Edward Gniewek

profesor zw. dr hab. nauk prawnych Uniwersytet Wrocławski

Prawo rzeczowe

11. wydanie zmienione i zaktualizowane

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2016

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN e-book 978-83-255-9104-5

Przedmowa do jedenastego wydania

Należy doceniać znaczenie stosunków prawnorzeczowych dla obrotu gospodarczego. Wszelka dynamika obrotu, wymiany dóbr i usług potrzebuje statycznego podłoża. Obrót gospodarczy wyrasta bowiem ze stosunków własnościowych, prawnorzeczowych. Zatem naczelne znaczenie ma poznanie statycznych stosunków własnościowych, zwłaszcza treści i charakteru praw rzeczowych.

Znajomość prawa rzeczowego jest więc nieodzownym elementem wykształcenia prawniczego. Skromną próbę pomocy dydaktycznej dla studentów prawa stanowi niniejszy podręcznik.

Kierując się przeważającą funkcją dydaktyczną podręcznika, zastosowano uproszczoną metodę dokumentacji warsztatu badawczego. Celowo więc nie zamieszczono tu przypisów odsyłających do literatury i orzecznictwa. Na początku każdego rozdziału wskazano natomiast podstawową, a uzupełniającą w stosunku do podręcznika, literaturę naukową.

Przy opracowaniu niniejszego podręcznika można było korzystać z dobrych wzorów. Należy docenić zwłaszcza podręcznik autorstwa Profesora J. Ignatowicza oraz t. 2 Systemu Prawa Cywilnego, poświęcony „Prawu własności i innym prawom rzeczowym”. Obecnie pomocne jest opracowanie Systemu Prawa Prywatnego z jego dwoma tomami (t. 3 i 4) poświęconymi „Prawu rzeczowemu”.

Podręcznik obejmuje pełny zakres materii prawa rzeczowego, ze wszystkimi jego instytucjami. Najwięcej miejsca zajmuje oczywiście problematyka prawa własności. Szczególnie dużo miejsca poświęcono nieruchomościom. W opracowaniu zastosowano rozbudowaną systematykę rozważań. Sądzę bowiem, że Czytelnik powinien mieć pełną orientację i z łatwością poszukiwać poszczególnych wątków.

W obecnym, jedenastym wydaniu podręcznika uwzględniono wszelkie zmiany legislacyjne następujące od czasu poprzedniego wydania.

Wrocław, sierpień 2016 r.

prof. dr hab. Edward Gniewek

Spis treści

Przedmowa do jedenastego wydania

Wykaz skrótów

Wykaz literatury

Część I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

Rozdział I. Wieloznaczność pojęcia „prawo rzeczowe”

§ 1. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym

§ 2. Instytucje prawa rzeczowego

§ 3. Źródła prawa rzeczowego (prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym)

Rozdział II. Podmiotowe prawa rzeczowe

§ 4. Pojęcie i ogólne cechy podmiotowych praw rzeczowych

§ 5. Bezwzględny charakter praw rzeczowych

§ 6. Elementy zobowiązaniowe w strukturze stosunku prawnorzeczowego

§ 7. Rozszerzona skuteczność praw względnych – ogólna konfrontacja z podmiotowymi prawami rzeczowymi

§ 8. Rodzaje praw rzeczowych

§ 9. Numerus clausus praw rzeczowych

§ 10. Jawność praw rzeczowych

Rozdział III. Przedmioty praw rzeczowych

§ 11. Ogólne określenie przedmiotu stosunków cywilnoprawnych

§ 12. Rzeczy jako przedmioty stosunków prawnorzeczowych i podmiotowych praw rzeczowych

I. Uwagi wstępne

II. Pojęcie rzeczy

III. Rodzaje rzeczy

1. Rzeczy w obrocie, rzeczy wyłączone z obrotu i rzeczy ograniczone w obrocie

2. Nieruchomości i rzeczy ruchome

3. Rzeczy oznaczone co do gatunku i co do tożsamości

4. Rzeczy podzielne i niepodzielne

IV. Części składowe rzeczy

V. Przynależności rzeczy

VI. Pożytki

§ 13. Przedmiotowy status prawny przedsiębiorstw

§ 14. Przedmiotowy status prawny gospodarstw rolnych

§ 15. Problematyka przedmiotów materialnych niebędących rzeczami

I. Uwagi wstępne

II. Problematyka złóż kopalin

III. Problematyka wód

IV. Problematyka zwierząt

§ 16. Dobra niematerialne – w kontekście stosunków prawnorzeczowych

§ 17. Prawa majątkowe jako przedmiot stosunków prawnorzeczowych

§ 18. Pieniądze i papiery wartościowe

I. Pieniądze

II. Papiery wartościowe

Część II. Prawo własności

Rozdział IV. Pojęcie, funkcja ustrojowa i współczesna stratyfikacja własności

§ 19. Własność w ujęciu ekonomicznym

§ 20. Własność w ujęciu prawnym

I. Uwagi wstępne

II. Konstytucyjne pojmowanie własności

III. Własność w ujęciu Kodeksu cywilnego

IV. Próby poszerzenia cywilistycznego pojęcia własności

§ 21. Pojęcie mienia w Kodeksie cywilnym

§ 22. Ustrojowa funkcja własności

§ 23. Współczesna stratyfikacja własności

I. Wiodące znaczenie własności prywatnej

II. Własność państwowa

1. Uwagi wstępne

2. Własność Skarbu Państwa

3. Własność innych państwowych osób prawnych

III. Własność samorządowa

1. Uwagi wstępne

2. Własność komunalna

3. Własność powiatowa

4. Własność wojewódzka

IV. Własność spółdzielcza

V. Własność organizacji społecznych

VI. Własność kościelna

VII. Własność osobista

Rozdział V. Treść i wykonywanie prawa własności

§ 24. Ogólna charakterystyka prawa własności

§ 25. Treść prawa własności w ujęciu pozytywnym

I. Uwagi wstępne

II. Posiadanie rzeczy

III. Korzystanie z rzeczy

1. Ogólne uwagi wstępne

2. Uprawnienie do używania rzeczy

3. Uprawnienie do pobierania pożytków z rzeczy

4. Uprawnienie do pobierania innych dochodów z rzeczy

5. Uprawnienie do zużycia i przetworzenia rzeczy

IV. Rozporządzanie rzeczą

1. Ogólne uwagi wstępne

2. Przeniesienie własności

3. Obciążenie własności

4. Zniesienie prawa własności

§ 26. Bezwzględny charakter prawa własności (negatywne ujęcie własności)

§ 27. Granice prawa własności

I. Uwagi wstępne

II. Granice określone ustawą

III. Klauzula zasad współżycia społecznego

IV. Klauzula społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa

Rozdział VI. Własność nieruchomości – ustawowe granice treści i wykonywania własności

§ 28. Przestrzenne granice własności nieruchomości

I. Uwagi wstępne

II. Geodezyjne oznaczenie nieruchomości

III. Pionowy zasięg własności nieruchomości gruntowych

1. Ogólna regulacja kodeksowa

2. Regulacja prawa wodnego

3. Regulacja prawa geologicznego i górniczego

4. Zasięg własności w pionowej przestrzeni nad powierzchnią gruntu

§ 29. Regulacja prawa sąsiedzkiego

I. Uwagi wstępne

II. Ograniczenie dopuszczalnych immisji pośrednich

1. Powszechna regulacja art. 144 KC

2. Zakaz prowadzenia robót ziemnych grożących nieruchomościom sąsiednim utratą oparcia

III. Służebności w stosunkach sąsiedzkich

1. Służebność drogi koniecznej

2. Służebności ustanowione w związku z przekroczeniem granic gruntu sąsiedniego przy wznoszeniu budynku

IV. Problem granic gruntów sąsiednich

V. Określenie sposobu korzystania z przygranicznych pasów gruntu

§ 30. Pozakodeksowa regulacja treści i wykonywania własności nieruchomości

I. Uwagi wstępne

II. Regulacja planowania i zagospodarowania przestrzennego

III. Regulacja ochrony gruntów rolnych i leśnych

IV. Regulacja gospodarki nieruchomościami skarbowymi i samorządowymi

V. Regulacja gospodarowania nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

Rozdział VII. Nabycie i utrata własności

§ 31. Ogólna charakterystyka nabycia i utraty własności

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Pierwotne i pochodne nabycie własności

III. Nabycie a utrata własności

§ 32. Przeniesienie własności

I. Wprowadzenie

II. Przeniesienie własności w trybie umowy zobowiązująco-rozporządzającej

1. Uwagi wstępne

2. Rodzaje umów zobowiązująco-rozporządzających

3. Podwójne skutki umowy; wyjątki

4. Przeniesienie własności solo consensu; wyjątki

5. Przeniesienie własności rzeczy oznaczonych co do tożsamości

6. Przeniesienie własności rzeczy oznaczonych co do gatunku i rzeczy przyszłych

III. Przeniesienie własności dla wykonania uprzedniego zobowiązania

1. Uwagi wstępne

2. Kauzalność rozporządzenia

3. Źródła zobowiązania do przeniesienia własności

4. Realizacja zobowiązania

§ 33. Przewłaszczenie na zabezpieczenie

I. Uwagi wstępne

II. Dopuszczalność przeniesienia własności dla zabezpieczenia wierzytelności

III. Treść umowy

IV. Miejsce przewłaszczenia na zabezpieczenie w systemie umów przeniesienia własności

§ 34. Rozporządzanie rzeczą przez osobę nieuprawnioną

I. Uwagi wstępne

II. Nabycie własności nieruchomości w warunkach rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych – odesłanie

III. Nabycie własności rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej

1. Wprowadzenie

2. Nabycie własności rzeczy powierzonych zbywcy przez właściciela

3. Nabycie własności rzeczy zgubionych, skradzionych lub w inny sposób utraconych przez właściciela

4. Nabycie pieniędzy, dokumentów na okaziciela i rzeczy objętych urzędową licytacją publiczną lub postępowaniem egzekucyjnym

5. Charakter prawny nabycia własności

§ 35. Zasiedzenie jako sposób nabycia własności

I. Uwagi wstępne

II. Przedmiot zasiedzenia

III. Zasiedzenie nieruchomości – uwagi ogólne

IV. Zasiedzenie rzeczy ruchomych – uwagi ogólne

V. Przesłanki zasiedzenia

1. Posiadanie samoistne

2. Ciągłość posiadania

3. Znaczenie dobrej i złej wiary

4. Upływ terminu zasiedzenia

VI. Skutki zasiedzenia; stwierdzenie zasiedzenia

§ 36. Inne sposoby nabycia własności

I. Uwagi wstępne

II. Nabycie własności niczyjej rzeczy ruchomej

III. Znalezienie rzeczy i jego skutki

IV. Nabycie własności pożytków naturalnych rzeczy

V. Połączenie, pomieszanie i przetworzenie rzeczy

Rozdział VIII. Obrót nieruchomościami

§ 37. Kodeksowe zasady przeniesienia własności nieruchomości

I. Uwagi wstępne

II. Zakaz zastrzegania warunku i terminu w obrocie nieruchomościami

III. Wymóg formy aktu notarialnego

IV. Materialna i formalna kauzalność przeniesienia własności nieruchomości

§ 38. Znaczenie wpisu do księgi wieczystej

§ 39. Podział nieruchomości w toku czynności obrotu

§ 40. Przeniesienie własności nieruchomości według ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego

§ 41. Zbywanie nieruchomości skarbowych i samorządowych według ustawy o gospodarce nieruchomościami

§ 42. Zbywanie nieruchomości według ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

Rozdział IX. Ochrona własności

§ 43. Ogólna charakterystyka ochrony własności

I. Bezwzględny charakter prawa własności – przypomnienie

II. Ochrona konstytucyjna

III. Prawnorzeczowa ochrona własności

IV. Proceduralne instrumenty ustalenia prawa własności

V. Ochrona posesoryjna – odesłanie

§ 44. Roszczenie windykacyjne

I. Określenie roszczenia windykacyjnego

II. Legitymacja czynna

III. Dowód własności

III. Legitymacja bierna

IV. Obrona pozwanego

§ 45. Uzupełniające roszczenia właściciela

I. Ogólna charakterystyka roszczeń; rodzaje roszczeń uzupełniających

II. Sytuacja prawna posiadacza w dobrej wierze

III. Odpowiedzialność posiadacza w dobrej wierze od czasu wytoczenia powództwa windykacyjnego

IV. Sytuacja prawna posiadacza w złej wierze

§ 46. Przeciwstawne roszczenia posiadacza o zwrot nakładów

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Roszczenia posiadacza w dobrej wierze

III. Roszczenia posiadacza w dobrej wierze od czasu wytoczenia powództwa windykacyjnego

IV. Roszczenia posiadacza w złej wierze

§ 47. Roszczenie negatoryjne

I. Ogólna charakterystyka roszczenia

II. Treść i odmiany roszczenia negatoryjnego

III. Legitymacja czynna i bierna

§ 48. Roszczenia związane ze wzniesieniem budowli na cudzym gruncie

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Roszczenie posiadacza gruntu

III. Roszczenie właściciela

Rozdział X. Współwłasność

§ 49. Określenie współwłasności

I. Ogólne cechy współwłasności

II. Źródła współwłasności

III. Współwłasność rzeczy a wspólność praw majątkowych

IV. Wspólność mienia

V. Współwłasność w częściach ułamkowych a współwłasność łączna

§ 50. Istota współwłasności

I. Wspólne prawo własności – jego obraz zewnętrzny i struktura wewnętrzna

II. Pojęcie i znaczenie prawne udziału we współwłasności

III. Metoda regulacji stosunków pomiędzy współwłaścicielami w wewnętrznym stosunku współwłasności

§ 51. Zarząd rzeczą wspólną

I. Uwagi wstępne

II. Zarząd ustawowy

III. Zarząd umowny

IV. Zarząd sądowy

§ 52. Współposiadanie i korzystanie z rzeczy wspólnej

I. Uwagi wstępne

II. Ustawowy model współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnej

III. Regulacja umowna

IV. Sądowe określenie sposobu korzystania z rzeczy wspólnej

§ 53. Pobieranie pożytków i ponoszenie ciężarów związanych z rzeczą wspólną

§ 54. Czynności zachowawcze współwłaścicieli

§ 55. Zniesienie współwłasności

I. Roszczenie o zniesienie współwłasności

II. Tryb zniesienia współwłasności

III. Sposoby zniesienia współwłasności

1. Podział rzeczy

2. Przyznanie rzeczy na własność jednemu ze współwłaścicieli

3. Sprzedaż rzeczy wspólnej

§ 56. Zniesienie współwłasności gospodarstw rolnych

Rozdział XI. Odrębna własność lokali

§ 57. Konstrukcja prawna odrębnej własności lokalu

I. Uwagi wstępne

II. Przedmiot własności

III. Udział we współwłasności nieruchomości wspólnej – współwłasność „przymusowa” nieruchomości wspólnej

IV. Istota odrębnej własności lokalu

§ 58. Ustanowienie odrębnej własności lokalu

I. Uwagi wstępne

II. Umowne ustanowienie odrębnej własności lokalu

1. Regulacja ustawy o własności lokali

2. Regulacja ustawy deweloperskiej

3. Regulacja ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych

III. Ustanowienie odrębnej własności lokalu w drodze jednostronnej czynności prawnej

IV. Ustanowienie odrębnej własności lokalu na podstawie orzeczenia sądu

§ 59. Wspólnota mieszkaniowa właścicieli lokali

§ 60. Prawa i obowiązki właścicieli lokali

§ 61. Zarząd nieruchomością wspólną

§ 62. Odrębna własność lokali w stosunkach spółdzielczości mieszkaniowej

Część III. Użytkowanie wieczyste

Rozdział XII. Geneza, funkcja i przyszłość prawa użytkowania wieczystego

§ 63. Zamieszczenie użytkowania wieczystego w katalogu praw rzeczowych – początki i rozwój regulacji prawnej

§ 64. Funkcja użytkowania wieczystego

§ 65. O przyszłości użytkowania wieczystego

Rozdział XIII. Przedmiot, treść i charakter prawa użytkowania wieczystego

§ 66. Przedmiot prawa użytkowania wieczystego

I. „Tereny państwowe” jako pierwotny przedmiot użytkowania wieczystego – ogólne przypomnienie historyczne

II. Grunty skarbowe i samorządowe jako współczesny przedmiot użytkowania wieczystego

III. Grunty niezabudowane i zabudowane

§ 67. Charakter i treść prawa użytkowania wieczystego

§ 68. Związane z użytkowaniem wieczystym prawo odrębnej własności budynków

§ 69. Terminowy charakter użytkowania wieczystego

§ 70. Odpłatny charakter użytkowania wieczystego

§ 71. Ochrona prawa użytkowania wieczystego

Rozdział XIV. Powstanie i wygaśnięcie użytkowania wieczystego

§ 72. Powstanie użytkowania wieczystego

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Umowa o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste

1. Wybór użytkownika wieczystego

2. Zawarcie umowy; forma i treść umowy

III. Wpis do księgi wieczystej

§ 73. Wygaśnięcie użytkowania wieczystego

I. Ogólne przyczyny wygaśnięcia użytkowania wieczystego

II. Rozwiązanie użytkowania wieczystego w trybie przymusowym

III. Skutki wygaśnięcia użytkowania wieczystego

§ 74. Nabycie prawa własności gruntu przez użytkownika wieczystego

Część IV. Ograniczone prawa rzeczowe

Rozdział XV. Ograniczone prawa rzeczowe – przepisy ogólne

§ 75. Ogólna charakterystyka ograniczonych praw rzeczowych

I. Pojęcie ograniczonych praw rzeczowych

II. Zamknięty katalog ograniczonych praw rzeczowych

III. Przedmiot ograniczonych praw rzeczowych

IV. Treść ograniczonych praw rzeczowych – spostrzeżenia ogólne

V. Samoistne i akcesoryjne oraz związane prawa rzeczowe ograniczone

§ 76. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych

I. Umowne ustanowienie ograniczonych praw rzeczowych

II. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych z mocy samego prawa

III. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych na podstawie orzeczenia sądowego

IV. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych na podstawie decyzji administracyjnej

§ 77. Zmiana treści ograniczonych praw rzeczowych

§ 78. Przeniesienie ograniczonych praw rzeczowych

§ 79. Pierwszeństwo ograniczonych praw rzeczowych

I. Kolizja ograniczonych praw rzeczowych

II. Pierwszeństwo praw wpisanych do księgi wieczystej

III. Pierwszeństwo innych ograniczonych praw rzeczowych

IV. Zmiana pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych

§ 80. Wygaśnięcie ograniczonych praw rzeczowych

I. Zrzeczenie się prawa

II. Konfuzja

III. Inne źródła wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych

§ 81. Ochrona ograniczonych praw rzeczowych

Rozdział XVI. Użytkowanie

§ 82. Pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza użytkowania

§ 83. Ogólny reżim prawny użytkowania

I. Uwagi wstępne

II. Ustanowienie użytkowania

III. Przedmiot użytkowania

IV. Treść prawa użytkowania

V. Obowiązki stron w stosunku użytkowania

VI. Wygaśnięcie prawa użytkowania

§ 84. Użytkowanie przez osoby fizyczne

§ 85. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne

§ 86. Inne wypadki użytkowania

§ 87. Użytkowanie w ramach timesharingu

Rozdział XVII. Służebności

§ 88. Ogólne pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza służebności

§ 89. Służebności gruntowe

I. Uwagi wstępne

II. Powstanie służebności gruntowych

1. Umowne ustanowienie służebności

2. Zasiedzenie służebności

3. Ustanowienie służebności drogi koniecznej

4. Inne przypadki powstania służebności na podstawie orzeczenia sądowego

5. Powstanie służebności na podstawie decyzji administracyjnej

III. Treść i wykonywanie służebności

1. Treść służebności czynnych

2. Treść służebności biernych

3. Wykonywanie służebności

IV. Utrzymanie urządzeń niezbędnych do wykonywania służebności

V. Podział nieruchomości

VI. Zmiana treści lub sposobu wykonywania służebności

VII. Wygaśnięcie służebności

§ 90. Służebności osobiste

§ 91. Osobista służebność mieszkania

§ 92. Służebność przesyłu

Rozdział XVIII. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

§ 93. Znaczenie spółdzielczości mieszkaniowej w Polsce

§ 94. Treść i charakter spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 95. Wygaśnięcie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 96. Własnościowe a lokatorskie prawo do lokalu

§ 97. Własnościowe prawo do lokalu a odrębna własność lokalu

§ 98. Współczesne przekształcenia praw do lokali

Rozdział XIX. Zastaw

§ 99. Zabezpieczenie wierzytelności – wiadomości ogólne

§ 100. Funkcja zastawu

§ 101. Powstanie zastawu

I. Umowny zastaw zwykły

II. Zastaw rejestrowy

III. Hipoteka morska

IV. Zastaw ustawowy

V. Przymusowy zastaw skarbowy

§ 102. Przedmiot zastawu

§ 103. Zakres zabezpieczenia

§ 104. Akcesoryjny charakter prawa zastawu

§ 105. Treść prawa zastawu

§ 106. Zobowiązania stron w stosunku zastawu

§ 107. Tryb zaspokojenia wierzyciela

I. Zaspokojenie wierzyciela według zasad ogólnych

II. Zaspokojenie wierzyciela w przypadku zastawu rejestrowego

III. Zaspokojenie wierzyciela w przypadku hipoteki morskiej

§ 108. Wygaśnięcie zastawu

§ 109. Zastaw na prawach

Rozdział XX. Hipoteka

§ 110. Istota i funkcja hipoteki

§ 111. Powstanie hipoteki

I. Hipoteka umowna

II. Hipoteka przymusowa

III. Ograniczone zastosowanie hipoteki ustawowej

§ 112. Przedmiot hipoteki

I. Uwagi wstępne

II. Hipoteka na nieruchomości

III. Hipoteka łączna

IV. Hipoteka na udziale we współwłasności

V. Hipoteka na użytkowaniu wieczystym

VI. Hipoteka na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu

VII. Hipoteka na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką

§ 113. Zakres obciążenia hipotecznego

§ 114. Wierzytelność zabezpieczona hipoteką

I. Istniejące i przyszłe wierzytelności pieniężne

II. Wielość wierzytelności

III. Wielość wierzytelności różnych podmiotów

IV. Podmiana wierzytelności

§ 115. Zakres zabezpieczenia hipotecznego

§ 116. Akcesoryjny charakter hipoteki

§ 117. Treść hipoteki

§ 118. Tryb zaspokojenia wierzytelności hipotecznej

§ 119. Ochrona hipoteki

§ 120. Wygaśnięcie hipoteki

§ 121. Rozporządzanie opróżnionym miejscem hipotecznym

§ 122. Hipoteka na wierzytelności hipotecznej

Część V. Posiadanie

Rozdział XXI. Pojęcie i rodzaje posiadania; nabycie posiadania

§ 123. Pojęcie posiadania rzeczy

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Element faktycznego władztwa nad rzeczą

III. Czynnik woli posiadacza

§ 124. Współposiadanie rzeczy

§ 125. Dzierżenie rzeczy

§ 126. Posiadanie służebności

§ 127. Istota posiadania

§ 128. Rodzaje posiadania

I. Posiadanie samoistne i zależne

II. Posiadanie w dobrej i złej wierze

III. Dalsza stratyfikacja posiadania

§ 129. Nabycie posiadania

I. Pierwotne nabycie posiadania

II. Przeniesienie posiadania

III. Dziedziczenie posiadania

Rozdział XXII. Funkcje i skutki posiadania; domniemania związane z posiadaniem

§ 130. Funkcje posiadania

§ 131. Skutki posiadania

§ 132. Domniemania związane z posiadaniem

I. Uwagi wstępne

II. Domniemanie posiadania samoistnego

III. Domniemanie ciągłości posiadania

IV. Domniemanie dobrej wiary

V. Domniemanie zgodności posiadania ze stanem prawnym

Rozdział XXIII. Ochrona posiadania

§ 133. Bezwzględna ochrona posiadania

§ 134. Ochrona własna

I. Obrona konieczna

II. Dozwolona samopomoc

§ 135. Roszczenie posesoryjne

I. Przesłanki roszczenia

II. Treść roszczenia

III. Termin zawity roszczenia posesoryjnego

IV. Czynna legitymacja procesowa

V. Bierna legitymacja procesowa

VI. Wyrok sądu

§ 136. Ochrona posiadania między współposiadaczami

§ 137. Roszczenie o wstrzymanie budowy

Część VI. Księgi wieczyste

Rozdział XXIV. Społeczno-gospodarcze i jurydyczne znaczenie ksiąg wieczystych

§ 138. Pojęcie i funkcje ksiąg wieczystych

§ 139. Księgi wieczyste a ewidencja gruntów i budynków

§ 140. Zbiór dokumentów

§ 141. Instrumenty upowszechnienia ksiąg wieczystych i usprawnienia systemu prowadzenia ksiąg wieczystych

Rozdział XXV. Ustrój ksiąg wieczystych

§ 142. Jurysdykcja sądów powszechnych

§ 143. Prowadzenie ksiąg wieczystych w systemie informatycznym

§ 144. System realny ksiąg wieczystych

§ 145. Funkcja ustalenia stanu prawnego nieruchomości; prawa podlegające ujawnieniu w księdze wieczystej

§ 146. Wpis jako instrument ujawnienia stanu prawnego nieruchomości

§ 147. Struktura księgi wieczystej

§ 148. Jawność ksiąg wieczystych

Rozdział XXVI. Prowadzenie ksiąg wieczystych; postępowanie sądowe

§ 149. Nieprocesowy tryb postępowania wieczystoksięgowego

§ 150. Zakładanie ksiąg wieczystych

§ 151. Dokonywanie wpisów

I. Wniosek o wpis

II. Podstawa wpisu

III. Zakres kognicji sądu

IV. Orzeczenie sądu

§ 152. Procesowy tryb uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

Rozdział XXVII. Materialnoprawne zasady systemu prawnego ksiąg wieczystych

§ 153. Znaczenie prawne wpisu do księgi wieczystej

I. Zasada wpisu – uwagi ogólne

II. Wpis o charakterze konstytutywnym

III. Wpis o charakterze deklaratoryjnym

IV. Moc wsteczna wpisu

§ 154. Domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym

§ 155. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych

I. Istota rękojmi – uwagi ogólne

II. Formalna wiarygodność treści ksiąg wieczystych jako podstawa rękojmi

III. Przesłanka rozporządzenia prawem ujawnionym w księdze wieczystej

IV. Odpłatność rozporządzenia

V. Przesłanka dobrej wiary nabywcy

VI. Skutki rękojmi

VII. Prawa objęte ochroną przed skutkami rękojmi

VIII. Wzmianki i ostrzeżenia wyłączające rękojmię

§ 156. Pierwszeństwo ograniczonych praw rzeczowych ujawnionych w księdze wieczystej

§ 157. Rozszerzona skuteczność praw osobistych i roszczeń ujawnionych w księdze wieczystej

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1774 ze zm.)

GospNierRolU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1014 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 66)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 790 ze zm.)

LasU

ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2010 ze zm.)

OchrGruntU

ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 909 ze zm.)

OchrNabLokU

ustawa z 16.9.2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz.U. Nr 232, poz. 1377 ze zm.)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 856 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.)

PostEgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 599 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 666 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 128 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 520 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1131 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 605 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2168 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 164 ze zm.)

PrRuchDrog

ustawa z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1137 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 469 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1410 ze zm.)

RzeczZnalU

ustawa z 20.8.2015 r. o rzeczach znalezionych (Dz.U. z 2015 r. poz. 397)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 446)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 814)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 486)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 803 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1892)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 297)

ZagosPrzestU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 778 ze zm.)

2. Czasopisma

NP

Nowe Prawo

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Pal.

Palestra

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SC

Studia Cywilistyczne

SP

Studia Prawnicze

3. Inne skróty

art.

artykuł

cz.

część

nast.

następna (-e, -y)

Nb

numer brzegowy

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

s.

strona (-y)

SN

Sąd Najwyższy

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

wyr.

wyrok

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

Wykaz literatury

1. Opracowania systemowe

System Prawa Cywilnego, red. W. Czachórski, t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, Ossolineum 1977

System Prawa Prywatnego, red. Z. Radwański, t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2013

System Prawa Prywatnego, red. Z. Radwański, t. 4, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2012

2. Komentarze

T. Czech, Hipoteka. Komentarz, Warszawa 2011

T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Warszawa 2014

E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga – własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001

Kodeks cywilny. Komentarz, red. Z. Resich, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972

Kodeks cywilny z komentarzem, red. J. Winiarz, t. 1, Warszawa 1989

Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2016

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, t. I, Warszawa 2013

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 2013

Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Gutowski, t. I, Warszawa 2016

Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, red. J. Pisuliński, Warszawa 2014

S. Rudnicki, G. Rudnicki, J. Rudnicka, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2013

S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2010

3. Podręczniki

A. Brzozowski, W. J. Kocot, W. Opalski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 2012

S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976

J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012

Z. K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980

J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963

4. Opracowania monograficzne

A. Bieranowski, Służebność mieszkania, Warszawa 2011

S. Breyer, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1975

E. Drozd, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa–Kraków 1974

T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym (rei vindicatio – actio negatoria), Warszawa 1969

E. Gniewek, Własność osobista lokali mieszkalnych w prawie polskim, Wrocław 1986

E. Gniewek, Obrót nieruchomościami skarbowymi i samorządowymi, Kraków 1999

J. Gołaczyński, Zastaw na rzeczach ruchomych, Warszawa 2002

W. J. Katner, Ochrona własności nieruchomości przed naruszeniami pośrednimi, Warszawa 1982

A. Kaźmierczyk, Nieruchomość wspólna właścicieli lokali. Problematyka prawnorzeczowa, Warszawa 2015

A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976

A. Kunicki, Domniemania w prawie rzeczowym, Warszawa 1969

W. Pańko, O prawie własności i jego współczesnych funkcjach, Katowice 1984

J. Pisuliński, Hipoteka kaucyjna, Kraków 2002

S. Rudnicki, Hipoteka jako zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2008

A. Stelmachowski, Istota i funkcja posiadania, Warszawa 1958

A. Sylwestrzak, Użytkowanie. Konstrukcja prawna, Warszawa 2013

J. Szymczak, Wspólnota mieszkaniowa, Warszawa 2014

Z. Truszkiewicz, Użytkowanie wieczyste. Zagadnienia konstrukcyjne, Kraków 2006

J. Wasilkowski (przy współudziale M. Madeya), Prawo własności w PRL. Zarys wykładu, Warszawa 1969

J. Wasilkowski, Pojęcie własności we współczesnym prawie polskim, Warszawa 1972

M. Warciński, Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego, Warszawa 2013

A. Wąsiewicz, Powstanie, istota i zniesienie współwłasności ułamkowej, Poznań 1965

J. Winiarz, Prawo użytkowania wieczystego, Warszawa 1970

S. Wójcik, Windykacyjna ochrona własności w polskim prawie cywilnym, Kraków 1965

K. Zaradkiewicz, Instytucjonalizacja wolności majątkowej. Koncepcja prawa podstawowego własności i jej urzeczywistnienie w prawie prywatnym, Warszawa 2013

M. Zięba, Podmiotowość prawna wspólnot mieszkaniowych, Warszawa 2016

Część I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

Literatura: E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] Problemy kodyfikacji prawa cywilnego (studia i rozprawy). Księga pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego, red. S. Sołtysiński, Poznań 1990; T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym. Rei vindicatio – actio negatoria, Warszawa 1969; E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga – własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001; S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976; J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012; A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976; W. J. Kocot, [w:] A. Brzozowski, W. J. Kocot, W. Opalski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 2013; P. Machnikowski, [w:] System prawa prywatnego, red. Z. Radwański, t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2013; Z. K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980; J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963; S. Wójcik, [w:] System prawa cywilnego, red. W. Czachórski, t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, Ossolineum 1977.

Rozdział I. Wieloznaczność pojęcia „prawo rzeczowe”

§ 1. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym

1

Tradycyjnie już wyróżnia się w literaturze pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym i w znaczeniu podmiotowym.

W pierwszym, przedmiotowym znaczeniu, prawo rzeczowe oznacza zespół przepisów, które regulują formy prawne korzystania z rzeczy przybierające postać podmiotowych praw rzeczowych. Jest więc ono zespołem źródeł prawa (nazywanego właśnie „prawem rzeczowym”) regulujących problematykę podmiotowych praw rzeczowych; nabycia i utraty, treści i ochrony praw rzeczowych.

2

Studia prawa rzeczowego obejmują zatem analizę przepisów prawa regulujących reżim prawny podmiotowych praw rzeczowych. Także z tej przedmiotowej perspektywy, z myślą o skomentowaniu właściwych przepisów prawa, przyjęto nazwę niniejszego podręcznika; podobnie czynią wszyscy inni autorzy.

3

Dla ścisłości trzeba jednak zauważyć, że obowiązujący Kodeks cywilny, stanowiący podstawowe źródło prawa cywilnego, w tytule jego księgi drugiej stroni od nazwania jej regulacji „prawem rzeczowym”, przyjmuje zaś – nawiązując już do perspektywy podmiotowej – tytuł „Własność i inne prawa rzeczowe”.

4

Generalnie zaś, przedmiotem regulacji prawa rzeczowego jest kształtowanie reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych; tu właśnie pojawia nam się pojęcie prawa rzeczowego (w liczbie mnogiej – praw rzeczowych) w znaczeniu podmiotowym. Najogólniej mówiąc chodzi tutaj o ściśle skatalogowane – według zasady numerus clausus – prawa podmiotowe o charakterze bezwzględnym, dotyczące rzeczy; prawo własności, użytkowanie wieczyste i ograniczone prawa rzeczowe.

§ 2. Instytucje prawa rzeczowego

5

Jak wspomniano, przedmiotem regulacji prawa rzeczowego pozostają podmiotowe prawa rzeczowe. Ściśle biorąc, instytucja (konstrukcja) podmiotowych praw rzeczowych zajmuje centralne miejsce w tej regulacji. Nie można jednak przeoczyć dalszych instytucji prawa rzeczowego.

6

Niezwłocznie trzeba zauważyć, że w kategorii podmiotowych praw rzeczowych ujął ustawodawca i uregulował prawo własności (art. 140 i n. KC), użytkowanie wieczyste (art. 232 i n. KC) oraz ograniczone prawa rzeczowe (art. 244 i n. KC). Dodajmy, że wśród ograniczonych praw rzeczowych mieszczą się: użytkowanie, służebności, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka (zob. art. 244 KC).

7

Trzeba jednak zauważyć, że przedmiotem regulacji prawa rzeczowego pozostaje również instytucja posiadania (art. 336 i n. KC). Tym razem chodzi o posiadanie jako stan faktycznego władania rzeczą (dla siebie), także władania niewspartego żadnym prawem podmiotowym, a zwłaszcza podmiotowym prawem rzeczowym.

8

Nie można również zapomnieć o regulacji obejmującej instytucję ksiąg wieczystych oraz innych rejestrów publicznych służących ujawnieniu podmiotowych praw rzeczowych; regulacji zawartej w ustawie o księgach wieczystych i hipotece, w ustawie – Kodeks morski, w ustawie – Prawo lotnicze i w ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

§ 3. Źródła prawa rzeczowego (prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym)

9

Podkreślano już w toku wcześniejszych, ogólnych rozważań, że prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym oznacza zespół przepisów, które regulują formy prawne korzystania z rzeczy przybierające postać podmiotowych praw rzeczowych. Jest więc zespołem źródeł prawa regulującego problematykę podmiotowych praw rzeczowych; a także posiadania.

10

Pora więc obecnie na wskazanie podstawowych źródeł prawa rzeczowego. Na wstępie należy zaś mocno zaakcentować zróżnicowanie rangi różnorodnych przepisów oraz spore rozproszenie źródeł prawa rzeczowego.

Z myślą o zróżnicowanej randze przepisów wypada niezwłocznie nawiązać do postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zwracając uwagę na istotne znaczenie wielu jej przepisów w obszarze prawa rzeczowego. W szczególności trzeba uwzględniać dotyczące prawa własności przepisy art. 20–21 i 64 Konstytucji RP.

11

Podstawowe, rozbudowane źródło regulacji prawa rzeczowego stanowi Kodeks cywilny, z jego księgą drugą zatytułowaną „Własność i inne prawa rzeczowe”. Zasadniczo, właśnie w nim znajdujemy regulację reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych. Trzeba jednak niezwłocznie zwrócić uwagę, że uchylił się ustawodawca od uregulowania w Kodeksie cywilnym instytucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz hipoteki (zob. art. 244 § 2 KC). Ponadto, wielokrotnie kodeksowa regulacja prawa rzeczowego doznaje korekty i uzupełnienia w rozlicznych ustawach odrębnych.

12

Pozostając przy regulacji Kodeksu cywilnego, trzeba zwrócić uwagę, że zastosowanie znajdują tu jeszcze przepisy pozostałych jego ksiąg, chociażby z księgi I przepisy dotyczące przedmiotów stosunków cywilnoprawnych, a z księgi III i IV przepisy dotyczące nabycia i utraty praw podmiotowych.

13

Niezbędne jest również sięganie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie zawartej tam regulacji majątkowej. Dotyczy to stosunków majątkowych małżeńskich oraz zarządu majątkiem dziecka, a także osoby objętej opieką i kuratelą.

14

Również Kodeks postępowania cywilnego zawiera problematykę prawnorzeczową, zwłaszcza w zakresie jego przepisów egzekucyjnych, a także w zakresie postępowania zabezpieczającego.

15

Wreszcie jak wspomniano, ustawodawca w licznych ustawach odrębnych uzupełnia, a czasem koryguje kodeksową regulację reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych. Przede wszystkim należy tu mieć na uwadze ustawy dotyczące bezpośrednio – chociażby we fragmentach – nabycia i utraty, treści oraz ochrony podmiotowych praw rzeczowych. Nie można jednak a priori pomijać ustaw dalszych, chociażby pośrednio kształtujących reżim prawny takich praw podmiotowych.

16

Z perspektywy potrzeb dydaktycznych warto zwrócić uwagę – bez wyczerpującego zestawienia – na regulację prawną następujących ustaw (według ich daty):

1) ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 790 ze zm.);

2) ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 520 ze zm.);

3) ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 164 ze zm.);

4) ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2100 ze zm.);

5) ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1014 ze zm.);

6) ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1892);

7) ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 297);

8) ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1774 ze zm.);

9) ustawa z 29.8.1977 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.);

10) ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222);

11) ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 469 ze zm.);

12) ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 66);

13) ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 605 ze zm.);

14) ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 778 ze zm.);

15) ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 803 ze zm.);

16) ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1131 ze zm.);

17) ustawa z 20.2.2015 r. o rzeczach znalezionych (Dz.U. z 2015 r. poz. 397).

17

Dodajmy, że w obszarze prawa rzeczowego częstokroć zdarza się, ustawodawcy powierzenie Radzie Ministrów lub właściwym ministrom kompetencji szczegółowego kształtowania reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych poprzez podjęcie stosownych rozporządzeń wykonawczych.

Wystarczy zwrócić uwagę na mnogość takich rozporządzeń podejmowanych na podstawie delegacji wynikających chociażby z ustawy o księgach wieczystych i hipotece, z ustawy o gospodarce nieruchomościami i z ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa; o szczegółach poniżej.

18

Na marginesie warto wspomnieć, że regulacja prawa rzeczowego zajmuje w systemie polskiego prawa cywilnego szczególną pozycję. Decyduje bowiem o kształcie ustroju gospodarczego kraju. Mienie stanowi przecież bazę wszelkiej gospodarki. Zaś zastosowane w sferze nadbudowy rozwiązania jurydyczne kształtują model ustroju gospodarczego. Instytucje prawa rzeczowego implikują także regulację prawną w dalszych dziedzinach prawa cywilnego oraz w innych gałęziach prawa. Przemożny wpływ wywiera bowiem zastosowany model stosunków własnościowych.

19

Dla ogólnej charakterystyki przedmiotowego prawa rzeczowego trzeba jeszcze przypomnieć, że w jego obszarze operuje ustawodawca przeważnie przepisami bezwzględnie obowiązującymi (ius cogens). Nie ma tu więc zasadniczo miejsca na swobodę umów, a jest to związane z potrzebą przestrzegania bezwzględnego charakteru podmiotowych praw rzeczowych.