© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. med. Krzysztof Klukowski

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Beata Cynkier

Producent: Magdalena Preder

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracja na okładce: Rawpixel.com/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-200-5170-4

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Autorzy

dr Paulina Aleksander-Szymanowicz

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Aneta Bac

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Anna Bukowska

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

mgr Urszula Chrabota

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Katarzyna Filar-Mierzwa

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Edyta Janus

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Marta Kądziołka

Zakład Sportu Niepełnosprawnych, Katedra Społecznych Podstaw Rehabilitacji, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Aleksandra Kulis

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

mgr Dorota Kurbiel

Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, Kraków

dr Anna Misiorek

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab., prof. nadzw. Marek Pokutycki

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Agnieszka Smrokowska-Reichmann

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Paweł Żychowicz

Zakład Sportu Niepełnosprawnych, Katedra Społecznych Podstaw Rehabilitacji, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

Przedmowa

W XX w. w Polsce, szczególnie w okresie po II wojnie światowej, terapia zajęciowa rozumiana jako forma rehabilitacji zawodowej, społecznej i fizycznej, funkcjonowała głównie w środowiskach osób niepełnosprawnych intelektualnie oraz fizycznie, w trzech podstawowych formach: jako ergoterapia, arteterapia i socjoterapia. Zawód „terapeuta zajęciowy” był w tamtym czasie wykonywany przez osoby, które w ramach ukończonych kierunków pedagogicznych bądź kierunku Fizjoterapia uzyskiwały dodatkowo specjalność z terapii zajęciowej. Skok jakościowy w rozwoju terapii zajęciowej w Polsce nastąpił w 2012 r., kiedy po raz pierwszy w naszej rzeczywistości edukacyjnej powołano do życia kierunek studiów stacjonarnych, licencjackich – Terapia Zajęciowa, w Akademiach Wychowania Fizycznego w Krakowie i we Wrocławiu.

Na tym nowo powołanym kierunku studiów kształci się terapeutów zajęciowych zgodnie ze standardami przyjętymi przez Światową Organizację Terapeutów Zajęciowych (WFOT –World Federation of Occupational Therapy) i Europejską Sieć Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education) – organizacji funkcjonującej w ramach Rady Terapeutów Zajęciowych dla Krajów Europejskich (COTEC – Council of Occupational Therapists for the European Countries). Otwarcie w Polsce kierunku Terapia Zajęciowa, opartego na modelu obowiązującym w Europie, przede wszystkim w krajach anglosaskich i skandynawskich, oraz w Ameryce Północnej, było możliwe dzięki uprzednim kilkuletnim szkoleniom przeprowadzonym w kraju i w wyspecjalizowanych ośrodkach w państwach Unii Europejskiej przez europejskie organizacje terapeutów zajęciowych dla grupy polskich nauczycieli akademickich z kilku wiodących, zainteresowanych szkoleniem ośrodków naukowych. Ukoronowaniem starań w realizacji przedmiotowego przedsięwzięcia było otwarcie w 2015 r. studiów II stopnia – magisterskich, o profilu akademickim, dla kierunku Terapia Zajęciowa, na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej w Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie.

Podręcznik „Terapia zajęciowa” został opracowany przez zespół osób tworzących kadrę nauczycieli akademickich kierunku Terapia Zajęciowa w AWF w Krakowie i jest udaną próbą usystematyzowania podstawowych treści przypisanych do przedmiotowych studiów. Książka skonstruowana została z trzech części. Część I jest przedstawieniem teoretycznych podstaw terapii zajęciowej. W części II opisana została terapia zajęciowa w pracy z pacjentem mającym dysfunkcje narządów ruchu, z pacjentem geriatrycznym, terapia zajęciowa w pediatrii, psychiatrii oraz terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną. Część III zawiera opis artystycznych form w terapii zajęciowej realizowanej poprzez sztukę, taniec i muzykę.

W mojej opinii podręcznik „Terapia zajęciowa” będzie stanowił bardzo dobry materiał promujący w Polsce współczesny, światowy i europejski model terapii zajęciowej, będzie też aktualnym, użytecznym narzędziem dla każdego studenta i absolwenta kierunku Terapia Zajęciowa.

Prof. dr hab. Anna Marchewka

Od Redaktor naukowej

We współczesnym świecie standardem postępowania w pracy z osobą obciążoną różnymi problemami zdrowotnymi, społecznymi czy zajęciowymi jest kompleksowa i wieloaspektowa rehabilitacja. Nowoczesna terapia zajęciowa stanowi doskonałe uzupełnienie tego procesu i jest niezbędnym elementem terapii zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Współczesny terapeuta zajęciowy to osoba mająca wiele kompetencji umożliwiających pracę z pacjentem na wielu płaszczyznach, stosująca modele praktyki dające możliwość lepszego rozumienia pacjenta i jego potrzeb oraz wykazująca się znajomością i umiejętnością implementowania terapii zgodnej z zasadami Evidence Based Practice (EBP). Terapeuta zajęciowy w rozumieniu światowym to również osoba mogąca pracować nie tylko z chorymi fizycznie czy psychicznie, lecz również odnajdująca się w terapii uzależnionych, niedostosowanych społecznie, wykluczonych czy stanowiąca wsparcie dla pracowników i pracodawców w procesie optymalizacji stanowisk pracy i minimalizowania zagrożeń wynikających z wykonywania określonych zawodów. Współczesny terapeuta zajęciowy to również ktoś, dla kogo zasada Person Centered Practice (osoba w centrum działania) jest podstawą i kanonem budowania relacji terapeutycznej. Dzięki umiejętności stosowania tej właśnie zasady terapeuta zajęciowy stara się zrozumieć potrzeby i oczekiwania swojego pacjenta.

Nasz podręcznik jest próbą przybliżenia czytelnikom podstaw i założeń terapii zajęciowej zgodnej z wytycznymi Unii Europejskiej oraz Europejskiej Sieci Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education). Przygotowując „Terapię zajęciową”, staraliśmy się poruszyć nie tylko problematykę teoretyczną, ale również pokazać możliwości diagnostyczne, obszary interwencji i przykładowe rozwiązania terapeutyczne w pracy z pacjentami mającymi różne dysfunkcje.

„Terapia zajęciowa” jest pierwszym tego typu kompleksowym opracowaniem problematyki nowoczesnej, europejskiej terapii zajęciowej dostępnym w języku polskim. Dedykujemy ją studentom kierunków Terapia Zajęciowa, dla których może stanowić pomoc dydaktyczną. Mamy jednak nadzieję, że nasza propozycja znajdzie również uznanie i przybliży kompetencje terapeuty zajęciowego innym członkom zespołów terapeutycznych, a wśród nich fizjoterapeutom, lekarzom, pielęgniarkom, pedagogom, psychologom czy logopedom.

dr hab. Aneta Bac

Spis treści

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PODSTAWY TERAPII ZAJĘCIOWEJ

1. Terapia zajęciowa – podstawowe pojęcia – Edyta Janus

1.1. Wprowadzenie

1.2. Rys historyczny

1.3. Definiowanie terapii zajęciowej

1.4. Definicja zajęcia

1.5. Zajęcie, zdrowie, dobrostan

1.6. Podejście Person Centered Practice

1.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

2. Modele praktyki w terapii zajęciowej – Marta Kądziołka

2.1. Wprowadzenie

2.2. Przykładowe modele praktyki

2.2.1. Person – Environment – Occupation Model (PEO)

2.2.2. Canadian Model of Occupational Performance – Engagement (CMOP–E)

2.2.3. Model of Human Occupation (MOHO)

2.2.4. Model Kawa

2.3. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

3. Analiza aktywności – Urszula Chrabota

3.1. Wprowadzenie

3.2. Znaczenie i cele analizy aktywności

3.3. Proces analizy aktywności

3.3.1. Wybór zajęcia do analizy

3.3.2. Podział czynności na etapy

3.3.3. Określenie materiałów, narzędzi, sprzętu i warunków środowiska niezbędnych do wykonania czynności

3.3.4. Funkcje organizmu

3.3.5. Struktury organizmu

3.3.6. Umiejętności

3.3.7. Analiza zebranych informacji

3.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

4. Proces terapii zajęciowej na przykładzie Canadian Practice Process Framework (CPPF) – Anna Misiorek

4.1. Wprowadzenie

4.2. Poszczególne elementy procesu CPPF

4.3. Etapy (kroki) procesu CPPF

4.3.1. Rozpoczęcie współpracy z osobą (pacjentem) (Enter/initiate)

4.3.2. Określenie obszaru działania (Set the stage)

4.3.3. Ocena/ewaluacja (Assess/evaluate)

4.3.4. Ustalenie celów szczegółowych i planowanie terapii (Agree on objectives and plan)

4.3.5. Implementacja planu (Implement the plan)

4.3.6. Monitoring i modyfikacja (Monitor and modify)

4.3.7. Ewaluacja wyników (Evaluate outcome)

4.3.8. Zakończenie współpracy (Conclude/Exit)

4.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

5. Etyka zawodu terapeuty zajęciowego – Agnieszka Smrokowska-Reichmann

5.1. Wprowadzenie

5.2. Niezbędność refleksji etycznej w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.3. Definicja i odgraniczenie etyki

5.4. Odmiany etyki

5.5. Etyka ogólna a etyki stosowane

5.6. Etyka zawodu i kodeks etyki zawodowej

5.7. Dylematy etyczne w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.8. Odpowiedzialność moralna terapeuty zajęciowego w oparciu o kodeks etyki zawodowej sformułowany przez COTEC

5.8.1. Cechy i obowiązki terapeuty zajęciowego

5.8.2. Uniwersalne zasady etyczne

5.8.3. Model rozwiązywania problemów

5.8.4. Reprezentatywne przykłady przypadków

5.9. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ II. TERAPIA ZAJĘCIOWA W PRACY Z PACJENTEM

6. Terapia zajęciowa w dysfunkcjach narządów ruchu – Paulina Aleksander-Szymanowicz

6.1. Wprowadzenie

6.2. Metody i narzędzia oceny w dysfunkcjach narządów ruchu

6.2.1. Podstawowe narzędzia oceny pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.2. Wybrane narzędzia oceny czynności dnia codziennego (ADL) pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.3. Wybrane narzędzia oceny kończyny górnej pacjenta reumatologicznego lub ortopedycznego

6.2.4. Wybrane narzędzia oceny pacjenta neurologicznego

6.3. Wybrane obszary interwencji

6.3.1. Lokomocja

6.3.2. Higiena osobista

6.3.3. Przygotowywanie posiłków

6.4. Opis przypadku

6.4.1. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia neurologicznego

6.4.2. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia reumatologicznego

6.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

7. Terapia zajęciowa w pediatrii – Aleksandra Kulis

7.1. Wprowadzenie

7.2. Metody i narzędzia oceny w pediatrii

7.3. Wybrane obszary interwencji

7.4. Opis przypadku

7.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

8. Terapia zajęciowa w geriatrii – Aneta Bac

8.1. Wprowadzenie

8.2. Metody i narzędzia oceny w geriatrii

8.3. Wybrane obszary interwencji

8.3.1. Pacjenci geriatryczni bez choroby otępiennej

8.3.2. Pacjenci geriatryczni z chorobą otępienną

8.4. Opis przypadku

8.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

9. Terapia zajęciowa w psychiatrii – Dorota Kurbiel

9.1. Wprowadzenie

9.2. Metody i narzędzia oceny w terapii zajęciowej w psychiatrii

9.3. Wybrane obszary interwencji

9.4. Opis przypadku

9.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

10. Terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną – Paweł Żychowicz

10.1. Wprowadzenie

10.2. Metody i narzędzia oceny u osób z niepełnosprawnością intelektualną

10.3. Wybrane obszary interwencji

10.3.1. Czynności dnia codziennego i samoobsługa

10.3.2. Edukacja zawodowa i zatrudnienie

10.3.3. Integracja, uczestnictwo w życiu społecznym i wsparcie społeczne

10.4. Opis przypadku

10.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ III. ARTYSTYCZNE FORMY W TERAPII ZAJĘCIOWEJ

11. Arteterapia – Marek Pokutycki

11.1. Pojęcia i definicje arteterapii

11.2. Rys historyczny arteterapii

11.3. Oddziaływanie arteterapii na kondycję psychofizyczną człowieka

11.3.1. Kontekst społeczny

11.3.2. Kontekst psychologiczny

11.3.3. Kontekst fizyczny

11.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

12. Choreoterapia – Katarzyna Filar-Mierzwa

12.1. Pojęcia i definicje choreoterapii

12.2. Rys historyczny choreoterapii

12.3. Oddziaływanie terapii tańcem na organizm człowieka

12.3.1. Kontekst fizyczny

12.3.2. Kontekst społeczny i psychologiczny

12.4. Zastosowanie choreoterapii

12.5. Muzyka w choreoterapii

12.6. Choreoterapia a potrzeby pacjenta

12.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

13. Muzykoterapia – Anna Bukowska

13.1. Pojęcia i definicje muzykoterapii

13.2. Rys historyczny muzykoterapii

13.3. Oddziaływanie muzyki na organizm człowieka

13.3.1. Kontekst fizyczny

13.3.2. Kontekst psychologiczny

13.3.3. Kontekst społeczny

13.4. Zastosowanie muzykoterapii

13.4.1. Podstawy teoretyczne stosowania muzykoterapii

13.4.2. Sposoby oddziaływania w muzykoterapii

13.4.3. Wybrane metody i modele muzykoterapeutyczne

13.5. Muzyka w muzykoterapii

13.6. Muzykoterapia a potrzeby pacjenta

13.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

Słowniczek pojęć

Piśmiennictwo

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Część I
Teoretyczne podstawy terapii zajęciowej

1
Terapia zajęciowa – podstawowe pojęcia
Edyta Janus

Słowa kluczowe: terapia zajęciowa, historia terapii zajęciowej, zajęcie, zdrowie, dobrostan, podejście Person Centered Therapy

1.1. Wprowadzenie

W niniejszym rozdziale zaprezentowano definicje podstawowych terminów z zakresu terapii zajęciowej, takich jak: zajęcie, zdrowie, dobrostan. Przedstawiono także informacje dotyczące historii dyscypliny oraz założenia koncepcji Person Centered Practice – kluczowej dla budowania relacji terapeutycznej.

1.2. Rys historyczny

Terapia zajęciowa nieodłącznie splata się z ludzką egzystencją od zarania dziejów. Zajęcia i ich wykonywanie przez człowieka są kluczowe dla przetrwania gatunku.

Początków terapii zajęciowej można upatrywać już w starożytnym Egipcie, Cesarstwie Mongolskim i Chińskim. Istotne dla jej rozumienia są także twierdzenia Galena gloryfikujące zajęcie i pracę jako naturalną terapię dającą człowiekowi szczęście.

Akcentowanie pracy i zajęcia jako narzędzia terapeutycznego ma miejsce także w oświeceniu, dokładniej w XVIII w., kiedy to Phillipe Pinel i William Tuke podjęli działania mające na celu budowanie zrozumienia i godnego traktowania więźniów i osób chorych psychicznie.

Pinel propagował nowe podejście do osób chorych psychicznie polegające na respektowaniu ich praw i możliwości decydowania o własnym losie. Sprzeciwiał się także izolowaniu pacjentów, podkreślając rolę społeczeństwa i rodziny w procesie zdrowienia. Traktował zajęcie jako istotny element leczenia. W jego rozumieniu zajęcie to podejmowanie określonych działań skierowanych na cel poprzez wykorzystanie przez człowieka czasu, energii i uwagi.

W tym samym czasie Tuke podejmował próby przekonania społeczeństwa o konieczności godnego traktowania pacjentów, poświęcania im należnej uwagi i obdarzania życzliwością. Zachęcał pacjentów do nauki i rozwoju poprzez angażowanie ich w zajęcia o charakterze rekreacyjnym.

Wiek XIX stanowił „złote lata” dla propagowania i realizowania idei leczenia poprzez zajęcie. Jednak ukonstytuowanie terapii zajęciowej jako dyscypliny naukowej nastąpiło dopiero w XX w. W 1917 r. w Stanach Zjednoczonych powstało Amerykańskie Stowarzyszenie Wspierania Terapii Zajęciowej, którego celem było organizowanie kursów i szkół terapii zajęciowej. Stowarzyszenie to w 1923 r. przyjęło nazwę Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej (AOTA – American Occupational Therapy Association). W 1939 r. w Meyerson w Stanach Zjednoczonych został utworzony pierwszy ośrodek terapii zajęciowej. W 1952 r. powstała Światowa Organizacja Terapeutów Zajęciowych (WFOT – World Federation of Occupational Therapy), której głównym celem jest promowanie terapii zajęciowej oraz wyznaczanie i dbanie o standardy nauczania terapii zajęciowej w krajach zrzeszonych w tej organizacji.

Wart podkreślenia jest dynamiczny rozwój terapii zajęciowej w Anglii po I wojnie światowej – działania terapeutyczne były odpowiedzią na dramatyczną sytuację rannych żołnierzy wymagających wsparcia i leczenia.

W Polsce terapia zajęciowa zaistniała na przełomie XIX i XX w. Jednak jej rzeczywisty rozwój miał miejsce po II wojnie światowej, kiedy to zaczęła być stosowana na oddziałach psychiatrycznych, gruźliczych, rehabilitacji medycznej i w sanatoriach. W 1965 r. ukazał się pierwszy polski podręcznik dotyczący prowadzenia terapii zajęciowej zatytułowany „Terapia zajęciowa” autorstwa Kazimiery Milanowskiej, w którym szczegółowo opisane zostały zasady prowadzenia terapii zajęciowej w odniesieniu do jej poszczególnych form. Na początku lat 90. XX w. utworzono w Polsce pierwsze warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) – placówkę rehabilitacyjną dla osób całkowicie niezdolnych do pracy zarobkowej. Podstawą prawną warsztatów była Ustawa z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnianiu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8 września 1992 r. w sprawie zasad tworzenia, działania i finansowania warsztatów terapii zajęciowej. Zmiany przepisów spowodowały przekształcenie ich celu na realizację zadań w zakresie rehabilitacji społecznej i zawodowej, zmierzających do ogólnego rozwoju i poprawy sprawności, niezbędnych do prowadzenia przez osobę niepełnosprawną niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia – na miarę jej indywidualnych możliwości. Warsztaty terapii zajęciowej to tylko jedno z miejsc, w których terapia zajęciowa może być prowadzona. Terapia zajęciowa stosowana jest m.in. w domach pomocy społecznej, ośrodkach rehabilitacyjnych, szpitalach psychiatrycznych, w świetlicach terapeutycznych i zakładach opiekuńczo-leczniczych.

Warto wspomnieć, że na świecie, oprócz wymienionych już miejsc, terapia zajęciowa prowadzona jest w szkołach, więzieniach oraz ośrodkach pobytu dziennego dla dzieci/nastolatków/dorosłych upośledzonych umysłowo, z problemami sensomotorycznymi, społecznymi, emocjonalnymi i niepełnosprawnościami sprzężonymi. Terapia zajęciowa stanowi także ważny element opieki nad osobami starszymi. Terapeuci zajęciowi współpracują z firmami projektującymi i produkującymi sprzęt adaptacyjny oraz wyposażenie wnętrz dla osób o specjalnych potrzebach, a także z producentami sprzętu codziennego użytku (np. samochodów, komputerów).

Zawód terapeuty zajęciowego powstał zatem blisko 100 lat temu, a obecnie można zaobserwować dynamiczny rozwój terapii zajęciowej jako profesji, szczególnie w Polsce. Do niedawna terapia zajęciowa w Polsce była traktowana jako forma rehabilitacji zawodowej, społecznej oraz fizycznej, którą stosuje się głównie w pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną i fizyczną oraz osobami z zaburzeniami psychicznymi. Jako podstawowe formy terapii zajęciowej wskazywano: ergoterapię, arteterapię i socjoterapię, osobno wskazywano także animaloterapię. Ergoterapia obejmuje następujące formy: stolarstwo, garncarstwo i ceramika, wikliniarstwo, metaloplastyka, dziewiarstwo, hafciarstwo, krawiectwo, kaletnictwo, ogrodnictwo, tkactwo oraz praca przy komputerze. Na socjoterapię składają się: ludoterapia, trening samoobsługi, trening umiejętności społecznych. Arteterapię tworzą sztuki plastyczne (malarstwo, rysunek, rzeźba), muzykoterapia, choreoterapia, dramaterapia i bilioterapia. Animaloterapia obejmuje wykorzystanie zwierząt, takich jak np. konie, psy i koty, do realizacji działań terapeutycznych. Warto jeszcze raz podkreślić, że takie, niestety dość ograniczone pojmowanie terapii zajęciowej, charakteryzowało do niedawna jej stan obecny w Polsce.

Zmiany w rozumieniu idei samej terapii zajęciowej, wykorzystywanych w niej form i realizowanych celów następują stopniowo i wiążą się z przeobrażeniami mającymi miejsce w zakresie edukacji terapeutów zajęciowych i profesjonalizacji zawodu.

Rozwija się kształcenie terapeutów zajęciowych w ramach studiów wyższych. Od 2012 r. dwie Akademie Wychowania Fizycznego (w Krakowie i Wrocławiu) rozpoczęły kształcenie terapeutów w ramach studiów licencjackich o profilu praktycznym, zgodnie ze standardami obowiązującymi w krajach europejskich, ustalonymi przez World Federation of Occupational Therapy (WFOT) i European Network of Occupational Therapy in Higher Education (ENOTHE), która funkcjonuje w ramach Council of Occupational Therapists for the European Countries (COTEC). W 2015 r. Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie uruchomiła pierwsze w Polsce studia magisterskie z zakresu terapii zajęciowej o profilu akademickim.