Tytuł: Niezwykłe początki znanych firm

Autor: Sergiusz Prokurat

© Copyright for the text by Sergiusz Prokurat, Warszawa 2015

Menedżer pionu wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Katarzyna Kucharczuk

Redakcja: Monika Pujdak-Brzezinka

Korekta: Agnieszka Więckowska

Konsultacje z autorem: Jan Fabisiak, Joanna Ryńska

Projekt okładki: Justyna Boguś / Mile Widziane (milewidziane.pl)

Produkcja: Agnieszka Gąsior

Projekt graficzny środka: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

ISBN: 978-83-01-18782-8

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21; faks 22 695 42 88

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Spis treści

Od autora

Wstęp

„Naciśnij przycisk, a my zrobimy resztę”, czyli Kodak i popularyzacja fotografii

Żyletka – ostry uśmiech historii, czyli o olśnieniu K.C. Gillette,a

Sztuka sprzedaży przyjemności, czyli o gumowej fortunie Wrigleya

Składnik numer 5, czyli od liści koki do napoju numer 1

Kwakierski upór i wojna o innowację, czyli o czekoladzie Cadbury (i innych)

Jakość ważniejsza niż cena, czyli o sukcesie przetwórcy żywności

Czysty biznes, czyli o rentownej sterylności

Kolor pieniędzy, czyli o fortunie zrobionej na farbach do włosów

Jak ocaliłem swój kraj, czyli o stworzeniu modelu współczesnych finansów

Bibliografia

Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

OD AUTORA

Pewnego mroźnego marcowego poranka zadzwonił do mnie Profesor Michał Kopczyński z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Rozmawialiśmy o moim krótkim pobycie w Ameryce Łacińskiej. To stamtąd pochodzą m.in. ziemniaki, kakao, papryka, guma do żucia, pomidory, liście koki. Profesor Kopczyński natchnął mnie w tej rozmowie do poczytania o historii gospodarczej i korzeniach kapitalizmu na przykładzie powstawania firm w USA. Okazało się, że przeżyłem fascynującą przygodę, czytając książki i tworząc teksty do niniejszej publikacji. Mam nadzieję, że i Państwo zakosztujecie tej fascynacji, odkrywając na nowo niecodzienne, a nawet nieoczekiwane koleje losu, które doprowadziły do powstania kilku potężnych korporacji. Muszę przyznać, że gdyby Profesor Kopczyński do mnie wtedy nie zadzwonił, książka, którą właśnie macie przed sobą, prawdopodobnie nigdy by nie powstała. Podobnie jak nie zainteresowałbym się historią gospodarczą, historią przedsiębiorczości i ekonomią bez spotkania z Michałem Kopczyńskim, kiedy w 2002 roku, jako student drugiego roku historii Uniwersytetu Warszawskiego, przyszedłem do niego na pierwsze zajęcia. Chciałbym za to teraz serdecznie podziękować. Jestem też wdzięczny Joannie Ryńskiej, za lekturę tekstu i celne uwagi, Jankowi Fabisiakowi, za cenne rady i pomoc z trudnymi kwestiami związanymi w szczególności z życiorysem J.P. Morgana oraz moim najbliższym – dziękuję za cierpliwość, wyrozumiałość i wsparcie.

Książka ta w moim zamierzeniu miała być lekką i przyjazną Czytelnikowi publikacją. Nie chciałem tworzyć grubej lektury naukowej, ale raczej zainspirować odbiorcę. Chylę głowę przed autorami wnikliwych i precyzyjnych naukowych monografii, lecz od początku miałem zamiar nadać tej publikacji formę bliższą artykułom prasowym czy tekstom popularnonaukowym. Korzystałem jednak z wielu monografii w trakcie pisania i starałem się dokładnie i wnikliwie przeanalizować temat. Za wszelkie braki przepraszam. Wasze uwagi są zawsze mile widziane.

Sergiusz Prokurat

WSTĘP

„Historycy i ekonomiści, jeśli zechcą, razem mogliby udać się na interesującą i wartościową z punktu widzenia nauki wycieczkę” – tak rozpoczyna swój znany artykuł Creative Response in Economic History z 1947 roku Joseph Schumpeter, austriacki ekonomista i badacz przedsiębiorczości. Faktycznie, jednostka ludzka od początków dziejów inspirowała badaczy. W całej dotychczasowej historii ludzkości to jednostki odpowiadają za powstanie najróżniejszych pomysłów, idei. Stoją zarówno za sukcesami, jak i porażkami najróżniejszych przedsięwzięć. To ich decyzje, działania ukształtowały nasz świat, w takiej postaci, w jakiej go teraz znamy i postrzegamy.

Wielu historyków i ekonomistów jest czynnie zaangażowanych w badania nad przedsiębiorczością. Historia gospodarcza opisuje sposoby pracy, kwalifikacje, narzędzia, wykorzystywane surowce i inne zasoby na przełomach wieków. Ekonomia z kolei skupia się na decyzjach dotyczących teraźniejszości i szacuje długoterminowe skutki, wartość innowacji, zawsze pytając, w jaki sposób przedsiębiorczość funkcjonuje i przyczynia się do rozwoju gospodarczego. Już z rozważań ekonomistów klasycznych wynika, iż sama akumulacja bogactwa, które często nazywa się kapitałem, jest procesem ciągłym, zależnym od podjętych w przeszłości decyzji, przy tym będącym jednocześnie głównym czynnikiem postępu gospodarczego. Kapitał taki często jest personalizowany, wyobrażany w formie pieniędzy lub dóbr materialnych. W najczystszej, transparentnej i szeroko dostępnej formie przybiera jednak postać wynalazków czy technologii. Takim przykładem wynalazku jest alfabet, który może być uznawany za jedną z pierwszych technologii komunikacyjnych, dzięki której istnieje możliwość przekazania i magazynowania informacji, przyspieszających zarówno rozwój techniki, jak i sam rozwój gospodarczy. Bezpośrednią konsekwencją wynalezienia alfabetu jest bowiem wynalezienie druku, który efektywnie upowszechniał wiedzę i edukację, co przełożyło się na dalsze wynalazki, takie jak ukazanie się prasy. Technologia przypomina więc kulę śnieżną, która puszczona ze szczytu góry nabiera z czasem wielkości i szybkości. Sama kula wymaga jednak warunków, czyli śniegu, oraz, jako że nic nie dzieje się samo, kogoś, kto się nią zajmie i wtoczy na szczyt – potrzebuje właściwych osób.

Przyjęło się, iż to naukowcy, dzięki swoim badaniom, stoją za zmianami technologicznymi. Ale jeżeli cofniemy się w czasie, to zauważymy, że podczas rewolucji przemysłowej pojawiła się grupa jednostek, która wymyślała maszyny, unikalne produkty czy niedostępne wcześniej usługi, zazwyczaj dysponując niewielką wiedzą naukową. Ich kreatywność, energia i zapał, poparte licznymi XIX-wiecznymi przeobrażeniami społecznymi, które doprowadziły do powstania kapitalizmu, stworzyło realia, w ramach których każdy mógł próbować swoich sił na rynku. Dogodne warunki ukształtowały się przede wszystkim w XIX wieku w USA oraz, w pewnej mierze, w części Europy Zachodniej. Powstało w tych krajach środowisko instytucjonalne, które kształtowało właściwe bodźce dla jednostek. To też sprawiło, że do USA w poszukiwaniu życiowej szansy emigrowało w XIX i XX wieku mnóstwo osób, w tym także Polacy, tacy jak Maksymilian Faktorowicz, założyciel Max Factor.

Ludzie, zwani dziś selfmade man, łączący umiejętności przedsiębiorcy i wynalazcy w jednej osobie, zmienili nasz świat i stworzyli wiele nowych, nieznanych wcześniej, urządzeń, produktów, usług. To oni odpowiadają za nabieranie prędkości przez kulę śnieżną technologii. Zwłaszcza XIX wiek to pierwsza w historii prawdziwa eksplozja wynalazków, które odmieniły ludzkie życie. Wspomniany Schumpeter pisał, że to postać przedsiębiorcy, który trafnie zamienia nowy pomysł bądź wynalazek w innowację (gdy udaje się ją skutecznie sprzedać na rynku), jest kluczowym źródłem zmian, zarówno obecnych, jak i tych w przeszłości. Przejście od etapu pomysłu, przez etap innowacji i dyfuzji, czyli popularyzacji nie jest zresztą łatwe i – cytując Schumpetera – wymaga określonych działań: „producent w razie potrzeby wychowuje konsumentów; uczy ich niejako pożądania przedmiotów nowych lub przedmiotów pod takim czy innym względem odmiennych od tych, które przyzwyczaili się konsumować”. Na to samo wskazywał Henry Ford, założyciel Ford Motors, podkreślając, że gdyby zapytał klientów, czego potrzebują, to powiedzieliby, że… szybszego konia. W końcu skąd mieliby wiedzieć, czym właściwie jest samochód?

W XIX wieku przesiębiorcy wymyślali nowe i niesamowite sposoby używania dostępnych technologii oraz sami próbowali odkrywać nowe. Choć dziś ich nazwiska są symbolem gigantycznych korporacji, kiedyś byli to ludzie z krwi i kości, z własnymi problemami, marzeniami. Przy odrobinie szczęścia, będąc w odpowiednim miejscu i czasie w XIX wieku można było porozmawiać o fotografii w plenerze z zafascynowanym amatorem zdjęć, Georg’em Eastmanem, założycielem firmy Kodak, kupić mieszankę wina z dziwnymi składnikami (np. liściami koki) od aptekarza Roberta Wooda Johnsona, w przyszłości właściciela Johnson&Johnson, czy chleb z piekarni od młodego Eugène’a Schuellera, zanim został chemikiem i założył L’Oréal. Będąc w sklepie, można było przypadkiem wpaść na H.J. Heinza, jeżdżącego od sklepu do sklepu, aby poprawić ekspozycję produktów. Na ulicy łatwo było o gazetę lub mydło od Williama Wrigleya, zanim założył on firmę oferującą gumę do żucia. Kupić można było także jednorazowy korek od przedstawiciela handlowego, nazywającego się King Camp Gillette, który ostatecznie zbił majątek na maszynkach do golenia. W małej kawiarni Cadbury można było napić się herbaty, kawy lub nowości w Europie, napoju z kakaowca, zanim firma stała się potentatem czekolady. Tylko J.P. Morgan pochodził z zamożnej rodziny bankierów. Większość przedsiębiorców musiała walczyć o swój sukces.

Nie było im łatwo. Wiek XIX był jednocześnie okresem przerażającym i fascynującym. Bez wątpienia inny niż obecnie był poziom wykształcenia jednostek i obiegu informacji. W pewnym sensie trudno nie zgodzić się z opinią, jaką o życiu w 1882 roku wygłasza w filmie Milion sposobów jak zginąć na Zachodzie zabawny nieudacznik Albert: „Żyjemy w fatalnym miejscu i czasie. Wszystko co nie jest Tobą, chce Cię zabić. Wyjęci spod prawa, pijacy, wzgardzone kobiety, wygłodniałe bestie, zarazy takie jak cholera, ciężkie i lekkie rany, pogoda. A jak już przeżyjesz to wszystko, to wiesz, kto Cię zakatrupi? Lekarz!”. Faktycznie, średnia długość życia w 1850 roku to ok. 40 lat. Oczywiście zależała ona nie tylko od warunków zdrowotnych, ale na niską średnią długość życia wpływa przede wszystkim wysoka śmiertelność dzieci, głównie niemowląt, i to ona tak zaniża ten wskaźnik. Brak higieny, czyli mycia rąk w szpitalach, miał fatalne skutki. Ponadto nie wszędzie był prąd i oświetlenie, dopiero odkryto właściwości ropy naftowej i co z tego, że Thomas Alva Edison zaprojektował żarówkę – w końcu mówimy o okresie sprzed popularyzacji ogniw wolframowych!. Mało kto ich używał – w użyciu były raczej świece. Nie było telefonu, radia, telewizji, samochodu. Dopiero w połowie XIX wieku pojawił się rower. W bólach rodziły się idee komunizmu, nacjonalizmu, feminizmu, liberalizmu. Gdy Karol Darwin ogłosił dzieła naukowe: O powstaniu gatunków i O pochodzeniu człowieka, dowodząc, że świat powstał drogą stopniowego rozwoju i przemian organizmów prostych w coraz bardziej złożone, nastąpiło trzęsienie ziemi dla tradycyjnej mentalności, opartej na religii.

Wiek XIX był także okresem szansy. Nauka i nowe technologie niosły ze sobą pozytywne przemiany społeczne, takie jak powstanie nowych i ogromnych miast. Poprawa warunków sanitarnych i odkrycia w dziedzinie medycyny, w szczególności wykorzystanie anestezji i sterylizacji narzędzi medycznych, zwiększyły szanse w przypadku operacji chirurgicznych. Wodociągi, kanalizacja oraz publiczne oświetlenie znacząco poprawiły jakość życia w miastach. Maszyna do szycia i maszyna do pisania zaczęły otwierać nowe możliwości zatrudnienia dla kobiet, których kariera przed kapitalizmem ograniczała się do domu i opieki nad dziećmi. W XIX wieku podróże stały się szybsze, wygodniejsze i bardziej dostępne dla większej rzeszy ludzi, którzy mogli płacić niższą cenę. Wszystkie artykuły pierwszej potrzeby potaniały dzięki masowej produkcji ubrań, żywności, środków higieny. Samochód, który był nowością w 1895 roku, do 1910 roku miał już szerokie zastosowanie, doprowadził do powstania stacji paliwowych, świateł na drogach oraz systemów tras szybkiego ruchu, sieci moteli i przydrożnego zakwaterowania oraz przydrożnych knajp. Dzięki elektryczności upowszechniły się takie wynalazki, jak: telefon, fonograf, oświetlenie elektryczne, lodówka oraz inne urządzenia domowe. Polityka i stosunki międzynarodowe także były kształtowane przez technologię, czego przykładem jest położenie 5 sierpnia 1858 roku pierwszego podmorskiego kabla telegraficznego o długości 3745 km łączącego Wielką Brytanię z Ameryką. Pozwoliło to na stworzenie w przyszłości stałego połączenia pomiędzy Europą a „Nowym Światem”. Pierwszy telegram, jaki został nadany do Ameryki, brzmiał: „Europa i Ameryka zostały połączone telegraficznie. Chwała Bogu na wysokościach. Pokój na Ziemi ludziom dobrej woli”.

W miarę jak powstawały pierwsze wieżowce, styl życia ulegał znacznym przemianom. Przedsiębiorcy natomiast nigdy nie mogli poprzestać na wymyśleniu jednego genialnego pomysłu, idei bądź wynalazku. Z biegiem lat trzeba było wymyślać kolejne nowości, aby utrzymać się na rynku i doprowadzić do dalszego rozwoju firmy. Jedno jest pewne – nigdy nie jest za późno na własny biznes. Potrzebne są pasja, determinacja i upór oraz trochę szczęścia, co pokazują historie zawarte w niniejszej książce.

„NACIŚNIJ
PRZYCISK,
A MY ZROBIMY
RESZTĘ”

CZYLI KODAK
I POPULARYZACJA
FOTOGRAFII

Dziś fotografia – „rysowanie za pomocą światła” – to nie tylko zapis wybranego obiektu, ale przede wszystkim wizualny język współczesności. Jest dostępny dla wszystkich, od doświadczonych profesjonalistów ze świetnym sprzętem po okazjonalnych „cykaczy” z aparatem w telefonie komórkowym. Czy taką wizję świata miał pewien trzydziestolatek, taszczący na prywatną wycieczkę całe wyposażenie profesjonalnego fotografa? To niewykluczone, gdyż swą determinacją doprowadził do tego, że każdy może robić zdjęcia. Nazywał się George Eastman i był twórcą firmy Kodak.

NAUCZYŁEM SIĘ, ŻE TRZEBA
BYĆ NIE TYLKO SILNYM,
ALE I NIEUSTRASZONYM
CZŁOWIEKIEM, ABY STAĆ SIĘ
FOTOGRAFEM.

GEORGE EASTMAN

(1854–1932)

Ponieważ pamięć ludzka jest zawodna, każdy bezcenny moment w życiu przemija bezpowrotnie i powoli ulega zapomnieniu. Fotografia znajduje klucz do zatrzymania czasu, zapisując wybraną chwilę i pozwalając ją odtwarzać w nieskończoność. Czyż nie jest niezwykłe posiadanie zdjęcia rodziców z okresu ich dzieciństwa? Fotografując osobę, oferujemy jej na własność konkretną chwilę, magicznie utrwalony fragment czasu…

DLACZEGO KOCHAMY FOTOGRAFIĘ

Zarejestrowane zdjęcie to rzeczywistość kształtowana w dużej mierze przez fotografa, a robienie zdjęć jest jednoznaczne z przywłaszczaniem sobie fotografowanego obiektu lub zagarnięciem interpretacji wybranej chwili. Być może z tego powodu niektóre ludy pierwotne wierzyły, że fotografia kradnie ludzką duszę. W naszej kulturze istnieje głębokie przekonanie, że jest to czynność agresywna – dlatego, robiąc zdjęcie, wypada pytać o pozwolenie. W filmie Bliżej (ang. Closer) z 2004 roku fotografka Anna, grana przez Julię Roberts, wspomina, że pożycza ona ludzkie dusze od osób przez nią fotografowanych.

Pojęcie „fotografia” pojawiło się w połowie XIX wieku. Nowa technika „rysowania światłem” była nie tylko odpowiedzią na kryzys malarstwa, ale także wyłaniającym się całkiem nowym rynkiem. Dwaj słynni malarze-wynalazcy Daguerre i Talbot byli przekonani, że nowa technologia wykracza poza to, co może przedstawić malarz oraz jest w stanie odwzorować rzeczywistość w sposób artystyczny. Rozwój fotografii powitano entuzjastycznie, gdyż poszerzała ona przekazywane informacje o obrazy oraz generowała wrażenia zmysłowe. Spełniała też potrzebę, której dokładne wyrażenie przychodziło ludziom z trudem. Ilustruje to list Elisabeth Barrett, angielskiej poetki z czasów wiktoriańskich, do Mary Rusell Mitford, napisany w 1843 roku: „Bardzo chciałabym mieć taką pamiątkę każdej drogiej mi istoty na świecie. Nie podobieństwo samo jest w takich przypadkach cenne – ale skojarzenie i poczucie bliskości… fakt, że nawet cień rzucony przez kogoś leży tam utrwalony na wieki! Na tym, jak sądzę, polega uświęcająca rola portretów – i nie objawiam żadnej potwornej cechy charakteru, przeciwko której tak gwałtownie protestują moi bracia – gdy mówię, że wolałabym raczej mieć taką pamiątkę po kimś, kogo bardzo kochałam, niż najszlachetniejsze dzieło artystyczne, jakie kiedykolwiek stworzono”.

NAJPIERW BYŁY URZĄDZENIA

Aparat fotograficzny, pomimo wielu modyfikacji, jest zasadniczo zwyczajnym pudełkiem z małym otworem, przez który do środka wpada światło, tworząc na tylnej ściance pudełka obraz. Choć nowoczesne urządzenia to nagromadzenie coraz bardziej zaawansowanych rozwiązań technologicznych – np. precyzyjne soczewki o dużej jasności czy błona światłoczuła (a w przypadku aparatów cyfrowych, elektroniczny przetwornik obrazu) – sama konstrukcja aparatu fotograficznego nie zmieniła od czasów swojego prekursora – ciemni optycznej, zwanej też ciemną komnatą (łac. camera obscura).

ZACZĘŁO SIĘ OD EUKLIDESA

Historia ciemni optycznej sięga czasów starożytnej Grecji. Euklides (365–300 r. p.n.e.), w dziele Optyka, opisał właściwości rozchodzącego się światła po linii prostej. Tematykę powstawania obrazu poprzez camera obscura zgłębiali uczeni z Chin, Grecji i państw Bliskiego Wschodu, ale pierwszy opis ciemni pojawił się najprawdopodobniej w 1021 roku, w pracy Al-Manzir (Optyka) znakomitego arabskiego matematyka, Alhazena (Ibn al-Hajsam) z Basry. Zauważył on prostą zależność – im mniejszy otworek tym – mimo mniejszej ilości światła – wyraźniejszy obraz. Jako pierwszy skonstruował ciemnię optyczną, która przez stulecia służyła szarlatanom i magikom do triku pokazywania ruchomych obrazów. Stanowiła też wyzwanie dla uczonych, choć błyskotliwe umysły w kolejnych epokach wiedziały już, na czym polega ta magia.

ŚREDNIOWIECZE OBSERWACJE

W roku 1267, mnich i filozof Roger Bacon, który w wolnym czasie winił diabła za całe zło świata, jako pierwszy zauważył, że za pomocą ciemni można zobaczyć, co się dzieje poza nią. „Ojciec optyki” – miano to Bacon zawdzięczał swym doświadczeniom z rozpraszaniem światła przez pryzmaty – w dziele Perspectiva pisał o camera obscura: „Możemy zobaczyć, co tylko nam się podoba, a zarazem wszystko, co dzieje się w domu czy na ulicy. Wszyscy, którzy będą patrzeć, ujrzą obraz, który będzie wyglądał jak prawdziwy. Ale gdy tylko zechcą zbliżyć się do obrazu, okazuje się, że nie mogą znaleźć tego, co widzieli, a obraz był zaledwie złudzeniem”. Działanie komnaty opisuje też Leonardo da Vinci (1452–1519), w dziele Codex Atlanticus: „Gdy fronton domu lub krajobraz jest oświetlony słońcem, a w zaciemnionej ścianie znajdującej się naprzeciw domu uczyni się otwór, to oświetlone przedmioty będą wysyłać przez ten otwór swój obraz i obraz ten będzie odwrócony”. Nadal jednak ludzkość miała do czynienia z urządzeniem optycznym rozmiarów, bagatela, komnaty (jak sama nazwa wskazuje).

NARESZCIE MNIEJSZY PRZYRZĄD

Kompresja rozmiarów nastąpiła w XVII wieku i była zasługą Johanna Zahna, który poza tym – co jest bardziej spektakularne – zastosował wymienne soczewki, dzięki którym był w stanie regulować głębię ostrości. Zahn innowację tę przeznaczał głównie dla artystów i malarzy, którzy mogliby wyświetlać obraz malowanej perspektywy na płótnie i dzięki temu potrafiliby lepiej odwzorować jego piękno. Przypuszcza się, że sławne z fotograficznej dokładności weneckie płótna Canaletta powstały właśnie dzięki camera obscura. Pomysł ten pojawił się jednak znacznie wcześniej. Giovanni Battista della Porta (1535–1615), skandalista, który trafił nawet przed sąd papierski, w swym wielotomowym dziele Magiea naturalis sive de miraculis rerum naturalium (1558), opisującym cuda i czary tamtych czasów, zachęcał malarzy do wykorzystania techniki celem usprawnienia ich malowideł: „Jeżeli nie umiesz malować, możesz naszkicować wyświetlany obraz za pomocą ołówka. Wystarczy potem nałożyć kolory. (…) Dla każdej zręcznej osoby jest to bardzo proste” – pisał della Porta.

Innym porywającym tłumy procesem były eksperymenty jezuity Athanasiusa Kirchera (1602–1680). Stworzył on „latarnię magiczną”, opisaną w 1646 roku w Ars Magica Lucis et Umbrae (Wielka sztuka światła i cienia), dzięki której można było wyświetlać powiększony obraz. Jednak na pierwszy obraz utrwalony przy użyciu camera obscura trzeba było czekać aż do 1826 roku.

MEANDRY UTRWALANIA OBRAZU – DŁUGO, DROGO, NIEPEWNIE…

Zaczęło się w 1790 roku. Dwaj naukowcy, Thomas Wedgwood i młody angielski chemik Humphry Davy, wykorzystując skórę pokrytą azotanem srebra, otrzymali obraz fotograficzny w odwróconej skali tonalnej – pierwsze, dokładnie odzwierciedlające rzeczywistość, negatywy fotograficzne. Można było je przez kilka minut oglądać w ciemni, ale nie udało się ich utrwalić. Pozostała praca Wedgwooda Sprawozdanie o metodzie odbijania obrazów ze szkła i sporządzania sylwetek w camera obscura. Wkrótce po jej opublikowaniu Wedgwood zmarł, a Davy wrócił do chemii.

W POSZUKIWANIU NOŚNIKA

Problemem była trwałość obrazu. Kiedy w 1816 roku Joseph Niépce, francuski nauczyciel i były oficer armii napoleońskiej, zaczął prace nad zrobieniem zdjęcia z okna swojej pracowni w Le Gras koło Chalon, nie miał pojęcia, że zajmą mu aż 10 lat. Po zbudowaniu camera obscura, próbował utrwalić rzeczywistość na „nośniku” pokrytym substancją światłoczułą – jak wynika z listów jego przyrodniej siostry, nośnikiem na początku był papier. Niépce zmagał się z tymi sami problemami co Wedgwood i Davy – nie dość, że obrazy stanowiły negatywy, to jeszcze były nietrwałe. Sukces przyszedł w 1826 roku, po zmianie „nośnika” (metalowa płytka) i substancji światłoczułej (asfalt syryjski). Asfalt syryjski, w miejscach wystawionych przez 10 godzin na działanie światła słonecznego, twardniał. Zmywając olejkiem lawendowym część nienaświetloną, Joseph Niépce uzyskał pierwsze historyczne zdjęcie, przedstawiające jego pracownię. Niépce zaproponował dla owej techniki nazwę „heliografia” – pisanie słońcem. Po roku powstało pierwsze zdjęcie człowieka, jednak, ze względu na konieczność kilkugodzinnego pozowania, jakość zdjęcia była daleka od zadowalającej. Joseph Niépce nie umiał też właściwie wytłumaczyć procesu, dzięki któremu powstały jego zdjęcia. Odmówiono mu więc splendoru wynalazcy fotografii. Poszukiwał zatem dalej.

W 1829 roku rozpoczął współpracę z bogatym przedsiębiorcą, malarzem i wynalazcą, Louisem Daguerre’em. Daguerre eksperymentował z camera obscura, gdyż marzyło mu się opracowanie tańszej metody pokazywania rzeczywistości. Wynalazcy poznali się, kupowali bowiem soczewki u tego samego dostawcy – firmy Vincent and Charles Chevalier. Po początkowym okresie nieufności zdecydowali się na podpisanie umowy o współpracę. Daguerre okazał się atrakcyjnym partnerem, gdyż znał osobiście francuskiego chemika Jeana-Baptiste Dumasa, który umożliwił wynalazcom wykorzystanie jego dobrze wyposażonego laboratorium. Próby wspólnego ulepszenia heligorafów spełzły na niczym, powstała natomiast physautotypia. Był to proces, w którym jako substancji światłoczułej używa się olejku lawendowego, a dzięki wywoływaniu obrazu oparami kerozenu otrzymuje się od razu obraz pozytywowy. Po śmierci Niépce’a w 1833 roku, Daguerre rozwinął nowy sposób zapisywania obrazów, skracając potrzebny do pozowania czas trwania w bezruchu do kwadransa.

KRÓTKA HISTORIA DAGEROTYPU

W roku 1838 Daguerre zaczął się liczyć w świecie artystycznym – zaczęto mówić o wynalezionej przez niego przełomowej technice utrwalania obrazu. Dzięki wykorzystaniu warstwy jodku srebra, nałożonej na posrebrzoną płytkę miedzianą wystawioną w światłoszczelnej kamerze optycznej na działanie świetlnego obrazu przedmiotów, obraz był od razu pozytywem. Czas ekspozycji wynosił kilkadziesiąt minut, a zdjęcie pokazywało się po umieszczeniu płytki w oparach rtęci. Rtęć osadzała się na płytce w miejscach szczególnie naświetlonych, więc usunięcie zbędnego jodku srebra i utrwalenie obrazu w wodnym roztworze tiosiarczanu sodu dawało czytelny obraz. Miejsca powlekane rtęcią były mocno matowe i tworzyły czytelny obraz fotografowanego przedmiotu. Nowe obrazy nazwano – od nazwiska wynalazcy – dagerotypami. Oficjalnie Akademia Nauk i Sztuk Pięknych w Paryżu ogłosiła powstanie przełomowego wynalazku autorstwa Louisa Jacquesa Mande’a Daguerre’a 19 sierpnia 1839 roku.

„Dagerotyp – to nie tylko narzędzie, które pomaga rysować przyrodę… pozwala także ją potęgować” – zachwalała ulotka reklamowa z 1838 roku. Nie było to jedyne działanie Daguerre’a na miarę współczesnego biznesu. Pomysł, aby wykorzystać własne nazwisko do nazwania techniki, wyszedł od niego samego, sprzedał też rządowi francuskiemu prawa do swej rewolucyjnej techniki – otrzymał kilka tysięcy franków oraz dożywotnią pensję. Technika była więc we Francji nieopatentowana i dostępna każdemu – był to element „polityki wizerunkowej” francuskiego rządu, by pokazać światu francuską supremację w dziedzinie nauki. Sam Daguerre, na tydzień przed prezentacją innowacyjnego podarunku dla świata w Akademii Nauk i Sztuk Pięknych w Paryżu, sprytnie złożył wniosek o opatentowanie dagerotypów… w Anglii. W taki sposób kraj ten stał się jedynym na świecie miejscem, gdzie należało wnieść opłatę licencyjną za stosowanie tej techniki. Daguerre dorobił się fortuny.