Tytuł oryginału: Kirâze

Projekt serii: © İNKILAP KİTABEVİ 2016

Projekt okładki: MARIUSZ BANACHOWICZ

Fotografia na okładce: © 1001NIGHTS/ISTOCKPHOTO

Redakcja i przypisy: ZESPÓŁ REDAKCYJNY WYDAWNICTWA AKADEMICKIEGO „DIALOG”

Korekta: ELŻBIETA SPADZIŃSKA-ŻAK

Skład: KRZYSZTOF CHODOROWSKI

First published in 2000 by Inkilâp Kitabevi Yayin Sanayi ve Ticaret AŞ, Istanbul

© 2000 Inkilâp Kitabevi Yayin Sanayi ve Ticaret AŞ

© 2000 Solmaz Kâmuran

© 2000 Kalem Agency

All rights reserved

Polish translation © Wydawnictwo Akademickie Dialog Anna Parzymies sp. z o.o.

Polish edition © Publicat S.A. MMXVI (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora, w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

Tłumaczka otrzymała w 2014 r. nagrodę ZAiKS-u za wybitne osiągnięcia w dziedzinie przekładu literatury z języka tureckiego.

ISBN 978-83-245-8237-2

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

PUBLICAT S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: ksiaznica@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Zasady wymowy głosek tureckich

I

21 marca 1492 roku

31 marca 1492 roku

30 kwietnia 1492 roku

7 maja – 1 sierpnia 1492 roku

17 września 1494 roku

22 lutego 1495 roku

17 lipca 1498 roku

1 maja 1499 roku

28 lipca 1499 roku

1 września 1499 roku

18 sierpnia 1503 roku

26 listopada 1504 roku

14 lipca 1505 roku

25 sierpnia 1508 roku

14 września 1509 roku

8 listopada 1509 roku

1 czerwca 1510 roku

II

25 kwietnia 1512 roku

25 sierpnia 1515 roku

25 września 1517 roku

8 września 1520 roku

22 października 1520 roku

28 grudnia 1522 roku

29 sierpnia 1526 roku

12 kwietnia 1529 roku

24 kwietnia 1529 roku

24 kwietnia 1529 roku

2 maja 1529 roku

18 marca 1532 roku

18 października 1532 roku

18 października 1532 roku

20 grudnia 1534 roku

12 marca 1535 roku

4 stycznia 1536 roku

21 czerwca 1536 roku

28 sierpnia 1536 roku

14 kwietnia 1538 roku

III

30 września 1539 roku

22 września 1541 roku

7 września 1543 roku

6 września 1544 roku

6 maja 1547 roku

22 listopada 1551 roku

24 sierpnia 1554 roku

13 kwietnia 1558 roku

26 września 1562 roku

2 marca 1564 roku

9 stycznia 1567 roku

IV

20 kwietnia 1568 roku

10 października 1569 roku

22 czerwca 1572 roku

1 stycznia 1575 roku

2 listopada 1579 roku

8 kwietnia 1581 roku

28 października 1583 roku

29 listopada 1585 roku

5 kwietnia 1589 roku

22 czerwca 1592 roku

V

10 września 1592 roku

27 stycznia 1593 roku

28 września 1595 roku

14 grudnia 1596 roku

18 czerwca 1598 roku

Przypisy

ZASADY WYMOWY GŁOSEK TURECKICH

Alfabet turecki przyjęty w 1928 roku ma 29 znaków. Znak oznacza jeden dźwięk. Głoski wymawia się jak w języku polskim z wyjątkiem:

C c – jak polskie „dż”,

Ç ç – jak polskie „cz”,

ğ – jak polskie „j” między samogłoskami przednimi; jak dźwięczne „h” ukraińskie między samogłoskami tylnymi (tylko zwarcie krtaniowe), np. ağaç – drzewo (wymowa – a;acz),

İ i – jak polskie „i”, ale krótsze,

I ı – jak polskie „y”, ale bardziej tylne,

J j – jak polskie „ż”,

L l – jak polskie „l” po samogłoskach przednich; jak „ł” zbliżone do „ł” teatralnego po samogłoskach tylnych,

Ö ö – jak francuskie „eu”, np. w wyrazie „deux”, lub niemieckie „ö”, np. w wyrazie „schön”,

Ş ş – jak polskie „sz”,

Ü ü – jak francuskie „u”, np. w wyrazie „sur”, lub niemieckie „ü”, np. w wyrazie „für”,

V v – jak polskie „w”,

Y y – jak polskie „j”.

Uwagi:

– ğ nie występuje na początku słowa,

– â – „a” wymawiane znacznie dłużej.

I

21 MARCA 1492 ROKU

Stambuł

Miasto nie sprawiało wrażenia, że zaledwie dziesięć dni temu pokryte było śniegiem. Wiosna nadeszła niespodziewanie, bez zaproszenia, ukazując się w lekko uchylonych drzwiach jak upragniony gość. Bez pukania, nagle... nieoczekiwanie.

Gałęzie śliw, które jeszcze poprzedniego dnia były nagie, przez jedną noc, już o świtaniu, pokryły się malutkimi, białymi kwiatkami; ogrody poweselały tysiącami kiełkujących z ziemi czerwonych i żółtych tulipanów, różowych i fioletowych hiacyntów.

Troszczący się od tysięcy lat o swoich mieszkańców Stambuł, otoczony błękitnymi wodami Złotego Rogu, Bosforu, Morza Czarnego i Marmara, pokrył się świeżą zielenią; przebijała się z każdej szpary między kostkami bruku wokół Wieży Galata aż po najdalsze krańce siedmiu wzgórz.

Wschodzące słońce, niczym wielka ognista kula, wyłaniało się zza wzgórz Üsküdaru i wydawało się, że płomienie ognia ogarnęły wspaniałą kopułę Ayasofyi[1]. Wraz z tym jakby boskim znakiem z setek minaretów jeden za drugim wznosiły się głosy Allah-u ekber, Allah-u ekber[2], odbijając się o niebiosa.

Konstantynopolis, Konstantaniyye albo, jak się teraz mówi, Stambuł, dziękując Bogu, witał nastający świt. Powoli budziły się domy, ulice, bazary. Olbrzym wypełniony ludźmi przybyłymi z czterech stron świata znowu nabierał życia.

Kolosa otoczonego wkoło murami ożywiały też kamienne akwedukty ciągnące z daleka wodę. Powoli budziły się pałacyki na brzegach Bosforu oraz Kâyıthane[3]; domy z zakratowanymi oknami, dachami pokrytymi czerwoną dachówką, schowane za wysokimi murami w Fatih[4] i Eyüp[5]; kamienne budynki w kolorach białym, jasnoniebieskim i żółtym na wzgórzu Pera[6]; drewniane wille na Balta, Hasköy, Eminönü[7]; uwijali się wśród nich tragarze, otwierały się urzędy, targowiska, kryte bazary i hale targowe, a na obrzeżach miasta ożywały zrujnowane, zaniedbane dzielnice.

Dla wielu osób dzień zaczynał się jeszcze wcześniej. Na przystaniach Langa i Kadırga cumowały obok siebie liczne galery i galeasy; okręty wypełnione przyprawami, szkłem, tkaninami zakupionymi w Indiach, Chinach i Francji lekko kołysały się w porannym wietrze. Na tych statkach o dziobach z kasztelami, które upiększały galiony będące dziełem zdolnych rzemieślników i czarujące wizerunkami lwów morskich i syren z drewna, brązu, innych metali, a nawet złota, jeszcze przed świtem rozpoczynali pracę marynarze tysiąca narodowości. Jeden, wylawszy na pokład wodę zaczerpniętą z morza, czyścił go wielką szczotką, inny naprawiał żagle, jeszcze inny wymieniał liny. Zawodzące mewy to wznosiły się, to opadały na rozbijające się o brzeg fale. A sięgał on daleko, aż po pasma gór o ośnieżonych szczytach.

Nieopodal portu Langa wznosiła się twierdza Yedikule[8]. Yedikule... Jej nazwa przywoływana choćby we wspomnieniach mroziła krew w żyłach... W pobliżu twierdzy po kryjomu rozprawiali prości garbarze w swych małych warsztatach. Siedmiu podróżnych, którzy dopiero co przybyli do miasta, zostało zatrzymanych pod pretekstem dżumy w znajdującym się obok pomieszczeniu przeznaczonym na kwarantannę. Mężczyźni byli przygnębieni, przestraszeni.

Nie tylko oni się martwili, obawiali o życie. Tego ranka, kiedy budził się dzień, przyprowadzono do sławnej twierdzy zakutych w kajdany jeszcze trzech skazanych... Nie było więzienia w Stambule, w którym by ich nie znano. Najpierw więzienie stoczni na Kasımpaşa[9], następnie Kara Kule w twierdzy Rumeli Hisarı[10], wreszcie też Yedikule.

Kilku złodziei ukrywających się w jednym z sadów poza murami w świetle wschodzącego słońca prostowało nogi i ręce zdrętwiałe w nocnej wilgoci. Kto wie, może będzie to ich ostatni dzień. Jeszcze w zeszłym tygodniu jeden z nich został złapany i powieszony u wejścia do Topkapı[11]. Ku przestrodze zwłoki, mimo że wydawały już odrażający zapach, nadal wisiały na swoim miejscu.

Słońce było coraz wyżej. Im bardziej się wznosiło, tym szybciej ożywiało się miasto i rosła liczba ludzi na brukowanych ulicach.

Dużo czasu upłynęło już od powrotu greckich rybaków, którzy wyciągnąwszy ostrożnie sieci zarzucone w Sarayburnu[12], podążali na swe stanowiska, meandrując między brzegami Złotego Rogu. Ryb nie brakowało, kosze wypełnione były po brzegi barbatami, cinekoplami, tasergalami. Przypływający w większości na jednomasztowych łódkach rybacy natychmiast rozpalali mangały[13], a roztaczający się wokół delikatny zapach dymu wywoływał uczucie głodu. Wśród tłumu, dzwoniąc szklankami, przechadzali się sprzedawcy sorbetów. Na ladach leżały sterty świeżutkich warzyw i owoców z całego dosłownie świata. Podobnie z ciżbą ludzką. Kogóż tu nie było? Z okolicy Galata Kulesi przybyli Genueńczycy w rzucających się w oczy ozdobnych ubraniach i mężczyźni z Pery, którzy w większości szczycili się kozimi bródkami. W kapeluszach z szerokim rondem i frędzlami przechadzali się zadufani w sobie Wenecjanie, ponadto nieliczni Anglicy, Francuzi, Węgrzy, Rosjanie. Większość przyszła tutaj na zakupy, greccy restauratorzy zawzięcie targowali się z rybakami na brzegu przy Tophane[14]. Pozostali natomiast nie byli zainteresowani zakupem towarów, a zdobyciem wiadomości dla swojego kraju. Po chwili jedni mieli napełnione siatki, a inni głowy, powróciwszy więc do swych domów, sadowili się na balkonach, skąd, jak z lotu ptaka, aż do upojenia mogli się cieszyć widokiem radosnego miasta. Marmarą, Bosforem, Kız Kulesi[15], wyspami, przeciwną stroną Złotego Rogu...

A kiedy już mówimy o przeciwnej stronie Złotego Rogu... Był tam całkiem inny świat. W domach ciągnących się wzdłuż całego brzegu, od Sarayburnu po Balat[16], zamieszkiwało tysiące Żydów, Greków, Ormian, także parających się handlem. Mężczyźni dawno już wyruszyli do swoich sklepów na Kapalıçarşı – Krytym Bazarze... Jubilerzy, krawcy, hafciarze, sprzedawcy fajerwerków, wyrobów cukierniczych, materiałów, wytwórcy beczek, koszy i dywanów, doświadczeni rzemieślnicy ulokowani przy wejściu na bazar, w blasku pomarańczowego światła, w huku, stukocie wyrabiający naczynia z miedzi... Krążyli wśród tłumu nosiwoda, pisarze listów, jak też policjanci często kontrolujący wagi. Oto rzemieślnik, wplątany w nieczyste interesy, prowadzony na odbycie kary. Otrzyma całe dwadzieścia batów.

Nie sposób zliczyć interesantów wchodzących do urzędów wokół Krytego Bazaru i z nich wychodzących. Z wielu statków przycumowanych w porcie te, które przypłynęły z okolic arabskich pustyń, wypełnione były towarami dostarczanymi na grzbietach wielbłądów; teraz rozładowywano je, wykorzystując garbate plecy tragarzy. Następnie wspinali się oni cierpliwie w kierunku Beyazıtu[17]. Wokół roztaczał się zapach goździków, kminku, czarnego pieprzu, cynamonu.

Nozdrza zarabiających na życie w Silahhane[18] czy Tophane[19] palił proch. Ci półnadzy mężczyźni pracowali w pocie czoła. Wytwarzali kule, konstrukcje do nowych łodzi, a ciężkie młoty, uderzając o metal, wydawały dudniące odgłosy.

Na hipodromie janczarzy ćwiczyli przy wtórze bębnów, brzęk pałaszy mieszał się z okrzykami żołnierzy. Tuż obok kurz wzniecony przez pędzących sipahów[20] wzbijał się na wysokość Dikilitaşu[21] przywiezionego z Egiptu przez cesarza bizantyjskiego Teodozjusza całe tysiąc czterysta lat temu. Znajdująca się za nim kolumna z brązu z dwoma wężami symbolizowała tajemniczy taniec.

Kręciło się tu mnóstwo ludzi; plac, gdy patrzyło się nań z daleka, przypominał nieustannie falującą żywymi kolorami zamkniętą przestrzeń. Pośród wypełniającego go tłumu znajdowała się też grupa zwierząt. Trzepoczące skrzydłami różnobarwne ptaki w klatkach, niedźwiedzie prowadzone za obręcze przeciągnięte przez nos, tygrysy trzymane na łańcuchach oplatających szyje, dokazujące na tysiąc i jeden sposobów małpy... Stado wron i kani wzbijało się w niebo. Od czasu do czasu mężczyźni w turbanach rzucali im jedzenie. Na murach zalegały jedne przy drugich olbrzymie rude i bure prążkowane koty... One także czekały na pokarm. Nie brakowało też psów, które machając ogonami, szukały swojego przydziału.

Czy jedynie zwierzęta biegały za kawałkiem chleba? Żebracy w łachmanach, unosząc otwarte dłonie, czekali na jałmużnę. Pełno ich było przy wejściach do kościoła, synagogi, meczetu. Dla wierzących nie brakowało miejsc czczenia Boga. Ale najbardziej zatłoczone były meczety. Skoro tylko muezzini zaczynali z minaretów nawoływać do modlitwy, zaraz wypełniały się mężczyznami w turbanach, którzy w rękach trzymali różańce. Meczety Eyüp Sultan, Fatih, Mahmut Pasza, Molla Zeyrek, Ayasofya. Było ich tak dużo jak gołębi pluskających się w kroplach spadającej wokół fontann wody. Słowo „Allah” wypowiadane z pokłonem w czasie modlitwy przyprawiało zagorzałych niewiernych o gęsią skórkę ze strachu przed dniem Sądu Ostatecznego.

W Stambule było mnóstwo nagrobków, które jak niemi i spokojni świadkowie obserwowały ten zgiełk spod wysokich platanów, cyprysów, świerków...

W samym rogu Targu Niewolnic rósł platan, a na środku stała wielka kolumna. Kto wie, ile widziało to drzewo? Na siódmym wzgórzu Stambułu, na placu Arcadia wystawiano tysiące młodych niewolnic różnych narodowości: Czerkieski, Gruzinki, Rosjanki, Hiszpanki, Greczynki... Zewsząd dochodził furkot nargili brzuchatych sprzedawców z nahajkami u boku, przycupniętych na plecionych ze słomy taboretach. Rozpierała ich pycha, bo cokolwiek by mówić, towar był dobrej jakości.

Jeśli chodzi o dziewczyny, to część z nich płakała, część milczała jak zaklęta, część tępym wzrokiem rozglądała się dookoła. Wokół nich krążyli przybyli z pałacu eunuchowie i handlarze z pełnymi kieszeniami. Kastraci, poinformowani o zjawieniu się nowej grupy niewolnic, spieszyli się, by zdążyć przed innymi i w pomieszczeniach sąsiedniego kamiennego budynku wybierać, dokładnie je oglądając, począwszy od paznokci u stóp, a na uzębieniu skończywszy. Tak naprawdę dziewczęta wystawione na placu nie miały już szansy dostać się do pałacu. Ci, którzy po długich targach decydowali się na kupno, otwierali sakiewkę i sprawnie liczyli złoto. Potem wsadzali dziewczynę do lektyki, pokrzykując na tragarzy. Mężczyźni, którzy nieśli ten ciężar na swoich barkach, ruszali biegiem prosto na Çemberlitaş, a potem stamtąd do Aksaray, Kumkapı, Lâleli, Çarşamba, Çukurbostan[22]...

Pałac to był inny świat, poczynając od ogrodu, wyróżniał się nigdzie indziej niespotykaną elegancją i bogactwem. Imponujące kwiaty, szumiące fontanny, ujęcia zimnej wody płynącej bez ustanku... Natomiast wnętrza wyłożone były najcenniejszymi dywanami perskimi, udekorowane fajansami, ręcznie wyrabianymi parawanami, atłasami, aksamitem, brokatami, jedwabiami...

Setki ludzi pracowało w pałacu osmańskiego sułtana. Cieśle, nosiwody, rzeźnicy, cukiernicy, pszczelarze, kominiarze, kucharze, pobielacze cyną, nadzorcy niewolnic, ogrodnicy, muzycy, nauczyciele, służba. I kobiety, kobiety haremu... Tysiące kobiet...

Jeśli chodzi o sułtana, właściciela haremu, to nie każdy mógł go zobaczyć. Ważne było to, z kim on chciał się widzieć. Rzadko uśmiechnięty sułtan o smagłej cerze, wyróżniający się z otoczenia dosyć wysokim wzrostem, gdy kończył posiedzenie Dywanu[23], zagłębiał się w lekturze ksiąg o tematyce filozoficznej lub kosmografii, pisał wiersze albo przywoływał do siebie trupę Karagöza[24] z Bursy. W młodości bawił się do upadłego, zażywając wszystkich przyjemności do tego stopnia, że czasami sprowadzał na siebie gniew ojca; obecnie porzucił ten tryb życia, nie wyciągał już ręki po wino. Nie opuszczał też żadnego odprawianego nabożeństwa, a nawet jeśli wyglądał na surowego, to dzięki dawanej jałmużnie, budowie szpitali i otwieraniu bezpłatnych jadłodajni zdobył rozgłos i uznanie na całym obszarze państwa osmańskiego.

W każdy piątek, kiedy dosiadając konia w otoczeniu wezyrów, paszów i eunuchów jechał na nabożeństwo do Ayasofyi, lud się tratował, aby móc go przez chwilę zobaczyć. Takim oto był człowiekiem Beyazıt II[25], syn zdobywcy tego miasta, Mehmeda II[26]. On, nazwany władcą siedmiu światów, był jedynym właścicielem wielkiego imperium i Stambułu, najpiękniejszego z pięknych miast, które liczyło siedemdziesiąt pięć tysięcy mieszkańców.

Oto przebudziło się teraz to niezwykłe miejsce na świecie i zaczynało kolejny nowy dzień. Pośpiesznie, niecierpliwie, hałaśliwie...

Toledo

Rachela de Toledo westchnęła: to miasto wygląda na zupełnie opuszczone. Nikogo nie było na wąziutkich, wybrukowanych uliczkach, przez które biegła. Może gdyby panowała noc, bałaby się tej ciszy i samotności. Sklepy z dokładnie pozamykanymi okiennicami, domy otoczone wysokimi murami, przytulone jedne do drugich, o ciemnych fasadach... Gdyby potężny mężczyzna rozpostarł na którejś z nich ramiona, mógłby zadzwonić do dwóch furtek ogrodowych jednocześnie. Poza tym wszystkie bramy były jednakowe. Poczerniałe drewno, żelazne kołatki w formie dłoni zawieszone pośrodku na kółkach zardzewiałych od wieloletniej wilgoci... Kołatki z mosiądzu w kształcie dłoni kobiecych trzymających małe kulki z brązu... Dłoni o ładnych paznokciach i szczupłych, długich, lekko wygiętych palcach.

„Zupełnie jak ręce mojej matki”... W tym momencie przemknęła jej przed oczami twarz rodzicielki. Wydało się jej, że usłyszała słowa: „Nie powinnaś wychodzić sama na ulicę, szczególnie teraz... Ty też wiesz o wydarzeniach w Sewilli. Czterej młodzi mężczyźni... Nie chodź do synagogi, nie zbliżaj się do kościoła...”. Zadrżała. Na szczęście ukazujące się od czasu do czasu zza wysokiego muru marcowe słońce ogrzewało jej plecy. W świeżo obsypanych kwiatami gałęziach śliwy ćwierkał jakiś ptak. Zaczęła biec szybciej. Powinna już być nad brzegiem rzeki.

Rachela była smukłą dziewczyną, wszyscy uważali, że jest podobna do ojca. Jak on szczupła, wysoka, z rudawymi włosami i zielonymi oczami. Przypominała go też z charakteru; oboje byli łagodni, nie lubili kłótni, zamieszania. Uwielbiali samotne spacery, czytanie książek, marzenia. Jej starszy brat Haim natomiast przypominał matkę. Ciemny, o ostrych rysach twarzy i zdecydowanym usposobieniu... Czasami Rachela sądziła nawet, że chyba woleli w ten sposób ukryć swą łagodność, uważając ją za słabość. To oni byli najważniejsi w domu. Silni i uparci, zawsze stawiali na swoim. Natomiast jej młodszy brat, Avram, nie przypominał ani matki, ani ojca. Był dzieckiem z kręconymi czarnymi włosami i wielkimi ciemnymi oczami o długich rzęsach. W domu nie było słychać małego Avrama. Często chorował i całymi dniami, a nawet miesiącami leżał w swoim pokoju. Kolejno to matka, to ojciec spędzali przy nim noce. Kiedy czuł się lepiej, nogi zawijano mu w koc zrobiony na drutach przez babkę, brano go na ręce i sadzano latem na podwórzu, a zimą przy nasłonecznionym oknie. Mały Avram siedział tam cichutko, spoglądał na chmury i ptaki. Ani razu nie bawił się do utraty tchu z żadnym kolegą. Z kolei Haim nie przychodził do domu, jak Bóg przykazał; można było policzyć na palcach dni, kiedy nie wracał poraniony to tu, to tam, po jakiejś bijatyce. Matka, choćby nie wiedzieć jak złościła się na niego, zawsze swemu starszemu synowi wybaczała. To on był ulubieńcem Estery de Toledo. Tworzyli w domu dwie niepodobne do siebie pary: matka z synem i ojciec z córką.

Pomiędzy tymi dwoma przeciwstawnymi biegunami znajdował się ukochany przez wszystkich, wymagający pomocy i miłości, cichy, cherlawy Avram. Mimo wszystko rodzina de Toledo była szczęśliwa i spełniona.

Kiedy Rachela wspominała Avrama, ogarniał ją dziwny nastrój. Tak, kochała go, ale w sercu rodziło się jeszcze jedno uczucie, inne od braterskiego... Patrząc na swego braciszka, poza siostrzaną miłością odczuwała odpowiedzialność matki, kobiety. Chłopiec o chudziutkich rękach i nogach, z ciemnymi, wielkimi oczami w bledziutkiej twarzy sprawiał, że w człowieku narastała chęć opieki, przytulenia go. Rachela bardzo mu współczuła, budził w niej nieustanne poczucie litości... Avram był jak mały Jezus na rękach Marii.

Zbliżając się do placu, na którym stał kościół, drgnęła na odgłos dzwonu. Ciekawe, z jakiej okazji to nieoczekiwane świętowanie? Poza tym usłyszała też jakieś głośne krzyki, ale nie były to odgłosy modłów. Może rzeczywiście nie powinna tam iść. Ze strachu, nie wiedząc, co się dzieje, natychmiast skręciła do ogrodu najbliższego domu. Nie minęło jeszcze sześć miesięcy, jak Pintowie wyjechali z Toledo, a ich dom i ogród wyglądały tak, jakby opuścili je co najmniej sto lat temu. Nie została nawet jedna cała szyba w tym budynku z czerwonej cegły, który nie zwracał już uwagi jak dawniej, stojąc w otoczeniu suchych traw i zwiędłych kwiatów, niegdyś będących oczkiem w głowie doñi Sary. Kiedy Rachela z uwagą rozglądała się po tym zaniedbanym miejscu, dostrzegła hiacynty, swoje ulubione kwiaty. Schyliła się i zerwała jeden. Ślicznie pachniał. Ciekawe, gdzie teraz może być doña Sara?... W Lizbonie, Wenecji, Antwerpii, a może Stambule?...

Dźwięk dzwonu stawał się coraz bardziej natarczywy. Zarzuciła szal na głowę, wąchając hiacynt, przeskoczyła przez murek z tyłu ogrodu i zaczęła biec. Oddaliła się od kościoła i domów. Wszystko pozostało w tyle. Przed nią strome zbocze jak zielony dywan schodziło ku rzece Tag, której woda była jeszcze bardziej zielona. Tag pięknie otaczał okolice Toledo, z bialutką pianą na powierzchni płynął, szemrząc piosenki o miłości.

– Jestem zakochana! – wykrzyknęła głośno. Szal odrzuciła na ramiona, rękę z hiacyntem wzniosła do góry i zaczęła nią wymachiwać. – Kocham, kocham cię, Mosze!

Czekający na nią pod wierzbą po prawej stronie mostu Mosze Nahmiyas zaczął biec ku niej z radością, obserwując schodzącą ze wzgórza dziewczynę, i nie słysząc wykrzykiwanych przez nią słów, szeptał to samo: „Kocham, kocham...”.

Granada

W kościele panował chłód, ale nie było bardzo zimno. Ta wielka budowla sprawiała wrażenie, jakby wszystko było w niej słychać, nie tylko szept, ale nawet myśli – najmniej ważny człowiek na tym świecie nie uchodził uwagi Boga. Jezus w nieskończonym śnie wisiał na krzyżu. Maria smutna, pogrążona w bólu... Nikt w takim otoczeniu nie mógł się czuć bezgrzeszny. Ani ubrana na biało leciwa zakonnica modląca się pod ścianą ozdobioną złotymi freskami, ani klęczący zaraz za nią, jeszcze starszy od niej rabin, ani obserwujący ich z podniesionymi głowami świadkowie tej uroczystości, królowa Izabela i młody król Ferdynand, nie mogli się pozbyć tego wrażenia.

W tym dniu osiemdziesięcioletni don Abraham Senior, stając się katolikiem, jak żaden chrześcijanin doznał wyjątkowego uczucia, smakując święte wino. Tak, było jak krew.

Sądził, że Bóg mu wybaczy. Może w ten sposób będzie mógł zapobiec wysiedlaniu Żydów z ich domów. Jeżeli nawet zostanie przeklęty... Jeżeli nawet zamiast Senior będą go nazywać Sone Or (Tombak)...

Z ust obecnych jednocześnie padło „Amen”. Ceremonia chrztu dobiegła końca.

Stary człowiek na ugiętych kolanach zbliżył się do królowej Izabeli i pochylił przed nią.

– Moja królowo – szepnął – a Wasze słowo?

Twarz kobiety była spięta. Jej chudą szyję oplatał łańcuszek ze zwisającym bursztynem w kształcie krzyża. Ujęła pod rękę Ferdynanda i przed wyjściem odwróciła się, mówiąc:

– Don Senior, pomyślimy, gdy przyjdzie na to czas.

Chór zaintonował nową pieśń religijną.

Stary Abraham, dawny żyd, świeży chrześcijanin, utkwił pełne łez oczy w sklepieniu kościoła w oczekiwaniu, że spadnie gwiazda, która ocali jego duszę, niwecząc ciało. Z nadzieją złożył ręce. Płomienie świec drżały coraz intensywniej. Wpadające do uszu głosy odbijały się echem. W oczach mu pociemniało i osunął się na ziemię.

Toledo

– Nie możesz mi tego proponować.

Estera de Toledo chyba już po raz setny wycierała ścierką oblepione ciastem ręce.

– Estero, czy mógłbym chcieć czegoś, co byłoby złe dla nas, dla ciebie? Dlaczego nie rozumiesz? Nie ma o czym mówić. Jeśli nie zrobisz tego, co powiedziałem... Umrzemy. Zabiją nas. Musimy póki czas opuścić to miejsce. Dla naszych dzieci.

Kobieta, nie patrząc mężowi w oczy, skierowała się do kuchni.

– Nie – odpowiedziała, nim wyszła z pomieszczenia. – Nie chcę tego nawet słyszeć. Jestem córką rodziny, która mieszkała tu od setek lat. Jestem Estera de Toledo. Mój ojciec, dziadek, jego ojciec, przodkowie... Stąd pochodzimy i to wszystko należy do nas. Ja jestem tu dłużej niż Izabela. Przecież któregoś dnia skończy się to szaleństwo. Nigdzie nie wyjedziemy.

Dawid, ogarnięty tak wielką złością, że miałby ochotę zgruchotać trzymany w ręku kubek, odezwał się, nie wyjawiając jednak swych emocji:

– Nie rozumiem cię. Zupełnie, jakbyś tylko ty była tutejsza. Czy my także nie pochodzimy z szacownej rodziny? Czy chcesz, aby naszego syna Haima zabito tak jak tych w Sewilli? No, zrozum wreszcie... Poza tobą, mną może nie być zbyt wielu z dziada pradziada Hiszpanów, ale właścicielami tego wszystkiego są oni. Zrozumże wreszcie... Nie możemy spokojnie poruszać się po naszym kraju, mieście ani nawet ulicy, przy której mieszkamy. Każdego dnia ktoś nowy wtrącany jest do więzienia, torturowany, zabijany. Kto wie, ile rodzin, opuściwszy swe domy, wyemigrowało do tej pory. Czyż oni nie mają duszy? Ci, co zostają, nawet jeśli wywracają się im wnętrzności, przechodzą na katolicyzm. W tych dniach miał się ochrzcić don Abraham; jedynie dlatego, by móc uratować nas, rodzinę, wszystkich. Podobno biedak umiera z żałości.

– Podobno chciał nas ochronić... Czy ty w to wierzysz? On myśli tylko o sobie i swoich pieniądzach... Od lat był ich człowiekiem. Umiera z bólu duszy... Ale jakoś jeszcze nie umarł... A niechby zdechł czym prędzej.

– Estero, błagam cię, zgoda, nie musimy zostać katolikami, ale na wszelki wypadek pojedźmy na jakiś czas do Portugalii, potem, tak jak mówisz, gdy wszystko się uspokoi, wrócimy. Pomyśl o dzieciach, pomyśl o mnie, proszę.

Kobieta podeszła do siedzącego przy stole męża, wyjęła mu z dłoni kubek, spokojnie odstawiła go na bok i objęła mężczyznę. Oparła głowę o jego pierś i tak, jakby chciała przytulić dziecko, kołysząc się, szeptała:

– Nie bój się, Dawidzie, to minie. A bo to pierwszy raz?

Mężczyzna zamknął oczy, dotknął obejmujących go rąk, pieścił drobne palce kobiety, pocałował.

– Nie powinniśmy się bać – rzekł. – Trzeba zadbać o siebie, moja królowo, o naszych troje dzieci... Teraz jednak sytuacja jest bardzo poważna, Izabela i Ferdynand postanowili nas zniszczyć.

W tej samej chwili usłyszeli łomot do bramy ogrodu. Może z powodu wcześniejszej rozmowy przez chwilę zamarli w bezruchu. Coraz mocniej walono w bramę. Dawid wstał i nie pokazując się, wyjrzał przez wąziutkie zakratowane okno.

– Idę! – krzyknął.

– Co się stało, kto to? – spytała z niepokojem żona.

– Nie bój się, to tylko don Salvatore i doña Graziella – odparł, schodząc po schodach.

Estera pobiegła za nim. Gdy tylko otworzyła się drewniana brama i ukazało się słabo oświetlone podwórze porośnięte licznymi drzewami tworzącymi zagajnik, wpadło zadyszane małżeństwo z sąsiedztwa. Nie dając właścicielowi domu czasu na przywitanie ich i zaproszenie do środka, oboje krzyknęli jednocześnie:

– Czy nie słyszeliście, czy nie słyszeliście? – Zanim Dawid zaryglował bramę, wysunął głowę i rozejrzał się po ulicy. Następnie powoli domknął oba skrzydła.

Twarz sąsiadki była bardzo blada, kobieta objęła Esterę.

– Co my teraz poczniemy? – szlochała.

Jej mąż natomiast powtarzał:

– Musimy uciekać i to jak najszybciej, sytuacja robi się straszna.

Estera, nie czekając, poprowadziła ich do stołu w rogu podwórza i zapytała:

– Czyżbyśmy o czymś nie słyszeli? Co się dzieje?

Napełniwszy kubek wodą z dużego dzbana, podała go kobiecie.

– Niech się pani uspokoi, doña Graziella – powtarzał Dawid. – Uspokójcie się.

Zwrócił się do męża sąsiadki:

– Co się stało, Salvatore, co was tak przeraziło?

Salvatore był drobnym, dosyć pulchnym mężczyzną o czarnych krzaczastych brwiach, które nadawały jego bladej twarzy nieco komiczny wygląd. Ze zmartwienia pociągał co chwila nosem, a pot perlił się na jego szerokim czole.

– Dzisiaj wzięli następnych czterech młodzieńców, mój przyjacielu, a czy wyobrażasz sobie, gdzie oni są teraz? Przed Inkwizycją...

– Boże chroń lud Izraela – krzyknęła Estera. – Haim, Haim!...

Pobiegła do drzwi. Dawid i Salvatore przytrzymali ją. Doña Graziella przyłożyła ozdobioną licznymi pierścionkami rękę do serca, jakby spodziewając się ataku, i ostatnim wysiłkiem powiedziała:

– Nie bój się, Estero. Nie bój się. Między nimi na szczęście nie ma ani Haima, ani Mosze. Ale... – Jej oczy ponownie wypełniły się łzami, spojrzała przed siebie, wyjęła z kieszeni pofałdowanej spódnicy chusteczkę i wytarła nos, nie mogąc mówić dalej.

Jej mąż, powtórzywszy „ale”, starał się dokończyć przerwane w połowie przez żonę zdanie. Widać było, że bardzo przy tym cierpiał. Strzelał palcami, głęboko oddychał, usiłując dojść do siebie. Po chwili kontynuował:

– Ale... to może się zdarzyć w każdej chwili, nie wiadomo, co czeka nas jutro.

Dawid wprawdzie milczał, tylko kiwał głową na znak, że podziela te słowa. Patrzył na żonę, zupełnie jakby chciał powiedzieć: „No widzisz, słuchaj”.

Estera otuliła się szczelnie szalem w kolorze bakłażana i unikając wzroku męża, spoglądała w niebo. Chmury na tle błękitu szybko zmieniały kształty. Lekko siwiejące włosy zebrała na karku, wydawało się, że rysy jej twarzy jeszcze bardziej się wyostrzyły.

– Podjęliśmy decyzję, przenosimy się do Portugalii – oznajmił po chwili Salvatore. – Stamtąd pojedziemy do Edirne albo do Stambułu.

Tęgawa Graziella pokiwała głową. Przeciągnęła ręką po kręconych włosach bujnie okalających jej twarz, poruszyła złotymi kolczykami w kształcie koła. Mężczyzna pochylił się do przodu i już nie strzelając palcami, zginał je tylko i prostował.

– Posłuchamy rabina Sarfati. On wiele lat temu przewidział, że do tego dojdzie. Nawoływał więc z dalekiego Edirne, zapraszał nas na ziemie osmańskie. Mamy do niego zaufanie.

Tym razem odezwał się Dawid, który niewiele mówił od przyjścia sąsiadów.

– Wiem – powiedział. – „Tutaj każdy pod swym drzewem figowym i powojem może żyć w spokoju” – wyrecytował – czyż nie tak?

Estera dodała:

– Ale my tutaj mamy nasze drzewa figowe, powój, dom. – I spytała: – Jakże to zostawić i iść w tak dalekie nieznane miejsce? Poza tym wierzę, że ta sytuacja ulegnie zmianie, że wszystko minie.

– Nie – odrzekła Graziella. – Wiem, czuję, to nie przejdzie. Wyjadę z dziećmi i z mężem, zrobię to, nawet jeśli miałabym się rozchorować. Wy też jedźcie z nami, póki nie będzie za późno, co ty na to, siostro?

Estera nie odpowiedziała.

– Dopiero co upiekłam bojo[27], przyniosę je – to mówiąc, skierowała się ku wejściu do domu.

Dzwony ponownie zaczęły bić, ptaki na drzewach przestraszone wzbiły się w powietrze.

Salvatore zwrócił się do Dawida proszącym tonem:

– Przekonaj ją, mój przyjacielu. Bądź pewny, że za kilka miesięcy będzie już za późno. Pomogę ci. W Stambule też założymy drukarnię. Może będzie lepiej niż tutaj... Kto wie? Stambuł jest podobno pięknym miastem. Posłuchaj mnie.

Dawid wstał. Był wysokim, szczupłym, lekko zgarbionym mężczyzną. Włosy w większości mu wypadły, czubek szpiczastego nosa miał zawsze czerwony jak ludzie nadużywający wina. Ale on w żadnym wypadku nie pił. Był człowiekiem spokojnym, bardzo przywiązanym do domu, żony, dzieci. Bijąc się z myślami, chodził tam i z powrotem po niewielkim ogrodzie. Nagle odwrócił się do Salvatore, swojego sąsiada, a jednocześnie wspólnika, mówiąc:

– To wszystko wiem doskonale, ale Estera nie chce wyjechać. Przywiązana jest do ojcowizny, wspomnień. Jeśli ona nie zechce opuścić domu, nie mogę nic zrobić.

Znów zaczął nerwowo chodzić. Potem wrócił do rozmowy, jakby mrucząc do siebie:

– Całe Toledo wie, jak uparta jest Estera, czyż nie tak?

– Oczywiście – potwierdziła doña Graziella. – Nawet cała Kastylia. Ale może... Może znajdzie się sposób, by ją przekonać.

Wyglądało na to, że żona Salvatore już się uspokoiła, westchnęła głęboko; przyglądała się uważnie domowi, podwórzu, drzewom, jakby widziała je po raz pierwszy.

– Właściwie to ją rozumiem. Kto z nas chce stąd wyjeżdżać? Te miejsca przecież były obecne przy naszych urodzinach, wzrastaniu, małżeństwach i przychodzeniu dzieci na świat. Poza Toledo nie mogę nawet marzyć o innym miejscu. Ale niestety musimy wyjechać. Tak, Estera jest bardzo trudną kobietą, przekonać ją może tylko Haim. Słucha wyłącznie jego, swojego starszego syna, na innych nie zwraca uwagi.

Salvatore spojrzał z niesmakiem na żonę, nie chciał urazić przyjaciela. Dawid machnął ręką na znak, że nic się nie stało, po czym zapytał:

– Kiedy ruszacie?

– Gdy tylko pozałatwiam sprawy, najpóźniej za dwa miesiące – odpowiedział Salvatore.

Dzwony zaczęły ponownie bić, a przerażone tymi dźwiękami ptaki i tym razem frunęły w górę.

W tej chwili weszła Estera, z tacy, którą niosła, unosiła się para.

– Nikt poza tobą nie umie przyrządzać takich bojo – odezwała się Graziella. – Ach, ze zmartwienia i pośpiechu zapomniałam zapytać, jak się czuje Avram?

Estera wzruszyła ramionami.

– Ech, tak sobie, jednego dnia lepiej, drugiego gorzej.

Dawid podniósł głowę i spojrzał w stronę pokoju, w którym spał syn.

– Akurat śpi, według mnie teraz jest lepiej, nadeszła wiosna, wydobrzeje. Tak jest co roku. Bardzo słaby, delikatne dziecko. Cokolwiek byśmy robili, wciąż nie jest taki silny jak jego starszy brat.

Salvatore poklepał przyjaciela po nodze.

– No, nie martw się, Dawidzie, on ma dopiero siedem lat, zobaczysz, do czasu bar micwy[28] wydobrzeje i będzie zdrowym młodzieńcem. Pamiętasz, z Mosze w tym wieku też były kłopoty. Podobnie z Abrahamem. Sytuacja zmieniła się, kiedy skończyli dwanaście lat – obaj wyrośli w końcu na zdrowych ludzi. To wszystko normalne, przecież to jeszcze dziecko...

– Tak, ale całymi nocami kaszle, jest blady, nie ma apetytu. Jego matka każdy ranek spędza w kuchni, by przygotować mu ulubione potrawy. A on je jak ptaszek. Dlatego Rachela poszła zbierać grzyby dla brata z nadzieją, że mu zasmakują. Nad brzeg Tagu. Nie chcieliśmy na to pozwolić, ale ta strona miasta jest jeszcze bezpieczna, mało cudzoziemców tu zagląda. Tak w ogóle to współczuję dzieciom, słyszą jedynie „tu nie idź, tam nie idź”. W strachu mija im dzieciństwo, młodość...

Graziella była kobietą o zmiennych nastrojach, z apetytem zjadała ziemniaczane bojo i mrucząc, potwierdziła:

– Tak. Tam jest bezpiecznie. Oni mają inne sprawy na głowie, nie interesują ich łąki, pastwiska. Raczej zajmują się nami, naszymi sklepami, domami, synagogami, pieniędzmi... Łąki są bezpieczne. – Wzięła z tacy jeszcze jedno bojo. – Mówicie, że nasza Rachelka poszła nazbierać grzybów dla brata, jakież dobre serce ma to dziewczątko. Poza tym jest piękna... W końcu pożenimy ich w Stambule z naszym Mosze.

Dawid zakaszlał, Salvatore spojrzał na żonę, jakby chciał ją upomnieć, że to nie najlepszy moment, aby poruszać ten temat. Już otworzył usta i miał coś powiedzieć, ale Estera go uprzedziła:

– A my stąd nie wyjedziemy – stwierdziła. – Tak więc ożenicie, ale z inną dziewczyną. Rachela wyjdzie za mąż tutaj, na ziemi naszych przodków, zgodnie z naszymi obyczajami. Podobnie też Haim i Avram założą tu rodziny...

Haim, wbiegając na wzgórze, krzyczał:

– Zabiję cię, mały Nahmiyasie! Jeśli jeszcze raz dostanę cię w swoje ręce, to nie tylko będzie leciała ci krew z garbatego nosa, lecz wypruję ci wnętrzności, ty nic niewarty rozrabiako!

Nagle zatrzymał się, wyczerpany i zły, rzucił się na ziemię, przywarł do niej twarzą, jakby chciał ją w niej ukryć. Kilka razy uderzył głową o murawę, skubiąc ją rękami. Potem szybko się podniósł.

– Zabiję cię, przysięgam.

Z wściekłości płynęły mu łzy. Odwrócił się i spojrzał prosto w dół, w stronę Tagu.

– Strzeż się, Rachelo, nie ruszaj się z tego miejsca, ja też cię wypytam o to, co robiłaś! – krzyczał ze wszystkich sił.

Tymczasem schowana za wierzbą Rachela trzęsła się ze strachu. Kiedy upewniła się, że Mosze zniknął z horyzontu, napięcie ją opuściło i zaczęła łkać. Ten Haim to naprawdę zły, zazdrosny, łobuz. Co niby się stało? Posiedzieli trochę, razem patrzyli na płynącą wodę, co w tym złego?... I tak wszyscy wiedzieli, że w przyszłości się pobiorą. Mosze wziął ją za rękę i jeden jedyny raz pocałował w policzek, to wszystko. I „kocham cię, aż do końca, do końca” – wyszeptał. Czy to była zbrodnia? Skąd wziął się tu ten Haim. Wystarczył jeden jego cios, a z ust i nosa Mosze poleciała krew.

– Maszeruj, idziemy do domu, mam z tobą do pogadania – mówiąc to, Haim schodził obok siostry ze stromego skalnego wzgórza; od czasu do czasu odwracał się, jeszcze pokrzykując: – Ty Nahmiyasie, brudasie, włóczęgo!

Gdy doszli do brzegu rzeki, pochylił się i obmył wodą zimną jak lód swą poczerwieniałą ze złości twarz; nadal się trząsł.

– Kim ty jesteś? Jak możesz myśleć o flirtach, kiedy wszyscy mają takie zmartwienia? Będziesz się miała z czego tłumaczyć – podniesioną pięścią zagroził Racheli. Wciąż miał na palcach krew z nosa Mosze. Ponownie schylił się i umył ręce. – Idź – ponaglił. – No szybciej, prosto do domu, nieodpowiedzialna dziwaczko, zalotnico.

Rachela natychmiast zareagowała z wściekłością. Zabolało ją słowo „zalotnica”. Podniosła z ziemi kamień, rzuciła w stronę brata i nie patrząc nawet, gdzie trafiła, pobiegła przed siebie. Jednocześnie krzyczała, ile sił w płucach:

– Haim, życzę ci, żebyś zdechł, życzę ci, żebyś zdechł i żebym zobaczyła to na własne oczy...

Szal zsunął się jej z głowy, rudawoblond włosy opadły na szczupłe plecy; to przewracając się, to podnosząc, biegła na wzgórze, na którym leżało przypominające gniazdo jastrzębia Toledo, z synagogami, kościołami, domami.

Haim podniósł leżący obok niego kamień, który wybił niewielką dziurę w ziemi, i rzucił go do wody. Wiadomo było, co zrobi ojciec, gdy się na nią rozzłości. Już znów miał krzyknąć „chodź tutaj”, ale zobaczył, że nagle siostra, zdenerwowana i wystraszona, sama zaczęła się cofać w jego stronę. Na twarzy Racheli malowała się groza, nie można było zrozumieć, co mówi. Haim rozejrzał się wokoło i dostrzegł schodzącą z góry liczną grupę ludzi. W rękach trzymali krzyże; nawet jeśli nie sposób było ich rozpoznać, bo byli ubrani na czarno i brązowo z kapturami na głowach, to nietrudno się było domyślić, kim są. Przemknęło mu przez myśl, by uciec, ale nie mógł tak postąpić, nie mógł zostawić Racheli bez pomocy. Co miał robić? Jak mógłby ochronić siebie i siostrę? Rozejrzał się uważnie. Splątane gałęzie stojących niedaleko ogromnych wierzb wpadały do wody, a w ich pniach można było ukryć nawet łódkę. Zaraz za drzewami rosła gęsta trzcina.

Kiedy zadyszana Rachela podbiegła do niego, natychmiast pchnął ją ku tamtemu miejscu.

– Idź tak daleko, jak będziesz mogła, i przede wszystkim nie odzywaj się – powiedział śpiesznie. – Co ma być, to będzie...

Dziewczyna dzwoniła zębami z przerażenia.

– A ty? – spytała. – Nie idziesz?

– Zajmę się nimi, uciekaj, dogonię cię – polecił. – No biegnij, i to szybko, wróć do domu i opowiedz o wszystkim.

Kiedy pierwszy ubrany na czarno człowiek, odłączywszy się od grupy, zszedł na brzeg rzeki i złapał za szyję jej starszego brata, Rachela skryta w szuwarach była już dosyć daleko, ale nadal mogła obserwować napastników.

Haim, mimo że stawiał dzielnie opór, nie mógł już nic zrobić. Mężczyźni trzymanymi w rękach krzyżami bili młodzieńca po plecach, głowie, całym ciele i łamali je na nim.

– Zabójca Jezusa!... Świnia pijąca krew chrześcijan! – krzyczeli. – Będziesz się tłumaczył przed Inkwizycją, ty nikczemniku, ty brudny Żydzie...

Twarz Haima pokryła się krwią, leżał w wodzie między kamieniami, był jak odrętwiały po ciosach, które na niego spadły. Kilku osobników z grupy, przybyłej z jego powodu, zaczęło szukać Racheli. Powinien coś zrobić, by ratować siostrę. Najpierw na kolanach, potem stanąwszy, ostatkiem sił starał się wyprostować i chociaż znalazł się wśród tylu napastników, udało mu się zrobić kilka kroków, lecz kiedy natrafił na niewielki spad, zachwiał się i w tej samej chwili, kopnięty w kark, potoczył się w białą pianę zielonej rzeki Tag.

Rachela szklanymi od łez oczami patrzyła, jak zakrwawione ciało brata osuwa się do wody. Aby zagłuszyć szloch i zawodzenie, usiłowała wcisnąć w usta obie dłonie naraz. W uszach dźwięczały wypowiedziane tak niedawno słowa: „Życzę ci, żebyś zdechł, życzę ci, żebyś zdechł i żebym zobaczyła to na własne oczy”. Osunęła się w miejscu, gdzie stała, z głową opartą o kłodę długi czas leżała bez ruchu w błotnistej wodzie. Ten stan omdlenia przeszkodził złoczyńcom w jej złapaniu. Mimo że grupa przez dłuższy czas przeczesywała teren w poszukiwaniu dziewczyny, z nastaniem nocy dała spokój i poszła tam, skąd przyszła.

W tę noc 21 marca córka de Toledów Rachela i ich syn Haim nie wrócili do domu.

31 MARCA 1492 ROKU

Granada

Z woli Bożej Król Ferdynand i Królowa Izabela jako władcy Kastylii, Leonu, Aragonii oraz innych prowincji przynależnych do korony przekazują życzenia zdrowia i pomyślności każdemu, którego list dotyczy, wszystkim Żydom, kobietom i mężczyznom bez względu na wiek, żołnierzom, zarządcom twierdz, rycerzom, duchownym, hrabiom, markizom, książętom i księciu Juanowi i zawiadamiają o tym, co następuje.

Jak wiadomo, nasz kraj częściowo zamieszkują źli chrześcijanie, grzeszący przeciw naszemu katolickiemu Kościołowi, którzy zaakceptowali judaizm. W dużej mierze przyczyną tego stanu rzeczy jest fakt bliskiego obcowania ze sobą chrześcijan i Żydów. Z tego powodu, mając nadzieję na naprawienie tej sytuacji, w 1480 roku wydaliśmy zarządzenie skierowane do miast i miasteczek położonych na terenach objętych naszą władzą i rozkazaliśmy wyznaczenie Żydom osobnych dzielnic oraz utworzenie w nich sądów inkwizycyjnych. Ten przepis stosowany był przez dwanaście lat i dzięki temu złapano wielu winnych.

Inkwizycja powiadomiła nas, że szkody zadawane światu chrześcijańskiemu nadal uporczywie są kontynuowane. A dzieje się tak, ponieważ nasi duchowni bracia nie przestali obcować z Żydami, którzy oddalają ich od świętego Kościoła katolickiego i za wszelką cenę nawracają na judaizm.

Ci Żydzi wpajają chrześcijanom swoje zasady życia, zapraszając ich na uroczystości religijne, ucząc swoich zasad, namawiając do obrzezania dzieci, rozdając książeczki do nabożeństwa, nauczając o dniach, w których się nie je ciasta, i innych świętach, oraz o regułach odżywiania zgodnych z wytycznymi Mojżesza. Potajemnie wmawiają naszym braciom katolikom, że nie ma innej drogi jak judaizm. Że to prawda przyznawali wielokrotnie w sądach ci, którzy zboczyli z drogi, jak również sami Żydzi. I fakt ten budzi poważny niepokój świętego Kościoła katolickiego.

Według naszej wiedzy skutecznym zapobieżeniem temu zastraszaniu i panującemu złu będzie całkowite przerwanie kontaktów chrześcijan z Żydami, oddalenie ich od siebie, i dlatego wydaliśmy rozporządzenie o dokonaniu czystki i wydaleniu ich ze wszystkich wsi, miasteczek i miast prowincji Andaluzji, mając nadzieję, że stanie się to nauczką dla mieszkańców innych prowincji, którzy zmądrzeją i zrezygnują ze stosowania takich praktyk. Dowiedzieliśmy się jednak, że wspomniani Żydzi mimo tych wszystkich działań kontynuowali zbrodnicze występki, starając się zniszczyć katolicyzm. A ponieważ chcemy wspomóc naszą świętą wiarę i ukochany nasz Kościół, nie mamy innego wyjścia. Jeżeli nie zlikwidujemy w zarodku skierowanej przeciw nam i wciąż żywej przyczyny tej strasznej, zdradzieckiej agresji, to bez wątpienia bardzo na tym ucierpimy. Głównym sprawcą są Żydzi i środkiem zaradczym będzie usunięcie ich wszystkich z całego terytorium królestwa. Usunąć trzeba wszystkich, ponieważ nie mamy możliwości wyłuskania jedynie tych, którzy wprowadzali zamęt, bo, czy się tego chce, czy nie, te ogniska niepokoju są reakcją ludu i powodują zagrożenie bezpieczeństwa narodu w królestwie. To jedyna metoda, ażeby dotrzeć do tych, którzy pracują nad zniweczeniem wiary chrześcijańskiej, ilukolwiek by ich było, czy będą to pojedyncze osoby współpracujące z Żydami, czy grupy Żydów. Należy usunąć poza nasze granice część społeczeństwa przyczyniającą się do tego typu szkodliwych praktyk, to jedyny sposób na tych, którzy szkodzą wierze chrześcijańskiej.

Z tego powodu, zasięgnąwszy opinii u ludzi nauki, Wysokiego Sądu, Rycerzy Królewskich, Rady Królewskiej i innych, postanowiono, że wszyscy Żydzi, kobiety i mężczyźni, opuszczą nasze królestwo z zakazem powrotu. Podkreślamy: znajdujący się w obrębie naszej hegemonii wszyscy Żydzi, kobiety i mężczyźni, bez względu na wiek, zabierając ze sobą swe córki, synów, służące i krewnych, zmuszeni są do trzydziestego lipca wyjechać i niech zapomną o powrocie. Jeśli po tej dacie znajdzie się na naszej ziemi Żyd, który nie zastosował się do polecenia, lub jeśli złapany zostanie jakiś Żyd, który z jakiegokolwiek powodu ponownie postawił nogę na terenie naszego królestwa, będzie natychmiast stracony i przepadnie mu cały majątek.

Ponadto powiadamiamy: Jeżeli na terenie naszego królestwa, po trzydziestym lipca, ktokolwiek ukrywać będzie Żyda, z całą stanowczością zostanie ukarany i zajęty zostanie jego majątek.

Żydzi, w określonym już terminie, mogą swobodnie sprzedawać ziemię, domy, wszystko, co do nich należy. Zgodnie z prawem i zasadami sprawiedliwości nikt nie może im pod tym względem przeszkadzać, a jeśli znajdą się osoby występujące przeciw królewskim uchwałom, zostaną ukarane.

Wydajemy zgodę Żydom, którzy chcą wywieźć poza królestwo drogą morską lub inną należący do nich majątek, poza cennymi surowcami, takimi jak złoto i srebro, na które od 1480 roku zgodnie z królewskim rozporządzeniem nałożono zakaz wywozu. Wszyscy konsulowie, sędziowie, rycerze, osoby pochodzące ze znamienitych rodów, urzędnicy oraz zarządcy wsi i miast znajdujących się na terenie królestwa zobowiązani są rozkaz zrozumieć i odpowiedzialni są za wprowadzenie go w życie. Niestosujący się do prawa będą karani i przepadnie im majątek.

Zobowiązuje się władze lokalne, by rozkaz ten przekazać w taki sposób, aby dotarł do każdego, ogłaszając go od najmniejszego po największy plac królestwa. Ten przepis musi być wprowadzony w życie w podanym wcześniej terminie, bez wywoływania niepokojów i sprzeciwów. Ci, którzy się do niego nie zastosują, będą karani z konsekwencją odebrania majątku.

Polecamy też przekazanie do pałacu podpisanego sprawozdania z wyników wprowadzenia w życie niniejszego rozporządzenia.

Ogłoszono w mieście Granada, trzydziestego pierwszego marca 1492 roku.

Podpisali: Ja, Król; ja, Królowa; spisujący polecenia Juan de Coloma – sekretarz Króla i Królowej.

30 KWIETNIA 1492 ROKU

Toledo

Rachela po tym, jak znaleziono ją nad ranem nieprzytomną na brzegu Tagu wśród szuwarów, czterdzieści dni leżała w łóżku, nie odzywając się, a nawet nie otwierając oczu. Cały czas płakała, po policzkach bezszelestnie płynęły łzy. Mosze odwiedzał ją codziennie. Siadał na brzegu łóżka, też nic nie mówił, okrywał ją, ujmował w swoje dłonie rękę dziewczyny. W każdy piątkowy wieczór zapalał siedem świec w menorze[29] ustawionej na niskim stoliku przy drzwiach. Okadzał też pomieszczenie kminkiem, goździkami i innymi słodkimi zapachami... Razem ze wszystkimi bez przerwy modlił się o jej powrót do zdrowia. Z nikim jednak nie rozmawiał, bo sam też cierpiał.

Przyjaciele Haima, Żydzi z Toledo i niektórzy katolicy, mimo poszukiwań nie znaleźli go, przepadł jak kamień w wodę. Porwał go Tag z białą pianą na powierzchni zielonej wody. Śmierć to święty nakaz Boży, ale gdy jedno z młodych ma siedemnaście lat, drugie czternaście, to ten fakt, skazujący ich na poświęcenie, musiał wywołać sprzeciw.

Siedmiodniowa żałoba była stanowczo za krótka dla Dawida, a zwłaszcza dla Estery. Jej śniada twarz pociemniała jeszcze bardziej, kok na karku niespodziewanie posiwiał. Nawet dla Avrama nie wchodziła do kuchni. Siadywała zawsze w tym samym miejscu na wąskich schodach przy drzwiach na podwórze, wpatrywała się w gniazda pozostałe jeszcze z poprzedniego roku po wędrownych ptakach, tkwiące w rozgałęzieniu naprzeciw ogrodowego muru. Były puste, zostało jeszcze trochę czasu do ich przylotu. Zazieleniły się gałęzie drzew pokryte pąkami, ociepliło się, a nawet zrobiło się gorąco, ale serce Estery pozostawało jak skute lodem. I w domu de Toledów nie było śladu szczęścia, które mogłoby je ogrzać.

Salvatore Nahmiyas, odchylając kołatkę zamocowaną na drewnianej bramie, trzy razy delikatnie zastukał. Mosiężna dłoń kobiety trzymająca kulkę z brązu omal nie wypadła mu z ręki. Grubymi palcami porządnie przytwierdził chwiejące się gwoździe, wzmacniając mocowanie kawałkiem podniesionego z ziemi papierka. Dotknąwszy mezuzy[30], pomodlił się:

– Mój Boże, chroń nas wszystkich...

Drzwi otworzył Dawid i przywitał go uśmiechem:

– Wejdź, przyjacielu.

– Witaj, Salvatore – załamana Estera podniosła się z trudem z miejsca, jakby dźwigała tysiącletni ciężar.

Mężczyzna, trzymając w jednym ręku kapelusz, który przed chwilą zdjął z głowy, postąpił do przodu, sprawiając wrażenie zakłopotanego, a drugą ręką dał znak kobiecie, żeby nie wstawała. Zbliżył się do Avrama, który siedział na ławce pod bluszczem i wymachiwał w powietrzu drewnianym mieczem. Z uczuciem pogłaskał dziecko po kręconych włosach.

– Eee, jak się czujesz, mój rycerzu? – spytał. – Wkrótce nadejdzie bar micwa, wytrzymaj...

Avram podniósł miecz, zatoczył nim jeszcze większe koło, uśmiechnął się.

Kiedy on walczył z wydumanymi wrogami, pozostali milczeli. Byli zatroskani, szukali słów, żeby zacząć rozmowę. Pierwszy odezwał się Dawid:

– Mosze też jest tutaj. Na górze, przy Racheli.

– Jak ona się czuje, lepiej?

– Stan zdrowia się poprawia, ale biedna ciągle płacze. – Dawid potarł swój szpiczasty, czerwony nos.

– To minie, Dawidzie – powiedział Salvatore, ocierając pot z czoła. – Minie. Niebo ześle lekarstwa na cierpienia, które nas dosięgły, wierz mi.

Krzaczaste, grube brwi Dawida uniosły się do góry.

– Czy to znaczy, że wyjeżdżacie? – zapytał.

– Tak, wyjeżdżamy pojutrze rano, ale możemy poczekać na was w Portugalii. Tak jak powiedziałem, z nieba zawsze przyjdzie pocieszenie. W Stambule życie może być całkiem inne. Zaczniemy wszystko od nowa, podobno jest tam bardzo ładnie, mówią, że królowie, to znaczy sułtani, też są dobrymi ludźmi.

– Wyjechać, nie mam nawet takiej nadziei. – Dawid z niepokojem spojrzał na żonę. Kobieta ponownie utkwiła wzrok w pustym gnieździe na drzewie. Schylił się do przyjaciela: – Po wypadku z Haimem... – Pokiwał głową bezradnie.

– Ojcze – odezwał się Avram – my też pojedźmy do Stambułu, urządzimy tam bar micwę.

Estera wstała i weszła do domu.

Salvatore duszkiem wypił stojącą przed nim lemoniadę.

– Wiesz, że trzydziestego pierwszego marca podjęli już decyzję o wysiedleniu nas, ogłoszą to wszystkim na początku miesiąca i potem zostaną tylko trzy miesiące, będzie bardzo ciężko. Podobno don Izaak Abravanel i inni z naszego środowiska starają się negocjować. Chodzą słuchy, że mają w pałacu wystąpić z obroną, ale tak naprawdę to nie sądzę, by moja sytuacja uległa zmianie. Musimy wziąć sprawy w swoje ręce. Od nowa stworzyć przyszłość, jeszcze raz, jak zawsze. Jest to zadanie nas wszystkich, moje, twoje... Drogi przyjacielu, rozumiem, jak bardzo cierpisz... Miałeś dorosłego syna, straciłeś dziecko, które z trudem wychowałeś. Ale, Dawidzie, masz jeszcze dwoje dzieci, masz obowiązki wobec Boga. Musisz chronić te niewiniątka. Jedźcie z nami albo zaraz potem. Będziemy tam na was czekać. W czerwcu ruszymy nad Gibraltar, a potem statkiem popłyniemy do Stambułu.

– Nie mogę niczego obiecać, Estera wciąż czeka na Haima. Biedna Estera... Moja Rachela też w okropnym stanie... Avram...

– Dawidzie, musisz posłuchać mojej rady, to nie są żarty – powtórzył Salvatore, wstając. – Nie mamy innego wyjścia, no nic, wstąpimy do was przed wyjazdem. Przyszedłem po Mosze, niech mi pomoże w pakowaniu. Mamy mnóstwo bagaży, wszystko, co mieliśmy, zamieniłem na skóry i materiały. Dranie, nie pozwalają zabrać za granicę pieniędzy, tego, co zdobyliśmy w pocie czoła. Położyli rękę na wszystkim, co do nas należy, na naszym życiu i majątku. Boże, wspomóż nas.

W tym czasie Estera i Mosze weszli na podwórze.

– Jak Rachela? – spytał mężczyzna, kładąc rękę na ramieniu syna. Chłopak nic nie odpowiedział, patrzył przed siebie.

– Już lepiej, ale opadła z sił – oznajmiła Estera.

Dawid przełknął ślinę.

– To też dziecko – odparł. – Niewinne dziecko i tak jak my cierpi za niepopełnione grzechy.

Estera, nie rzekłszy słowa, ponownie weszła do domu. Salvatore lekko popchnął syna w stronę bramy.

– Dawidzie, zawsze jestem gotów ci pomóc – powtórzył przed wyjściem.

Dawid przez chwilę patrzył za odchodzącymi. Słońce niemiłosiernie nagrzewało już bruk wąziutkich uliczek Toledo, a przecież nie nadeszło jeszcze lato. Młoda jaszczurka, wygrzewająca się przy zawiasach przytrzymujących ich bramę, przestraszona szybciutko podbiegła do starszych.

– Tatko – zawołał do ojca Avram. – Czy urządzimy mi bar micwę w Stambule?

– A dlaczego by nie? – odparł z uśmiechem Dawid. – Może nawet w pałacu sułtańskim. Ale teraz biegnij do kuchni, zjedz, żebyś był silny, zaraz do ciebie dołączę.

Avram radośnie wstał, a wchodząc do środka, zawołał:

– Mamo, mamo! Tata podobno wyprawi mi bar micwę w pałacu.

Dawid ponownie potarł szpiczasty, czerwony nos, wytarł go, zakaszlał i zdecydowanym tonem zawołał.

– Estero, Estero, chodź tu na chwilę...

[...]

PRZYPISY

[1] Bazylika Mądrości Bożej. Po upadku Bizancjum, w latach 1453–1935 zmieniona na meczet, dopóki decyzją Atatürka nie została przekształcona w muzeum (wszystkie przypisy pochodzą od redakcji).

[2] Allah jest wielki (arab.).

[3] Jedna z dzielnic Stambułu.

[4] Dzielnica Stambułu, nazwę zawdzięcza sułtanowi Mehmedowi Zdobywcy (Fatih).

[5] Dzielnica Stambułu.

[6] Od placu Taksim do Tünel wielka aleja schodzi w dół wzgórza zwanego dawniej Pera. Obecnie jest to dzielnica Beyoğlu.

[7] Dzielnice Stambułu.

[8] Twierdza (Zamek) Siedmiu Wież. Za Osmanów zamek pełnił raczej funkcję koszar dla garnizonu strzegącego bram Stambułu. Zbudowany za panowania Mehmeda Zdobywcy, zastąpił dawną fortecę bizantyjską, łączącą umocnienia lądowe i nadmorskie. Służył kolejno jako miejsce, w którym chroniono skarb państwa, a następnie jako więzienie.

[9] Dzielnica Stambułu.

[10] Na europejskim brzegu Bosforu wznosi się Rumeli Hisarı (Twierdza Rumelijska), potężny fort, zbudowany przez sułtana Mehmeda Zdobywcę kilka miesięcy przed zajęciem Konstantynopola w celu kontrolowania Bosforu w najwęższym miejscu.

[11] Dzielnica Stambułu.

[12] Dzielnica Stambułu, Cypel Pałacowy.

[13] Turecki piecyk przenośny na węgiel drzewny.

[14] Dzielnica Stambułu.

[15] Wieża Panny o wysokości 200 m wznosi się na wysepce, strzegąc wejścia do Bosforu od azjatyckiej strony.

[16] Dzielnica Stambułu.

[17] Dzielnica Stambułu.

[18] Zbrojownia.

[19] Arsenał.

[20] Sipahi (tur.) – w imperium osmańskim kawalerzysta, lennik sułtana, zobowiązany do udziału w kampaniach wojennych.

[21] Egipski Obelisk jest najstarszym pomnikiem w całym Stambule (liczy 3,5 tysiąca lat). Został wzniesiony przez faraona Totmesa III ku chwale własnej i boga Horusa. Obelisk, sprowadzony do Konstantynopola ze świątyni w Karnaku przez Konstantyna Wielkiego, ostatecznie ustawił na hipodromie Teodozjusz I Wielki w 390 r. Monolit z porfiru, ważący 300 ton, miał pierwotnie 32,5 m długości. Dla ułatwienia transportu zmniejszono go do 20 m.

[22] Dzielnice Stambułu.

[23] Divan (tur.) – Sułtańska Rada Wyższa.

[24] Teatr Cieni.

[25] Beyazıt II (1448–1512) – ósmy sułtan osmański.

[26] Mehmed II Fatih (1432–1481) – zdobywca Konstantynopola (1453).

[27] Ciasto faszerowane, np. serem i pietruszką, mięsem lub szpinakiem, różnych kształtów i rozmiarów.

[28] Żydowska uroczystość podkreślająca wejście chłopca w wiek męski.

[29] Siedmioramienny żydowski świecznik.

[30] Zwitek pergaminu z wersetami Pięcioksięgu, zawieszany przez Żydów na drzwiach.