WROCŁAW 2016

Tytuł oryginału

Sirkus Pjongjang: Keikka Pohjois-Koreaan

Projekt serii

MARIUSZ BANACHOWICZ

Projekt okładki

KRZYSZTOF CHODOROWSKI

Fotografia na okładce

© (stephan)/Flickr. Zdjęcie na licencji Creative Commons BY-SA 2.0

https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/

Redakcja

MAŁGORZATA KLICH

Korekta

BOGUSŁAWA OTFINOWSKA

Redakcja techniczna

LOREM IPSUM

Copyright © 2014 by Juha Kurvinen. All rights reserved

Polish edition © Publicat S.A. MMXVI (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora,

w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

All rights reserved

ISBN 978-83-271-5611-2

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

Publicat S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Motto

Prolog

Stacja docelowa: Pjongjang

W raju

Cyrk Pjongjang

Maski opadają

Gwiazdy telewizji

Dzień Słońca

Kwiaty i puchary

Grande finale

Epilog

Podziękowania

Przypisy

Skala kontroli i dręczenia w tym kraju jest tak porażająca, że przyszedł mi na myśl słynny program „Big Brother”, w którym współzawodnictwo zaczyna się wraz z narodzinami, a kończy je śmierć. Pod koniec konkursu nie czeka nawet nagroda, a nierzadko przychodzi pożegnać się z życiem, zanim się dotrze w pół drogi.

Juha Kurvinen

PROLOG

Pan Ri, członek Partii Robotniczej i pracownik Festiwalu Kwietniowego, siedzi w swoim biurze, na tajnym piątym piętrze w północnokoreańskim hotelu Yanggakdo. Instaluje w pokoju przesłuchań szpiegowskie słuchawki i patrzy na oficjalne plakaty imprezy zdobiące nagie ściany. W drzwiach pojawia się komendant oddelegowany do spraw festiwalu w towarzystwie ministra propagandy. Ri na widok gości ubranych w wojskowe uniformy staje jak wryty. Komendant zwraca się z pytaniem:

– Czy w każdym pokoju zostały podłączone i sprawdzone mikrofony?

– Oczywiście. – Ri jest tak zdenerwowany, że zastyga na baczność. – Ja i moja drużyna zadbaliśmy o wszystko i sprawdziliśmy, czy urządzenia działają.

– Scenariusz i plan na dwa tygodnie już dopracowany? – ciągnie minister.

– Tak, ale możemy wprowadzić jeszcze zmiany zgodnie z naszymi życzeniami. Dziennikarze i ekipy telewizyjne otrzymały scenariusz.

Minister się uśmiecha.

– Jasne, jutro wyślemy zaproszenia artystom i rozpoczniemy największą na świecie cyrkową operację. Nasz ukochany wódz Kim Dzongil będzie nadzwyczaj zadowolony.

STACJA DOCELOWA: PJONGJANG

W połowie pierwszej dekady XXI wieku w mojej skrzynce wylądował interesujący list. Nadawcą była Ambasada Korei Północnej w Sztokholmie. Na kopercie widniał napis: Żongler Juha Kurvinen. Podekscytowany, otworzyłem kopertę. Papier był wysokiej jakości, w górnym rogu pyszniło się godło Korei Północnej.

Szanowny Panie,

z radością zawiadamiamy, że został Pan wybrany spośród grona setek artystów do występu w Pjongjangu, stolicy naszego kraju, w konkursie sztuki cyrkowej Festiwalu Kwietniowego organizowanego na cześć urodzin naszego zmarłego Prezydenta i Wielkiego Wodza Kim Ir Sena. Dzień Słońca[1] uczcimy 15.04.

Może zebrać Pan potrzebną grupę wraz z pomocnikami. Za koszty podróży odpowiada Komitet festiwalowy. W załączniku formularze zgłoszeniowe i podanie o wizę.

Z poważaniem...

List podpisał przewodniczący komitetu festiwalowego, a obok pyszniła się oficjalna pieczątka Korei Północnej.

Jako żongler występowałem ponad tysiąc razy w Finlandii i innych krajach świata. Wiedziałem oczywiście, gdzie leży Korea Północna, oglądałem wiadomości telewizyjne na temat głodu, prób nuklearnych albo komicznych popisów Kim Dzongila. Moje zainteresowanie wzrosło i podjąłem próbę dowiedzenia się czegoś więcej o tym tajemniczym, odizolowanym od świata kraju. W księgarniach nie znalazłem ani jednego przewodnika z tego prostego powodu, że w Korei Północnej nie uprawia się turystyki. Ale wyszukałem w bibliotece sporo książek napisanych przez uciekinierów, w których opowiadają oni o swoich przerażających doświadczeniach z obozów koncentracyjnych. Chcąc zasięgnąć szerszych informacji o Korei Północnej, byłem całkowicie zdany na Internet. Po godzinnych poszukiwaniach znalazłem anglojęzyczny przewodnik Lonely Planet, który natychmiast sobie zamówiłem.

Na stronach internetowych CIA, Centralnej Agencji Wywiadowczej Stanów Zjednoczonych, odradza się podróży do Korei Północnej, uznanej za niebezpieczny kraj. Zgromadzone materiały odmalowują przerażające wizje, na mapach widnieją wykryte przez satelity szpiegowskie obozy koncentracyjne oraz elektrownie, które według przerażonych Amerykanów zamiast energii produkują broń nuklearną. Tego straszaka Korea Północna często używa w negocjacjach, prosząc o pomoc po każdej klęsce urodzaju. Gdy pomoc zostaje wykorzystana, program nuklearny uruchamiany jest na nowo.

Według portalu prowadzonego przez Amnesty International w Korei Północnej prawa człowieka są łamane w sposób zorganizowany. Obywatelom wymierza się karę śmierci, są bezwzględnie dręczeni i więzieni. Wyjazdy z kraju, nieposłuszeństwo i gromadzenie się w miejscach publicznych podlegają surowym karom. Pięćdziesiąt tysięcy uchodźców ukrywa się w Chinach w obawie przed ekstradycją do ojczyzny, w której czekałaby ich niemal pewna śmierć. W obozach pracy i koncentracyjnych znajduje się dwieście tysięcy więźniów politycznych, w tym również chrześcijanie, którzy – według uciekinierów – co dzień walczą o życie w świecie, w którym egzekucje i maltretowanie są chlebem powszednim. Do zwyczajów rządu należy też wysyłanie do obozów koncentracyjnych wszystkich pozostałych w kraju członków rodzin zbiegłych.

W obliczu tych wszystkich informacji intensywnie zastanawiałem się, czy chcę i czy w ogóle odważę się tam pojechać. Kolega mojego ojca dziwił się: „Że też ten twój syn się nie boi. Na pewno wrzucą go tam do kotła i zjedzą”. Poza tym z blogów podróżniczych kilku osób, którym udało się dotrzeć do Korei Północnej, dowiedziałem się, że niemal niemożliwością jest dostanie się tam bez trwających miesiącami starań o wizę i bez budżetu w wysokości dziesiątków tysięcy euro. Była to więc sytuacja zdarzająca się raz w życiu, a po odniesieniu jakiegoś sukcesu w festiwalowym konkursie zdobyłbym może dodatkowe kontakty zagraniczne. Postanowiłem wyruszyć w podróż.

Skontaktowałem się z moim współpracownikiem, iluzjonistą Jorim A. Kopponenem. Zgodził się bez wahania. Wszak często marzył o podróży „na inną planetę”. Kopponen wspomniał przy okazji, że chciałby koniecznie wystąpić pod wymyśloną przez siebie postacią Hansa Rubela w towarzystwie dwóch tancerek.

Dziennikarzom wjazd do Korei Północnej jest surowo wzbroniony. Gdy wyszła na jaw obecność dwóch amerykańskich przedstawicieli prasy, natychmiast trafili do więzienia. Mimo to pragnąłem, aby o naszej podróży napisano, i chciałem zdobyć trochę kieszonkowego. Skontaktowałem się z redakcją „Suomen Kuvalehti”. Redaktor naczelny był tak rozentuzjazmowany naszym pomysłem, że już po kilku dniach spotkaliśmy się z dziennikarką Susan Heikkinen. Ustaliliśmy, że ze względów bezpieczeństwa nie będzie robić na miejscu żadnych notatek i oszlifuje artykuł dopiero w Finlandii. Podpisaliśmy umowę. W ramach wynagrodzenia „Suomen Kuvalehti” opłaci podróż pociągiem wszystkich uczestników oraz wizy do Rosji. Z Moskwy koszty podróży poniosą państwo północnokoreańskie i komitet organizacyjny Festiwalu Kwietniowego.

Byłem zadowolony, ale apetyt rośnie w miarę jedzenia. Zapragnąłem, aby pojechał z nami również fotograf, i niedługo później naprzeciwko mnie siedział pełen entuzjazmu dwudziestolatek Arthur Franck. Jego ojciec jest odnoszącym sukcesy reżyserem filmów dokumentalnych i chciał wysłać syna na ogniową próbę. Umówiliśmy się, że Arthur odegra rolę dźwiękowca naszej grupy. Dziennikarka z kolei wystąpi jako menedżer całej ekipy.

Dwa tygodnie przed wyjazdem na imprezie po jednym z występów poznałem dwudziestoletnią ciemnowłosą piękność z Jyväskyli, Niinę. Pod wpływem rodzącej się sympatii odważyłem się zapytać:

– Czy pojechałabyś ze mną za dwa tygodnie jako moja asystentka do Korei Północnej?

– A gdzie to jest? – zapytała podekscytowana.

– No, na Półwyspie Koreańskim.

– Aha, nie wiem, gdzie, ale niech będzie, pojadę – oświadczyła.

Na tydzień przed podróżą miałem występ dla Towarzystwa Finlandia – Korea w Centrum Usług w Kamppi. Zebrała się tam stuosobowa ekipa miłośników Korei Północnej i jej oficjalnej doktryny dżucze[2]. Na stoliku leżały książki autorstwa zarówno ojca, jak i syna, a na ścianach wisiały okazałe zdjęcia parad wojskowych. Po moim występie pewna Finka zwróciła się do mnie z oczami błyszczącymi od entuzjazmu:

– Na pewno wygracie ten konkurs! Szczęśliwej podróży, wybieracie się do raju.

W noc poprzedzającą wyjazd przygotowywaliśmy się z Kopponenem do czekającej nas próby. Otrzymaliśmy zaproszenie do MTV3 do wzięcia udziału w programie nocnym chat show. Prowadząca Lara ostrzegła:

– Picie wódki podczas programu jest zabronione.

Ostrzeżenie było potrzebne, ponieważ niektórzy muzycy występowali wcześniej w tym telewizyjnym show pod wyraźnym wpływem alkoholu, a jeden z nich przysnął nawet na sofie.

Jako artyści estradowi nie zamierzaliśmy pozostać w tyle. Kupiliśmy dwie butelki jaloviina i przemyciliśmy je pod studyjny stół. Podczas transmisji na żywo co jakiś czas uzupełnialiśmy szklanki, pozorując, że pijemy tylko wodę. Alkohol wyraźnie uderzył nam do głów. Widzowie zorientowali się, że jesteśmy pijani. Świetnie się razem bawiliśmy.

Około czwartej nad ranem Kopponen był gotowy do wykonania sztuczki z grande finale i poprosił prowadzącą na stronę. Przetasował talię kart i poprosił:

– Wyjmij z tej talii dowolną kartę. Spójrz na nią i pokaż widzom, ale nie mnie.

Lara zrobiła, co do niej należało. Po szybkim tasowaniu wybrana przez nią karta zniknęła. Kopponen rozpiął guziki dżinsów, opuścił spodnie do kostek i wypiął gołe pośladki prosto do kamery. Naszym oczom ukazała się czwórka karo narysowana mazakiem na pośladku. Lara była zaskoczona.

– O rany, jak to zrobiłeś? Ta moja karta to była właśnie czwórka karo!

W dzień odjazdu, na strasznym kacu, spakowałem do torby wszystkie swoje przybory żonglerskie, od pochodni po kręgle. Do drugiej ręki wziąłem duży pokrowiec z twardego plastiku, w którego wnętrznościach kryła się moja tajna broń: piła spalinowa STIHL 020t. Ta sama, dzięki której zdobyłem pierwszy rekord świata. Jako pierwszy na świecie żonglowałem trzema włączonymi piłami spalinowymi w programie telewizyjnym „Guinness World of Records” prowadzonym przez Ressu Redforda. Poza tym już wcześniej wysłałem ambasadorom Korei Północnej w Sztokholmie i Pjongjangu dokładną listę potrzebnych rekwizytów: benzyna do piły mechanicznej, płynna podpałka do pochodni i kajdanki oraz rzeczy potrzebne Kopponenowi: projektor wideo i duży ekran. Bez nich sztuczki z użyciem małych elementów nie będą widoczne dla publiczności.

Przyjechałem z Turku do Helsinek. Tam nasza podenerwowana grupa po raz pierwszy spotkała się w komplecie w dworcowej kawiarni Cafe Eliel. Jori przedstawił piękności z Turku: Maritzę i Henrikę, których walizki z trudem mieściły kostiumy na występy. Przedstawiłem pozostałym moją przybyłą z Jyväskyli asystentkę Niinę, która po raz pierwszy w życiu miała wyjechać w zagraniczną podróż. Fotograf Arthur podładował swą kamerę wideo, bo nie był pewien, czy uda mu się to zrobić w Pjongjangu. Dziennikarka Susan przewróciła oczami i próbowała się skoncentrować: wszystko będzie musiała notować w pamięci, aby napisanie artykułu do gazety okazało się później możliwe. Byliśmy podenerwowani, dlatego obaliliśmy kilka piw.

Wreszcie na peron wtoczył się stary, zielony i zardzewiały pociąg Tołstoj. Rozpoczęła się podróż do Moskwy. Chociaż swe najlepsze dni miał on już za sobą, w czasie podróży towarzyszyła nam atmosfera rodem ze Związku Radzieckiego. Ogrzewanie było zbyt mocne, a wagonowe układały sobie pasjansa. My z kolei otworzyliśmy flaszkę wódki.

Nasze świętowanie bezlitośnie się skończyło, kiedy wjechaliśmy do Wyborga. W drzwiach przedziału wyrósł celnik w czapce z daszkiem na głowie i w towarzystwie owczarka niemieckiego. Dokładnie przeczytał nasze formularze wjazdowe i zapytał:

– Co się znajduje w transporcie specjalnym?

W pociągu walczyliśmy z nerwami na sposób iście fiński: za pomocą wódki

Chwila odpoczynku na moskiewskim dworcu

– Piła spalinowa i inne rekwizyty do żonglowania – odpowiedziałem.

– Musi pan zapłacić siedemset dolarów, aby rzeczy przebyły dalszą drogę z Wyborga.

Ze zdumieniem słuchałem słów surowego celnika, odnalazłem w portfelu paragon i powiedziałem:

– Uiściłem wszystkie potrzebne opłaty na dworcu w Finlandii, oto dowód.

– Nie jesteśmy teraz w Finlandii, tylko w Rosji. – Mężczyzna podniósł głos.

– Możemy być choćby w Timbuktu, a nie zapłacę ani centa – odparłem. Wiedziałem, że go irytuję i igram z ogniem.

– No to idziemy – zarządził. Złapał mnie energicznie za rękę i skierował ku ciemnemu peronowi. Słyszałem szczekanie psów. Doszliśmy do pokoju przesłuchań znajdującego się w piwnicy. Urzędnik zapalił papierosa.

– Nazwisko, wiek, miejsce urodzenia, paszport i wszystkie dokumenty wizowe – zażądał.

– Juha Kurvinen, dwadzieścia osiem lat, Kirkkonummi – odpowiedziałem. Wyjąłem z wewnętrznej kieszonki potrzebne dokumenty, podczas gdy celnik mówił dalej:

– Jest pan wyraźnie podchmielony.

– Istotnie. Od kiedy picie alkoholu jest przestępstwem?

Celnik zmienił temat rozmowy.

– Dlaczego jedzie pan do Moskwy? Jaki jest rzeczywisty cel pańskiej podróży?

– Jestem przejazdem, moim celem jest Pjongjang. Wybieram się na występ z okazji urodzin prezydenta Kim Ir Sena.

Wyjąłem z kieszeni oficjalne zaproszenie z pieczątkami i podpisami.

– Północnokoreańskim dyplomatom, czekającym na nas w Moskwie, na pewno się nie spodoba, jeśli na samym początku wydamy cały budżet przeznaczony na podróż. Z przyjemnością dam panu wszystkie pieniądze, również te tysiąc dolarów, których nie uwzględniłem w formularzu, jeśli zwróci mi pan paszport, żebym mógł złożyć skargę.

W pokoju zaległa głęboka cisza. Celnik zaczął się denerwować. W końcu odezwał się głosem, w którym pobrzmiewała uległość, niemal skrucha:

– Jasna sprawa, szanowny panie. Poproszę tylko zwykłą opłatę celną, jednego dolara.

Tołstoj wyruszył w dalszą drogę z godzinnym opóźnieniem. Powróciliśmy do świętowania.

Rano dotarliśmy do Moskwy udręczeni potężnym kacem. Ręce nam drżały, mieliśmy zawroty głowy, nudności i czuliśmy się tak, jakby cały świat miał zaraz spaść nam na barki. Pospieszyliśmy do wagonu restauracyjnego na jajecznicę. Na peronie mężczyzna ubrany w niebieski kombinezon załadował nasze walizki na wielki wózek. My z kolei ruszyliśmy na poszukiwanie Koreańczyków. Po chwili nadeszli dwaj niscy pracownicy Ambasady Korei Północnej w Moskwie, ubrani w jasne kurtki w stylu detektywów. Próbowałem rozmawiać z nimi po angielsku, ale mężczyźni władali tylko rosyjskim i koreańskim. Na szczęście zadziałała gestykulacja. Stanęliśmy przed dwoma minibusami i rozładowując walizki, Rosjanin, który zajął się bagażami na peronie, poinformował:

– To będzie osiemdziesiąt dolarów.

– Co to ma znaczyć? Przecież nawet nie zamawialiśmy żadnej usługi! – odpowiedziałem twardo.

– Nie widzi pan naklejki z tyłu wózka? – dopytywał się mężczyzna. Dopiero teraz zauważyłem maleńką informację z jakimś rosyjskojęzycznym tekstem.

– Tego nikt nie jest w stanie dostrzec – usprawiedliwiałem się.

– Ale tam jest. Mam zadzwonić po milicję?

Koreańczycy zorientowali się, że grozi nam mecz kulturowy. Wzięli sprawy w swoje ręce: porozmawiali z bagażowym po rosyjsku i wręczyli mu banknot dwudziestodolarowy. I na tym stanęło.

Znaleźliśmy się na długiej reprezentacyjnej ulicy, na której końcu za masywnym ogrodzeniem mieściła się ambasada. Na maszcie trzepotała północnokoreańska czerwono-niebieska flaga z gwiazdą. W bramie dwaj żołnierze z karabinami maszynowymi pozdrowili beznamiętnie przybyłych i podnieśli szlaban. Przenieśliśmy się na obszar Korei Północnej. Parking tonął od szarych mercedesów z lat siedemdziesiątych. Na trawniku grające w piłkę dzieci urzędników przerwały zabawę, by dokładnie się przyjrzeć, jak rozładowujemy bagaże. W holu dziesiątki niskich, ubranych w uniformy pracowników uwijało się jak w ukropie – otwierali i zamykali drzwi, szukali kluczy i krzyczeli do siebie ile sił. Nasi kierowcy zaprowadzili nas do pokoi na szóstym piętrze. Słyszeliśmy solfeże wyśpiewywane przez artystów operowych, stukot butów do tańca oraz grę na skrzypcach. Na ścianach roiło się od czerwonych obrazów z nieśmiertelnymi sentencjami i maksymami Kim Ir Sena i Kim Dzongila wydrukowanymi pozłacanymi tłoczonymi literami. Znajdowaliśmy się w jednym z najbardziej zadziwiających na świecie budynków ambasady.

W pokojach zwróciliśmy najpierw uwagę na dwa oprawione portrety. Oto ojciec i syn pilnują poczynań nędznych robaków tej ziemi, pomyślałem z rozbawieniem.

Nasza grupa zaczęła odczuwać głód. Zeszliśmy z Niiną do recepcji, by jakoś temu zaradzić. Ze względu na mur językowy próbowałem pokazać za pomocą gestów, że chcemy dostać jedzenie. Położyłem rękę na brzuchu i pomasowałem go. Wskazałem również gardło, na co urzędnik z zapałem uniósł w górę oba kciuki i ruszył biegiem wzdłuż korytarza. Wkrótce nadszedł lekarz w białym fartuchu, który zaczął badać mi gardło i „dolegliwości żołądkowe” Niiny. Parsknęliśmy śmiechem i spróbowałem ponownie. Teraz udałem, że coś kroję, włożyłem do ust wyobrażony kęs i przełknąłem. Wszyscy zaczęli się śmiać. Wysłano nas do restauracji znajdującej się na dziewiątym piętrze, w której podawano tradycyjne koreańskie przysmaki: ryż, sos sojowy, słodkie sałatki, kurczaka, rybę oraz mieszanki przypraw własnej roboty. Pychota.

[...]

Przypisy

[1] Rocznica urodzin Kim Ir Sena, święto obchodzone w formie festynu (przyp. red.).

[2] Koreańska wersja marksizmu-leninizmu; twórcą doktryny był Kim Ir Sen (przyp. red.).