newtonville, Mass., 1977

––, Passage through Armageddon: The Russians in War and Revolution, Nowy Jork 1986

––, Red Victory: A History of the Russian Civil War, Londyn 1989

––, The Romanovs: Autocrats of All the Russias, Nowy Jork 1981

––, Sunlight at Midnight: St Petersburg and the Rise of Modern Russia, Oxford 2001

Longford E., Wellington: Pillar of State, Londyn 1975

Longworth P., Alexis, Tsar of All the Russias, Londyn 1984

––, The Art of Victory: The Life and Achievements of Field Marshal Suvorov, 1729–1800, Nowy Jork 1965

––, The Three Empresses: Catherine I, Anne, and Elizabeth of Russia, Londyn 1972

Łopatin W.S., Potiomkin i Suworow, Moskwa 1992

McDonald E., McDonald D., Fanny Lear: Love and Scandal in Tsarist Russia, Bloomington, Ind., 2011

McGrew R.E., Paul I of Russia, 1754–1801, Oxford 1992

McMeekin S., July 1914: Countdown to War, Londyn 2014

––, The Ottoman Endgame: War, Revolution and the Making of the Modern Middle East, Londyn 2015

––, The Russian Origins of the First World War, Cambridge, Mass., 2011

––, The War that Ended Peace: The Road to 1914, Nowy Jork 2013

Madariaga I. de, Ivan the Terrible, New Haven 2006

––, Russia in the Age of Catherine the Great, New Haven 1981

Marshall Alex, Russian General Staff 1860–1917, Londyn 2006

Martin R.E., A Bride for the Tsar: Brideshows and Marriage Politics in Early Modern Russia, DeKalb, Ill., 2012

Menning B., Bayonets before Bullets: The Imperial Russian Army, 1861–1914, Bloomington, Ind., 1992

Merridale C., Red Fortress: The Secret Heart of Russia’s History, Londyn 2013

Mikaberidze Alexander, The Battle of Borodino: Napoleon vs Kutuzow, Londyn 2010

––, The Burning of Moscow: Napoleon’s Trial by Fire, Londyn 2014

Mironienko S., Stranicy tajnoj istorii samodierżawija, Moskwa 1990

Montefiore Simon Sebag, Prince of Princes: The Life of Potemkin, Londyn 2000 [wyd. pol.: Potiomkin: książę książąt, przeł. K. Bażyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, W. Jeżewski, Warszawa 2006] (nowe wydanie pod tytułem Catherine the Great and Potemkin, Londyn 2007 [wyd. pol.: Katarzyna Wielka i Potiomkin: cesarski romans, Warszawa 2013])

––, Stalin: The Court of the Red Tsar, Londyn 2004 [wyd. pol.: Stalin: dwór czerwonego cara, przeł. M. Antosiewicz, Warszawa 2004]

––, Young Stalin, Londyn, Nowy Jork 2008 [wyd. pol.: Stalin: młode lata despoty, przeł. M. Antosiewicz, Warszawa 2008]

Mosse W.E., The Rise and Fall of the Crimean System 1855–71: The Story of a Peace Settlement, Londyn 1963

Muir R., Wellington: Waterloo and the Fortunes of Peace 1814–1852, Londyn 2015

Nikolai Mikhailovich, L’Empereur Alexandre Ier, t. 1, Petersburg 1912

––, L’Impératrice Elisabeth, épouse d’Alexandre Ier, t. 1, Petersburg 1909

Nosik B.M., Russkije tajny Pariża, Petersburg 1998

Oye D.S. van der, Toward the Rising Sun: Russian Ideologies of Empire and the Path to War with Japan, DeKalb, Ill., 2001

Pakula Hannah, Last Romantic: A Biography of Queen Marie of Romania, Londyn 1984

Perrie Maureen, Pretenders and Popular Monarchism in Early Modern Russia: the False Tsars of the Time of Troubles, Cambridge 2002

Pflaum R., By Influence and Desire: The True Story of Three Extraordinary Women – The Grand Duchess of Courland and her Daughters, Nowy Jork 1984

Pietruszewskij A., Gienieralissimus Kniaz´ Suworow, Petersburg 1884

Plans for Political Reform in Imperial Russia 1730–1905, red. Marc Raeff, Englewood Cliffs, NJ, 1966

Pleshakov C., The Tsar’s Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima, Nowy Jork 2008

Plokhy Sergii, The Gates of Europe: A History of Ukraine, Nowy Jork 2015

Polewktow M., Nikołaj I. Biografija i obzor carstwowanija, Moskwa 1918

Poznansky Alexander, Tchaikovsky: The Quest for the Inner Man, Londyn 1994

Price M., Napoleon: The End of Glory, Nowy Jork 2014

Pushkin A.S., The Captain’s Daughter, w: The Queen of Spades and Other Stories, Londyn 1958 [wyd. pol.: Aleksander Puszkin, Córka kapitana, przeł. T. Stępniewski, w: Dzieła, t. III, Warszawa 1967, ss. 559–677]

––, Complete Prose Fiction, Stanford, Kalif., 1983

Puszkin A.S., Istorija Pugaczowa, w: Połnoje sobranije soczinienij, t. 12, Moskwa, Leningrad 1937–1949

––, Zamietki po russkoj istorii XVIII wieka, Leningrad 1984

Radzinsky E., Alexander II: The Last Great Tsar, Nowy Jork 2005 [wyd. pol.: Aleksander II: ostatni wielki car, przeł. E. Siemaszkiewicz, R. Śliwowski, Warszawa 2005]

––, The Last Tsar: The Life and Death of Nicholas II, Nowy Jork 1994 [wyd. pol.: Jak naprawdę zginął car Mikołaj II, przeł. E. Siemaszkiewicz, Warszawa 1994]

Raeff M., Michael Speransky, Statesman of Imperial Russia 1772–1839, Englewood Hills, NJ, 1957

Ransel D.L., The Politics of Catherinian Russia: The Panin Party, New Haven 1975

Rappaport H., Ekaterinburg: The Last Days of the Romanovs, Londyn 2008

––, Four Sisters: The Lost Lives of the Romanov Grand Duchesses, Londyn 2015

Rayfield D., Edge of Empires: A History of Georgia, Londyn 2012

Rey M.-P., Alexander I: The Tsar Who Defeated Napoleon, DeKalb, Ill., 2012

Rhinelander A.L.H., Prince Michael Vorontsov: Viceroy to the tsar, Montreal 1990

Riasanovsky N.V., Nicholas I and Official Nationality in Russia, 1825–1855, Berkeley, Los Angeles 1959

Rich D.A., The Tsar’s Colonels: Professionalism, Strategy, and Subversion in Late Imperial Russia, Cambridge, Mass., 1998

Ridley Jane, Bertie: A Life of Edward VII, Londyn 2012

Roberts A., Napoleon the Great, Nowy Jork 2014 [wyd. pol.: Napoleon Wielki, przeł. M. i T. Fiedorek, J. Włodarczyk, Warszawa 2015]

Roberts Elizabeth, Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro, Londyn 2007

Robinson P., Grand Duke Nikolai Nikolaevich: Supreme Commander of the Russian Army, DeKalb, Ill., 2014

Röhl J.C.G., Wilhelm II: Into the Abyss of War and Exile, 1900–1941, Cambridge 2014

––, Wilhelm II: The Kaiser’s Personal Monarchy, 1880–1900, Cambridge 2004

Romanow B.A., Oczerki dipłomaticzeskoj istorii Russko-Japonskoj wojny 1895–1907, Moskwa, Leningrad 1955

Rounding Virginia, Catherine the Great: Love, Sex and Power, Londyn 2007

––, Nicky and Alix, Londyn 2012

Russia: War, Peace and Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson, red. M. Erickson, L. Erickson, Londyn 2005

Russia’s Great Reforms, 1855–1881, red. B. Eklof, J. Bushnell, L. Zakharova, Bloomington, Ind., 1994

Russkij biograficzeskij słowar´ (biogramy Warwary Golicyny, t. 5, 1916; Jekatieriny Skawrońskiej, t. 18, 1904; I.A.. Hannibala, t. 4, 1914; P.S. i M.S. Potiomkinów, t. 14, 1904), t. 1–25, Petersburg 1896–1916

Ruud C.A, Stepanov S.A., Fontanka 16, Londyn 1999

Sanborn J.A., Imperial Apocalypse: The Great War and the Destruction of the Russian Empire, Oksford 2014

Service R., A History of Modern Russia, from Nicholas II do Putin, Londyn 1998

––, A History of Twentieth-Century Russia, Londyn 1997

––, The Penguin History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century, Londyn 2009

––, The Russian Revolution, 1900–27, Londyn 1999

Soloviev S.V., History of Russia, t. 4–15, DeKalb, Ill., 1989, 1991

Steinberg M.D., Chrustalëv V.M., The Fall of the Romanovs, New Haven 1997

Stone N., Eastern Front, 1914–17, Londyn 1975

Sumner B.H., Russia and the Balkans 1870–1880, Hamden, Conn., 1962

Szczutskaja G.K., Pałaty bojar Romanowych, Moskwa 2000

Szildier N.K., Impierator Aleksandr I. Jego żyzn´ i carstwowanije, Petersburg 1897

––, Impierator Pawieł, Petersburg 1901

Tarasow B.N, red., Nikolai I i jego wriemia, Moskwa 2001

Tarle J.W., Krymskaja wojna, Moskwa 2005 [wyd. pol.: Wojna krymska, przeł. W. Zawadzki, t. 1–2, Warszawa 1953]

Thouvenel L., Nicolas I et Napoléon III, préliminaires de la guerre de Crimée, 1852–1854, d’après les papiers inédits de M. Thouvenel, Paryż 1891

Troyat H., Catherine the Great, Londyn 1977 [wyd. pol.: Katarzyna Wielka, przeł. B. Przybyłowska, Warszawa 2006]

Ustriałow Nikołaj, Istorija carstwowanija Pietra Wielikogo, Petersburg 1858

Van der Kiste J., Hall C., Once a Grand Duchess: Xenia, Sister of Nicholas II, Londyn 2013

Vernadsky G., History of Russia, New Haven 1973

Verner A.M., The Crisis of Russian Autocracy: Nicholas II and the 1905 Revolution, Princeton 1990

Vitale S., Pushkin’s Button, Nowy Jork 1999 [wyd. pol.: Guzik Puszkina, przeł. S. Kasprzysiak, Warszawa 2005]

Waliszewski K., Autour d’un trône, Paryż 1894

Warwick C., Ella: Princess, Saint and Martyr, Chichester 2006

Wasilczikow A.A., Siemiejstwo Razumowskich, t. 1, Petersburg 1880

Wcislo F., Tales of Imperial Russia: The Life and Times of Sergei Witte, 1849–1915, Oksford 2011

Welch Frances, The Russian Court at Sea, Londyn 2010

Wheatcroft A., The Habsburgs, Londyn 1995 [wyd. pol.: Habsburgowie, przeł. B. Sławomirska, Kraków 2000]

Wilson A.N., Tolstoy, Londyn 1988

––, Victoria: A Life, Londyn 2015

Wortman R.S., Scenarios of Power: Myth and Ceremony in Russian Monarchy, Princeton 2006, 2013

Yeliseeva O.I., G.A. Potemkin’s Geopolitical Projects, Associates of Cartherine the Great, referat na konferencję w Moskwie, 22–23 września 1997, opublikowany w Moskwie, 1997

Zaionchkovsky P.A., The Russian Autocracy in Crisis 1878–1882, Gulf Breeze, Fla., 1979

––, The Russian Autocracy under Alexander III, Gulf Breeze, Fla., 1976

Zajonczkowskij A.M., Wostocznaja wojna, 1853–1856, Petersburg 2002

Zamoyski Adam, 1812: Napoleon’s Fatal March on Moscow, Londyn 2012 [wyd. pol.: 1812: wojna z Rosją, przeł. M. Ronikier, Kraków 2007]

––, The Last King of Poland, Londyn 1992 [wyd. pol.: Ostatni król Polski, przeł. E. Horodyska, Warszawa 1994]

––, Phantom Terror: Political Paranoia and the Creation of the Modern State 1789–1848, Londyn 2015

––, Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna, Londyn 2007 [wyd. pol.: 1815: upadek Napoleona i kongres wiedeński, przeł. M. Ronikier, Kraków 2010]

Zeepvat C., Romanov Autumn: Stories from the Last Century of Imperial Russia, Stroud 2000

Zimin I.W., Powsiedniewnaja żyzn´ rossijskogo impieratorskogo dwora: dietskij mir impieratorskich riezidiencyj. Byt monarchow i ich okrużenije, Petersburg 2010

Zitser E.A., The Transfigured Kingdom: Sacred Parody and Charismatic Authority at the Court of Peter the Great, Ithaca 2004

PRZYPISY

SCENA 2

[...]

[7] Sergei Plokhy, The Gates of Europe: A History of Ukraine (dalej jako Plokhy), 97–118. Vernadsky, 5.1.463–479. Longworth, 65.

[8] Wojna z Polską: RGADA 27.85; RGADA 27.82, 27.86. PRG 5.10–12. Longworth, 68–91, 161. Fuhrman, 57–74, 105–116; Urząd Tajny, 104–105. Dowódcy wojskowi: Crummey, 46–49.

[9] Fuhrman, 155–179; Crummey, 102. Longworth, 164–173. Sophia, 35–37.

[10] RGADA 27.337; RGADA 27.85; Bushkovitch, 24–27, 225. Urząd Spraw Tajnych: Longworth, 129–139, 155. Fuhrman, 81–105, 166. Crummey, 28–32, 141; faworyci, 97; bogactwo, 113–114, 146; dowódcy wojskowi, 46–49; kierownicy polityki zagranicznej, 56–57. Naszczokin: Fuhrman, 189–192, Crummey, 97. Nowi ludzie: Bushkovitch, 49–65. Longworth, 71–72. Seks i bojarzy: Longworth, 154. Urząd Aptekarski: Soloviev, 25.11. Odojewski, Chitrowo, Dołgoruki: Bushkovitch, 21–23, 51. Miłosławski i seks: Fuhrman, 87–88. Longworth, 161. Collins, 110–117.

PRZYPISY REDAKCYJNE

[...]

[*18] To właśnie dla uczczenia trzechsetnej rocznicy złożenia przez Chmielnickiego przysięgi wierności Aleksemu Stalin postanowił tuż przed śmiercią przekazać Krym, główną bazę Floty Czarnomorskiej oraz ulubione miejsce wypoczynku rosyjskich elit, Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej. W 1954 roku decyzję tę wprowadził w życie jego następca Nikita Chruszczow. Ani pierwszy, ani drugi nie przypuszczali, że ZSRS kiedykolwiek się rozpadnie, a Ukraina stanie się niepodległym państwem, co oznaczać będzie dla Rosji utratę Krymu.

[*19] Tejmuraz I był przebywającym na wygnaniu poetą, wojownikiem oraz królem Kartlii i Kachetii, dwóch ziem z których składała się Gruzja, niegdyś potężne królestwo pod panowaniem dynastii Bagratydów władającej w XII wieku całym Kaukazem. Gruzja była jednym z pierwszych w historii krajów, które przyjęły chrześcijaństwo jeszcze pod koniec starożytności. Szczyciła się również wspaniałą kulturą, silnym poczuciem honoru i własnym oryginalnym alfabetem. Do XVII wieku jednak zarówno jej ziemie, jak i dynastia, rozpadły się na księstwa lenne, będące terenem rywalizacji między drapieżnymi imperiami muzułmańskimi, szyicką Persją i sunnicką Turcją, a potem również prawosławną Rosją. Kiedy szach perski Abbas Wielki wygnał Tejmuraza z jego ojczyzny, przybył on błagać o pomoc cara Aleksego, jednak na próżno. W tamtym czasie Moskwa nie była jeszcze na tyle potężna, żeby interweniować na Kaukazie. Dla Gruzji był to początek długiej i bolesnej relacji z Rosją, w której do dzisiaj przeplata się nadzieja i gorycz.

[*20] Kiedy w tamtym kluczowym momencie syn Naszczokina uciekł do wroga i zhańbiony ojciec złożył rezygnację z urzędu, Aleksy nie przyjął jej. Jego odpowiedź brzmiała tolerancyjnie i umiarkowanie. „Dowiedzieliśmy się, że wasz syn zbiegł, powodując u Was straszny smutek. My, gosudar i car, jesteśmy urażeni tym przykrym nieszczęściem, tym złośliwym sztyletem, który przeszył twą duszę... odczuwamy żal również z powodu twej żony... powinieneś jednak jeszcze raz się podnieść, odzyskać siłę, mieć ufność. Jeśli chodzi o zdradę twego syna, to wiemy, że działał wbrew twej woli. Jest młody i dlatego fruwa tu i tam, ale tak jak ptak, zmęczy się lataniem i wróci do swego gniazda”.