SERIA AMERYKAŃSKA

Patti Smith Poniedziałkowe dzieci

Jack Kerouac Allen Ginsberg Listy

Magdalena Rittenhouse Nowy Jork. Od Mannahatty do Ground Zero

Geert Mak Śladami Steinbecka. W poszukiwaniu Ameryki

Johnny Cash Cash. Autobiografia

Allen Ginsberg Listy

Bob Dylan Kroniki. Tom pierwszy

William S. Burroughs Jack Kerouac A hipopotamy żywcem się ugotowały

Lawrence Wright Droga do wyzwolenia.

Scjentologia, Hollywood i pułapki wiary

Charlie LeDuff Detroit. Sekcja zwłok Ameryki

S. C. Gwynne Imperium księżyca w pełni. Wzlot i upadek Komanczów

David Ritz Respect. Życie Arethy Franklin

Alysia Abbott Tęczowe San Francisco. Wspomnienia o moim ojcu

Jon Krakauer Pod sztandarem nieba. Wiara, która zabija

Kim Gordon Dziewczyna z zespołu

Dennis Covington Zbawienie na Sand Mountain. Nabożeństwa z wężami w południowych Appalachach

Rick Bragg Jerry’ego Lee Lewisa opowieść o własnym życiu

Scott Carney Śmierć na Diamentowej Górze.
Amerykańska droga do oświecenia

Hampton Sides Krew i burza. Historia z Dzikiego Zachodu

JAMES GRISSOM

SZALEŃSTWA BOGA

Tennessee Williams i kobiety z mgły

Przełożył Michał Szczubiałka

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego Follies of God: Tennessee Williams and the Women of the Fog

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by W. Eugene Smith / Getty Images

Copyright © 2015 by James Grissom

All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2016

Copyright © for the Polish translation by Michał Szczubiałka, 2016

Redakcja Zofia Dimitrijević

Indeks Monika Pasek / d2d.pl

Korekta Monika Pasek / d2d.pl, Magdalena Mrożek / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-381-0

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Wołowiec 2016 · Wydanie I

SPIS TREŚCI

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Motto

Podziękowania

Spis ilustracji

Przypisy

Cztery kobiety umożliwiły napisanie tej książki,

Winnie Hubbard Grissom,

Marian Seldes,

dr Dale V. Atkins

Rose Byrnes.

Piąta, Victoria Wilson, sprawiła,

że dzieło to mogło ukazać się drukiem.

Miałem wielkie szczęście. Jestem człowiekiem o wielu duszach, albowiem ofiarowałem duszę wielu kobietom, które naprawiały ją, napełniały i oddawały mi w użytkowanie.

Tennessee Williams

ROZDZIAŁ PIERWSZY

– Chyba możesz mi pomóc.

To pierwsze słowa, które skierował do mnie Tennessee Williams, kiedy zadzwonił do domu moich rodziców w Baton Rouge w Luizjanie. Zdarzyło się to we wrześniu 1982 roku, co skrzętnie odnotowałem w niebieskim zeszycie. Zeszyt był nowy, a kupiłem go na sprawdzian z historii pows”zechnej, w którym nie wziąłem udziału, bo Tennessee Williams zaprosił mnie na lunch do Nowego Orleanu.

W czasie tamtej rozmowy oczywiście nie obyło się bez uprzejmości, Williams dużo się śmiał – głęboko, gardłowo, czysto teatralnie – ale pierwsze jego słowa, które mogę przywołać, to było właśnie to zdanie zapisane w niebieskim zeszycie.

Chyba możesz mi pomóc.

Jak mogłem pomóc Tennessee Williamsowi? Jak, skoro kilka miesięcy wcześniej to ja do niego napisałem, prosząc o pomoc? W wystrzępionym, groszowym egzemplarzu Kto jest kim w teatrze amerykańskim znalazłem adres jego agentki (Audrey Wood, International Famous Agency, 1301 Avenue of the Americas), na który wysłałem list – długi, zawierający fotografię i, co mówię z ulgą, na zawsze już stracony – prosząc Tennessee Williamsa o radę w sprawie kariery literackiej. Pisałem, że niezmiernie cenię jego twórczość i że pragnę poświęcić się teatrowi. Dołączyłem dwa opowiadania, powstałe w ramach zajęć, w których uczestniczyłem na uniwersytecie stanowym Luizjany. Czułem się wtedy szczęśliwy, pisałem i korzystałem obficie z zasobów szkolnej biblioteki i jej praktycznie nieograniczonej współpracy z innymi bibliotekami. Pochłaniałem książki oraz artykuły związane z Williamsem i innymi autorami, których podziwiałem.

Natomiast Tennessee, który już pod koniec pierwszej rozmowy telefonicznej poprosił, żebym mówił mu „Tenn”, tkwił wtedy w straszliwym „węźle czasu”. Powiedział, żebym spróbował to sobie wyobrazić, ale w tamtym okresie czas był dla mnie swego rodzaju obrońcą, szafarzem darów. Nie czułem się jeszcze jego częścią, co pewnie można złożyć na karb dorastania i życia w Baton Rouge, mieście oderwanym od czasu, pozbawionym refleksji i wyzutym z ciekawości. Tenn przyznał ze śmiechem, że Baton Rouge jest miastem zatopionym w żelatynie.

On jednakże widział i czuł dosłowny węzeł czasu, ludzi i miejsc, który go osaczał, dławił, prześladował. Choć, jak wyznał, z racji wieku, braku elastyczności zarówno hormonalnej, jak i twórczej, a także z winy „niebywałego nagromadzenia dobrowolnie wchłoniętych toksyn” nie potrafił już marzyć, to, o ironio, był w pełni przysposobiony do przeżywania koszmarów. Najbardziej uporczywy koszmar, który dopadł go również w nocy w przeddzień naszej telefonicznej rozmowy, polegał na powolnej, bolesnej agonii w uścisku ogromnego węzła, który wyglądał jak gigantyczny boa dusiciel, a zarazem „artystyczny obraz penisa”, i owijał się wokół niego, zaciskał i z wolna wtrącał go w ciemność i śmierć. Ciało tego węża zamiast łusek pokrywały twarze ludzi, okładki książek, plakaty sztuk teatralnych (zarówno Williamsa, jak i innych autorów), a także prospekty turystyczne dotyczące planowanych, odbytych i zaniechanych podróży. Wszystkie twarze, wszystkie okładki i wszystkie plakaty stawiały jedno jedyne pytanie: „Gdzie ty się podziewasz?”.

Ów węzeł czasu Tenn uważał za groźbę, oskarżenie, ale i ostrogę, i wierzył, że jest zjawiskiem zasadniczo pozytywnym.

– To coś, ten koszmar – oświadczył – śmiało może sprawić, że znowu zacznę pisać na dawnym poziomie, i każe mi zanurzyć się we wspomnienia, splądrować je. A najżywsze wspomnienia wiążą się z Luizjaną.

Tenn wierzył, że pisarze, a właściwie wszyscy artyści, mają wiele domów. Po pierwsze biologiczne miejsce urodzenia, dom, w którym się dorasta, daje świadectwo, upada. Po drugie miejsce, gdzie zaczynają się „epifanie”, a więc szkoła, kościół, a może łóżko. Strzelają race i kształtuje się tożsamość. Po trzecie fizyczne miejsce, w którym pisarz codziennie siada i gryzmoląc, polując, dłubiąc, śniąc, pijąc i klnąc, toruje drogę do noweli, sztuki albo powieści. Po czwarte w końcu, co najważniejsze, uczuciowe, niewidzialne, samodzielnie wymyślone miejsce, gdzie zaczyna się praca. Tenn nazywał je „teatrem mentalnym”; było to umysłowe proscenium, gdzie przechadzali się i potykali jego bohaterowie, zamknięci na zawsze w jego pamięci i gotowi, jak wierzył, przystąpić do działania, aby znowu mu pomóc.

– Muszę się dostać do domu.

Kiedy Tennessee Williams był młody, kiedy potrafił marzyć i czuł, że czas jest miejscem czekającym na jego przybycie, udawał się do mentalnego teatru, w miejsce bezpieczne, nad którym miał kontrolę, zamykał oczy, podnosił kurtynę i nie tylko był w domu, lecz mógł pracować.

Pisarz musi pisać. Jeżeli nie pisze, umiera. Nie ma domu, nikt go nie zaprasza do stołu i w ogóle nie ma powodu żyć.

Ale żadna ze sztuk napisanych przez Tennessee Williamsa nawet się nie zawiązała, póki przez scenę w teatrze mentalnym nie przetoczyła się mgła, z której wyłaniała się postać kobieca.

– Nie wiem, dlaczego tak się dzieje – powiedział mi Tenn – ale zanim w moją podświadomość wkroczy kobieta, ważna, potężna kobieta, przez chwilę odczuwam lęk, a zapowiedzią tej chwili jest pojawienie się mgły. Być może to jakiś osad z dna mojego mózgu, który wyrzuca z siebie tę kobietę razem z martwymi resztkami. Nie wiem, ale towarzyszy temu woń, ostra, gryząca woń syczących, brzęczących, grzechoczących kaloryferów w pokojach w Nowym Orleanie, St. Louis i Nowym Jorku. W pokojach, gdzie pisałem, marzyłem, głodowałem, pieprzyłem się, płakałem, czytałem i modliłem się. I być może to wszystko, i te wyziewy, stwarzają zarówno mgłę, jak i kobietę. Od lat nie widziałem tej mgły.

Głównym zajęciem Tenna, jak mi wyznał, było „fabrykowanie mgły”. Zamykał oczy, zasiadał w mentalnym teatrze, widział porysowane deski sceny, wystrzępioną, wolno unoszącą się kurtynę, nozdrzami chłonął woń powietrza przesyconego kurzem i czuł podekscytowanie nadchodzącym dramatem.

– Kiedy byłem młody – wspominał – nigdy nie szukałem kobiety, postaci. Sama do mnie przychodziła. Musiała się wygadać, natarczywie, gwałtownie, gorączkowo. Słuchałem i utożsamiałem się z nią, stając się jej gorliwym obrońcą i świadkiem. A teraz nie znajduję świadka dla siebie ani nie potrafię być niczyim świadkiem! Nie ma kobiety, która przemówi do mnie z mojej sceny.

Wobec tego Tenn szukał tej kobiety gdzie indziej, wypatrywał mgły w kinach, na ekranie telewizyjnym, w czasopismach, w stosach fotografii. Nie udawało mu się jej znaleźć w literaturze.

– Jestem absolutnym wzrokowcem – tłumaczył. – Muszę widzieć postać, ruch i zamiary kobiety, muszę ją mieć przed sobą.

W domach, w pokojach hotelowych, na kwaterach, w klubach sportowych i u znajomych Tenn wyciągał maszynę do pisania lub blok papieru (który zwał „sędzią o bladym obliczu”, czekającym na jego świadectwo), zasiadał blisko przed telewizorem i czekał, aż przemówi do niego kobieta. Z przyjaciółkami pokroju Marii St. Just lub Jane Smith, których miłość i cierpliwość do niego były bezgraniczne, przesiadywał w kinach przez trzy seanse, bo z ekranu płynęła „smużka” mgły.

– Od lat nie widziałem mgły – powtórzył Tenn. – Ale twój list obudził we mnie wiarę, że ona ciągle istnieje.

Wczesnym rankiem albo późno w nocy Tenn pisał przy włączonym, cicho grającym telewizorze, radiu bądź gramofonie, z którego płynęła muzyka ludzi dawniej wiodących go na zasnutą mgłą scenę. Obraz przemykał przez ekran, przyciągał wzrok, Tenn pogłaśniał dźwięk i nagle odzywał się wyczekiwany głos. Pomysły, kwestie, szkice sytuacji bądź zarys fabuły Tenn notował na kopertach, serwetkach, hotelowej papeterii, menu restauracji, kawiarni czy barów lotniskowych. Pewnego razu zarys fabuły naszkicował cieniutko na papierowym obrusie, który kelner zgrabnie złożył i wręczył mu wraz z rachunkiem.

Zasięgał rady jasnowidzów, znawców tarota, wróżów z herbacianych fusów. Brał gorące kąpiele w wannie, żeby przeżyć ponowne narodziny i wyjść z płynnego więzienia znowu młody, żwawy i pełen hormonalnej i twórczej werwy, na zawsze wolny od przekleństwa węzła czasu.

Czas i zawsze obecny surowy sędzia o bladym obliczu prześladowali go, szydzili z niego, potępiali go. Goszcząc u znajomego kolegi po piórze, spostrzegł na biurku ryzę białego papieru, podszedł i gwałtownie zrzucił ją na podłogę, po czym upchnął za biurkiem tak, żeby nie było jej widać.

– Nie mam nic dla ciebie! – zapowiedział papierowi, po czym spokojnie zażywał gościny.

Gdzie ty się podziewasz? – pytały go łuski węzła czasu.

– No właśnie, gdzie, do cholery, się podziewacie? – wrzasnął Tenn. – Ja jestem wierny moim kobietom, moim sztukom, budowlom ze słów. A gdzie one są? Wszystkie są na tournée, kochanie, a ja zostałem z ciszą, czystym powietrzem, upadłym teatrem. Moje serce i oczy są coraz słabsze, a te lale robią karierę.

Amandę, Blanche, Almę, Serafinę i Księżniczkę Tennessee uważał za zbłąkane córki, których troskliwie wysłuchał, utulił i wychował niczym „lewy Lear”, a które teraz snuły na scenach swoje zwierzenia – historie, które wyłoniły się z mgły – podczas gdy on błąkał się po wrzosowisku i skarżąc się, łkając, pijąc, próbował wyrwać się z węzła czasu.

– Czasem – mówił w trakcie naszej pierwszej rozmowy telefonicznej – wydaje mi się, że mgłę zastąpiło coś innego. Czuję, że w głowie niczym w tunelu hula mi wiatr i tam w środku, w samym mózgu, na tym wietrze fruwają liście, a każdy liść jest ideą, pomysłem.

Kiedy w końcu się z nim spotkałem, przycisnął dwa palce do czoła, jak gdyby walcząc z wewnętrzną presją, i powiedział, że całe noce spędza w pogoni za tymi liśćmi, próbując je łapać, zbierać i układać w coś sensownego, co przyniosłoby ulgę. Doszedł też do wniosku, że plamki rozbłyskujące i śmigające w oczach są refleksami owych liści miecionych wichrem przez mózg i że musi je tylko zatrzymać, uporządkować i ułożyć w całość, a znajdzie postać, sztukę, kobietę, ideę.

– Nie potrafię tego zebrać – powiedział – tej mierzwy, tego konfetti, póki nie mam formy, naczynia, w którym mógłbym to umieścić. Jakiejś mentalnej szkatułki, gablotki, miejsca na ciekawostki wyłowione z podświadomości, niepokalanie białej kartki w złotej ramie, którą mógłbym podziwiać dla jej ładu i czystości i w obliczu której mógłbym rzec: „Tak, chciałbym coś dodać”.

Ponieważ był przeświadczony, że plamki migające w oczach, owe latające muszki, męty ciała szklistego w rzeczywistości są refleksami mentalnego tumanu liści, nabrał zwyczaju wpatrywania się w biały obrus, gapienia w gołą białą ścianę, patrzenia w niebo, mrugania i przewracania oczyma z nadzieją, że te muszki w końcu połączą się w całość i znajdzie między nimi związek.

– Słyszałem o rysunkach robionych na zasadzie łączenia kropek – zachichotał – ale to śmieszne.

Mówił też:

– Staram się podejść do białej kartki, sędziego o bladym obliczu, jak gdybym był młodym księdzem, a papier hostią. Podchodzę pokornie, ostrożnie i proszę ją o cierpliwość. Widzę na niej liście miecione wichrem przez mój mózg i modlę się, aby spoczęły i objawiły sens. Albo delikatnie dotykam papieru, niby wystraszony odchyleniec w obliczu pierwszej kobiecej piersi, sutka pragnącego uwagi i pieszczoty. „Wybacz – mówię – nie wiem, jak się do tego zabrać”. Zaczynam od czegokolwiek, jednego samotnego zdania, i proszę liście, proszę papier o następną linijkę, następną frazę.

Zdania płynęły, a Tenn je zapisywał, gorączkowo, żarliwie. Później, kiedy się poznaliśmy, kiedy uznał, że może mi ufać, ja je dla niego notowałem na lada jakim kawałku papieru i z wolna zbierał się stos kartek wyrwanych z czasopism, starych rachunków, kopert – gęsto zagryzmolonych słowami.

– Chyba możemy pomóc sobie nawzajem – powiedział Tenn w trakcie naszej pierwszej rozmowy telefonicznej.

Tenn przyznawał, że odwiedza bary, gdzie w zakurzonym kącie stoi szafa grająca („Miejsca oceniam według właściwego im układu kurzu – oznajmił. – Właśnie kurz mówi mi, czy będę dobrze się czuł… czy nie”), i nieprzerwanie puszcza piosenki, które mu coś dawały, które go zabierały gdzieś, gdzie mógł posłyszeć brzęczenie i klekotanie kaloryferów i w końcu ujrzeć mgłę. Przetrząsając kieszenie w poszukiwaniu monet, w smętne popołudnia w ciemnych i zakurzonych barach słuchał If I Didn’t Care, Wichita Lineman, Bridge over Troubled Water, Haunted Heart, Our Finest Hour, The Long and Winding Road.

– Trzeba natychmiast zerwać znajomość z każdym, kto nie płacze przy tych piosenkach – stwierdził. – One rozdzierają serce.

Wspominał, że pewnego razu po wysłuchaniu I’ll Be with You in Apple Blossom Time w wykonaniu The Andrews Sisters na kilku serwetkach napisał list do matki.

Myślę o organzie i bieliźnie. Nos wtulony w łono, ledwie uchwytna woń swądu tam, gdzie przyciśnięto żelazko. Tkanina do żywego obciera twarz.

Błogość i groza.

Nie ruszam się.

Powiedz mi coś. Powiedz mi cokolwiek.

Kiedy zrozumiałaś, że aby przetrwać, musisz potykać się w ciemnych pokojach rzeczywistości, aż znajdziesz drzwi, bodaj do schowka, który skoro go otworzysz, objawi sen albo wspomnienie, i nagle, mamo, jesteś w stanie sprostać liście sprawunków, spotkaniom kółka modlitewnego, obcowaniu z moim ojcem i… mnie?

Powiedz mi, mamo. Co mi dałaś i gdzie to teraz jest?

Tenn był przeświadczony, że gdyby mógł wrócić na skrzyżowanie ulic Royal i Conti albo Dumaine i Bourbon, zdołałby zebrać w całość wszystkie męty wirujące w oczach, wszystkie liście gnane wichrem przez mózg, co wszystko ostatecznie uważał za nieuświadomione, nierozpoznane wspomnienia.

Pewnej bezsennej i brzemiennej lękiem nocy, kiedy obawiał się powrotu węzła czasu, zobaczył w telewizji aktorkę, a wyobraźnia wysnuła zarys fabuły. Potem opowiedział mi tę historię, a ja zanotowałem ją na menu cukierni z pralinami.

Młody mężczyzna krąży po miasteczku na południu kraju. Wszyscy go widują. Mieszkająca samotnie starsza kobieta hołubi wspomnienia o chłopaku, którego dawno temu kochała, a który umarł, zabierając z sobą jej nieodwzajemnioną miłość, jej pragnienie unicestwienia zadanego przez ciało, a także pewną mroczną tajemnicę. Czy ten krążący po ulicach mężczyzna jest duchem? Pojawia się przed pewnym młodzieńcem, który siedzi w nocy na ławce w parku miejskim, ponieważ słyszał, że pomiędzy magnoliami, przyciskając pośladki do chłodnych cokołów pomników konfederatów, spotykają się potajemni kochankowie. Chłopak próbuje rozmawiać ze zjawą, ale ona nie odpowiada ani nie zaspokaja jego tęsknoty. Czy jest realna? Czy też jest najgorętszym i nigdy nie nasyconym pragnieniem? W miasteczku narasta strach przed młodym mężczyzną. Czy to on odpowiada za akty wandalizmu, drobne rozboje, dźwięk tłuczonego szkła wśród nocnej ciszy?

Tenn wpatrywał się w obrus, gołą ścianę, południowe niebo i wspominał:

– Właśnie biel oblicza surowego sędziego codziennie na mnie patrzy. Myślę o kupkach kokainy, cudownie białej i czystej, niczym piasek na plażach, kiedy byłem piękny, a dni długie i pełne sensu. Mogę wpatrywać się w kokainę tak jak w biały obrus i też widzę te plamki tańczące mi w oczach, plamki, które są jak liście wirujące w moim mózgu. Gdybym tylko mógł je połączyć. Gdybym tylko umiał ich użyć. Modlę się do pustki, którą jest kartka papieru – mówił – i modlę się do pustki, którą jest moja dusza, i proszę, żeby mnie napełniono.

Zamilkł, a po chwili mówił dalej.

– Pamiętam lato we Włoszech, w małym pensione, gdzie mieli najwspanialsze ręczniki. W żadnym wielkim hotelu w Europie nie było takich miękkich ręczników, białych jak ten obrus, pachnących świeżością, puszystych. Pamiętam, że brodzik pod prysznicem miał głośny i leniwy odpływ, tak że człowiek zaczynał się wycierać, stojąc w ciepłej mydlanej wodzie. Powietrze przesycała woń oliwkowego mydła, którego kostki są tak wielkie jak hymnarz baptystów, i jeszcze zapach cebuli i papryki duszonych w oliwie. Osuszając twarz, przyciskałem ręcznik do oczu i czułem się całkiem ślepy. Widziałem czerń tak czystą jak biel tego obrusa, stałem po kostki w wodzie, a że wyrzucałem z siebie jeszcze trucizny poprzedniej nocy, nie stałem mocno ani pewnie na nogach, ciągle chłonąłem te wonie, i nagle usłyszałem głos i słowa kobiety, która odmawiała różaniec po włosku, w języku, który nadal słabo znałem, więc rozumiałem tylko nieliczne słowa modlitwy, ale słyszałem, czułem jej intencję, pragnienie, i mogłem zacząć pisać. Ten głos ostatecznie stał się głosem Serafiny [głównej bohaterki Tatuowanej róży] i tylko podążałem za nim od modlitwy do modlitwy, z pokoju do pokoju, i wspólnie z tą kobietą dokończyłem sztukę, a stało się to innego wieczoru, w innej scenerii, w nocy, ciepłej i pachnącej cytrynami.

Na wspomnienie o ciepłych nocach Tenn otwarł na chwilę oczy, po czym znowu je zamknął i przywołał lato w Nowym Orleanie, pokój, gdzie przez otwarte za okiennicami okna wlewało się wilgotne powietrze, docierały odgłosy miasta, wonie prażonych orzeszków, parzonej cykorii, a on siedział nad pustą kartką papieru, podczas gdy nadciągała mgła.

– Byłem biedny i byłem spragniony – powiedział ze śmiechem. – Prawie jak w modlitwie, którą każdy pamięta, wziąłem ostatniego miedziaka, poszedłem do drogerii Rexall, kupiłem lemoniadę z dodatkową porcją lodu i wypiłem ją łapczywie, wielkimi łykami, aż bolało, i to mnie uleczyło, tylko jedna myśl wypełniała świadomość: Rozkosz! Tak oto zjawiła się Blanche DuBois, tańcząc, wypełniła białą pustkę i zaczęła żyć. Powiedz – zastanawiał się – czy to dlatego, że nie potrafię znaleźć słów? Czy dlatego, że już nie mam się czym dzielić ani o co troszczyć? A może hołubię swoje nędzne skarby, bo wolę, aby zadziwiały mnie i koiły w głębi nocy, gryzmolone na skrawku papieru, niż żeby wypełniły bezbrzeżną biel?

Oznajmił też:

– Chciałbym, żebyś zrozumiał trzy rzeczy. Odnajduj wspomnienia. Twórz słowa z tych wspomnień. Wierz mi, przyjdą. Wreszcie oceniaj wartość tych słów, odsiewaj ziarno od plew. To wszystko.

– To wszystko? – zapytałem.

– To aż nadto, kochanie! Starczy na całe życie wypatrywania mgły i walki z węzłem czasu.

Umówiliśmy się. Mieliśmy się spotkać przed katedrą św. Ludwika („domem Louiego”, jak wyraził się Tenn) na Jackson Square, a potem zjeść lunch, pogadać o literaturze, a ja miałem mu pomóc połączyć latające kropki.

– Muszę wiedzieć, że się liczyłem – mówił Tenn – a twój list dał mi wiarę, że tak było. Oczywiście chciałbym usłyszeć również od innych, że miałem znaczenie, że byłem coś wart.

Przerwał na chwilę, po czym zacytował z pamięci opinie dwóch krytyków, którzy niezależnie od siebie doszli do wniosku, że Tennessee Williams nigdy się nie liczył, że go przeceniono i trzeba go przewartościować, a właściwie na dobre skreślić.

– Jeden gość, bodaj tknięty litością – ciągnął Tenn – uznał, że prawdziwy Tennessee Williams umarł, a wszystkie późniejsze sztuki, te z minionego dwudziestolecia, napisał jakiś cwany epigon, wynajęty pismak podtrzymujący markę handlową zwaną „Tennessee Williams”! – jego głośny śmiech przeszedł w kaszel. Po chwili się uspokoił i używając słowa, którego nie słyszałem od czasu niedzielnych nabożeństw w dzieciństwie, wymamrotał: – Panie Boże, czy znajdę świadka?

– Potrzebujesz świadka? – zapytałem.

– Tak – rzekł szybko Tenn. – A ja będę twoim. Przeczytałem twoje utwory, będę ich bronił i będę twoim świadkiem.

Nagle mówił z werwą.

– Potrzebujemy świadectwa, to bardzo ważne. Nie rośniemy sami, talent nie rozkwita w cieplarni ambicji, lekceważenia, głodu i gniewu. Miłość nie spada z nieba, nie słucha modlitw ani szlachetnych intencji. Potrzebujemy oczu, ramion i świadectwa innych, by rosnąć, by wiedzieć, że istniejemy, że liczymy się i zostawiamy jakiś ślad. Każdy ma swój ślad, który odciska w otoczeniu i który nadaje swoisty charakter „doświadczeniu” odkrycia siebie. Ale jesteśmy ślepi i pozbawieni tożsamości, póki nikt o nas nie zaświadczy. Skąd ładna dziewczyna wie, że jest ładna? Jej świadkowie potwierdzają, że jest wyjątkowa, że jej koleżankom brak pewnego pigmentu albo pewnej gracji. Skąd możemy wiedzieć, czy mamy talent, póki nasze słowa lub sposób mówienia nikogo nie poruszą? Nie wyprowadzą innych poza mentalne granice, które sami sobie postawili? Nie wiemy, że potrafimy nasycić słowa myślą, póki nie mamy pierwszego świadka, kogoś, kto powie nam, co zrobiliśmy. Rośniemy więc, chłonąc spojrzenia i odczucia innych i sami darząc ich uwagą, i za wszelką cenę musimy wymykać się z matni, które sami tworzymy, łudząc się wiarą, że świadectwo da nam niuch kokainy wciągnięty z lusterka albo że kryje się ono w czubku igły, albo że wystawi nam je ktoś za pieniądze.

Westchnął, jak gdyby przygnębiony:

– Tak, obawiam się, że nie możemy stale od siebie uciekać, obawiam się, że tylko od innych, od wszystkich naszych świadków, z których wielu się boimy, możemy się dowiedzieć, kim jesteśmy i co czynimy. Bądź moim świadkiem, Jim.

Nazajutrz rano wsiadłem do szewroleta malibu model 1977 i pokonałem osiemdziesiąt dwie mile z Baton Rouge do Nowego Orleanu, przeżuwając w myślach pierwsze słowa, które skierował do mnie Tennessee Williams.

– Chyba możesz mi pomóc.

A co zabrałem w podróż z Baton Rouge do Nowego Orleanu? Niewiele, bo trzy szkolne zeszyty w linie w miękkich niebieskich okładkach. Wziąłem też pióra marki Berol. Nie zabrałem zaś magnetofonu, bo nie byłem przecież dziennikarzem i nie chodziło mi o artykuł ani wywiad.

Zapisywałem wszystko. Jestem sumiennym badaczem, ale ci, którzy są przedmiotem moich studiów, czasem narzekają, że na nich nie patrzę. Pisałem w towarzystwie Tenna i pisałem, będąc sam. Sprawdzałem wszystko, o czym wspomniał, i wszystko, co radził zbadać.

Niebieskich zeszytów przybywało. Ostatecznie zapisałem ich przeszło dwadzieścia. Dawno temu się już rozpadły, zszywki wyleciały, kartki skruszały i pożółkły. Ale ich treść przepisałem najpierw na elektrycznej maszynie IBM, potem na procesorze tekstu IBM, a w końcu na komputerach Compaq i Dell. Część zapisków przekazałem ludziom, o których opowiadał Tenn.

Wrześniowy dzień był dość duszny, więc włączyłem klimatyzację w samochodzie. Ludzie na ulicach Dzielnicy Francuskiej ubrani byli lekko, mężczyźni w krótkie spodenki i bawełniane koszule. W powietrzu unosił się jeszcze zapach odchodzącego lata. Tenn założył jednak nieokreślonego rodzaju obszerne futro, wielki słomkowy kapelusz i okulary słoneczne, jak gdyby sądził, że w każdej chwili może zdarzyć się śnieżyca, przyjdzie mu wcielić się w Rudy’ego Valléego albo stanąć przed plutonem egzekucyjnym któregoś z reżymów Ameryki Łacińskiej.

Zanim zdążyłem do niego podejść, odwrócił się, spostrzegł mnie i uśmiechnął się.

– Zapewne Jim – zawołał śpiewnie. – Taki jesteś zmieszany.

Rozmawiał z kilkoma osobami skupionymi wokół niego przy oblepionym gołębiami pomniku Andrew Jacksona, ale natychmiast odłączył się od towarzystwa, objął mnie ramieniem i powiódł w stronę Dzielnicy Francuskiej.

– Właśnie tutaj czuję się naprawdę u siebie – powiedział mi do prawego ucha, ale najwyraźniej nie oczekiwał odpowiedzi, jak gdyby rozmawiał z samym sobą. – Oczywiście miałem cudowne przeżycia na Royal Street. Na Rampart nigdy nie dzieje się nic dobrego. Nie sądzisz?

Powiedziałem, że jestem z Baton Rouge, ubogiego krewnego Nowego Orleanu, w tej dzielnicy bywałem tylko turystycznie i nie mam pojęcia, jak smakuje życie na Rampart Street ani na którejkolwiek innej ulicy tego miasta.

– A zatem spróbujmy to zmienić, skoro tu jesteśmy! – zawołał wesoło Tennessee. – Ale najpierw coś zjedzmy. Lubisz Court of Two Sisters?

Powiedziałem, bo i cóż innego mogłem rzec, że jeszcze tam nie jadłem.

– Będziesz zachwycony. Wspaniałe jedzenie, świetna obsługa, uroczy ludzie, potrawy podają w misach wielkich jak łeb psa, mnóstwo czasu.

Twarz Tenna zobaczyłem dopiero w bramie restauracji, ciemnym przejściu o ścianach i sklepieniu z surowej cegły. Wąski snop światła wpadał od podwórka i oświetlił ją; wyglądała niby wystudiowane oblicze podstarzałego gwiazdora kina. Cień ukrył szyję i wystający podbródek, a cera rozjarzyła się różowo, przywodząc mi na myśl świeżo upieczoną szynkę wielkanocną. Wąsy i broda były krótko przystrzyżone, ale asymetryczne, jak gdyby Tenn niedawno odpoczywał, leżąc twarzą do poduszki. Niektóre włoski sterczały zagadkowo, jakby nie wiedziały, gdzie są i jak powinny rosnąć. Wargi Tenn miał suche i upstrzone białymi plamkami, oblizywał je ustawicznie, ale zbyt szybko, aby je zwilżyć lub poczuć ulgę. Okulary spoczywały przekrzywione na grzbiecie nosa, czerwonego i lśniącego, jakby mostek uwierał i obcierał skórę. Soczewki wysmarowane odciskami palców. Oczy jasne, o zagadkowej barwie, ni to niebieskie, ni to zielone. Grube powieki opadały zatrważająco wolno. Mimo to oczy Tenna nie sprawiały wrażenia oczu człowieka starego lub zmęczonego, lecz zdawały się walczyć z ciałem, w którym były osadzone.

Szef i kilku kelnerów otoczyli go niczym troskliwe druhny oszołomioną pannę młodą, witając i komplementując. Wszyscy go znali i lubili, więc i mnie traktowano z wielką atencją. Wianuszek troskliwych kelnerów poprowadził mnie w ślad za Tennem do stolika w spowitym mrokiem rogu sali, z dala od licznych gości, ale doskonale widocznego dla obsługi, z punktu widzenia smakosza bezsprzecznie najprzyjemniejszego miejsca w całej restauracji.

Tenn strzelił palcami i wskazał dzbanek z wodą. Wysoki elegancki kelner natychmiast przyniósł dzbanek i dwa duże kielichy, które napełnił wodą. Tenn łapczywie opróżnił obydwa.

– Dobry Boże – prychnął, spryskując obrus kropelkami wody – umierałem i nawet o tym nie wiedziałem. – Na chwilę zawiesił głos i dodał: – Zresztą chciałbym umrzeć.

Kelner wyrecytował specjalności dnia, po czym zostawił nas z menu. Zapomniałem nazwy tych dań, pamiętam natomiast, że dłuższy czas nie zamawialiśmy jedzenia. Tenn przede wszystkim chciał się napić i dał znać, że życzy sobie butelkę whisky i kubełek z lodem. Ja wybrałem mrożoną herbatę, która na południu Stanów zastępuje wino stołowe.

Byliśmy w centrum zainteresowania całej restauracji.

– Chciałbym pomówić o modlitwie – rzekł Tenn.

Modlitwę przedstawiano mi – zapewne tak samo jak jemu – jako środek zdobywania dóbr, których nie mogą dostarczyć ziemscy handlarze. Modlitwa otwiera nadprzyrodzone supermarkety, uruchamia tajemne moce i sprawia, że zjawią się ludzie, których potrzebujemy lub pragniemy.

Modliłem się, żebym trafił do nieba, i modliłem się, ilekroć włączałem coś do kontaktu, bo w dzieciństwie raził mnie przy tym prąd. Modliłem się, żeby dali mi spokój szkolni chuligani, i modliłem się, żebym umarł młodo, bo wierzyłem, że człowiek zostaje na zawsze w wieku, w którym zmarł, i drżałem na myśl, że pójdę do nieba jako zgrzybiały i zgorzkniały staruszek, który nie potrafi cieszyć się życiem. Przede wszystkim jednak modliłem się o to, żeby uciec z Baton Rouge.

Również Tenn modlił się o takie wyzwolenie, ale o wiele bardziej gorliwie, albowiem wychowano go na łonie Kościoła episkopalnego. Jego rodzina służyła Kościołowi (na ryczałcie u Chrystusa, jak sobie wyobrażał), a matka czerpała wielką siłę z zajmowania i podtrzymywania wysokiej pozycji w strukturach społecznych wspólnoty kościelnej. Uległszy złudzeniu, że dzięki powiązaniom rodzinnym jego modlitwy mają większą moc, Tenn przeżył gorzkie rozczarowanie, kiedy nie wyrwały go z niefortunnego miejsca zamieszkania.

– Co rano budziłem się zły – wspominał – że nie jestem w Maine (w Damariscotcie, którą wyobrażałem sobie jako coś w rodzaju Tadż Mahal na wodzie, otoczonego przez srebrne klony), w Paryżu albo w Los Angeles. Na widok twarzy matki pochylającej się nade mną w łóżku wyrażałem głęboki zawód. Przecież powinna to być twarz Glorii Swanson, Judyty z Betulii lub innej z wielu kobiet, o których śniłem w nocy. Doszedłem do smutnego wniosku, że jestem skazany na St. Louis, stół nakryty ceratą, mdłą jajecznicę i wieczne cięgi od ojca i szkolnych osiłków, więc sięgnąłem po nowe narzędzia modlitwy i nowe środki wyzwolenia.

Tenn wyjaśnił, że w dzieciństwie miał duże radio, które uwielbiał. Przywodziło mu ono na myśl katedrę, którą widział na zdjęciu, i stało się relikwią, przedmiotem kultu szanowanym tak, jak przedtem szanował Kościół, który go zawiódł, nie dając nic w jałowe niedzielne poranki. Nie pamiętał, czy obudowę radia zrobiono z drewna wiśniowego, orzechowego czy dębowego, ale było najpiękniejszym prezentem, jaki dostał w życiu, i najżywsze odczucie czci sprzęgło się w nim na zawsze z polerowaniem odbiornika za pomocą olejku cytrynowego lub werbenowego.

W środku nocy, gdy powinien był spać, Tenn tulił radio w ramionach niczym lalkę lub pluszowego misia i słuchał radiowego teatru, audycji muzycznych, wyobrażając sobie inne życie, inne rozmowy, cały świat odmienny od tego, który musiał znosić na co dzień.

– W dzieciństwie – wspominał – kiedy zachowywałem się szczególnie źle, ojciec za karę wysyłał mnie wcześniej do łóżka, mówiąc, że mam nie włączać światła i zastanowić się nad swoim postępowaniem i występkami. Skoro nie mogłem ani czytać, ani rysować, siadałem przy łóżku, włączałem radio i słuchałem słuchowisk. Przytulałem się do odbiornika, żeby moi prześladowcy nie odkryli, czym się zajmuję, ale też po to, żeby chłonąć emanujące z niego wibracje akcji, żeby w istocie cieleśnie odczuć drgania fal radiowych. Pogrążałem się w świecie fantazji, uwielbiałem efekty muzyczne, owe glissanda, oraz małe dramaty, które dawały mi tak wiele, tak szybko. Słuchając programów radiowych, odczuwałem również straszną nienawiść do ojca, a także do Boga, który w przypływie złośliwości obsadził tego mężczyznę w roli mojego ojca w naszym małym dramacie, który odbierał mi tak wiele, tak szybko. Kiedy słuchałem teatru radiowego, odmawiałem nową modlitwę. Prosiłem o wypuszczenie mnie z więzienia naszego domu, wyzwolenie od otaczającej mnie podłości. Modliłem się o to codziennie i modlę się nadal. Przekonasz się – dodał – że modlitwy w rzeczywistości kierujemy do siebie, naszej duszy, naszego talentu. I znalazłem wolność, drogę do nowej rzeczywistości. Kiedy ojciec był na mnie szczególnie zły i płonął gniewem, bo wydawałem mu się wyjątkowo zniewieściały czy zbyt rozmarzony, zabierał mi z pokoju radio, tak że nie miałem nic prócz wyobraźni, gniewu i żałosnych modlitw zanoszonych do Boga, który litościwie zwrócił moją uwagę na odgłosy dobiegające zza okna, strzępy rozmów sąsiadów, audycji muzycznych i słuchowisk rozbrzmiewających w dziesiątkach odbiorników na osiedlu, odgłosy, które wypełniały wiosenne powietrze, a stłumione docierały do mnie nawet w zimie. Czy były głośne, czy ciche, słuchałem ich i wyobrażałem sobie sytuacje, które mogły być źródłem tych strzępów muzyki, rozmów, życia. Myślę, że właśnie wtedy zrozumiałem, że mogę pisać. Myślę, że właśnie wtedy uznałem, że być może Bóg istnieje.

– Z upływem lat, kiedy ciążące na mnie klątwy stały się oczywiste i od czasu do czasu zaczęły przynosić korzyści, nadal łapię się na tym, że siedzę w ciemności, w milczeniu, nasłuchuję i czekam, żywię nadzieję i modlę się, błagając zawsze kapryśnego Boga, aby coś mi ukazał, dał mi cokolwiek, rzucił na ekran kinowy, który wisi nad moim łóżkiem, albo tchnął w lampy radiowe w mojej głowie, żeby zesłał opowieść, kobietę, za którą pójdę, w którą uwierzę, wyśnię i opiszę, żeby wyrwała mnie z tkwiącego w St. Louis łóżka złości, strachu i smutku. Boże, daj coś, cokolwiek!

Zamilkł, oblizał usta.

– Czarne złoto, jak chyba wiesz, znajdujemy najczęściej w swoim ogródku. Uniesienie w głębi duszy. Czyż nie uczono, że królestwo Boże jest w nas? Nadal szukam, a przewodnicy, moi nieustraszeni niebiańscy szerpowie dbają, abym nie zgubił szlaku. Kiedy wpatruję się w ciemność moich nocy i złych intencji, czekając, aż zapłoną światła na mentalnym proscenium albo rozbłysną obrazy na ekranie sufitu nad łóżkiem, rozmyślam o kobietach (a i garstce mężczyzn), które stale są źródłem natchnienia i oświecenia, przykładem i granicą. Nie zawsze pamiętam okoliczności, w których zawładnęły moimi myślami, i nie zawsze mogę sobie przypomnieć pierwsze próby porozumienia się, ale pamiętam ich nazwiska. I stworzyłem sobie formy bałwochwalstwa, oddawania czci im wszystkim, nową, udoskonaloną drogę krzyżową, na której wspominam cuda ich alchemii, życzliwości, śmiałości ducha i wyobraźni. Wspomnienie o tych ludziach hołubię jak owo radio, które dawno temu straciłem.

Tenn zamilkł i spojrzał w stronę podwórka, ale nie przyglądał się ludziom, tylko wybrał sobie jakiś punkt, w którym zatopił zamyślone spojrzenie. Oczy mu nieco zwilgotniały, ale przezwyciężył wzbierające wzruszenie i znowu popatrzył na mnie.

– Kilka lat temu – podjął – znajomy z branży wydawniczej pokazał mi krój pisma noszący zachwycającą nazwę Friz Quadrata. Bardzo śmiałe, bardzo stylowe. Dostałem próbkę tego pisma w postaci arkusza liter, które wystarczy przycisnąć, aby się przylepiły na czymkolwiek, gdzie chce się coś napisać. Taki arkusz nazywają lepkimi literami. Jaki to byłby uroczy tytuł: Lepkie litery. Potrafię zmitrężyć cały dzień, przylepiając te literki na kartkach sędziego o bladym obliczu, żądającego opowieści czy też kobiety, która by do nas przemówiła, i nawet jestem w stanie sobie wmówić, że znowu piszę, znowu modlę się do tego samego pieprzonego Boga, aby pozwolił usłyszeć dalekie głosy, daleką muzykę, i pozwolił nizać słowa. Wyobrażam sobie teraz nazwiska ludzi, którzy wywarli na mnie wielki wpływ, i widzę je wypisane tym wspaniałym i śmiałym pismem, i skupiam się i modlę, i odrzucam gorycz. Jestem wdzięczny, że weszli w moje życie i że nadal są w nim obecni, i mam nadzieję, że jeszcze im się przydam. Że znowu będę coś znaczył. Myślę sobie, że jeżeli Bóg istnieje, to stworzywszy świat, uczyniwszy glinę i mężczyznę: zręby, podstawy świata, uzmysłowił sobie, że potrzebuje barwy, piękna, potrzebuje zrozumienia sensu tego, co stworzył. I uczynił kobietę, ale nie z ziemi i plwociny, deszczu lub potu, lecz z kości mężczyzny. Oto kolejny dobry tytuł: Z kości mężczyzny.

Znowu zamilkł na chwilę, zachichotał.

– Tak oto Bóg podzielił się z nami swoim szaleństwem, złożył wielkie i nieśmiertelne świadectwo poczucia humoru, zadowolenia, troski i smaku. W nocy, w ciemności, pozbawiony radia, pozbawiony różańca, pozbawiony słów, którymi mógłbym zadowolić sędziego o bladym obliczu, bez wysiłku i pełen spokoju widzę nazwiska owych kobiet wypisane pismem Friz Quadrata na ekranie nad łóżkiem albo na powiekach moich znużonych oczu. I znowu mogę marzyć, czasem nawet pisać, a zawsze, zawsze znowu wierzyć. I właśnie to, mój drogi, uważam za wystarczający dowód, że jednak istnieją wyższe moce i lepsze stacje drogi krzyżowej, które czekają na nas, na ciebie, i że zaprowadzi nas do nich kobieta.

Tenn wziął ze stołu menu i podał mi je. Wycelował w nie palcem i powiedział:

– Pisz.

Przez następne dwadzieścia minut dyktował mi nazwiska. Rzekł, że chce, abyśmy obydwaj się do nich modlili, abyśmy o nich marzyli i dla nich pisali.

Osoby te nazwał szaleństwami Boga, a ja zapisałem ich listę.

Menu wkrótce wypełniło się nazwiskami, głównie kobiet, po czym Tenn zaproponował mi pewną misję.

– Chciałbym, żebyś zapytał tych ludzi, czy kiedykolwiek się liczyłem – rzekł cicho. – Proszę cię, żebyś pojechał do nich, ponieważ wiele dla mnie znaczą i dzięki nim nadal mi się chce, chce mi się mierzyć z sędzią o bladym obliczu, z kolejnym dniem, na czymś mi znów zależy.

Nasze spotkanie w restauracji nagle zmieniło charakter. Oto z prostaczka z Baton Rouge, który szukał pomocy i rady u Tennessee Williamsa, przedzierzgnąłem się we wspólnika w przedsięwzięciu, które miało pokrzepić nas obu. Pojadę do Nowego Jorku, spotkam się z ludźmi, których Tenn podziwia, przekażę wieści od niego i zapytam, jak wiele dla nich znaczył. Potem zadzwonię lub napiszę do niego i zdam relację.

– Stanowczo nie dopuszczam do siebie goryczy – rzekł Tenn. – Poznałem tę zmorę na wskroś i nie zamierzam jej więcej ulegać. Nie jestem już zły, mój drogi. Troszkę rozżalony, tak, na to można sobie pozwolić, ale gniew to złośliwy nowotwór, który zżera duszę, talent, zżera sam instynkt przetrwania i sprawia, że człowiek nie potrafi się bronić przed żadnym złem.

Tenn stawiał tamę goryczy, rozmyślając o ludziach, którzy mieli dla niego znaczenie, którzy znowu mogli je mieć i mogli sprawić, że na proscenium wyobraźni pojawi się mgła, wyjdzie z niej kobieta i zacznie mówić. Kiedy z górą dekadę wcześniej Tenn przeszedł na katolicyzm, dostał różaniec, po czym przemianował tajemnice i po swojemu nazwał poszczególne koraliki. Paciorki jego różańca nie upamiętniały już ukrzyżowania albo dźwigania krzyża na Golgotę, lecz stały się symbolami i narzędziami przywoływania wyobrażonych wizerunków Jessiki Tandy, Kim Stanley, Maureen Stapleton, Marii Tucci, Irene Worth, Marian Seldes, Williama Inge’a, Elii Kazana, Johna Guare’a i wielu innych, tak wielu, że każdy koralik miał dublerów i gdy Tenn brał w palce paciorek poświęcony pierwotnie Geraldine Page, za jego pomocą niekiedy przyzywał, wielbił i błogosławił pamięć o Beatrice Straight.

Miałem dotrzeć do wszystkich tych ludzi, opowiedzieć im o uczuciach, które Tenn wobec nich żywił, a następnie wybadać, czy je odwzajemniają, czy Tenn się dla nich liczył i liczy.

– Mało co potrafię zrobić dobrze – wyznał. – Nie mogę mieć dzieci ani nie potrafiłbym się nimi zająć. Nie umiem przyrządzić posiłku, nigdy nie zdążam na czas. Nie potrafię nawet zjeść wtedy, kiedy powinienem. Kompletny bałagan, brak mi umysłowej i hormonalnej elastyczności. W mózgu brakuje twórczej mgły, słów i zdań, które zawierałyby coś więcej niż zatęchłe odpadki ze śmietnika pamięci. Nie potrafię nawet być przyjacielem przez dłuższy czas, ponieważ moje granice, zawsze wyznaczane delikatnie w lotnym piasku, piasku szaleństwa, dawno temu wymazał wiatr i nie umiem na nowo ich wyrysować. Nie umiem, rozumiesz, naprawdę nic, nie umiem związać się z niczym, chociaż, do ciężkiej cholery, kiedyś mi się zdawało, a czasem jeszcze teraz majaczy mi się, że potrafię pisać. Czy nie znajdzie się choćby jeden człowiek, któremu ofiarowałem słowa i wybawienie, który zaświadczy, że się liczyłem?

Podjąłem się tej misji. Wyciągnąłem pierwszy niebieski zeszyt i zacząłem notować wskazówki, jak dotrzeć do ludzi, którzy mieli wielkie znaczenie dla Tenna.

– Jeszcze jedno – dodał, kiedy zacząłem pisać. – Chciałbym nazywać cię Dixie. To do ciebie pasuje.

Skinąłem głową, nie przerywając pisania. Notowałem dane dotyczące pierwszego szaleństwa Boga. Była to Maureen Stapleton.

ROZDZIAŁ DRUGI

Jej życie teatralne zaczęło się podobnie jak w przypadku Tenna: w ciemności, kiedy z radiem przy uchu gorąco pragnęła gdzieś się wyrwać.

– Właściwie to jestem dość głupia – wyznała Maureen w rozmowie ze mną. – Nie zawsze wiem, o co mi chodzi, nie zawsze mówię to, co powinnam, ale świetnie wiedziałam, co znaczy wyrwać się. Chciałam być tam! Radio dało mi przedsmak pewnego „tam”, do którego musiałam się dostać i które wydawało mi się zbawieniem. Później przesiadywałam w kinie, szukając tego samego, szalonej wiary, że mogę dostać się tam, daleko… stąd.

Wcześnie pozwolono jej słuchać radia, które stało w salonie, i przesiadywała przy nim do późna w nocy. Potem miała swoje własne, a chociaż nie było tak wspaniałe jak radio Tenna – nie przypominała sobie, żeby kojarzyło jej się z katedrą – trzymała je blisko siebie, na stoliku przy łóżku, a kiedy wyobrażała sobie, że aktor występujący w słuchowisku zwraca się wprost do niej, brała odbiornik do łóżka i stawiała przy samej twarzy.

– Wierzyłam – rzekła. – Musiałam wierzyć, że marzenia, modlitwa i nadzieja naprawdę coś odmienią.

Przez długie lata mimo zmieniających się okoliczności Maureen i Tenna łączyła nieodparta wiara, że marzenie zmienia świat, że pojawienie się idealnej postaci w teatrze mentalnym (który Maureen wyobrażała sobie jako wielkie kino w stylu art déco, a Tenn jako szacowny teatr, gdzie wystawiają klasyczne sztuki) otwiera nowe drogi i jest początkiem zmiany w życiu. Pokrewne dusze, zawsze kiedy się spotkali, niezależnie od sytuacji, zaczynali rozmawiać o sposobach ucieczki.

Łączyło ich również coś, co żartobliwie nazywali wspólną opieką nad kręgosłupem marzycielstwa, troską o to, aby się nie uginał ani nie łamał.

– Rzecz polegała nie tyle na tym, że Tennessee i ja oddawaliśmy się marzeniom (oczywiście tak było), ile na tym, że nie umieliśmy ani nie chcieliśmy robić nic innego. Bo i cóż mogliśmy robić? Przywiązani do radia, do matki, do marzenia, kimże innym mogliśmy się stać? Nie spełniło się… Cóż, marzyciele się tym nie martwią. Odsuwamy to od siebie za pomocą następnego marzenia, następnego kieliszka. Nigdy się nie poddałam, ale nie dlatego, że mam szczególnie silną wolę, lecz dlatego, że nie umiałam ani nie chciałam robić nic innego. Nic innego po prostu nie przychodziło mi do głowy. Być może takie dziwadła jak ja radzą sobie lepiej, bo nie potrafią wyjść za mąż dla pieniędzy, być słodką żonką czekającą wieczorem przy drzwiach. Z takich jak ja nie będzie wspaniałych sekretarek, nie potrafimy sprzedać niczego prócz marzenia o aktorstwie, nie umiemy pisać ani redagować, ani znaleźć ludzi, którzy to potrafią. Nie umiemy nic i możemy tylko czekać na kogoś, kto napisze rolę, która do nas przemówi. Natomiast Tenn umiał tylko pisać. Tylko to robił naprawdę dobrze i tylko to mógł robić, kiedy czuł spokój i siłę. To sprawa nie tyle samozaparcia, ile bezwładu, który sprawia, że człowiek stale próbuje, stale przegrywa, aż nagle dostaje szansę. Nie rezygnowałam być może dlatego, że w gruncie rzeczy chciałam zagrać na nosie ludziom, którzy mówili, że mi się nie uda. Nie poddawałam się może dlatego, że nie chciałam zdradzić dziecka, które to sobie wymarzyło. Nie wiem, ale wytrwałam. Choćby było trudno, nie rezygnuj z raz obranej drogi. Tennessee i ja wytrzymaliśmy przez wiele chudych, pijanych lat, wytrwaliśmy. Mieliśmy nasze filmy i mieliśmy nasze matki.

Maureen mogła ufnie dzielić się marzeniami z matką i ciotkami, samotnymi kobietami, które wychowywały ją w Troy w stanie Nowy Jork, po tym jak odszedł jej ojciec. Były to kobiety dziwne, rozgoryczone, trawione niemal diaboliczną melancholią, które równowagi uczuciowej i otuchy szukały z jednej strony w kinie, z drugiej zaś na niedzielnej mszy.

– Chciałam filmów wielkich, głupich i pełnych blasku – wyznała Maureen. – Te poważne zanadto przypominały życie, dramat, który był moim chlebem powszednim. Pragnęłam lśniących parkietów, tańców, piosenek, głupich ludzi mających stosy pięknych strojów i sterty pysznego jedzenia, ludzi, którzy wychodzą, żeby wspaniale się bawić, a potem o tym opowiadają. Ludzi, którzy wychodzą tylko po to, żeby ubarwić swoje życie, którzy nie odrzucają kart, które im w życiu dano. Ludzi, którzy świetnie sobie radzą i świetnie wyglądają. Nie pracują za ladą w pasmanterii, nie żłopią piwa, nie skarżą się po nocach na niesprawiedliwość i irlandzkich mężczyzn. Właśnie tego pragnęłam.

Maureen i Tenn nigdy nie zaprzestali nocnych dumań. Obydwoje rozkwitali w ciemności, ponieważ w ciemności nie istniało niefortunne otoczenie, w którym przyszli na świat, w jakie ustawicznie trafiali.

– Zawsze coś było źle – wspominała Maureen. – Dzięki temu mogliśmy oddawać się marzeniom, kłaść do łóżka, rozmyślać, żeby dojść do ładu ze sobą, zrozumieć, że nic innego nam nie zostało. I zawsze się odnajdywaliśmy, choćby nie wiem jak było źle albo choćbyśmy nie wiem jak bardzo się od siebie oddalili. Nadal zresztą tak robię, ciągle szukam sposobów, by uciec lub dostać się do środka.

Na chwilę się zamyśliła.

– Nie mam pojęcia, jak mogłam sądzić, że mi się uda – podjęła – ale naprawdę wierzyłam, że piękne sale balowe, wielkie jadalnie i wszelkie inne wspaniałe miejsca, o których marzyłam w nocy, w gruncie rzeczy czekają na tę grubą dziewczynę z Troy, którą byłam. Kiedy dorastałam, nie uważałam się za osobę szczególnie powabną ani uroczą, a mimo to czułam, że ludzie „po tamtej stronie”, wszyscy, którzy się tam dostali, od razu mnie zrozumieją. Wyobrażałam sobie, że w dzieciństwie oni też słyszeli, jak matka szlocha po nocach, póki nie zmorzy jej sen, że ich również zostawił ojciec, skazując na pogardę otoczenia, i że tak samo jak ja nie rozumieją rytmu i rygorów zwykłego życia. Wyobrażałam sobie, że mnie obejmą i powiedzą, że jestem u siebie. I nadal tak myślę, i tak samo do samego końca myślał Tenn.

Chociaż Tenn kochał matkę, nieraz go zawodziła, złościła wtrącaniem się w jego sprawy i to, co nazywał ambulatoryjnym marzycielstwem, ale najbardziej bolało go, że nigdy mu nie pomogła.

– Matka bardzo chciała pomagać – wspominał. – Pragnęła być pomocna. Często mówiła mi i siostrze, że zawsze możemy na nią liczyć. Chciała pomagać i kochać, ale nie umiała. Dała mi marzenia, tchnęła we mnie namiętności i dramat, nie mówiąc o zmyśle opowiadania, wyczuciu postaci i szczegółu, ale nie umiała utulić czy kochać tak, żebym czuł się bezpieczny i szczęśliwy. To dała mi dopiero Maureen. Maureen zawsze mi pomagała. Zawsze. Nie tylko w miarę możności, w ów straszliwy i nędzny sposób, w jaki pomagają ludzie mówiący: „Robię, co mogę, sumienie mam czyste”. Maureen dawała wszystko, natychmiast, bezwarunkowo. Zrujnowała się, żebym tylko ja był bezpieczny.

Maureen kochała matkę, chociaż jej nie rozumiała, chociaż nie mogła znieść jej uporczywego smutku.

– Oczywiście stałam się taka jak ona – wyznała. – Wydaje mi się, że to zwykła kolej rzeczy, ale ja zrobiłam się identyczna. Potrafię bez końca chować urazę czy żal za byle niesprawiedliwość, po prostu siąść i zamartwić się na śmierć z powodu byle głupstwa, tak samo jak matka, a przecież wydawało mi się, że jestem mądrzejsza i zawsze będę dbać tylko o to, żeby mieć wspaniałe życie. Ale to wspaniałe życie, o którym marzyliśmy ja i Tennessee, zawsze meblowaliśmy tak, żeby było w nim miejsce, krzesło dla naszych matek.

– Potrzeba zapewnienia opieki, wiktu i mieszkania matkom – powiedział mi Tenn – była jedną z największych obsesji mego życia.

Maureen marzyła o tym, że zabierze matkę ze sobą do lepszego świata. Tworzyły zgraną parę, miały takie samo poczucie humoru, podobne upodobania, wzajemnie się napędzały.

– Póki nie miałam dzieci – wspominała Maureen – nic nie sprawiało mi większej przyjemności niż dzielenie się z matką. Serce mi rosło, aż bolało, i kręciło mi się w głowie z wdzięczności. Chciałam, żeby matka poszła za mną, ale ona nie pragnęła wyjechać tak mocno jak ja. Wydaje mi się, że w jakiś sposób czuła się bezpiecznie w swoim smutnym zaułku.

A Tenn?

– Tenn pisał sztukę za sztuką – odparła Maureen – i obsypywał matkę pięknymi prezentami, a wszystko po to, żeby usłyszeć od niej, że jest mężczyzną, że dorósł i dobrze się spisał. Ale w ciemności naszych pijanych nocy nigdy nie powiedział, że go doceniła. Wydaje mi się, że Edwina do ostatniego tchnienia nie wyrzekła słowa pochwały.

– Jeżeli w końcu przestałem usilnie zabiegać o to, żeby dotrzeć do matki, sprawić, aby mnie kochała – wspominał Tenn – to chyba dlatego, że w moim życiu pojawiła się Maureen. Pojawiały się też inne kobiety, ale to Maureen była najlepszą, najpewniejszą ostoją. Spotkawszy te kobiety, przestałem odczuwać palącą potrzebę kontaktu z matką, zrozumienia jej. Żeby odpowiedzieć sobie na dręczące mnie pytania, zacząłem wybiegać poza matczyne serce i własną biografię.

Maureen Stapleton urodziła się w piekielnie gorący dzień w czerwcu 1925 roku, dzień tak upalny, że jej matka odczuła chwilową ulgę, gdy wody płodowe spłynęły jej po nogach, zapowiadając narodziny córki. Maureen uwielbiała opowiadać tę historię, przywoływać obraz matki w luźnej bawełnianej sukience, przemoczonej i lepiącej się do nóg lśniących od wód płodowych, matki, która śpieszy wydać na świat „śliczną i pulchną” córeczkę.

– Zawsze słynęłam z entrées – zauważyła z przekąsem.

Tak samo słynne były wszakże jej départs, długie, nieraz żałosne okresy, w których porzucała przyjaciół, rodzinę, pracę, chociaż największą szkodę wyrządzała samej sobie.

– Nikt nie tworzy bardziej zgubnych scenariuszy dla siebie niż Mo – Tenn użył ulubionego przezwiska Maureen. – Zawsze jest na progu jakiejś strasznej katastrofy, czego oczywiście tylko ona jest świadoma. A potem – dodał, jak gdyby zdziwiony – burza mija i zamienia się w następną pyszną anegdotę.

– Nigdy – powiedziała mi Maureen po kolejnej z tak zwanych katastrof w jej życiu – nie martw się o mnie, jeżeli chodzi o dramat i jedzenie. Zawsze dostanę swoją dolę.

Ta nienasycona potrzeba dramatyzmu, uwagi, a także – co przyznawała ze wstydem – potrzeba, żeby ktoś ją uratował i pokochał, kiedy zostanie ocalona, owładnęła nią już w młodym wieku.

– Tennessee i ja naprawdę się kochaliśmy – wspominała. – Łączyło nas umiłowanie teatru, kina, gwiazd filmowych i komedii. Szczególnie mocno łączyły nas matki, sposób, w jaki nas wychowały, to, co mówiły, to, czego nie mogły powiedzieć, i to, co nam dały. A przede wszystkim łączyła nas marzycielska natura.

– Miałem wielkie szczęście – stwierdził Tenn. – Zdobyłem uznanie i dzięki temu zarobiłem poważne pieniądze. Ale nie umiałem pozbyć się ciekawości, co jeszcze jest w świecie i jak by to wyglądało, gdyby pewnego dnia koło fortuny obróciło się odrobinę inaczej. Cokolwiek się dzieje, muszę wiedzieć, że mogę podzielić się tym z przyjacielem, zwłaszcza z Maureen: leżeć w ciemności i dziwić się, jak to wszystko się stało, skoro mogło potoczyć się lepiej, gorzej albo całkiem inaczej. Wiem, że to dzięki wspólnemu zanurzaniu się w ciemność jesteśmy z Maureen tak bliskimi przyjaciółmi, ale wydaje mi się też, że to wspólne marzenia sprawiają, iż nadal jestem artystą. Dzięki Maureen nie przestaję marzyć.

– Tennessee utrzymuje mnie w ruchu – powiedziała Maureen. – Lubi marzyć, tak samo jak ja, z tym że ja zawsze marzę o tym, żeby dużo się działo. Nie znoszę spokoju.

Maureen żywo pamiętała paniczny lęk, którym napełniała ją powtarzalność życia, rutyna zajęć domowych, zajęć w szkole, przebywania z kolegami i koleżankami, tak że nieraz miała ochotę wrzeszczeć, żeby tylko przerwać monotonię.

– Czasem czułam – wspominała – że jeżeli nie wytrącę życia z utartych kolein, to dosłownie skamienieję, obrócę się w słup soli albo gówna i zastygnę na resztę życia, tak jak siedzę w klasie czy na werandzie w Troy, i po prostu wrzeszczałam, żeby tylko coś się zaczęło dziać, żeby nie popaść w paraliż.

Ucieczki od monotonii szukała również w filmach i słuchowiskach radiowych. Coraz więcej czasu spędzała samotnie w swoim pokoju.

– Musiałam być sam na sam z opowieścią – wspominała – żeby marzyć i znaleźć odpowiedni moment, żeby się w nią wśliznąć.

Maureen i Tenna łączyły dzieciństwo i młodość naznaczone troską rodziny, którą martwiły ich samotność, nastroje, długie okresy milczenia i bujanie w obłokach.

– Dlaczego – dziwił się Tenn – oddawanie się marzeniom jest takie złe? Dlaczego dobre jest tylko poddawanie się rzeczywistości? Temu, co obecne i gotowe? Nigdy nie rozumiałem, czemu uchodzę za dziwadło tylko dlatego, że chcę być gdzie indziej.

– Muszę ci powiedzieć – stwierdziła Maureen – że naprawdę nie ma nic lepszego. Słowo, nic nie może się równać z marzeniem. Wspaniale jest krzyczeć po to, żeby nie popaść w paraliż. Potem znowu jest z górki.

Lata później Tenn i Maureen, którą zaczął nazywać „starym łapciem” – bo tak łatwo się dostosowywał do jej rytmów, planów, nerwic, a ona dawała mu ulgę i zrozumienie – uzmysłowili sobie ze zdziwieniem, że szczęśliwym zrządzeniem losu osiągnęli jeden z najtrudniejszych celów. Odkryli porządek rzeczy, sposoby ujmowania zdarzeń i uczuć w – jak powiadał Tenn – „czarną ramkę jasności”. Odnajdywali się, żeby odprawić swój rytuał. Kładli się do łóżka i leżąc objęci w ciemności, rozmawiali o tym, kim są i jak do tego doszli.

– Nigdy nie czułem się swobodnie wśród ludzi – wyznał Tenn – ale czułem się swobodnie z Maureen.

Podczas naszych rozmów Tenn opowiadał, jak wielcy pisarze zbierają słowa, gromadzą je niczym cegły, klejnoty lub kamienie, aż w końcu układają z nich sztukę, powieść bądź opowiadanie, które przywracały mu wiarę w pisarstwo i życie. Mówił o modlitwach, które mogły polegać na przesuwaniu w palcach paciorków, na liczeniu kroków, na rytuałach i które w końcu okazywały się skuteczne, dawały spokój ducha i budziły chęć do pracy. Modlitwą, rytuałem „jasności i otuchy”, było liczenie kroków prowadzących do sypialni Maureen przy West Seventieth Street i z każdym krokiem, który przybliżał go do rozgrzebanego, ale gościnnego łóżka, Tenn czuł się lepiej.

– Zdradzę ci – powiedział – że u Maureen nie było zbyt porządnie, jej łóżko niejedno widziało, ale i tak się w nim kładłem.

– Położyliśmy się do łóżka – wspominała Maureen – i mieliśmy radio, tranzystor, który wyżebrałam od któregoś z dzieci, i próbowaliśmy znaleźć jakiś teatr albo muzykę, które kojarzyłyby się z czasami naszego dzieciństwa, ale nic nie było! Tylko rock and roll, pogoda i fanatycy religijni. „Nic z tego, kochanie” – powiedziałam.

Tenn znalazł jednak rozwiązanie. Nieważne, co było w radiu. Ważne, co robili z tym, co usłyszeli.

– Przecież w czasach młodości też nie wiedzieliśmy – rozumował – co puszczą. Dlaczego ma to mieć znaczenie teraz?

Tenn i Maureen leżeli w łóżku długie godziny i rozmawiali głośno, oglądając albo wyobrażając sobie inne otoczenie, inny pokój, inną rzeczywistość. Przez lata odprawiali ten rytuał w różnych mieszkaniach i używając różnych odbiorników radiowych.

– W te noce nie piliśmy ani łyczka – oświadczyła Maureen. – Ani kropelki. Mogliśmy iść do łóżka pijani, ale gdy tylko się położyliśmy i zaczęliśmy marzyć, niczego już nie piliśmy. Jezu Chryste, to chyba jedyne chwile, kiedy było nam dobrze i czuliśmy się bezpieczni.

– Mówię ci – rzekł Tenn – że mając już swoje lata, niejedno wiem i jestem w stanie żyć, iść dalej, walczyć, upadać, podnosić się i znowu walczyć tylko dlatego, że na tym świecie jest kobieta, która nazywa się Maureen Stapleton.

Tennessee miał pomysł na sztukę przeznaczoną specjalnie dla Maureen.

Doszedł do przekonania, że zdoła ją dokończyć – a wierzył, że będzie to rzecz istotna – jeżeli mi ją podyktuje.

– Pomysły są tutaj – mawiał, dotykając palcem czaszki, w której idee hulały niczym gnane wiatrem liście. – Ty, twoje młode oczy i twój zapał pomogą mi przenieść je tam. – Pokazywał niebieski zeszyt, menu czy obrus, a ja przystępowałem do notowania tego, co mi dyktował.

Kobieta leży w łóżku, całkowicie ubrana. Wystrojona jak na przyjęcie. Pokój jest luksusowy, wszystko na swoim miejscu, tylko łóżko jest skotłowanym rajem pościeli, bielizny, groszowych powieści, papierków po cukierkach, chusteczek, bloczków do notowania, piór i mnóstwa poduszek i poduszeczek, wśród których kobieta może umościć się, kiedy jest podekscytowana, lub wtulić w nie głowę, kiedy nie jest w stanie dłużej znosić podniet, nudy czy też tak zwanego życia.

Rzecz dzieje się w Missisipi lub Maroku, Nebrasce lub Nepalu, Baltimore lub Bangladeszu.

Wszystko jedno. Kobieta może być wszędzie, gdzie chce.

A właściwie mogła.

Teraz może coraz mniej.

Przy łóżku ma telefon i duże radio, bardzo nowoczesne, o wielkiej skali. Kiedy kręci gałką, co robi nadzwyczaj szybko i sprawnie, łapie programy nadawane gdziekolwiek i kiedykolwiek na świecie. W radiu są wszystkie możliwe przeżycia, wszystkie skrajności.

Zdarza się, że radio nie działa.

Wtedy kobieta sięga po telefon i dzwoni do kogoś z listy, na której przez długie lata umieszczała nazwiska mężczyzn, wielkich bajarzy, pisarzy i aktorów z całego świata.

– Porozmawiaj ze mną – mówi do mikrofonu, słyszymy głos rozmówcy, lampy w pokoju przygasają, zapalają się zaś światła za półprzejrzystą kurtyną ściany za łóżkiem, gdzie rozgrywa się scenka wymyślana przez kobietę i jej rozmówcę.

Kobieta żyje w ciągłym strachu przed awariami satelitów, przerwami w transmisji, złą pogodą.

Radio milknie, telefon jest głuchy.

Kobieta drży na myśl o minionych huraganach, kiedy nic nie działało i musiała sama wypełnić sobie czas, przetrząsając panicznie zasoby pamięci, żeby znaleźć jakąś rozrywkę, podnietę.

Pewnego wieczoru po nieudanym spotkaniu z młodym powieściopisarzem, którego książki stawały się coraz bardziej mdłe, kobieta robi sobie przerwę, żeby zjeść kolację i zrobić notatki dla następnych rozmówców.

Przetacza się grom.

Kobieta wygląda za okno i widzi złowieszcze chmury.

Natychmiast dzwoni do trzech najlepszych telefonicznych znajomych z wieścią, że wkrótce mogą być jej potrzebni. Nadciąga burza, a ona nie ma jeszcze kryjówki na tę noc.

Zaczyna robić notatki i coraz bardziej się denerwuje następną rozmową telefoniczną. Do kogo powinna zadzwonić? Który ze znajomych sprawdzi się najlepiej w scenariuszach, które przygotowała?

Pokój pogrąża się w ciemności. Wysiadła elektryczność. Telefon jest głuchy.

Kobieta podbiega do okna, widzimy jej sylwetkę w rozbłysku błyskawicy.

Kobieta śpieszy z powrotem do telefonu, ze złością uderza w widełki.

– Halo? Halo?

Koniec aktu pierwszego.

– Myślę, że z tej mąki może być chleb – stwierdził Tenn. Zapisałem w niebieskim zeszycie zarys sztuki, a potem jeszcze o niej rozmawialiśmy.

Z Maureen skontaktowałem się dopiero jesienią 1991 roku. Wcześniej wysłałem kilka listów na adres przy West Seventieth Street. Jeden odesłano, a następne przepadły jak kamień w wodę. W końcu pewien wydawca powiedział mi, że Maureen już tam nie mieszka, że przeprowadziła się do Lenox w Massachusetts, i poradził, żebym napisał do niej za pośrednictwem Chena Sama, agenta, którego dzieliła z Elizabeth Taylor. Zanotowałem jego adres i wysłałem list.

Jednak znajomy wydawca okropnie przekręcił nazwisko agenta, tak że brzmiało niczym nazwa syczuańskiej restauracji, i w rezultacie list zaadresowałem do pana Hanga Chama. Facet był oburzony, oczywiście zaraz powiedział o wszystkim Maureen i dzięki temu natychmiast dostałem odpowiedź.

– Aż popuściłam ze śmiechu – opowiadała Maureen. – Jak widzisz, niewiele trzeba, żeby mnie rozbawić, ale zapamiętałam cię.

Była bardzo zawiedziona, kiedy wyjaśniłem, że to była zwykła gafa, a nie bezczelny żart. Maureen miała nadzieję, że pozna niezłego dziwaka, a spotkała tylko pisarza, który chciał porozmawiać o Tennessee Williamsie.

– Trudno – westchnęła – skoro już jesteś, rób swoje.

Jesienią 1991 roku kraj śledził z uwagą przesłuchania sędziego Clarence’a Thomasa. Maureen była całkiem pochłonięta tą sprawą i kiedy chciałem z nią porozmawiać, musiałem precyzyjnie wybierać porę, żeby nie dzwonić w trakcie transmisji przesłuchań, w chwilach, kiedy delektowała się kilkoma drinkami, które pozwolono jej wypijać każdego dnia, ani podczas zabiegów dokonywanych przez znajomego, który opiekował się nią po poważnym urazie kręgosłupa.

– Słuchaj – rzuciła w trakcie rozmowy telefonicznej któregoś dnia – facet chce się wycofać. Ja też mam go dość. Może byś przyjechał i zajął się mną?

Jeszcze nie widziałem Maureen, ale nie czułem się przygotowany do opieki nad nią, nawet gdyby nie miała kontuzji kręgosłupa. Byłem przeświadczony, że zajmowanie się Maureen wymaga umiejętności i siły, jakich z pewnością mi brakowało. Nie wyobrażałem sobie, że zamieszkam w Lenox i będę służył jej jako masażysta i dostawca liebfraumilch.

Maureen prychnęła z wyrzutem i burknęła, że jest mną coraz bardziej rozczarowana. Gdzie ten śmiały chłopak, którego polubił Tenn, z którym spędził tyle czasu i którego wysłał w świat, do ważnych dla siebie ludzi? Mimo to nie odepchnęła mnie, bo jak powtarzała: „przyjaciele Tenna są moimi przyjaciółmi”.

Surowo, a nawet okrutnie oceniała siebie i ludzi z branży. Podobnie jak wielu innych artystów – bo uważano ją za artystkę, chociaż sama z tym się nie zgadzała – była przekonana, że zmarnowała życie i talent, a kiedy przypominano jej sukcesy i osiągnięcia, natychmiast przypisywała je pisarstwu Tennessee Williamsa, reżyserii Harolda Clurmana, szczęściu, strajkowi dziennikarzy, diecie albo temu, że wszystkie inne „cipy” – jak uparcie nazywała koleżanki z branży – miały akurat gorszy okres i pozwoliły jej błyszczeć.

Maureen była marzycielką i przyznawała, że od fantazjowania jest uzależniona silniej niż od alkoholu, ale od przyjaciół i współpracowników zawsze żądała prawdy.

– Nie cierpię kłamstwa – warknęła. – Jeżeli pytam cię o zdanie, nie proszę o litość. Pytam, bo nie jestem pewna, pytam, bo wiem, że coś jest źle. Mów prawdę. Wal. Pomóż mi.

Tenn wysłał jej egzemplarz sztuki, którą podyktował mi w szalonym pośpiechu, a ona go za to zrugała, wytykając bojaźliwość i czułostkowość, infantylne pragnienie akceptacji. Kiedy w 1991 roku w końcu dotarłem do Lenox, dowiedziałem się, że po naszym spotkaniu w Nowym Orleanie Tenn późno w nocy zadzwonił do Maureen i odbył z nią bełkotliwą rozmowę, z której wywnioskowała, że powinna spodziewać się gościa, czyli mnie.

– Myślałam, że już jesteś w drodze – wspominała. – Wcale się nie zdziwiłam, bo nieraz ni stąd, ni zowąd mi mówił, że ktoś mnie odwiedzi. A trzeba ci wiedzieć, że godziłam się na wszystkie jego pomysły. Nawet odstawiłam wtedy wino i wykąpałam się. Czemuś się tak guzdrał? Bardzo jestem ciekawa. Do cholery, w 1982 specjalnie dla ciebie wzięłam kąpiel!

Maureen przejrzała sztukę i uznała ją za okropną, więc Tenn postanowił sam przeczytać jej swoje dzieło, wtrącając uwagi na temat formy, ekspresji, zamysłu. Maureen nadal uważała, że to upiorna ramota, rzecz „niedowarzona”, i rzekła, że rozumie, iż Tenn się dusi, pragnie oddechu, nadziei, choćby klęski.

– Bardzo chcesz znowu pisać – powiedziała – ale nie masz o czym. Zostaw to.

– Sztukę? – zapytał.

– Pragnienie – odparła. – Sztukę możesz spalić.

– Nie chciałam go urazić – wspominała – ale jako przyjaciółka, której potrzebował i ufał, z którą marzył i żywił nadzieje, musiałam powiedzieć mu prawdę. No i oczywiście wiedziałam, że przywalam facetowi, który i bez tego ma kłopoty, boi się, goni resztkami sił. Chciałam, żeby krytyka była konstruktywna, nie zamykała drogi.

Maureen przypomniała Tennowi rozmowę z Haroldem Clurmanem, którą odbyli w 1957 roku podczas prób Orfeusza zstępującego. Sztuka, oznajmił Clurman Tennowi, powinna być jak ręka. Wyciągnął przed siebie mocną, gładką, dużą, różową dłoń i rozwarł place. Każdy palec, stwierdził, jest wspomnieniem, urywkiem czasu, przeżyciem najbardziej rzeczywistym i drogim bez względu na to, czy było przyjemne, czy przykre, przypadkowe czy zamierzone. Palce – czyli wydarzenia – łączą się z dłonią, która jest sztuką, i mają – muszą – zamknąć się na niej. Clurman zamknął palce, zaciskając dłoń w twardą pięść. Wydarzenia są zamknięte w sztuce, sztuka powinna być tak zwarta jak pięść, tak mocna, tak samo władcza czy niszczycielska. W rozwiązaniu, ciągnął Clurman, palce się prostują, czerwień gniewu ustępuje, ręka się otwiera, wyraża prośbę. Efekt został osiągnięty, można odetchnąć.

– A twoja sztuka, ta sztuka – zakończył Clurman – jest jak to – po czym wstał i odtańczył obłędną gigę, bezładnie wymachując rękoma, przebierając placami i klaszcząc w dłonie.

– Mówię ci – rzekła Maureen – że trafił do nas, siedzieliśmy z rozdziawionymi gębami. Opowiedziałam Tennowi tę historię. Pamiętał. Roześmiał się i powiedział, że popracuje nad sztuką. Miałam nadzieję, że mu pomogłam.

Gdyśmy rozmawiali, pracowali, Tenn nieraz wznosił pięść, zaciśniętą niczym w geście sławiącym Black Power, i wołał: „En avant!”.

Maureen nie chciała rozmawiać o aktorstwie. Temat ten nudził ją śmiertelnie. Chociaż przez wiele lat uczestniczyła w sesjach w Actors Studio, ostatecznie podobnie jak wielu innych zbuntowała się przeciwko dyrektorowi artystycznemu Lee Strasbergowi i odrzuciła zasady jego kontrowersyjnej metody, które początkowo uznawała za prawdy objawione.

– Nie sądzę, że trzeba wiedzieć, dlaczego robimy coś na scenie – stwierdziła. – Ja w gruncie rzeczy tego nie wiem. Sądzę natomiast, że trzeba umieć reagować na to, co się dzieje, i mam za złe, że Studio nie przygotowało nas należycie na długą karierę i różne typy zadań. W ogóle nie pracowaliśmy tam nad głosem ani nad ciałem, więc kiedy człowiek osiąga „pewien wiek”, jak mawiają niektóre dupki, zawodzą go mięśnie strun głosowych i nie panuje nad głosem tak, żeby mógł zagrać wszystko. Nie nauczono mnie poruszać się odpowiednio, używać ciała jako „naczynia”, o czym tyle się mówi. Myślę więc, że w Actors Studio strawiliśmy za dużo czasu, babrając się w sobie, zajmując się sobą, a nie sztuką lub widzem. Dlatego – oznajmiła stanowczo – nie chce mi się już gadać o pieprzonym Actors Studio. Tkwiłam tam o wiele za długo. Wszyscyśmy tam tkwili za długo. Wiele się nauczyliśmy, rozwijaliśmy się, ale w gruncie rzeczy traciliśmy czas, łudząc się, jacy to jesteśmy świetni, cholernie wspaniali.

Maureen od razu przyznała, że nie ma nerwów do „sztampowej”, jak rzekła, analizy czy to własnej sztuki, czy psychiki.

– Jasne, mam bajzel w głowie – tłumaczyła – a ludzie z bajzlem w głowie niechętnie zaglądają w zakamarki mózgu, żeby zobaczyć, co się tam wyrabia, ale po prostu sądzę, że to bzdury. Wydaje mi się, że piję dlatego, że przeważnie się boję i nudzę, a alkohol poprawia nastrój, ożywia świat. Myślę, że nie mam odwagi robić tego, co powinnam, wziąć na siebie odpowiedzialności, stać się dorosłą, dojrzałą kobietą. Uciekam od tych ciężarów za pomocą kieliszka, pigułki albo durnej, czysto fizycznej brawury. Jakie to ma znaczenie, dlaczego tak postępuję?

Przyznając, że być może dowodzi to tylko głupoty, Maureen twierdziła, że jej jedyną konsekwentną i skuteczną metodą pracy nad sobą było rozmyślanie i marzenie, już to samotne, już to „w pijanym duecie” z Tennem.

– Może i mam bajzel w głowie – powiedziała – może i jestem stuknięta, ale byliśmy prawdziwymi przyjaciółmi. Przez wiele, wiele lat. I to coś znaczy. A przynajmniej powinno.

W lecie 1990 roku odbyłem szereg rozmów telefonicznych z Marlonem Brando. Wtedy rzadko który aparat miał funkcję rozpoznawania numeru, więc na dźwięk dzwonka człowiek podnosił słuchawkę, nie wiedząc, kto dzwoni. Pamiętam ekscytację, kiedy rozpoznałem głos Marlona.

– Chcę porozmawiać o Tennessee Williamsie – powiedział.

W tamtym okresie w ciągu kilku tygodni Brando zadzwonił do mnie parę razy. Znajdował się wtedy w sytuacji, którą nazywał „katastrofalną”. Jego syna sądzono za zabójstwo narzeczonego przyrodniej siostry. Jednocześnie zaczął pisać autobiografię, wracał do przeszłości i chciał rozmawiać o ludziach, którzy mieli dla niego znaczenie.

– A przynajmniej powinni mieć – powtarzał z naciskiem. – Albo przynajmniej powinni mieć.

Do mnie dzwonił, żeby rozmawiać o Tennessee Williamsie, i rzeczywiście mówił o nim, ale nie mógł się powstrzymać, by nie opowiadać również o Maureen Stapleton.

Marlon uwielbiał Maureen, porównał ją do wielkiego pudełka prażonej kukurydzy i orzeszków ziemnych w karmelu Cracker Jack, łakoci słodkich i lepkich, ale prostych i na swój sposób doskonałych. Zarówno Tenn, jak i Maureen z nostalgią wspominali dobre czasy spędzone w towarzystwie kapryśnego i pięknego Brando, ludne, gwarne i wesołe lata przyjęć w mieszkaniu przy West Fifty-second Street, które Brando dzielił z Wallym Coxem. Choć Tenn i Maureen nadal od czasu do czasu uciekali we wspomnienia i marzenia snute w łóżku przy grającym radio, niemniej w mieszkaniu Brando również znajdowali, jak rzekła Maureen, „pewną dozę radości i zrozumienia”.

– Byliśmy młodzi, pełni życia, głupi, szczodrzy – wspominał Brando – i przekonani, że wszystko może się zdarzyć. Tylu wokół ciekawych ludzi, tyle możliwości. Nie znaliśmy lęku, nie martwiliśmy się ani o siebie, ani o talent, bo wierzyliśmy, że uczestniczymy w czymś wielkim.

W mieszkaniu Brando zawsze się coś działo, nigdy nie brakowało jedzenia, wina, zawsze rozbrzmiewała muzyka, czy to z gramofonu, czy też z jednego z wielu klubów przy tamtej ulicy, z których na okrągło wylewał się jazz. No i wieczny ferment, ludzie, a każdy opowiadał o swojej muzyce, o scenie, nad którą pracował, o swoich wielkich planach. Mieszkanie Brando było domem otwartym, każdy mógł przyjść, ale wracali tylko ci, którzy wnosili coś w życie w ogóle i w życie towarzystwa skupionego wokół tego miejsca.

– Zupełne rozpasanie – stwierdził Tenn. – Ale cudowne.

– Czyste szaleństwo – wspominała Maureen. – Ale wspaniałe.

W szalonych czasach przyjęć w mieszkaniu Marlona Brando Tenn zaznał już sukcesu, ale lgnął do ludzi, których nazywał „niezłomnymi” i którzy urzekali go energią, poczuciem wspólnoty i wolności jednocześnie.

– Chciałem być niezłomny – wspominał. – Nie poddawać się, zachować młodzieńczą kreatywność, choćby ciało mówiło dość. To mieszkanie i ci ludzie pomagali mi marzyć, układać scenariusze, „co by było, gdyby” i „co jeszcze”, których potrzebowałem. Zawsze byłem pełen lęków i obaw, skrępowany, a oni wydawali się nieustraszeni, swobodni, pewni swoich idei, opinii, nieskrępowani w używaniu życia, wyrażaniu namiętności.

Brando i jego przyjaciele fascynowali Tenna, ale też go onieśmielali.

– Wszyscy byli piękni, młodzi i nie bali się brać, dotykać, sięgać po to, czego pragnęli – opowiadał. – Ja tego nie potrafiłem, nie umiałem się na to zdobyć i nie byłem w stanie iść z nimi. Pewny siebie czułem się tylko z Maureen, wystarczająco mocny, żeby podziwiać młodych niezłomnych i śledzić ich marzenia, równie żarliwe jak moje, ale o wiele śmielsze, mniej ukryte w ciemności. Nie były kruchymi marzeniami odchylonego od normy dzieciaka, snutymi za zamkniętymi drzwiami pokoju, gdzie jest bezpiecznie, z dala od nieprzyjaciół. Oni marzyli czynnie, żarliwie, byli gniewni, ale ich gniew miał w sobie radość. Wierzyli, że robią rzeczy ważne i dobre, zmieniają świat, coś znaczą. Patrząc na nich, zrozumiałem, że artystę tworzy Bóg. Zrozum i zapamiętaj. Człowiek nic nie poradzi na to, co wszczepiła mu opatrzność czy siła wyższa, i choćby nie wiem jak się buntował, nie zmieni tego, co wszczepiła mu rodzina, wsączyło miejsce urodzenia i jego kultura. Człowiek może majstrować, kłamać, naginać prawdę, plątać, ale zawsze ma tylko to, co dostał. Z takiego majstrowania i plątania powstaje sztuka. Człowiek nie może zmienić siebie, a tylko to, co tworzy. Brando był najbardziej niezwykłym człowiekiem ze wszystkich, jakich w życiu poznałem. Pachniał aktywnością, piżmem i pszenicznymi polami. Pięknie zbudowany, postawny, co nieczęsto się zdarzało zaraz po wojnie. Postura dokera, a do tego niezwykle piękna i delikatna twarz o gładkiej, nieskazitelnej cerze, pełne, zmysłowe usta, anielskie rzęsy i czarujący uśmiech. Kojarzył się z mrocznymi baśniami, które w dzieciństwie czytała mi matka, a w których na śmiałków zapuszczających się w knieje czyhały zaczarowane istoty o ciałach łączących w sobie cechy ludzi, zwierząt, roślin i żywiołów.

– Tenn i ja potrzebowaliśmy tych ludzi, tej nauki – stwierdziła Maureen. – A ja potrzebowałam go przy sobie. Dawał mi poczucie bezpieczeństwa. Potrzebowaliśmy siebie nawzajem.

– Maureen mówi, że była nieśmiałą, grubą dziewczyną z Troy – wspominał Tenn – ale ja pamiętam ją jako radosną, otwartą, odważną. Rozmawiała z każdym, każdego mogła uwieść. Zmagała się z każdą rolą, którą dostała, zarówno na scenie, jak i w Actors Studio, a wkrótce wcieliła się w Serafinę, postać, która w dużej mierze wyłoniła się z moich przeżyć włoskich i z obcowania z lękami Maureen, choć również z ciepła, jakim je przykrywała i łagodziła.

– Wydaje mi się, że Tenn wzbudzał poczucie bezpieczeństwa przez to, co mówił, jak choćby gdy tłumaczył, kim jest Serafina – opowiadała Maureen. – Nigdy nie czułam się bardziej bezpieczna, czy to na scenie, czy w życiu. Zupełnie jak gdybyśmy marzyli w łóżku. Do cholery, co to wszystko znaczy? Pytałam, martwiłam się. A Tenn uspokajał mnie. Umiał to zrobić. Spoglądał na mnie i mówił: „Mamy więc tę kobietę, mieszka gdzieś na Keys, szyje w domu. Nie zawsze dotrzymuje terminu, ale jest niezrównana w swojej robocie. Każdy paryski dom mody byłby dumny z takiej szwaczki. Ale w gruncie rzeczy jest żałosna. Zaniedbuje się, rozczochrana, rozlazła, nie panuje nawet nad tym, co mówi. Władzę ma tylko nad szpilkami, nożycami, materiałem. Silna czuje się tylko wtedy, gdy oddaje się pod opiekę Madonnie, której figurkę trzyma na półce w ciasnym pokoju pełnym manekinów, materiałów, melancholii, tęsknoty i ledwie wyczuwalnych zapachów męża, którego prawie nigdy nie ma w domu”. Ja też byłam żałosna – przyznała Maureen. – Nie radziłam sobie. Nie rozumiałam sztuki, bohaterki ani nawet tego, czemu durna Irlandka z Troy gra tę jędzę.

Clurman zapytał ją, kto to jest jędza. Zanim zdążyła odpowiedzieć, kazał jej zapomnieć, co myśli na ten temat, i po prostu grać tę kobietę. Tego rodzaju wskazówki tylko zbijały ją z tropu, więc odszukała Tenna i poprosiła o pomoc.

– Tenn był uwodzicielem – opowiadała Maureen. – Uwodził słowami i uwodził tym, że kochał bezgranicznie. W ogóle się nie przejął moimi obawami i rzekł, że sobie poradzę, a potem wytłumaczył, kogo gram i co mam robić. Powiedział, że nie trzeba myśleć, lecz patrzeć na to, co jest. Jak gdybym stała z boku i obserwowała siebie grającą tę kobietę, nie starając się w nią wcielić. I w tej sztuce jak w żadnej innej byłam w pełni żywa, prawdziwa, byłam sobą.

Maureen dawała z siebie wszystko nie tylko na scenie. Nie szczędziła czasu przyjaciołom, oddana i zawsze w pobliżu. Wyznała, że właśnie w okresie, który zaczęli nazywać „latami Tatuowanej róży”, była najszczęśliwsza i najbardziej spełniona jako aktorka, przyjaciółka i kobieta.

[^] Stapleton i Tennessee (1975), podchmieleni i szczęśliwi. Zapewne pragnęli się wymknąć, żeby porozmawiać w spokoju. „Ciągle jeszcze czuliśmy, że wspólnie lepiej wszystko rozumiemy i wiemy, jak radzić sobie z życiem” – wspominała Maureen.

– Maureen zawsze zjawia się w samą porę, więc jest aniołem, o którym marzymy, o którego się modlimy, do którego tęsknimy i na którego czekamy – stwierdził Brando. – Ludzie śmieją się z niej i z jej niesamowitego talentu do chomikowania jedzenia. Wszyscy wiedzą, że jedzenie przy niej się nie uchowa, że ona je zwędzi. Ale ci, co o tym opowiadają i z tego żartują, zapominają dodać, że Maureen dzieli się swoim łupem, jak dzieliła się ze mną i z moimi znajomymi. Pewnego razu szliśmy ulicą, rozmawiając, spierając się i śmiejąc. Natknęliśmy się na zapłakane dziecko i Maureen natychmiast sięgnęła do torebki, wyjęła kawałek tortu zawinięty w folię i dała temu dziecku. „Skąd to wytrzasnęłaś?” – zapytałem. „Wczoraj wieczorem Jed Harris miał premierę”. Tak to właśnie wyglądało. Jed Harris fetował premierę, zamówił wielki tort i dzięki temu nazajutrz Maureen pocieszyła na ulicy nieszczęśliwe dziecko. W tamtej chwili była dla tego dziecka aniołem.

W latach Tatuowanej róży nieraz okazywała podobną troskliwość. Tenn opowiadał, że karmiła go i przynosiła mu jedzenie, chociaż był przecież „facetem z pozycją”.

– Ale nie chodziło o jedzenie – dodał. – Liczyła się Maureen. Pragnąłem ją widywać i spędzać z nią czas. Głód tylko ułatwiał sprawę, budził instynkt opiekuńczy.

Brando był świadom zażyłości Tenna z Maureen; zdumiewała go ona, ale i wzbudzała zazdrość.

– Mówi pan, że kładli się do łóżka i gadali o wszystkim? Tak, łatwo mi to sobie wyobrazić. Kto wie, czy to nie najmądrzejsza rzecz w życiu Tennessee Williamsa, jego przyjaźń z Maureen. Ja nigdy z nią tak nie rozmawiałem, ale nieraz doczekaliśmy razem wschodu słońca, roztrząsając, co robić z życiem, pracą i skołatanym sercem. Tennessee mówi, że wierzy w świat, bo istnieje w nim kobieta nazwiskiem Maureen Stapleton, a i ja dzięki temu nie czuję się całkiem załamany.

Maureen wspominała, że zarówno Brando, jak i Tenn nieraz ją pytali, jak to możliwe, że jest tak dobra i hojna.

Zbywała te pytania wzruszeniem ramion.

Tennessee wierzył, że Maureen starała się w ten sposób nadać swojemu życiu kształt, którego odmówiły mu biologia i geografia.

– Człowiek to fantasta wymyślający opowieść o życiu, które chciałby prowadzić, o którym chciałby czytać, które chciałby po sobie zostawić. Życie to mozolna korekta, a Maureen i ja mamy podobną, dziwaczną wizję jego ostatecznej wersji.

Brando zapatrywał się na tę sprawę inaczej, bo wierzył, że czynnikiem, który nadaje światu barwę i ład, jest pragnienie, a Maureen ponad wszystko inne pragnęła, żeby wszyscy byli szczęśliwi.

– Wychowały ją samotne kobiety w aurze posępnych nadziei, jej zadaniem było wszystkich bawić, goniła ich do kina, namawiała, żeby upiec tort i urządzić przyjęcie. Atlas w fartuchu, można by rzec, podtrzymujący świat za pomocą zwędzonego jedzenia, wielkiego serca i ramion, na których tylu się wypłakiwało.

Kiedy powtórzyłem Maureen opinię Marlona, dłuższą chwilę milczała.

– Cóż – rzekła w końcu ze śmiechem – trzeba wierzyć słowom wielkiego człowieka!

Siedzieliśmy u niej w kuchni jeszcze kilka godzin, rozmawiając i pijąc liebfraumilch. Mniej więcej co pół godziny prosiła, żebym jeszcze raz przeczytał, co Marlon powiedział mi przez telefon w pewną letnią noc 1990 roku. Czytałem. Raz po raz.

Bardzo chciałem nakłonić Maureen do rozmowy o aktorstwie, choćby dlatego, że Tenn zaręczał, iż należała do największych, zarówno pod względem talentu, jak i jego wykorzystania. Te namowy irytowały Maureen i to był jedyny raz, kiedy widziałem ją rozgniewaną.

– Wiem, że chcesz, a pewnie Tenn też chciał, żebym opowiedziała o Strasbergu – sarknęła – ale Strasberg mnie zdradził i zranił. Nie chcę tego znowu przeżywać, analizować, rozpamiętywać. Mam to wszystko za sobą. Załatwione. Teraz nie chcę już nawet pamiętać. Wszystko, co powinieneś wiedzieć o tamtych czasach i środowisku, już wiesz od Tenna.

Dałem jej kilka zeszytów z notatkami poczynionymi w trakcie rozmów z Tennem; przeglądała je przez kilka dni. Znalazła odpowiednie fragmenty i przesunąwszy zeszyty po stole w moją stronę, powiedziała:

– Dlatego nie chcę o tym mówić.

O „tym”, czyli o Actors Studio, którego potrzebowała, któremu zaufała, przed którym otwarła serce i któremu powierzyła „kulawy talent”, jak to nazwała, bo uwierzyła w Lee Strasberga.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

SPIS ILUSTRACJI

s. 45 Tennessee Williams i Maureen Stapleton, 1975 (Photofest)

58 Eva Le Gallienne, ok. 1920 (Photofest)

81 Miriam Hopkins, lata trzydzieste (Photofest)

87 Lillian Gish przy Cielo Drive, lata czterdzieste (Photofest)

125 Jessica Tandy, 1947 (Carl Van Vechten)

154 Lois Smith, 1955 (Photofest)

165 Laurette Taylor, lata czterdzieste (Photofest)

181 Marian Seldes, 1960 (Getty Images)

192 Tallulah Bankhead, lata trzydzieste (Photofest)

204 Frances Sternhagen, lata siedemdziesiąte (Photofest)

215 Julie Harris w Gościu weselnym, 1950 (Photofest)

219 Isak Dinesen (Karen Blixen) i Carson McCullers, 1959 (Getty Images)

231 Kim Hunter, początek lat pięćdziesiątych (Photofest)

240 William Inge, lata pięćdziesiąte (Photofest)

265 Barbara Baxley, 1960 (Photofest)

307 Geraldine Page, 1962 (Photofest)

338 Mildred Natwick, połowa lat czterdziestych (Photofest)

341 Jo Van Fleet, 1957 (Photofest)

363 Kim Stanley, lata sześćdziesiąte (Photofest)

365 Katharine Cornell, lata czterdzieste (Photofest)

408 Katharine Hepburn, 1955 (Photofest)

446 Tennessee Williams, początek lat czterdziestych (Photofest)