Tytuł oryginału

Die große Flucht

© 1965, 1995 Droemersche Verlagsanstalt Th. Knaur Nachf., GmbH & Co. KG, Munich, Germany

© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995

Wydanie drugie poprawione

ISBN 978-83-08-05853-4

Opieka redakcyjna

Jolanta Korkuć

Redakcja

Barbara Taborska-Cepil

Zespół korektorski

Ewa Kochanowicz, Sylwia Frołow, Urszula Srokosz-Martiuk

Projekt okładki i stron tytułowych

Elżbieta Chojna

Redaktor techniczny

Bożena Korbut

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

Skład i łamanie: Infomarket

Skład wersji elektronicznej:

Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

I
ZACZĘŁO SIĘ
NAD WISŁĄ

ZIEGENBERG

Szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych znajdował się w nocy z 8 na 9 stycznia 1945 roku w drodze z Zossen, miejscowości leżącej na południe od Berlina, a jechał do Giessen. Właśnie doniesiono o zbliżaniu się silnych angielskich jednostek bojowych do okręgu Ruhry i w kierunku Niemiec środkowych. Od momentu wyjazdu pociąg kilkakrotnie musiał jechać okrężną drogą, lecz od dłuższego czasu nie było to już niczym niezwykłym.

Generał-pułkownik Guderian położył się. Chorował na serce, niestety jego stan z racji sprawowanej funkcji nie miał szans na poprawę. Ponieważ jechał na ponowną rozmowę z Hitlerem, od której w dużym stopniu zależał los niemieckiego frontu wschodniego, chciał możliwie jak najdłużej odpoczywać, by oszczędzić siły.

Mimo to nie zaznał spokoju. Jak złowrogi duch dręczyła go świadomość, że armia sowiecka podejmie 12 stycznia wielką ofensywę przeciwko wschodniemu frontowi niemieckiemu, która z okręgu Tylży ruszy na Warszawę, a stamtąd, wzdłuż Wisły, pójdzie ku południowi.

Co do rozmiarów tej ofensywy Sztab Generalny nie żywił żadnych złudzeń. Generał Gehlen, szef oddziału wywiadowczego „Obce Armie Wschód”, który zbierał i zestawiał wiadomości o wschodnim przeciwniku, był człowiekiem zrównoważonym i sumiennym. Guderian nie miał powodu, by wątpić w wiarygodność wyników pracy swego współpracownika. Jego zestawienia tym bardziej napawały lękiem, że obecnie już tylko resztki terenu zdobytego w latach 1941–1942 dzieliły Niemcy od armii sowieckiej. Oddziały rosyjskie znajdowały się już w Prusach Wschodnich, zatem na ziemi niemieckiej, a to, co spotkało zaskoczoną niemiecką ludność cywilną na jesieni 1944 roku w Nemmersdorf koło Gołdapi pod postacią mordów, gwałtów i deportacji, zmuszało do patrzenia w przyszłość z wielką troską.

Generał-pułkownik niespokojnie przewrócił się na bok. Słabe nocne światło padało na jego masywną głowę. Guderian nie odpowiadał powszechnym wyobrażeniom o szefie sztabu generalnego. Ten człowiek frontu i dowódca czołgów nie był typowym „mózgiem sztabowym” i nie lubił pracy przy biurku.

To, że właśnie on, który w gruncie rzeczy stworzył niemiecką broń pancerną i aż do 1941 roku dowodził armią pancerną, został po zamachu na Hitlera w dniu 20 lipca 1944 roku szefem Sztabu Generalnego, wydawało się raczej dziełem przypadku niż przeznaczeniem, tym bardziej że w czasie bitwy pod Moskwą, zimą 1941/1942, Hitler go odsunął. Dopiero w 1943 roku Guderian został wezwany z powrotem, gdyż był potrzebny, by tchnąć nowego ducha w wykrwawione jednostki pancerne. Najpierw został Generalnym Inspektorem wojsk pancernych, a po 20 lipca – szefem Sztabu Generalnego. Sprawił to kaprys losu, przewidziany bowiem na to stanowisko człowiek zachorował.

Guderian zastanawiał się, czy przyjąłby to stanowisko, gdyby wcześniej wiedział o jego ciężarze, który miał stać się dla niego prawdziwym brzemieniem. Teraz wszakże daremne było roztrząsanie tej decyzji. Z miejsca rzucił się w wir pracy, chcąc sprostać nowym zadaniom, a zrobił to z energią dowodzącego oddziałami pancernymi. Tak rzadko spotykał się z Hitlerem i jego Kwaterą Główną, iż wierzył, że potrzeba tylko człowieka wytrwałego i odważnego, który będzie zdolny powiedzieć prawdę i skończy w ten sposób z błędami Führera, a w efekcie uratuje, co jest jeszcze do uratowania. Prawdopodobnie jednak przeceniał własne siły, a przede wszystkim nie znał całej prawdy.

Guderian, jak większość generałów, nie miał zmysłu politycznego. Ostro rozgraniczał sprawy wojskowe i politykę, uważając, że jego zadaniem jest walka, a rzeczą polityków znalezienie określonego rozwiązania, ewentualnie zakończenie całej sprawy, gdyby okazało się, że nie ma innego wyjścia. Od chwili deklaracji Roosevelta i Churchilla podczas spotkania aliantów w Casablance miał przed oczyma jednoznaczne „vae victis”. Od tego czasu w jego przekonaniu żołnierza nie pozostawało nic innego, jak tylko stawiać opór.

Niektórzy spiskowcy z 20 lipca, którzy przeżyli pogrom, zarzucali Guderianowi, że przyjął urząd szefa Sztabu Generalnego w chwili, gdy generałowie, a więc jego koledzy, zostali aresztowani i wkrótce potem w nieludzki sposób straceni. Nigdy mu nie zapomnieli rozkazu potępiającego Sztab Generalny w dniu 20 lipca, rozkazu, jaki Guderian wydał w momencie obejmowania nowego urzędu. Podejrzewali, że przyjął to stanowisko z powodu zadawnionej urazy do byłego szefa Sztabu Generalnego, generała Becka, a obecnie uczestnika spisku, który w swoim czasie wykazał zbyt małe zainteresowanie jego rewolucyjnymi pomysłami dotyczącymi użycia broni pancernej.

Jego przeciwnicy, krytykując go, mieli o tyle rację, że Guderian zapewne chciał się zrehabilitować po nie zabliźnionych ranach niesłusznego w jego mniemaniu nagłego odsunięcia go w zimie 1941/1942. Jednakże nie to przesądziło sprawę. Dla jego nieskomplikowanej natury decydujące było przekonanie, że zamordowanie tyrana w chwili, kiedy trzeba było wspólnie odeprzeć zagrażające niebezpieczeństwo klęski, nie było najlepszym wyjściem.

Jeśli chodzi o przekonanie o konieczności oporu aż do końca, to zapatrywania Guderiana nie zmieniły się w ciągu tej nocy, kiedy jechał do Hitlera. Gdy w czasie nieszczęśliwej grudniowej ofensywy w Ardenach przejęto pismo przeciwnika dotyczące planu „Eclipse”, wydawało się, iż nie ma powodu myśleć inaczej. Plan „Eclipse” był wiernym odbiciem wyobrażeń, które reprezentował amerykański minister finansów Morgenthau co do potraktowania Niemiec po zwycięstwie i najwyraźniej już wcielał je w życie. Guderian nie widział przesady w stwierdzeniu, że chodzi o całkowite zniszczenie Niemiec.

Mimo to od owych gorączkowych dni lipca wiele się w nim zmieniło. Teraz świat, który kiedyś znał w mniejszym lub większym stopniu, ale tylko od zewnątrz, poznał też od wewnątrz: rozrastającą się z biegiem czasu Kwaterę Główną Hitlera, a także bagno obcej światu rzeczywistości i megalomanię, powstałą na resztkach gigantomańskiej koncepcji. Wielu wydawała się ona jeszcze genialna, i to pod jej sztandarem przepełnione wiarą Niemcy chwyciły za broń, aby zaleczyć rany będące pozostałościami pierwszej wojny światowej, lecz przede wszystkim, by rozbić Związek Radziecki i reprezentowany przezeń bolszewicki świat, zamieniając go w germańską kolonię. Znał upartą niechęć Hitlera do pogodzenia się z rzeczywistością i nastroje, jakie zdominowały Kwaterę Główną.

Guderian, pomimo choroby, miał prawdziwy upór byka. Nie był dyplomatą, cechowała go raczej agresywna szczerość. Dzięki temu od lata 1944 roku wywalczył niejedno z tego, co mu się wydawało słuszne z wojskowego punktu widzenia. Wszakże gdy patrzył teraz na całość swych osiągnięć w sensie korzyści, jakie one przyniosły, było tego bardzo niewiele.

W którymś momencie spojrzał na zegarek, podciągnął osłonę zaciemniającą i odczytał nazwę małego dworca w Niemczech środkowych. Minie jeszcze co najmniej pięć godzin, zanim pociąg dojedzie do Giessen. Stamtąd czekała go jeszcze krótka jazda samochodem do Ziegenbergu w Hesji, gdzie zatrzymywał się Hitler od początku grudniowej ofensywy w Ardenach.

Fronty niemieckie doznały w 1944 roku najstraszliwszych klęsk. Na zachodzie angielsko-amerykańskie armie wylądowały w Normandii i po wielotygodniowych zmaganiach przełamały zachodni front niemiecki, walczący bez wsparcia lotnictwa. Zalały Francję i Belgię i – zostawiając nie zajęte tereny holenderskie – przebiły się aż do zachodniej granicy Niemiec. Okupowały zatem tereny zdobyte przez Hitlera w roku 1940 i zagrażały teraz bezpośrednio samym Niemcom.

We Włoszech front przesuwał się powoli, lecz nieprzerwanie na północ. Na dalekiej północy wyczerpani Finowie zawarli rozejm ze Związkiem Radzieckim we wrześniu 1944 roku. Niemiecka armia górska, walcząca nad Oceanem Lodowatym, przeszła wśród rozlicznych trudów przez tundrę, wycofała się do północnej Norwegii, a stamtąd spływała powoli ku południowi. Jednakże wszystkie te klęski, odwroty i katastrofy zostały przesłonięte niepowodzeniami na froncie wschodnim.

Na początku czerwca 1944 ów front przebiegał jeszcze poza zajętymi w roku 1941 terenami sowieckimi, lecz w parę tygodni później zaczął się chwiać. Najpierw stało się to w obrębie Grupy Armii „Środek”, pozostającej pod rozkazami feldmarszałka Buscha. Balkonowo wysunięty front, o długości 1000 kilometrów, rozciągał się od Kowla i biegł przez Pińsk, Żłobin, Mohylew, Orszę, Witebsk aż w okolice położone na północny wschód od Połocka. Stały tu armie: 2., 9. i 4., a także 3. Armia Pancerna, mające w sumie zaledwie czterdzieści słabych dywizji i dwie dywizje rezerwowe – wobec stu pięćdziesięciu sowieckich dywizji piechoty i czterdziestu pięciu dywizji pancernych. Te siły, po trwającym parę godzin huraganowym przygotowaniu artyleryjskim, rozpoczęły 22 czerwca sowiecką ofensywę letnią.

Na próżno naczelni dowódcy Grupy Armii „Środek” – tacy jak zdolny, doświadczony, jednak z natury chwiejny feldmarszałek von Kluge i jego następca, feldmarszałek Busch, z biegiem czasu coraz bardziej zrezygnowany i oddający się pijaństwu – stale zwracali uwagę na to, że ich front tworzy strategicznie nie umotywowany balkon, który musi prowokować przeciwnika do ataku. Daremnie prosili o pozwolenie ustąpienia ze swych pozycji, o skrócenie frontu i zapewnienie sobie w ten sposób rezerw. Jednak Hitler, oburzony rosnącą liczbą klęsk, znał tylko jedną strategię, która już żadną strategią nie była. Bił na oślep, uparcie się bronił, nie chcąc oddać ani kawałka zdobytego terenu.

Zdając sobie sprawę, że jest w sytuacji bez wyjścia, każda strata terenu uświadamiała mu bowiem zbliżanie się przeciwnika, trzymał się uparcie jednej koncepcji, a miało to w sobie coś ze ślepego opętania. Była to koncepcja bezkompromisowej obrony każdego zdobytego kiedyś przez niemieckich żołnierzy skrawka ziemi. Znał właściwie tylko jeden rozkaz: „Utrzymać”, nawet jeśli tym samym skazywał na zagładę całe armie, które przy skróconych frontach mogłyby dłużej stawiać opór. Na próżno von Kluge, a także Busch nalegali, by na tyłach frontu zbudować umocnienia i przezornie je obsadzić. Wtedy w przypadku przełamania frontu przez wroga cofające się oddziały miałyby jakieś oparcie. Hitler przeciwstawiał tym wnioskom własną, stale powtarzaną tezę, że budowanie umocnień na tyłach skłaniałoby do patrzenia w tył, przeszkadzając w stawianiu należytego oporu na pierwszej linii. Zamiast tego ogłaszał „twierdzami” niektóre, raczej dowolnie wybrane, większe miasta. Ich załoga otrzymywała rozkaz obrony tych placówek do ostatniej kropli krwi, niezależnie od tego, co się wokoło działo. Postępował więc zgodnie ze strategią, która w czasie wielkiego kryzysu w zimie 1941–1942 pozwoliła mu utrzymać front wschodni i, mimo straszliwych ofiar, odwrócić nieszczęście, które sam sprowokował przez niedocenienie i wyzwanie sowieckiego kolosa.

Hitler nie dostrzegał, że obecnie nie było wystarczających sił do obrony takich miejsc. Nie zauważał, że zdziesiątkowane po zimie 1941–1942 lotnictwo nie było w stanie zapewnić należytego zaopatrzenia z powietrza. I wreszcie nie przyjmował do wiadomości, że Niemcy nie mogły przeboleć pułków i dywizji utraconych w owych umocnionych miejscach.

W tej sytuacji doszło do tego, do czego dojść musiało. Sowieci przedarli się koło Żłobina i Rogaczewa, na południe i północ od Witebska. Sowieckie jednostki pancerne przebiły się z rejonu Witebska i posuwając się za niemieckim frontem wzięły w kleszcze lewe skrzydło 4. Armii. W ten sposób doszły aż do Berezyny i zajęły przeprawy, przez które nieszczęśni żołnierze niemieccy mogliby się wycofać. Masy żołnierzy 4. Armii i mniej więcej połowa 3. Armii Pancernej z prawie 300 000 żołnierzy czekał bezlitosny koniec w ogromnych, mrocznych lasach na wschód od Mińska.

Feldmarszałek Busch w pośpiechu został zastąpiony przez feldmarszałka Modla – postać ocenianą rozmaicie. Nazywano go „lwem obrony”, ponieważ był pełen energii, bezwzględny, zdolny do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Od strony frontu rumuńskiego, który w tym czasie trwał jeszcze w złudnym spokoju, posuwały się w kierunku północnym dywizje, ale przeważnie przybywały za późno. 5 lipca padło Mołodeczno, 8 lipca – Baranowicze. Chwilowo Modlowi udało się odtworzyć cienką linię frontu na linii Kowel–Pińsk–Lida–Wilno, i to tylko dlatego, że Rosjanie musieli uzupełnić swoje oddziały.

W tej sytuacji Model poleciał 10 lipca do Kętrzyna w Prusach Wschodnich, gdzie przebywał jeszcze Hitler. Model także nie widział innego wyjścia, jak tylko wycofanie Grupy Armii „Północ” i wzmocnienie w ten sposób własnego frontu. Grupa Armii „Północ”, po załamaniu się frontu Grupy Armii „Środek”, utworzyła wysunięty daleko ku wschodowi, wcinający się w Kurlandię balkon, musiała zatem wydłużyć swoje skrzydło południowe, by utrzymywać łączność z odrzuconymi na zachód resztkami Grupy Armii „Środek”. Ich wycofanie za Dźwinę zwolniłoby wiele dywizji, lecz Hitler nie zgadzał się na to. Upierał się, by bronić każdego kawałka zdobytej ziemi, choćby to był strategicznie bezwartościowy skrawek, jako że ten przypominał mu rozległe podboje i kłamliwą chwałę minionych lat.

Wprawdzie Model opierał się na uzasadnionych wywodach Wielkiego Admirała Dönitza, według których opuszczenie krajów bałtyckich zmusiłoby Kriegsmarine do rezygnacji z blokady Zatoki Fińskiej, a to otworzyłoby rosyjskim okrętom podwodnym drogę na Bałtyk, ale Hitler przyjmował ze słów Dönitza tylko to, co mu odpowiadało.

Już 14 lipca rozpoczął się następny sowiecki atak. Z trudem udało się przeszkodzić zajęciu Warszawy, lecz na północy Rosjanie przekroczyli Niemen i w dniu 16 lipca 1944 roku przebili się szturmem do granicy Prus Wschodnich.

Wstawał zimowy, ponury ranek. Pociąg zbliżał się do Kassel, gdy Guderian ponownie zapadł w dręczący, pełen chaotycznych mar sen. Nawiedzały go od tygodni, będąc obrazem tego, co od 20 lipca 1944 roku docierało do niego za pośrednictwem mniej lub bardziej wiarygodnych informacji. W jednym z takich majaków sennych widział swoje usta, wymawiające szybko i w zdenerwowaniu zdania, w których stale powtarzały się te same argumenty: „Rosjanie stoją u progu Prus Wschodnich. Każdego dnia mogą się przebić do Bałtyku w okolicy Kłajpedy i odciąć w ten sposób Grupę Armii «Północ». W tej sytuacji Grupa Armii «Północ» walczy dosłownie o nic. Tych trzydzieści dywizji potrzebnych jest nam w Prusach Wschodnich. Potrzebujemy ich nad Narwią. Potrzebujemy ich nad Wisłą. Potrzebujemy ich do obrony naszej ojczyzny!”.

Potem widział śmiertelnie bladą twarz Hitlera za dużymi okularami w zielonej oprawie i jego wymawiające ciągle te same słowa usta: „Nie, nie wchodzi w rachubę. Grupa Armii «Północ» walczy w miejscu swego postoju. Żołnierz niemiecki dobrowolnie nie oddaje ani jednego metra kwadratowego terenu”.

Wszystkie te obrazy i postacie, które widział w swoich sennych majakach, należały do jednego, splątanego korowodu, a jego poszczególne sceny wiązały się ze zmaganiami z Hitlerem i nacierały na Guderiana ze wszystkich stron.

Lipiec/sierpień 1944: Rosjanie w Prusach Wschodnich. Powstrzymujący ich cienki niemiecki front, za to Grupa Armii „Północ” w Kurlandii całkowicie nienaruszona. Rozpaczliwa walka o wycofanie stamtąd 300 000 ludzi i przerzucenie ich do Niemiec wschodnich. Hitler: „Nie. Nie ma mowy”. Pierwsze przebicie się Rosjan do Bałtyku w okolicy Rygi. Ponowne nawiązanie łączności z Grupą Armii „Północ”.

2 września 1944: Finlandia zawiera rozejm.

18–27 września 1944: Grupa Armii „Północ” zmuszona do opuszczenia Estonii. Wycofanie jej do Łotwy. Ponowna prośba o pozwolenie przesunięcia Grupy Armii „Północ” do Prus Wschodnich. Hitler: „Nie!”. Przebicie się Rosjan do Bałtyku po obu stronach Niemna.

9 października 1944: definitywne odcięcie Grupy Armii „Północ”. Prośba o pozwolenie na przebijanie się jej w kierunku Prus Wschodnich, dopóki siły rosyjskie w okolicy Kłajpedy są jeszcze słabe. Hitler: „Nie!”.

16 października 1944: Rosjanie nacierają, mając wielokrotną przewagę, na Prusy Wschodnie. Częściowo zreorganizowane jednostki ze zdziesiątkowanej pod Witebskiem 4. Armii, obecnie pod dowództwem generała Hossbacha, bronią Prus Wschodnich. Cztery słabe niemieckie korpusy stoją naprzeciw pięciu rosyjskich armii. Szef sztabu Grupy Armii „Północ”, generał von Natzmer, u Hitlera. Ponowna prośba o zezwolenie na przebicie się nietkniętej Grupy Armii „Północ” w kierunku Prus Wschodnich. Hitler: „Nie! Niebawem liczę się ze zmianą sytuacji i potrzebna mi będzie wtedy Kurlandia, by móc uderzyć na Rosjan z flanki”.

22 października 1944: Rosjanie w Gołdapi i Nemmersdorf¹. Wtargnięcie do Gąbina.

25 października 1944: 4. armia, w toku niesłychanie ciężkich walk, powstrzymuje Rosjan na zachód od drogi Gołdap–Gąbin. Ponowne przerwanie frontu przez Rosjan koło Daken. Poważny kryzys. Możliwość wzięcia szturmem Prus Wschodnich. Równoczesne ataki na Grupę Armii „Północ” w Kurlandii. Grupa Armii „Północ” stłoczona na występie pomiędzy Bałtykiem a Zatoką Ryską. Pytanie adresowane do Hitlera: „Jakiemu celowi ma służyć obrona tego występu? To nie ma sensu!”. Hitler: „Skierowuje rosyjskie natarcie w inną stronę”. Następna prośba: o przetransportowanie oddziałów Grupy Armii „Północ” morzem do Prus Wschodnich. Hitler: „Nie! Grupa Armii «Północ» zostaje na miejscu”.

27 października 1944: Hossbach ostatkiem sił powstrzymuje atak rosyjski.

4 listopada 1944: Hossbach odbija Gołdap. Straszliwe zniszczenia. W Nemmersdorf kobiety przybite żywcem gwoździami do wrót stodół. Wszystkie kobiety i dziewczęta wielokrotnie zgwałcone, mężczyźni i starcy zamęczeni na śmierć, czterdziestu francuskich jeńców wojennych zabitych.

11, 18, 20, 23 listopada 1944: Prośby o przeprowadzenie Grupy Armii „Północ” do kraju. Hitler: „Nie!”. Rosjan nie można się już pozbyć z terenów Prus Wschodnich. Rozpaczliwe próby udzielenia pomocy wojskowej Grupie Armii „Środek”, która obecnie, pod komendą generała-pułkownika Reinhardta, trzyma 3. Armią Pancerną oraz 4. i 2. Armią cienki łuk frontu od Tylży aż po rejon na północ od Warszawy.

26, 28 listopada, 5 grudnia 1944: Prośby o zgodę na ustąpienie z Kurlandii. Hitler: „Nie! Nie ma mowy. Żołnierz niemiecki nie oddaje dobrowolnie ani jednego metra ziemi. Nie, nie ma mowy!”.

Wszakże to nie były jedyne przygnębiające i napawające lękiem wydarzenia, z których podświadomość czerpała senne mary, by przywołać Guderiana do rzeczywistości wśród kryzysów, zagrożeń i kłopotów, w jakich obecnie się znajdował. Miał miejsce jeszcze jeden, i to bardziej chaotyczny ciąg wydarzeń, a ich widownia rozciągała się od Warszawy aż po Bałkany.

5 sierpnia 1944: rumuński dyktator, marszałek Antonescu, w Wilczym Szańcu. Antonescu poufnie do Guderiana: „Nie mogę tego pojąć, że w zamachu na Führera uczestniczyli oficerowie. Niech mi pan wierzy, że ja sam mogę z całym zaufaniem złożyć głowę na łonie moich generałów”.

6 sierpnia 1944: Głównodowodzący Grupy Armii „Południe”, generał-pułkownik Friesner, pisze do Hitlera: „Niepewna sytuacja wewnętrzna w Rumunii, król znajduje się prawdopodobnie wśród sił pragnących się odłączyć [od Osi]. Siły te liczą na względy państw zachodnich, które nie pozostawią Rumunii Rosjanom, nawet jeśliby nastąpiło wkroczenie ich wojsk. Konspiracja sięga aż do rodziny Antonescu. Front Grupy Armii «Południe», biegnący od Morza Czarnego wzdłuż Dniestru przez Jassy aż do linii Karpat. 4. Armia rumuńska i rumuńska grupa wojsk Dimitrescu niepewne. Obecny front do utrzymania pod warunkiem, że nie odpadnie Rumunia. W wypadku niemożności spełnienia tego warunku – niezbędne cofnięcie frontu za Prut”.

7 sierpnia 1944: Hitler: „Front pozostaje tam, gdzie się znajduje”.

10 sierpnia 1944: Sprawozdanie posła niemieckiego w Bukareszcie, von Killingera: „Sytuacja całkowicie bezpieczna. Król Michał gwarantem sojuszu z Niemcami”.

13 sierpnia 1944: Hitler nakazuje, zamiast odwrotu Grupy Armii „Północ”, wycofanie wszystkich dywizji rezerwowych i (z jednym wyjątkiem) wszystkich dywizji pancernych Grupy Armii „Południe” oraz przeprowadzenie ich nad Wisłę, Narew i do Prus Wschodnich.

16 sierpnia 1944: Generał-pułkownik Friesner melduje: „Siedem rosyjskich korpusów pancernych i dziewięćdziesiąt dywizji piechoty jest gotowych do natarcia. Naprzeciw nich stoi dwadzieścia jeden dywizji niemieckich. Dywizje rumuńskie niepewne!”.

20 sierpnia 1944: Wielkie natarcie rosyjskie. Rumuni składają broń, uciekają lub przechodzą na stronę Rosjan. Sowieci przebijają się aż do Prutu.

22 sierpnia 1944: 6. Armia niemiecka odcięta. Ogólne załamanie się frontu. Hitler zgadza się na wycofanie Grupy Armii „Południe”, niestety za późno. 6. Armia w kotle. Tylko części 8. Armii udaje się dotrzeć do przejść we wschodnich Karpatach.

23 sierpnia 1944: Antonescu zatrzymany. Król Michał przywódcą ruchu dążącego do oderwania się od Niemiec. Hitler nakazuje: „Klikę zdrajców wsadzić do więzienia! Utworzyć rząd narodowy! Zbombardować Bukareszt!”.

Za późno. Cała Rumunia odpada. Wypowiedzenie wojny Niemcom przez Rumunię. Sowieckie armie bez przeszkód przechodzą przez Rumunię. Znęcanie się, plądrowanie, niewola, gwałty, deportacje zaskoczonych wydarzeniami Niemców. Rosyjskie armie na tyłach niemieckiego frontu bałkańskiego. Załamanie się wojskowych i gospodarczych pozycji na południowym wschodzie. Hitler, aczkolwiek niechętnie, zgadza się na częściowy odwrót.

1 września 1944: Początek odwrotu. Przerażające pytanie: „Jaki los czeka Niemców z Siedmiogrodu, żyjących tam od wieków?”. Hitler: „Nakazuję utworzyć w Siedmiogrodzie organizację ruchu oporu wśród ludności pochodzenia niemieckiego!”. Odpowiedź rzeczywistości: wtargnięcie armii sowieckiej do Siedmiogrodu. Bestialskie gwałty, mordy, plądrowanie, deportacje, wywłaszczenie tych wszystkich, którzy nie zdołali zbiec wraz z oddziałami niemieckimi. Szary, zrezygnowany pochód uciekinierów przedzierających się przez Węgry do Austrii.

14 września 1944: Rosjanie i Rumuni przed Banatem. Tragedia Niemców żyjących od wieków w Banacie. Hitler: „Banat należy utrzymać!”. Odpowiedź rzeczywistości: Rosjanie w Temeschburgu. Straszliwa masakra. Ludność pochodząca ze Szwabii, a mieszkająca w Banacie masowo ucieka na południe. Przejścia na Dunaju nie wystarczają dla przeprawienia napływających uciekinierów. Lotnicy amerykańscy i angielscy wrzucają miny do rzeki, atakują ruch promowy. Utrata Werschetz. Utrata Weisskirchen. Tysiące Niemców: starców, kobiet i dzieci – zabitych. Straszne sceny w Pantschowa, gdzie na ostatnim przyczółku niemieckim gromadzą się Niemcy z Banatu.

Październik 1944: Wdarcie się na prastare niemieckie tereny w Batschka i Syrmien. Oddziały partyzanckie zapędzają setki tysięcy ludzi do obozów.

15 października 1944: Rosjanie w Belgradzie. Niemieckie armie na Bałkanach w pełnym udręki marszu odwrotowym przez wrogie okolice górskie.

I jeszcze raz 15 października 1944: Regent państwa węgierskiego, Horthy, próbuje zawrzeć rozejm, liczy na państwa zachodnie, a wreszcie zostaje aresztowany przez jednostkę służby bezpieczeństwa. 1. Armia węgierska znajduje się na prawym skrzydle niemieckiej Grupy Armii „A”, próbuje się przebić przez Karpaty. Głównodowodzący Miklos przechodzi na stronę Rosjan.

27 października 1944: Grupa Armii „A” zepchnięta na południu aż do Cisy i na linię Koszyce–Jasło.

Listopad 1944: Nieprzerwane rosyjskie natarcie na Węgrzech. Przygotowanie do wielkiego natarcia przez Dunaj.

23 grudnia 1944: Rosjanie w Székesfehérvřr.

24 grudnia 1944: Budapeszt odcięty w kotle.

Nagłe hamowanie pociągu zbudziło Guderiana około godziny dziewiątej, a sennym widziadłem, które tym razem utkwiło w jego świadomości, były wiecznie przeczące usta Hitlera – ów symbol zderzenia z rzeczywistością, jakiego świadkiem bywał tak często od 20 lipca 1944 roku.

Dopiero gdy pół godziny później przechodził przez lodowate przejście w wagonie do swego pomieszczenia roboczego – jak później opowiadał – przepędził te nocne zmory. Nie był jeszcze całkowicie pognębiony, jeszcze czerpał siły ze swoich dużych rezerw. Adiutant, von Freytag-Loringhoven, referując na podstawie otrzymanych informacji radiowych poranną sytuację, wnioskował z twarzy Guderiana, że prawdopodobnie tego dnia dojdzie do ciężkiej przeprawy z Hitlerem.

Gdy von Freytag-Loringhoven wyszedł, Guderian jeszcze przez pół godziny pozostał sam, patrząc przez okno na ponury zimowy ranek i z rzadka przebijające się pojedyncze promienie słońca. Śniegu nie było. Myślał o olbrzymich przestrzeniach pokrytych śniegiem, przez które przejeżdżał 6 stycznia, a więc przed trzema dniami, gdy odwiedzał w Krakowie głównodowodzącego Grupy Armii „A”. To ona prawdopodobnie jako pierwsza miała odczuć uderzenie zbliżającej się rosyjskiej ofensywy.

Po letnio-jesiennych bitwach 1944 roku front z trudem ustabilizował się na jednej linii, poczynając od Zalewu Kurońskiego na północy. Następnie wiodła ona wzdłuż granicy Prus Wschodnich, przecinała tereny na zachód od Gołdapi i biegła dalej w kierunku południowo-zachodnim, wzdłuż Narwi w okolice Modlina. Dalej opierała się o Wisłę, obejmując lewobrzeżną część Warszawy, i tworzyła dość duży przyczółek koło Puław, obsadzony przez Rosjan. Potem linia frontu znów trzymała się lewego brzegu. Wiodła wzdłuż małego rosyjskiego przyczółka w Zwoleniu i z powrotem osiągała Wisłę, by wreszcie objąć największy i najniebezpieczniejszy rosyjski przyczółek mostowy w rejonie Baranowa. Potem front przekraczał Wisłę i w prostej linii biegł ku południowi aż do Koszyc na Węgrzech, gdzie łączył się z frontem Grupy Armii „Południe”. Na północ od tej linii znajdował się odcięty duży przyczółek bałtycki zajęty przez Grupę Armii „Północ” oraz mniejszy, wokół Kłajpedy.

Olbrzymia linia frontu obsadzona była tylko dwiema niemieckimi grupami armii, mającymi już za sobą bitwy letnie w Rosji. Na północy stała Grupa Armii „Środek”, która po klęsce na Białorusi musiała zostać prawie całkowicie odbudowana. Jej dowódcą był generał-pułkownik Reinhardt, człowiek sprawiający wrażenie prawdziwego profesjonalisty. W północnej części frontu, koło Kłajpedy, dysponował słabą 3. Armią pancerną generała-pułkownika Rausa, siwowłosego Austriaka, którego armia od dawna nie zasługiwała już na miano armii pancernej. Do niej dołączyła 4. Armia generała Hossbacha, która powróciwszy do sił po ciężkich walkach obronnych w październiku, utworzyła niebezpiecznie wystający balkon. Na południowym zachodzie, nad Narwią, stała również słaba 2. Armia generała-pułkownika Weissa, dysponująca trudnymi do uruchomienia dywizjami piechoty i małą liczbą artylerii.

Od Modlina aż do Koszyc trzymała się Grupa Armii „A” pod dowództwem generała-pułkownika Harpego, doświadczonego w długoletnich walkach obronnych na froncie wschodnim, ociężałego Westfalczyka młodszej generacji. On i jego szef sztabu, młody, pełen fantazji generał von Xylander, doskonale się uzupełniali. Harpe miał pod komendą 9. Armię, stojącą z nielicznymi, niedostatecznie uzbrojonymi dywizjami na południe i na północ od Warszawy, podlegającą generałowi wojsk pancernych von Lüttwitzowi. Do niej dołączała 4. Armia Pancerna generała wojsk pancernych Graesera, kontrolująca front przede wszystkim wokół dużego przyczółka rosyjskiego koło Baranowa. Po niej następowała 17. Armia generała Schulza, stojąca pomiędzy Wisłą i Beskidami, oraz 1. Armia Pancerna generała-pułkownika Heinriciego, rozciągnięta od Jasła do Koszyc.

Odbudowa tego frontu była tylko dlatego możliwa, że fala rosyjskiego natarcia osiągnęła w ciągu lata punkt kulminacyjny i armie sowieckie musiały zostać dozbrojone. W każdym razie już od listopada stwierdzano ponowne ruchy sowieckich wojsk, stojących naprzeciwko cienkiego frontu niemieckiego. Na północy, naprzeciwko Prus Wschodnich, stały zgrupowane wojska Rokossowskiego i Czerniachowskiego, a nad Wisłą, od Modlina aż do okolic na południe od Baranowa – wojska frontów Żukowa i Koniewa. Punkt ciężkości natarcia obu południowych rosyjskich grup wojsk znajdował się na wiślanym przyczółku mostowym koło Puław i Baranowa. Należało przypuszczać, że stamtąd pójdzie atak na Śląsk i Saksonię. Z przyczółka mostowego w Puławach atak prawdopodobnie byłby skierowany wprost na Berlin, poprzez Okręg Warty i Nową Marchię.

Składane Gehlenowi od listopada meldunki na temat liczebności wojsk sowieckich i ich sprzętu artyleryjskiego, a także pancernego i lotniczego, nawet u Guderiana początkowo budziły wątpliwości. Jednakże zostały one kilkakrotnie potwierdzone: już w grudniu 1944 roku. Liczebność dywizji niemieckich na froncie wiślanym kształtowała się, na korzyść Rosjan, na poziomie 9:1, czołgów 6:1, artylerii 10:1, a na niektórych odcinkach nawet 15:1.

Gdy Guderianowi, wśród zamętu w podziale kompetencji, na rozkaz Hitlera podporządkowany został front wschodni – przy czym Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych na wszystkich frontach spoczywało w rękach generała Jodla – rozpoczął od jego dozbrajania. Z początku liczył na siebie, pomysłowość dowódców oddziałów i samych żołnierzy. Robili wszystko, co tylko robić mogli: sypali szańce i umocnienia, szkolili się i improwizowali. Powoli wycofali z cienkiej linii frontu wszystkie związki pancerne i dozbroili tak, aby z siedemdziesięcioma czy osiemdziesięcioma czołgami stanowiły jedną trzecią dawnych formacji. W ten sposób przynajmniej „wyczesali” dla całego frontu, od Zalewu Kurońskiego aż do południowego kolana Wisły, rezerwę składającą się z czternastu dywizji stojących w grudniu koło Krakowa i Warszawy. Lecz cóż znaczyło tych czternaście dywizji wobec przeciwnika liczącego korpusy pancerne na tuziny?

Stąd Guderian wciąż od nowa podejmował daremne starania o tych trzydzieści dywizji w Kurlandii, które za jednym zamachem mogłyby wzmocnić cały front wschodni i tym samym w dużym stopniu go ubezpieczyć. Poza tym miał nadzieję otrzymać dla frontu wschodniego pewną liczbę formacji, sformowanych późną jesienią, po bezwzględnym „wyczesaniu” wszystkich możliwych rezerw żołnierzy i broni w dywizjach „grenadierów ludowych” i w korpusach artylerii ludowej.

Jednakże we wrześniu 1944 roku w głowie Hitlera zrodziła się rozpaczliwa myśl o przejęciu inicjatywy wobec miażdżącej przewagi aliantów na froncie zachodnim, który w większości znajdował się już na terytorium niemieckim. Chciał przełamać front w Ardenach, gdyż alianci, zakładając, że Niemcy nie są już zdolni do większej ofensywy, słabiej obsadzili ten odcinek. Hitler wierzył, że zajmie Antwerpię i w ten sposób tak silnie ugodzi Anglików i Amerykanów, że na wiele miesięcy powstrzyma ich marsz na Niemcy. Jodl, człowiek dostatecznie doświadczony, by rozumieć grożącą klęskę, lecz od dawna już zrezygnowany i uległy Hitlerowi, dosłownie uczepił się tego pomysłu. I tak ostatnie rezerwy potoczyły się na zachód, by z nich utworzyć dwie armie mające uderzyć w Ardenach: 5. Armię pancerną i 6. Armię Pancerną SS.

Hitler obiecał Guderianowi, że te jednostki znów będą do dyspozycji frontu wschodniego, gdy tylko osiągnie się sukces na zachodzie albo stanie się jasne, że taki sukces jest nieosiągalny i dalsze angażowanie armii pancernych nie ma sensu.

Guderian chcąc nie chcąc musiał uwierzyć w tę obietnicę, a tymczasem szukał innych dróg dla obrony Niemiec wschodnich – dróg, które były tylko rozpaczliwymi unikami i prowizorką.

¹ Nazwy lokalne, których brzmienia oryginalnego nie udało się ustalić, pozostały w wersji niemieckiej (przyp. red.).