Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

EPILOG

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału:

HAJNALI LÁZ

Redakcja: Grażyna Mastalerz

Projekt okładki: Strick & Williams

Ilustracja na okładce: Jonathan Bartlett

Adaptacja okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcie autora: Marianna Sárközy

Korekta: Małgorzata Denys, Beata Wójcik

Redaktor prowadzący: Małgorzata Głodowska

Copyright © Gárdos Péter, 2015

Published by arrangement with Libri Kiadó

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 9788380152427

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Ty jeszcze nie wiesz, chłopcze, kto orał
na czole ziemi głębokie bruzdy,
Tu, na północy, widziałeś samolot
zanurzony w bladym świetle gwiazdy.

(Miklós Gárdos: Do szwedzkiego chłopca)

1

Mój Ojciec przypłynął do Szwecji w deszczowy letni dzień.

Było to niecałe trzy tygodnie po zakończeniu wojny.

Wiał silny północny wiatr, statek płynął przez Bałtyk do Sztokholmu, z trudem pokonując dwu-, trzymetrowe fale. Ojca ulokowano na dolnym pokładzie. Tak jak pozostali pasażerowie leżał na worku słomy i kurczowo trzymając się posłania, próbował utrzymać w tej bezlitosnej kołysce równowagę.

Nie płynęli nawet godzinę, gdy Ojciec źle się poczuł. Najpierw zaczął kasłać spienioną krwią, a zaraz potem rzęzić tak głośno, że agonią prawie zagłuszył huk rozbijających się o kadłub statku fal. Ponieważ został uznany za ciężko chorego, leżał w pierwszym rzędzie, tuż obok klapy. Był tak wychudzony, że dwóch marynarzy bez trudu przeniosło go do sąsiedniej kajuty.

Lekarz nie wahał się ani chwili. Nie było czasu na zabawę w środki przeciwbólowe. Wbił Ojcu olbrzymią igłę prosto między żebra. To, czy trafi w odpowiednie miejsce, pozostawił losowi. Czekając na aspirator, odpompował z opłucnej Ojca około pół litra płynu. Potem zamienił igłę strzykawki na niewielką rurkę i tłokiem sprawnie odessał kolejne półtora litra.

Ojciec poczuł się lepiej.

Kapitan, którego poinformowano o udanej akcji ratowania życia, zaczął darzyć ciężko chorego mężczyznę szczególnymi względami. Kazał go owinąć w grube koce i przygotować mu miejsce do siedzenia na pokładzie. Nad granitowoszarą wodą unosiły się ciężkie obłoki. Ubrany w nienagannie skrojony garnitur kapitan przystanął obok Ojca.

– Mówi pan po niemiecku?

Ojciec przytaknął.

– Gratuluję udanej ucieczki.

W innych okolicznościach mogłaby się wywiązać interesująca dyskusja. Ale Ojciec nie był w stanie prowadzić inteligenckich pogawędek. Jedyne, co mógł zrobić, to wykazać chęć współpracy.

– Żyję.

Kapitan przyjrzał mu się. Jego czaszkę opinała popielata skóra. Okulary sprawiały, że oczy wydawały się dwa razy większe niż w rzeczywistości, a zamiast zębów widać było tylko wielką czarną dziurę. Bo Ojciec własnych zębów już nie miał. Jak to się dokładnie stało – nie wiem. Może przyprawiło go o szczerby trzech katów, gdy chował się w schronie przeciwlotniczym? Może stało się to w jednym z tych pomieszczeń, w których z sufitu zwisa jedynie goła żarówka? Może jakiś na wpółubrany twardziel chwycił żelazko i bez końca tłukł go nim w twarz? Oficjalna, ale nieco lakoniczna wersja jest taka, że większość zębów wybito mu w 1944 roku, w więzieniu przy bulwarze Małgorzaty^1.

Ale tam, wtedy, naprawdę żył i oddychał. Trochę sapał, owszem, ale jego płuca mogły się rozkoszować świeżą i słoną morską bryzą.

Kapitan spojrzał przez lornetkę.

– Na pięć minut zatrzymamy się w Malmö.

Na Ojcu nie zrobiło to wrażenia. Był tylko jednym z około dwustu dwudziestu czterech równie chorych jak on ludzi, których wieziono z Lubeki do Sztokholmu. Tym biedakom do szczęścia wystarczyłoby, gdyby powiedział, że kiedyś dotrą do celu. Było im obojętne, czy po drodze zatrzymają się na kilka minut w Malmö, czy nie. Kapitan za to wyglądał, jakby się tłumaczył przez radio jakimś wyższym instancjom.

– Tego przystanku nie było w planie podróży. Dostałem rozkaz przez radio – kontynuował.

Rozległo się wycie okrętowej syreny. Zza rzednącej mgły wyłoniły się doki portu w Malmö. Stado mew zataczało koła nad głową Ojca.

Zacumowali na samym końcu mola. Dwóch marynarzy zeszło na ląd i pobiegło falochronem w stronę doków. W rękach trzymali pusty kosz, w którym, przynajmniej zdaniem Ojca, praczki nosiły brudne ubrania.

Na końcu mola był szlaban, a za nim czekały kobiety. Na oko mogło ich być około pięćdziesięciu, przyjechały na rowerach. Stały bez ruchu, w milczeniu. Ściskały kierownice, na ich głowach powiewały chusty. Wyglądały jak przyczajone na gałęziach drzew kruki.

Marynarze dobiegli do szlabanu. Dopiero wtedy Ojciec zauważył, że z kierownic rowerów zwisają małe pakunki i kosze. Kapitan poklepał go po ramieniu.

– To pomysł jakiegoś szalonego rabina. Dał ogłoszenie w porannej gazecie. Napisał, że będziecie na tym statku. Udało mu się nawet załatwić pozwolenie, żebyśmy tu zacumowali.

Kobiety pospiesznie wypełniły kosz pakunkami. Jedna z nich, stojąca bardziej na uboczu, puściła na chwilę kierownicę i jej rower się przewrócił. Ojciec, stojąc na statku, usłyszał metaliczny brzęk roweru uderzającego o bruk. Przy takiej odległości wydawało się to wręcz niemożliwe. Mimo to zawsze gdy opowiadał później tę historię, nie opuszczał fragmentu o tym, jak rower grzmotnął o ziemię.

Gdy dary zostały zebrane, marynarze równie szybko pobiegli w stronę statku. Ojciec zapamiętał tę scenę na zawsze: świecące pustką molo, marynarze z koszem na bieliznę, a w oddali armia stojących nieruchomo kobiet.

W małych paczuszkach były ciasteczka. Szwedzkie kobiety upiekły je z okazji ich przybycia do kraju. Ojciec przeżuwał bezzębną szczęką rozpadające się kruche ciasto. Poczuł smak wanilii i malin.

– Witamy w Szwecji! – wymamrotał na odchodnym kapitan. Wydał komendę i statek zaczął się oddalać od lądu.

Ojciec pałaszował ciastko. Na niebie, między chmurami, zobaczył dwupłatowy samolot. Na cześć przybyłych zatoczył dwa koła. Ojciec powoli zaczynał czuć, że naprawdę żyje.

* * *

Siódmego lipca 1945 roku był już na Gotlandii. Leżał w szpitalu w malutkiej wsi o nazwie Lärbro, razem z szesnastoma innymi pacjentami. Oparł głowę o poduszkę i zaczął pisać list. Pokój zalewało światło wpadającego przez okno słońca. Między łóżkami lawirowały pielęgniarki w wykrochmalonych na sztywno bluzach, białych chustach na głowach i ukradkiem froterujących podłogę płóciennych sukniach.

Ojciec miał piękny charakter pisma: dostojne litery, eleganckie pętelki i przerwy między wyrazami wymierzone dokładnie na długość jednego oddechu. Gdy skończył pisać, zamknął kopertę, zakleił ją i oparł o stojący na nocnym stoliku dzban z wodą. Dwie godziny później pielęgniarka o imieniu Katrin zabrała go i zaniosła na pocztę razem z listami innych pacjentów.

Bardzo rzadko pozwalano mu wstawać z łóżka. Jedenaście dni później mógł się jednak wybrać na spacer szpitalnym korytarzem. Udało mu się wtedy zdobyć cienki zeszyt. Późnym popołudniem naniósł na cienką kratkę ponad setkę nazwisk. Wszystko to w związku z przesyłką, którą otrzymał rano – prosto ze szwedzkiego urzędu imigracyjnego. Było w niej sto siedemnaście nazwisk i adresów. Ojciec miał przed sobą dane porozrzucanych po całej Szwecji stu siedemnastu młodych kobiet, dziewcząt i panien, w które lekarze próbowali znów tchnąć odrobinę życia.

Kilka dni wcześniej doszło jednak do dramatycznych wydarzeń.

* * *

Ojciec oparł się o ścianę maszyny rentgenowskiej i próbował się nie wiercić. Ordynator Lindholm krzyczał do niego z drugiego pokoju. Był dwumetrowym chudzielcem i bardzo zabawnie mówił po węgiersku. Zupełnie nie odróżniał długich samogłosek od krótkich, wszystkie wymawiał tak, jak gdyby w międzyczasie nadmuchiwał balon. Szpital w Lärbro prowadził już dwanaście lat, a to, że znał język i mógł go kaleczyć, zawdzięczał swojej węgierskiej żonie. Márta, niesłychanie drobna kobieta – zgodnie z obliczeniami Ojca nie mogła mieć więcej niż metr czterdzieści – również pracowała w Lärbro. Była pielęgniarką.

– Nie wypuszcza powietrza! Nie wierci się!

Kliknięcie, buczenie – i zdjęcie rentgenowskie gotowe. Ojciec mógł się rozluźnić.

Lindholm czekał ze zdjęciem. Patrzył na Ojca, a może nawet nie na niego, tylko ciut wyżej, ponad jego głową. Ewidentnie patrzył z politowaniem. Ojciec sterczał przy maszynie rentgenowskiej z obnażoną klatką piersiową. Wyglądał jak ktoś, kto postanowił, że już nigdy się nie ubierze. Jego grube jak denka od butelek szkła trochę zaparowały.

– Panie Miklósu, można spytać, czym się pan zajmuje?

– Byłem dziennikarzem. I poetą.

– Ach tak! Inżynier duszy! To pięknie.

Ojciec zaczął przestępować z nogi na nogę. Było mu zimno.

– No co pan tak stoi? Ubieraj się pan!

Ojciec poczłapał na drugi koniec sali i zaczął wkładać górę od piżamy.

– Czy jest bardzo źle?

Lindholm nawet wtedy na niego nie spojrzał. Ruszył do gabinetu. Kiwnął na Ojca, żeby poszedł za nim. Wychodząc, wymamrotał tylko ledwo słyszalnie:

– Tak.

Okna jego gabinetu wychodziły na ogród. Gotlandia miała w sobie ducha wakacji, skąpana w mosiężnym blasku zachodzącego słońca, którego promienie łamały się pod nieuchwytnym kątem i obejmowały cały krajobraz. Od brązowych mebli biło poczucie bezpieczeństwa i intymność.

Ojciec siedział w piżamie w skórzanym fotelu. Naprzeciwko, po drugiej stronie biurka, stał wyprostowany Lindholm. Z troską przeglądał orzeczenia lekarskie. Zapalił lampkę z zielonym kloszem, choć wcale nie było takiej potrzeby.

– Ile pan teraz waży, Miklósu?

– Czterdzieści siedem.

– No widzisz pan. Idzie jak po maśle.

Ta uwaga miała uzmysłowić Ojcu, że w ciągu zaledwie kilku tygodni dzięki leczeniu udało mu się przytyć z dwudziestu dziewięciu kilogramów do czterdziestu siedmiu. Ojciec nerwowo bawił się guzikami piżamy. Była na niego za duża, wyglądała, jakby zwisała z wieszaka.

– Rano ile miał gorączki?

– Trzydzieści osiem i dwa.

Lindholm rzucił papiery na stół.

– Nie będę dłużej owijać w bawełnę. Tak to się chyba mówi, prawda? Jest pan już na tyle silny, żeby móc stawić czoła faktom.

Ojciec się uśmiechnął. Zamiast zębów miał właściwie same protezy. O tych protezach należy wiedzieć tyle, że zostały zrobione z aliażu medycznego, były kwasoodporne, potwornie brzydkie i tanie. W dzień po tym, jak Ojciec przybył do Lärbro, odwiedził go stomatolog. Pobrał próbki i wydał dalsze dyspozycje. Ostrzegł go, że dostanie zęby tymczasowe, które będą pełnić funkcję praktyczną, nie estetyczną. A potem raz-dwa postawił mu w ustach tę fabrykę metalu. Do uśmiechu Ojca pasowało wiele różnych określeń, ale z pewnością nie można go było nazwać ciepłym. Mimo to ordynator przemógł się, żeby na niego spojrzeć.

– Postaram się być rzeczowy. Tak będzie łatwiej. Zostało panu sześć miesięcy, Miklósu.

Lindholm wziął ze stołu zdjęcie rentgenowskie i wyciągnął rękę do światła.

– Niech pan spojrzy. Proszę podejść bliżej.

Ojciec posłusznie wstał i nachylił się nad biurkiem.

Delikatne palce Lindholma wędrowały po falistych wzgórzach zdjęcia.

– Tu, tu i tu. Widzi pan, panie Miklósu? To wszystko zmiany charakterystyczne dla tyfusu. A te plamki tutaj? To pańska gruźlica. Pozostałe po niej uszkodzenia. Niestety nie da się tych naprawić. To znaczy… ich. Okropnie mi mówić coś takiego. Mówiąc językiem potocznym… choroba… pożera pańskie płuca. Można tak powiedzieć po węgiersku? Pożera?

Pogrążeni w myślach wpatrywali się w zdjęcie.

W końcu Ojciec oparł się o stół. Ciągle jeszcze był osłabiony. Kiwnął głową. W ten sposób dał ordynatorowi do zrozumienia, że ma wyczucie, jeśli chodzi o węgierskie słowotwórstwo. Pożeranie wydawało mu się całkiem dokładnym określeniem, opisywało jego najbliższą przyszłość, bez uciekania się do lekarskiego żargonu.

Mój dziadek ze strony Ojca przed wojną prowadził księgarnię w Debreczynie. Mieściła się w Pałacu Biskupów, troszkę ukryta pod arkadami, w centrum miasta, kilka minut spacerem od rynku. Miejsce to było powszechnie znane jako dziedziniec Gambrinusa^2, sklep zaś, jakżeby inaczej, jako Księgarnia Gambrinusa. Składał się z trzech niewielkich pomieszczeń. Dziadek sprzedawał tam też artykuły biurowe, a czasami nawet wypożyczał książki. Gdy Ojciec dorastał, często siadał w sklepiku na wysokiej drabinie i czytał. Przyswoił tam sobie prawie całą literaturę powszechną – więc z pewnością docenił poetycką metaforę Lindholma.

Ordynator spojrzał mu głęboko w oczy.

– Znając stan współczesnej medycyny, mogę powiedzieć jedno: nie ma dla pana ratunku. Będą lepsze momenty, owszem. Będą i gorsze. A ja będę z panem do końca. Nie chcę jednak dawać panu nadziei. Sześć miesięcy. Maksimum siedem. Pęka mi serce, ale taka jest prawda.

Ojciec się wyprostował. Uśmiech wciąż jeszcze nie zszedł mu z twarzy. Radośnie opadł z powrotem na miękki fotel. Doktor nie miał pewności, czy zrozumiał diagnozę, czy pojął, co się właściwie dzieje.

Ale głowę Ojca zaprzątały sprawy o wiele ważniejsze niż własne życie.

2

Dwa tygodnie po tej rozmowie lekarze zaczęli pozwalać Ojcu na krótkie spacery do imponującego przyszpitalnego ogrodu. Zajął jedną z ławek, stojącą w cieniu rozłożystego drzewa. Niewiele się jednak rozglądał. Był pochłonięty pisaniem listów. Gdy tylko kończył jeden, zaczynał następny. Spod jego ołówka wypływała lawina zapierających dech w piersi liter. Jako podkładki użył szwedzkiego wydania powieści Martina Andersena Nexö w twardej oprawie. Szanował Nexö za poglądy, a w samej powieści najbardziej urzekła go niema odwaga robotników. Może słyszał także o tym, że sławny Duńczyk również chorował na gruźlicę i udało mu się wyzdrowieć.

Pisał w pośpiechu. Na gotowe listy kładł kamień, żeby ich nie zdmuchnął wiatr.

Następnego dnia zapukał do gabinetu doktora. Liczył na to, że rozbroi go swoją ujmującą szczerością. Potrzebował jego pomocy.

O tej porze ordynator przeważnie przyjmował chorych. Ojciec wszedł i usiedli na obitym skórą szezlongu. Ubrany w biały fartuch doktor na jednym końcu, Ojciec w piżamie na drugim.

Lindholm ze zdziwieniem przeglądał stos kopert.

– Nie mam w zwyczaju dopytywać chorych, z kim korespondują i dlaczego. Także teraz nie mogę powiedzieć, że motywuje mnie ciekawość…

– Wiem. Mimo to za wszelką cenę chciałbym pana doktora wtajemniczyć.

– Mówi pan, drogi Miklósu, że mam przed sobą sto siedemnaście kopert. Prowadzi pan pokaźną korespondencję, czego panu z całego serca gratuluję. – Lindholm uniósł dłoń, jakby chciał ocenić wagę listów. – Zaraz zawołam pielęgniarkę, żeby kupiła znaczki. Proszę się do mnie zwracać z kwestiami finansowymi bez wahania.

Ojciec przybrał skromny wyraz twarzy i zaczął przestępować z nogi na nogę. Uśmiechał się.

– Adresatkami są same kobiety.

Lindholm uniósł brwi.

– No proszę!

– To znaczy dziewczyny. Węgierki. Z Debreczyna i okolic. Tam się urodziłem.

– Rozumiem – przytaknął ordynator.

Nic nie rozumiał. Nie miał pojęcia, co Ojciec chciał osiągnąć tym listowym dumpingiem, a mimo to okazywał zrozumienie. W końcu rozmawiał ze śmiertelnie chorym.

Ojciec ciągnął swobodnie:

– Dwa tygodnie temu zdobyłem adresy wszystkich kobiet – oczywiście tylko tych przed trzydziestką! – które się urodziły w Debreczynie i okolicach, a teraz przebywają w szwedzkich szpitalach.

– W szpitalnych barakach?! Dobry Boże!

Oboje wiedzieli, że poza Lärbro w kraju jest jeszcze kilka tuzinów obozów rehabilitacyjnych. Ojciec wyciągnął się na krześle. Był naprawdę dumny ze swojego planu.

– Tych kobiet jest całe mnóstwo! I dziewcząt. Panienek. Tu ma pan listę! – Wyciągnął z kieszeni piżamy listę. Zarumienił się. Pokazał doktorowi starannie spisaną listę. Przy niektórych nazwiskach widniały znaki x, ptaszki albo małe trójkąciki.

– Aha! Szuka pan znajomych! Popieram ten ruch!

– Źle mnie pan zrozumiał – zaczął Ojciec. Zmrużył oczy i uśmiechnął się szeroko. – Szukam żony. Chciałbym się ożenić.

Wreszcie powiedział to na głos. Rozsiadł się wygodnie na szezlongu i czekał na efekt.

Lindholm zmarszczył czoło.

– Wygląda na to, drogi Miklósu, że poprzednio nie wypowiedziałem się dostatecznie jasno.

– Wręcz przeciwnie, panie doktorze, wręcz przeciwnie.

– Może język spłatał mi figla! Sześć miesięcy, mniej więcej. Tylko tyle panu zostało. Wie pan, Miklósu, że lekarzowi nie jest łatwo mówić takie rzeczy.

– Doskonale pana zrozumiałem, doktorze.

Trudno było to skomentować. Siedzieli więc bez słowa na dwóch końcach leżanki, jakieś pięć minut. Obaj w napięciu. Lindholm zastanawiał się, czy do jego obowiązków należy sprowadzanie na ziemię człowieka, na którego wydał wyrok śmierci. Czy do jego zadań należy trzeźwe ocenianie możliwości chorego. Ojciec natomiast rozważał, czy jest sens uczyć człowieka tak doświadczonego przez życie, jak być optymistą. Ostatecznie obaj postanowili zostawić się nawzajem w spokoju.

Tego samego dnia po południu Ojciec zgodnie z zaleceniem lekarza położył się do łóżka. Zbliżała się czwarta. Nadeszła pora sjesty i chorzy musieli pozostać w szpitalnych barakach. Wielu spało, niektórzy grali w karty. Harry z irytującym zapałem ćwiczył na skrzypcach skomplikowany finał jakiejś romantycznej sonaty.

Ojciec przyklejał znaczki na stu siedemnastu kopertach. Lizał, przyklejał, lizał i przyklejał. Czasami zasychało mu w gardle. Popijał wtedy ze szklanki, która stała na nocnym stoliku. Miał wrażenie, że to, co gra Harry, to tylko ścieżka dźwiękowa do jego mechanicznej pracy.

Listy równie dobrze mógłby napisać przez kalkę. Różniły się tylko jednym: imieniem tej, do której się zwracał.

* * *

Czy Ojciec mógł się domyślać, co czuły te kobiety, gdy otwierały zaadresowane do nich koperty? Gdy wyjmowały z nich napisane pięknym, ozdobnym pismem listy?

Ach, te kobiety! Siedzące na brzegu łóżka, na ławkach w parku, w kątach szpitalnych korytarzy, przy oknach o grubych szybach, zatrzymujące się co krok na wyszczerbionych schodkach, pod okazałymi lipami, na brzegach malutkich jezior, przytulone do chłodnych, żółknących kafelków. Czy Ojciec mógł sobie w ogóle wyobrazić, jak w piżamach albo klasycznych biało-szarych uniformach bawią się kopertami? Jak na początku nieco zmieszane, później z uśmiechem na twarzy i przyspieszającym biciem serca, a może oniemiałe aż po ostatnią literę – czytają jego list ciągle od nowa?

Droga Erzsébet, droga Lili, droga Zsuzso, droga Sáro, droga Szeréno, droga Ágnes, droga Gizo, droga Babo, droga Katalin, droga Judit, droga Gabriello…

Prawdopodobnie przyzwyczaiła się już Pani do tego, że zaczepiają Panią obcy, gdy słyszą, że mówi Pani po węgiersku – tylko dlatego, że i oni są Węgrami. Powoli robimy się coraz bardziej bezczelni.

Ja na przykład zdecydowałem się do Pani napisać właśnie dlatego, że jesteśmy rodakami. Nie wiem, czy pamięta mnie Pani z Debreczyna – dopóki nie „wezwała” mnie ojczyzna, pracowałem w tygodniku „Független Újság” – mój ojciec natomiast prowadził księgarnię w Pałacu Biskupów.

Wydaje mi się, sądząc po imieniu i nazwisku oraz Pani wieku, że Panią znam – mieszkaliście w Gambrinusie, prawda?

Niech się Pani nie gniewa, że piszę ołówkiem, niestety zgodnie z zaleceniami lekarza przez kilka dni muszę pozostawać w łóżku.

* * *

Adresatką jednego ze stu siedemnastu listów była Lili Reich, osiemnastoletnia mieszkanka obozu w Smålandsstenar.

Otworzyła kopertę, która przyszła z sierpniową pocztą, uważnie przeczytała list, po czym uznała, że młodzieniec o tak pięknym charakterze pisma z pewnością ją z kimś pomylił, i szybko zapomniała o sprawie.

A zresztą: był to dosyć trudny czas. Z dwiema świeżo upieczonymi przyjaciółkami, Sárą Stern i Judit Gold, kilka dni wcześniej postanowiły, że czas położyć kres monotonnej, niekończącej się codzienności rekonwalescencji.

Judit Gold była dziewczyną o końskiej twarzy. Nad jej wąskimi, surowymi ustami widniał ciemny meszek. Sára była jej przeciwieństwem: blondynka, drobna, o zgrabnych plecach i długich nogach.

Przyjaciółki marzyły o tym, żeby w obozowym domu kultury urządzić wieczorek węgierski.

Wszystkie trzy uczyły się wcześniej muzyki: Lili Reich osiem lat grała na pianinie, Sára Stern śpiewała w chórze, Judit Gold natomiast przed wojną chodziła na lekcje tańca. Dołączyły do nich Erika Friedmann i Gitta Pláner, mimo że nie miały żadnego przygotowania. Wystarczyły im zapał i dobre chęci.

Program trwającego niecałe trzydzieści minut przedstawienia przepisały na stojącej w gabinecie doktora maszynie i wywiesiły w trzech miejscach. Zainteresowani zapełnili wszystkie skrzypiące krzesełka domu kultury. W większości byli to chorzy przebywający w obozie rehabilitacyjnym, choć zjawiło się także paru ciekawskich mieszkańców Smålandsstenar.

Przedstawienie odniosło niemały sukces. Po żywym czardaszu, który je zamykał, widzowie zgotowali zawstydzonym dziewczętom owację na stojąco. Pięć razy wywoływali je oklaskami z powrotem na scenę. Podczas ostatniego z wyjść Lili niespodziewanie poczuła przeszywający ból w brzuchu. Zgięta wpół objęła się w pasie rękami i zaczęła cicho pojękiwać. Położyła się na podłodze. Była zlana potem.

Sára, jej najbardziej zaufana przyjaciółka, kucnęła przy niej.

– Lili, co się dzieje?!

– Boli potwornie…

Na chwilę straciła przytomność. Nie pamiętała, jak się znalazła w karetce. Pamiętała jedynie rozmytą twarz pochylającej się nad nią Sáry, która coś do niej krzyczała. Nie była w stanie zrozumieć ani słowa.

Później myślałem o tym, że prawdopodobnie nigdy by nie poznała Ojca, gdyby nie to zapalenie nerek. Gdyby olbrzymia biała karetka nie zawiozła jej do szpitala wojskowego. Gdyby Judit Gold oprócz szczoteczki do zębów i pamiętnika nie wzięła ze sobą listu, który dostała od chłopca z Lärbro. Gdyby podczas swojej wizyty nie namówiła Lili na to, by odpisała temu sympatycznemu młodzieńcowi, wbrew jakiejkolwiek logice, z czystej ludzkiej empatii.

Właśnie to wszystko sprawiło, że Lili Reich w jeden z tych wlokących się bez litości szpitalnych wieczorów, gdy wreszcie ustało dochodzące z korytarza męczące skrzypienie drzwi leciwej windy, wyjęła papier i po chwili namysłu zaczęła pisać w bladym świetle umieszczonej nad jej łóżkiem żarówki.

Drogi Miklósu!

Prawdopodobnie nie jestem tą, o której Pan myślał, bo choć urodziłam się w Debreczynie, od pierwszego roku życia mieszkałam w Budapeszcie. A jednak sporo o Panu myślałam, ponieważ bezpośredni ton pańskiego listu wydał mi się na tyle sympatyczny, że chętnie kontynuowałabym korespondencję.

To była prawda tylko w połowie. Była przykuta do łóżka przez jakąś nową, nieznaną jej chorobę, i zapragnęła oddać się marzeniom, trochę ze strachu, trochę po to, żeby uciec, a trochę po to, żeby przegonić szpitalną nudę.

Od siebie dodam, że nie imponują mi wyprasowane w kant, eleganckie spodnie ani perfekcyjnie ułożona fryzura. Interesuje mnie tylko wnętrze.

* * *

Ojciec nabrał sił. Przynajmniej na tyle, żeby móc wyjść z Harrym na miasto. Mieszkańcy wszystkich obozów w Szwecji dostawali po pięć koron kieszonkowego. W Lärbro były dwie cukiernie. W jednej z nich stały marmurowe stoliki, zupełnie jak w ojczyźnie, jeszcze przed wybuchem wojny. Po drodze zagadnęli Kristin, pucołowatą fryzjerkę, i poszczęściło im się. Siedzieli we trójkę przy okrągłym marmurowym stoliczku. Kristin jadła jabłecznik, delektując się każdym nadzianym na widelczyk kęsem, a chłopcy zamówili po szklance wody sodowej. Rozmawiali po niemiecku, bo Węgrzy dopiero zaczynali się oswajać z melodyjnym językiem szwedzkim.

Cukier puder z jabłecznika oprószył na co dzień ledwo widoczny wąsik Kristin.

– Panowie jesteście obaj nad wyraz sympatyczni. Skąd dokładnie jesteście?

Ojciec dumnie wypiął pierś.

– Z Hajdúnánás – powiedział takim tonem, jakby wypowiadał magiczne zaklęcie.

– A ja z Sajószentpéter.

Kristin oczywiście spróbowała niemożliwego: chciała powtórzyć to, co usłyszała. Wyszedł z tego niezrozumiały bełkot, jakby mówiła i jednocześnie przeżuwała kluski śląskie. – Hajdü… nana… szaju… szent… peter…

Zaśmiali się. Kristin wróciła do jabłecznika. Nastąpiła chwila ciszy, tak długa, że na scenę mógł wkroczyć Harry z serią swoich dowcipów. Był w tym mistrzem.

– Co powiedział Adam do Ewy, kiedy spotkali się po raz pierwszy?

Kristin aż zapomniała pogryźć jabłecznik, tak bardzo chciała znaleźć odpowiedź na to pytanie. Harry odczekał chwilę, po czym poderwał się z krzesła. Wymachując rękami, dał wszystkim do zrozumienia, że jest zupełnie nagi.

– Pani, proszę, żeby się pani odsunęła, bo nie wiem, jak długie to coś może urosnąć! – Wskazał na okolice swojego rozporka.

Kristin w pierwszej chwili nie zrozumiała, a zaraz potem zalała się rumieńcem. Ojciec, powstrzymując się od śmiechu, podniósł do ust szklankę wody.

Harry był w swoim żywiole.

– Albo inny. Szlachcianka robi wywiad z kandydatką na pokojówkę: Czy masz dobre referencje? Pokojówka odpowiada: Tak, proszę pani, do tej pory wszyscy byli zadowoleni. A umiesz gotować? Pokojówka przytakuje. A lubisz dzieci? Pokojówka znów przytakuje: Owszem, ale wolałabym, żeby panicz jednak uważał.

Kristin się zaśmiała. Harry wykorzystał okazję, chwycił ją za rękę i odcisnął na niej soczystego buziaka. Kristin najpierw zaczęła cofać dłoń, ale Harry złapał ją mocniej i wtedy postanowiła przestać się opierać. Ojciec spojrzał w innym kierunku i znów napił się wody.

Kristin poprawiła sukienkę i wstała.

– Muszę na chwilę iść do pralni – powiedziała i zgrabnie ruszyła do wyjścia.

Harry natychmiast przeszedł na węgierski.

– Mieszka niedaleko. Dwie przecznice stąd.

– Skąd wiesz?

– Mówiła. Nie słuchałeś?

– Podobasz jej się.

– Ty też.

Ojciec spojrzał na niego surowo.

– Nie jestem zainteresowany.

– Kiedy ostatnio siedziałeś w kawiarni? Kiedy ostatnio widziałeś kobietę w negliżu?

– A co to ma do rzeczy?

– W końcu wypuścili nas z obozu. Musimy zacząć żyć!

Kristin wróciła, wyglądała na podenerwowaną. Harry szepnął jeszcze do Ojca po węgiersku:

– Co byś powiedział na kanapkę?

– Jaką znowu kanapkę?

– My dwaj i ona. Kristin w środku.

– Mnie w to nie wliczaj.

Harry w mgnieniu oka przestawił się na niemiecki i zaczął mówić. W międzyczasie, uważając, żeby Ojciec nie zauważył, musnął dziewczynę po kostce.

– Rozmawialiśmy z Miklósem o tym, droga Kristin, że bez pamięci się w pani zakochałem. Czy mam jakieś szanse?

Kristin uniosła palec wskazujący i troszkę grożąc, a troszkę się z nim drażniąc, położyła mu go na ustach.

* * *

Kristin wynajmowała niewielkie mieszkanko w Nysvägenen, na trzecim piętrze. Przez otwarte okno do środka przedostawał się hałas z ulicy. Usiadła na brzegu łóżka, zrobiła miejsce dla Harry’ego. Postanowiła wystawić go na próbę i kazała mu zaszyć dziurkę w swoim staniczku. Oczywiście przed szyciem nie raczyła go zdjąć. Obserwowała go w stojącym naprzeciwko lustrze.

– Udało się?

– Jeszcze chwilka. Byłoby łatwiej, gdybyś go zdjęła.

– Nie mam najmniejszego zamiaru.

– Dręczysz mnie.

– I o to chodzi. Żebyś cierpiał. Pomęcz się trochę tymi okropnymi pracami domowymi – śmiała się.

Gdy Harry wreszcie skończył, przerwał nić zębami.

Kristin wstała, spojrzała w lustro i pociągnęła za staniczek, żeby zobaczyć jego dzieło. On ją podziwiał. Jego twarz robiła się coraz bardziej czerwona. W końcu ją objął i niezręcznie rozpiął jej biustonosz.

– Gotuję, piorę, sprzątam. Jestem bardzo przeciążony pracą – wyszeptał załamany.

Kristin, zamiast odpowiedzieć, dała mu buziaka.

* * *

Gdy godzinę później Harry wrócił do cukierni, zastał Ojca w tym samym miejscu, w którym go zostawił. Ojciec nawet nie podniósł głowy, gdy usiadł na sąsiednim krześle. List, który właśnie powstawał na marmurowym stoliczku, był już prawie gotowy. Grafit ołówka płynnie ślizgał się po białym papierze. Harry westchnął głęboko. Wyglądał na rozgoryczonego.

Ojciec w końcu podniósł głowę znad listu. Kwaśna mina przyjaciela ani trochę go nie zdziwiła.

– Już nie jesteś zakochany?

W szklance Ojca zostało jeszcze kilka kropelek wody. Harry spróbował je wychłeptać.

– Jestem wrakiem, a nie człowiekiem zakochanym.

– Zerwaliście?

– Kazała mi zacerować sobie stanik. Dopiero potem mogłem ją rozebrać. Ma taką jędrną skórę!

– To dobrze. Ale teraz mi nie przeszkadzaj. Muszę skończyć list. – Ojciec znów pochylił się nad papierem.

Harry zazdrościł Ojcu tej umiejętności błyskawicznego wyłączania się. Wystarczyła sekunda i świat przestawał istnieć. Odczekał chwilę i wymamrotał:

– Za to ja wcale nie byłem jędrny… Porażka. Kompletna porażka.

Ojciec pisał dalej jak najęty.

– Jaka porażka?

– Przecież kiedyś mogłem pięć razy dziennie. Gdybym sobie na nim powiesił wiadro, tobym je wypełnił…

Ojciec dobierał w myślach odpowiednią przydawkę. Z grzeczności udawał zainteresowanego.

– Gdzie powiesiłeś to wiadro?

– A teraz… między nogami mam jakiegoś winniczka. Biały, miękki, nieprzydatny.

Ojciec w końcu znalazł słowo, którego szukał. Widać było, że jest z siebie zadowolony. Skończył pisać, uspokoił się. Teraz wreszcie miał czas, żeby uspokoić również Harry’ego.

– To normalne. Bez uczuć nigdy nie wychodzi.

Harry z wściekłości przygryzł wargę. Chwycił jedną z kartek, obrócił ją do siebie i zaczął czytać. „Droga Lili! Mam dwadzieścia pięć lat…”. Ojciec złapał za brzeg listu, a Harry spróbował mu go wyrwać. Trochę się poszarpali, ale Ojciec okazał się zwinniejszy: zabrał list i schował do kieszeni.

Droga Lili! Mam dwadzieścia pięć lat, byłem dziennikarzem, dopóki pani Pierwsza Ustawa Antyżydowska nie namówiła mnie do zmiany pracy…3

Ojciec zawsze miał słabość do poetyckich wyolbrzymień.

Gdybyśmy się przyjrzeli tej sprawie dokładniej, okazałoby się, że dziennikarzem był zaledwie osiem i pół dnia. Wydawana w Debreczynie „Független Újság” zatrudniła go pewnego dnia jako chłopca na posyłki i redaktora krótkich wiadomości, które przysyłała policja – i zrobiła to w najgorszym z możliwych momentów. W ciągu nadchodzących tygodni ogłoszono ustawę niekorzystną dla Żydów wykonujących pewne zawody, co szybko położyło kres dziennikarskiej karierze Ojca. Doświadczenie zdobyte w ciągu tych ośmiu i pół dnia zapamiętał natomiast na zawsze.

Oczywiście pogodzenie się z takim zwrotem akcji nie mogło być dla dziewiętnastolatka łatwe. Jednego dnia mógł się mianować mistrzem pióra, a następnego, uwieszony poręczy wozu, krzyczał: „Wody, wody, dla ochłody!”. Konie kłusowały, a w jego uszach szumiał wiatr.

…później byłem pomocnikiem sprzedawcy wody sodowej, pracowałem w fabryce tekstyliów, byłem chłopcem na posyłki w biurze informacji gospodarczej, urzędnikiem, pracowałem w biurze ogłoszeń i robiłem inne bardzo ciekawe rzeczy, aż w końcu, w 1941 roku zaproponowano mi posadę w obozie pracy. Przy najbliższej możliwej okazji uciekłem stamtąd do Rosji. Przez miesiąc szorowałem talerze w restauracji w Czerniowcach, później zostałem członkiem oddziału partyzanckiego na Bukowinie…

Składająca się w sumie z ośmiu Węgrów Armia Czerwona zorganizowała im przyspieszony kurs na szpiegów i rzuciła między wrogów. Rosjanie – dzisiaj wiemy to już na pewno – ani trochę im nie ufali. Zgodnie ze świadectwami z epoki Sowieci nie ufali zresztą nikomu. Ale skoro już trafili na węgierskich uciekinierów, postanowili ich przyjąć w swoje szeregi.

Wyobrażam sobie Ojca w kufajce, z plecakiem, stojącego w otwartych drzwiach samolotu. Spogląda w dół. Pod nim bezkres, chmury, rozległe pola. Ojciec ma silny lęk przestrzeni, więc kręci mu się w głowie, odwraca się dyskretnie i zaczyna wymiotować. Z tyłu łapią go czyjeś ręce i zdecydowanym ruchem wypychają w nicość.

Tego poranka, gdzieś w okolicach Oradei, czekali na nich uzbrojeni żołnierze schowani w rzadkich lasach na polach. Gdy spadochroniarze znajdowali się kilka metrów nad ziemią, posyłali w ich kierunku kilka serii strzałów.

Ojciec spokojnie może się nazwać szczęściarzem. Podczas tych ćwiczeń w strzelaniu do ruchomego celu był jedynym, którego wrogom nie udało się trafić. Natomiast gdy tylko padł na ziemię, rzucili się na niego i zakuli w kajdany. Jeszcze tej samej nocy przetransportowali go do Pesztu, gdzie w ciągu zaledwie pół godziny pozbawili go mniej więcej dwóch tuzinów zębów.

* * *

W cukierni w Lärbro Harry spoglądał na Ojca z zazdrością.

– Ile dostałeś odpowiedzi?

– Osiemnaście.

– I teraz będziesz korespondował z każdą z tych osiemnastu dziewcząt?

Ojciec poklepał się po kieszeni, do której wcześniej schował list.

– To jest ta jedyna.

– A skąd ty to możesz wiedzieć?

– Po prostu wiem.

3

Lili umieszczono w jednej z czteroosobowych sal szpitala w Eksjö. Był koniec sierpnia, za oknem rosła samotna brzoza. Zrzuciła już liście, powoli szykowała się do zimy.

Ordynator Svensson dość wcześnie zaczął łysieć. Był w kwiecie wieku, ale różowiutka, trochę przypominająca pupkę niemowlęcia skóra miejscami wyglądała już spod włosów. Był niski i krępy. Paznokcie jego malutkich jak u dziecka rąk wyglądały jak płatki kwiatów dzikiej czereśni.

Oswobodził się z fartucha wykonanego z grubej skóry i usztywnionego metalową siatką i przeszedł do drugiego pokoju. Był prawie pusty – jeśli nie liczyć maszyny rentgenowskiej i jednego krzesła. Na nim właśnie siedziała blada i posępna Lili. Miała na sobie sprany szlafrok w paski, taki, jakie nosili wszyscy pacjenci szpitala w Eksjö.

Svensson kucnął przy niej i chwycił ją za rękę. Na ich korzyść działał fakt, że świetnie mówiła po niemiecku. Niuanse były w tamtej chwili bardzo istotne.

– Źle oceniłem poprzednie zdjęcie. Dzisiejsze będzie gotowe dopiero jutro. Podejrzewaliśmy szkarlatynę, ale wykluczyliśmy ją.

– Czy to coś gorszego?

Szeptała, jakby siedzieli w teatrze, na widowni.

– Z pewnego punktu widzenia gorsze. To nie jest zwykła infekcja. Ale niech się pani zanadto nie martwi.

– Co mi dolega?

– Pani chore nerki zachowują się bardzo niesfornie. Ale wyleczę panią. Obiecuję.

Lili nie wytrzymała i wybuchnęła płaczem. Doktor Svensson mocno chwycił ją za rękę.

– Proszę, niech pani nie płacze. Proszę. Będzie pani musiała poleżeć w łóżku. Ale tym razem na serio.

– Jak długo?

– Na początek dwa tygodnie. Albo trzy. Potem zobaczymy.

Wyjął z kieszeni chusteczkę higieniczną. Dziewczyna wydmuchała nos, po czym otarła łzy, które spływały jej po policzkach…

Niestety nie mam żadnego swojego zdjęcia… kilka dni temu trafiłam do szpitala. Teraz leżę w Eksjö.

* * *

Tańczyć nie cierpię z całego serca, lubię natomiast się bawić i jeść nadziewaną paprykę (oczywiście z gęstym pomidorowym sosem).

Pamięć o kompleksie na punkcie tańca, który objawił się u Ojca dość wcześnie, zachowała się dzięki pewnej rodzinnej anegdotce.

Nie miał nawet dziewięciu lat, gdy pewnego wieczoru rodzice zaprowadzili go do hotelu Złoty Byk^4. Ułożyli mu włosy i zmusili do włożenia sztywnego garnituru. Już wtedy miał problemy ze wzrokiem. Z powodu wady refrakcji musiał nosić grube, szpecące twarz okulary.

W kulminacyjnym punkcie balu wypchnięto go na środek stworzonego przez kobiety i dziewczęta okręgu. Kobiety skakały i klaskały podekscytowane, zachęcając dwoje dzieci, które znalazły się w kręgu, by zatańczyły. Dziewczynka – pamiętał tylko tyle, że miała na imię Melinda – pierwsza poradziła sobie z osłupieniem. Dała się porwać energii rozbawionego tłumu i złapała go za rękę. Zmusiła go do kręcenia obrotów. Ojciec natychmiast rymsnął jak długi na świeżo wyfroterowany parkiet. Z pozycji żaby obserwował, jak Melinda zbiera laury za występ wieczoru.

Ojciec i Harry pędzili ulicą Korsbyvägen do swojego obozu. Wiał silny wiatr. Ojciec otulał się kołnierzem cienkiego jesiennego płaszcza. Harry zatrzymał się niespodziewanie i złapał go za ramię.

– Zapytaj ją, czy ma jakieś koleżanki!

– Nie teraz. Później. Jeszcze za wcześnie na takie rzeczy.

Tego dnia chłopcy w obozie zachowywali się tak, jakby wstąpił w nich diabeł. Wywrócili barak na lewą stronę. Poprzewracali łóżka, wyciągnęli skądś gitarę. Nagle okazało się, że Jenő Grieger całkiem nieźle radzi sobie ze szlagierami z nie tak odległej przeszłości.

Zaczęły się tańce. Na początku tylko tańczyli, ale szybko zapragnęli zabawić się także w odgrywanie scenek. Nie tracili czasu na dzielenie ról. Wcielali się w różne postaci i z aktorską lekkością udawali zawadiackich, szarmanckich huzarów albo kobiety lekkich obyczajów. Stukali obcasami, dygali, mruczeli, jęczeli. Sapali ze zmęczenia, ale kręcili się i wirowali dalej. Jakby właśnie obudziły się w nich wszystkie instynkty, które przez długie miesiące tkwiły w uśpieniu. Jak budzący się do życia wygasły wulkan.

Ojciec nie brał udziału w takich infantylnych zabawach. Milczący i osamotniony w swoim proteście, uwił sobie gniazdko na barykadzie z łóżek, które chłopcy zepchnęli w kąt i poustawiali jedno na drugim, żeby mieć więcej miejsca. Ojciec oparł się plecami o ścianę, na kolanach położył swojego ukochanego Nexö i zaczął pisać.

Nie napisała Pani nic o tym, jak Pani wygląda! Teraz zapewne pomyśli sobie Pani, że jestem jakimś fircykiem, który do Debreczyna przeniósł się z Budapesztu i dlatego interesują go takie błahostki.

Powiem tylko jedno: to nieprawda.

* * *

Ktoś pukał do drzwi. Lili nawet nie podniosła wzroku. Czytała akurat Piętnastoletniego kapitana Verne’a, niszczejący egzemplarz w języku niemieckim, który poprzedniego dnia sprezentował jej doktor Svensson.

Do pokoju niespodziewanie wślizgnęła się Sára Stern z małym tobołkiem w ręku. Lili oniemiała ze zdziwienia, a Sára natychmiast podbiegła do jej łóżka i uklękła przy nim, żeby ją wyściskać. Niechciany Piętnastoletni kapitan spadł na podłogę.

– Svensson mnie tu skierował! Tu, do ciebie! A przecież nic mi nie dolega!

Sára zaczęła kręcić piruety jak tancerka na salonach. W ciągu kilku sekund zdjęła z siebie ubranie, narzuciła piżamę i wskoczyła do łóżka stojącego najbliżej tego, które zajmowała Lili.

A Lili tylko się śmiała. Śmiała się jak szalona.

Spróbuję opisać, jak wyglądam, ponieważ nie mam zdjęcia, które mogłabym Panu pokazać. Ja postrzegam siebie jako osobę dosyć kształtną (to dzięki Szwedom), średniego wzrostu, mam ciemne włosy. Oczy mam niebieskoszare, usta wąskie, ciemną karnację. Może Pan sobie myśleć, że jestem ładna, ale równie dobrze może Pan uznać, że brzydka. Daję Panu wolną rękę. Sama natomiast mam pewne wyobrażenie o Panu i jestem ciekawa, na ile okaże się zgodne z rzeczywistością.

* * *

Lindholmowi udało się załatwić trzy autobusy i w niedzielę zabrał swoich pacjentów na wycieczkę nad oddalone o mniej więcej dwudzieścia kilometrów morze.

Ojciec i Harry odłączyli się od reszty. Szybko znaleźli małą piaszczystą zatoczkę, w której mogli pobyć sam na sam. Popołudnie zrobiło im przepiękną niespodziankę: niebo wyglądało, jak gdyby ktoś rozpostarł nad ich głowami kobaltowoniebieską płachtę uszytą z delikatnego płótna. Zdjęli buty i spacerowali leniwie po plaży, raz na jakiś czas pozwalając, żeby woda obmywała im stopy.

Później Harry zniknął za skałą. Ojciec udawał, że tego nie zauważył. Od jakiegoś czasu Harry miał w zwyczaju znikać w sprzyjających okolicznościach, żeby testować swoją męskość. Późne popołudnie kładło się cieniem na krajobraz. Rzucona na piasek sylwetka stojącego za skałą mężczyzny, który regularnie i z uporem próbował sprawić sobie przyjemność, wyglądała prawie jak grafika Egona Schielego. Ojciec próbował skupić wzrok na falach i skąpanym jeszcze w świetle niekończącym się horyzoncie.

Teraz chciałbym poznać Pani opinię na temat socjalizmu. Pani, jak wnioskuję z Pani rodzinnych historii, pochodzi z klasy średniej. Ja też pochodziłem, chociaż tylko do chwili, w której dowiedziałem się, czym jest marksizm. A klasa średnia myśli o nim bardzo dziwne rzeczy…

Jesień zawitała do Eksjö bardzo wcześnie. Nadeszła w nocy, zupełnie niespodziewanie. Przyniosła gęsty, zacinający deszcz i gwiżdżący wiatr. Dziewczęta z przerażeniem wyglądały przez okno i patrzyły na samotną brzozę, która gięła się i kuliła od zawieruchy.

Odległość między łóżkami szpitalnymi była tak mała, że gdy wyjmowały ręce spod kołder i wyciągały je do siebie, mogły się dotknąć. Szeptały.

– Gdybym tylko miała dwanaście koron!

– Co byś z nimi zrobiła?

Lili przymknęła oczy.

– Na rogu ulicy Nefelejcs był taki warzywniak: mamusia zawsze posyłała mnie do niego po owoce…

– Pan Miś! To był sklep pana Misia!

– Tego akurat nie pamiętam.

– Ależ oczywiście! Wszyscy mówili na sprzedawcę pan Miś! Ja natomiast nazywałam go niedźwiadkiem. Ale czemu ci się to przypomniało?

– Tak po prostu. W zeszłym miesiącu, gdy jeszcze dobrze się czułam, widziałam w Smålandsstenar na wystawie kilka zielonych papryk…

– No coś ty! Nawet nie wiedziałam, że je tutaj mają.

– Ja też nie. Były po dwanaście koron. Chyba za kilogram. A może za pół?

– Zamarzyły ci się?

– To głupie, wiem. Wczoraj w nocy śniła mi się ta papryka z wystawy. Wgryzałam się w nią. Była taka chrupiąca. Właśnie takie bzdury mi się śnią.

Nie przestawało padać, krople deszczu bębniły w szyby. Dziewczęta wpatrywały się w niego rozmarzone.

Moja przyjaciółka Sára wiele mi opowiadała o socjalizmie. Przyznam, że do tej pory nie interesowałam się przesadnie tym tematem. Dostałam od niej książkę, którą właśnie czytam. Jej tytuł to Moskwa^5. Pan na pewno już ją czytał…

* * *

Pewnej nocy Ojciec miał kolejny atak. Nie miał nawet siły zawołać o pomoc. Stanął na środku baraku. Wszystkie jego mięśnie się naprężyły, otwartymi ustami próbował nabrać powietrza. Zaraz potem runął na podłogę. Po tym ataku odciągnęli mu z płuc dwa litry płynu.

Umieszczono go w malutkim pokoiku. Harry położył się na podłodze przy jego łóżku, żeby móc natychmiast poinformować Lindholma, gdyby to się powtórzyło. Ordynator na próżno próbował mu wytłumaczyć, że teraz przez dłuższy czas nie muszą się niczego obawiać.

– Co się stało?

Słowa Ojca wybrzmiały w powietrzu filigranowo i cicho, jak łopotanie skrzydeł rannego ptaka.

– Zemdlałeś. Odciągnęli ci płyn. Leżysz na bloku operacyjnym.

Twarda sosnowa podłoga uwierała Harry’ego w bok. Postanowił usiąść po turecku. Ojciec długo milczał, po czym drżącym głosem powiedział:

– Słuchaj, Harry. Jak to ma tak wyglądać, to wyhoduję sobie skrzela. Nie dam sobie w kaszę dmuchać.

– Ale komu?

– Nikomu. Nikomu z tych, którzy nie wiedzą, jaki jestem uparty.

– Zazdroszczę ci tego. Że jesteś taki silny.

– Ty też nieźle sobie radzisz. Wiem o tym. Z twojego winniczka urośnie jeszcze kiedyś dorodna sosna. A wtedy już nic cię nie powstrzyma.

Harry bujał się w przód i w tył. Zamyślił się.

– Tak myślisz?

– Strzeżcie się, panienki, strzeżcie się! – dopingował go Ojciec, próbując się uśmiechnąć. Jednocześnie myślał o tym, co napisał w ostatnim liście do Lili:

Chciałbym Ci zadać trochę dziwne pytanie: co sądzisz o miłości? Teraz się pewnie pogniewasz, że jestem taki wścibski!

* * *

Pewnego popołudnia Sára wymknęła się ze szpitala i mimo że deszcz zacinał niemiłosiernie, pobiegła na starówkę: Eksjö nawet po wojnie było bajkowym miejscem, szczególnie najstarsza część.

Od jednej z pielęgniarek dowiedziała się, gdzie szukać najlepszego warzywniaka w mieście. I wyglądało na to, że los się do niej uśmiechnął: na wystawie stał tylko jeden jedyny wiklinowy kosz, a w nim leżało kilka jędrnych, mięsistych, wściekłozielonych papryk.

Od tego biegania dostała zadyszki, więc przystanęła na chwilę, żeby wziąć cztery czy pięć głębokich wdechów i uspokoić tętno. Weszła do sklepu i sięgnęła do kieszeni, w której brzęczały drobne.

Na twoje dziwne pytanie mam bardzo prostą odpowiedź: miewałam adoratorów. Podejrzewam, że teraz interesować Cię będzie tylko to, czy było ich więcej niż JEDEN. Zgadnij!

* * *

Harry był naczelnym przystojniakiem w baraku. Zgrywał pewnego siebie podrywacza i uśmiechał się tajemniczo do dziewcząt, co mogło świadczyć głównie o tym, że złamał niejedno kobiece serce. O jego malutkim problemie nie wiedział oczywiście nikt poza moim Ojcem.

Pewnego dnia znaleźli jego pilnie strzeżoną buteleczkę wody kolońskiej. Nikt nie wiedział, skąd ją ma. Czasami, kiedy wychodził do miasta, cały barak wypełniał duszący zapach lawendy. Wreszcie ktoś zauważył, że między materacem a sprężynami łóżka trzyma buteleczkę o grubych, ale całkiem zgrabnych ściankach.

Któregoś dnia późnym popołudniem, kiedy wybierał się na łowy, pomacał w kryjówce pod materacem i stwierdził, że buteleczki nie ma. Chwilę później ją znalazł – latała jak piłka od jednej do drugiej pary rąk. Harry zaczął biegać w tę i we w tę, próbując ją odzyskać. Ale oni tylko złośliwie czekali, aż ich dogoni, i w ostatniej chwili rzucali ją tuż nad jego głową. W końcu im się znudziło. Odkręcili ją i zaczęli się spryskiwać, jeden po drugim. Nie żałowali sobie. Harry ze łzami w oczach błagał, żeby mu ją oddali. Kupił ją za pożyczone pieniądze.

Widzisz, w naszym pokoju mieszka całkiem nieznośna sfora – w dodatku sami Węgrzy! – właśnie dlatego mój list jest taki chaotyczny. Robią taki hałas, że nie mogę się skupić! Jeden porozlewał wodę kolońską naszego Don Juana, parę kropelek kapnęło także na list. Zresztą jesteśmy taką wesołą gromadką, że aż strach pomyśleć.

Och, teraz przyszło mi to do głowy: co będziemy robić, kiedy Was odwiedzimy?

* * *

Kiedy Sára wróciła ze spaceru, Lili spała. Nie było w tym nic dziwnego, wielu chorych ucinało sobie w ciągu dnia drzemkę. Z nudów albo po sutym obiedzie.

Tym razem Sárze było to na rękę. Delikatnie położyła dwie zielone papryki na poduszce, tuż przy jej twarzy.

…to, że Pan, drogi Miklósu, razem ze swoim przyjacielem nas odwiedzicie, jest dla nas wystarczająco ekscytujące.

* * *

W ostatnich dniach Ojciec i Harry z godnym podziwu zapałem spacerowali po zadbanych alejkach należącego do obozu ogrodu. Wyjazd do Eksjö stawał się coraz bardziej realny i Harry stał się o wiele bardziej współczujący. Ekscytowała go myśl, że z korespondencji Ojca i jemu może się udać co nieco uszczknąć, a nawet jeśli nie, to może podłączy się chociaż pod wycieczkę.

– Ile to dokładnie kilometrów? – zapytał, zgrywając eksperta od podróży.

– Dwieście siedemdziesiąt.

– Dwa dni drogi tam i dwa z powrotem. Nie puszczą cię.

Ojciec kroczył szybko, wpatrzony w ziemię.

– Puszczą.

Harry poczuł wtedy, że nadszedł odpowiedni moment, żeby zamknąć temat jego problemów z męskością.

– Jestem w coraz lepszej formie. Rano budzę się z taką kłodą!

Żeby spotęgować efekt, rozłożył ręce i pokazał, jak wielka jest ta kłoda, ale Ojciec nie okazał zainteresowania.

Proszę tylko nie zapominać, że ja będę Pani bratankiem, Harry zaś wujkiem Pani koleżanki, Sáry. I muszę Was ostrzec, że już na stacji kolejowej będziemy musieli odegrać rodzinną wymianę czułości! Musimy uważać na szczegóły!

Przesyłam więc przyjacielski uścisk dłoni i rodzinny pocałunek

Miklós

* * *

Pewnego słonecznego poranka (a trzeba przyznać, że nie były one w tamtych stronach częste) drzwi do jednego z pokoi szpitala w Eksjö otworzyły się i stanęła w nich okrąglutka postać – wąsata Judit Gold. Cisnęła na podłogę tobołek, który miała w rękach, i rozpostarła ramiona.

– Svensson i mnie tutaj skierował! Bardzo niebezpieczny przypadek anemii! Będziemy razem!

Sára podbiegła do Judit Gold i przytuliła ją. Lili zignorowała surowy zakaz i także wykaraskała się z łóżka. Dziewczęta padły sobie w objęcia i odtańczyły pod oknem radosny taniec, a potem usiadły we trzy na łóżku. Judit Gold chwyciła Lili za rękę i zapytała:

– Pisze do ciebie jeszcze?

Lili odczekała chwilkę: ostatnio miała w zwyczaju przed swoimi wypowiedziami i w ich trakcie robić nadające im więcej dramaturgii krótkie, ale wyraźnie wyczuwalne pauzy. Powoli, żeby uzyskać odpowiedni efekt, wstała z łóżka, podeszła do nocnego stolika i wysunęła jedną z szuflad. Wyjęła z niej spięty gumką recepturką plik listów i pomachała nim.

– Osiem!

Judit Gold klasnęła w dłonie.

– Porządny człowiek.

Sára położyła dłoń na jej kolanach.

– A żebyś wiedziała, jaki mądry! W dodatku socjalista!

Tego już było za wiele. Judit Gold wzdrygnęła się.

– Fuj. Nie cierpię socjalistów.

– A Lili wręcz przeciwnie.

Judit Gold wzięła listy do ręki i powąchała je.

– Jesteś pewna, że nie jest żonaty?

Lili była skonsternowana. Po co je wącha?

– To pewne jak śmierć.

– Trzeba by to jednak jakoś sprawdzić. Już nieraz się na tym sparzyłam.

Judit Gold była od nich o jakieś dziesięć lat starsza. I choć nie dodawało jej to urody, nie można jej było odmówić doświadczenia. Lili wzięła od niej listy, zdjęła z nich gumkę i otworzyła pierwszy z brzegu.

– Posłuchaj, co pisze: „Dziś będzie krótko, chciałem Pani tylko przekazać dobrą nowinę: można już pisać na Węgry! Co prawda tylko po angielsku i bardzo zwięźle (do dwudziestu pięciu słów), ale wystarczy poprosić w konsulacie albo w Svenska Röda Korset, Stockholm 14, o odpowiedni blankiet”. I co wy na to?

W tej kwestii wszystkie były zgodne: to była naprawdę dobra wiadomość.

Lili wróciła do łóżka. Listy położyła sobie na brzuchu. Zaczęła się wpatrywać w sufit.

– Nie mam żadnych wieści od mamy. Od taty też nie. Wolę o tym nawet nie myśleć. A wy? Nie boicie się?

Dziewczęta lękały się spojrzeć sobie w oczy.

* * *

Pewnego pochmurnego dnia, gdy nawet na Gotlandię w końcu zawitała jesień, Lindholm kazał zwołać wszystkich mieszkańców obozu. Poważnym, oficjalnym tonem oświadczył, że czekają ich pewne zmiany. Dobra wiadomość była taka, że żaden z nich już nie zarażał. Zła taka, że następnego dnia zajmowany przez Węgrów oddział szpitalny miał zostać przeniesiony z Lärbro do oddalonej o kilkaset kilometrów na północ niewielkiej miejscowości Avesta. Powiedział, że pojedzie z nimi.

* * *

Przez półtora dnia tłukli się radośnie stukoczącymi pociągami do Avesty. Na pierwszy rzut oka ich nowy dom wyglądał złowieszczo. Stał w gęstym lesie, siedem kilometrów od miasta, był ogrodzony drutem kolczastym, a w samym jego środku znajdował się olbrzymi fabryczny komin.

Zakwaterowano ich w ceglanych barakach. Gdyby pogoda nie była tak parszywa, może łatwiej byłoby im się pogodzić z tą zmianą. Wiatr wiał bez przerwy, było mgliście, a słońce w kolorze zgniłej pomarańczy wyglądało zza chmur tylko raz na kilka minut.

Przez okna widać było niewielki ganek. Trawa i chwasty zaczęły się wgryzać w jego betonową posadzkę już wiele lat wcześniej. Było w tym coś z utopii. Na samym środku podwórza stał długi drewniany stół, otoczony ławkami, zupełnie jak w wiejskich ogrodach. Chorzy i wracający do zdrowia zbierali się tam co wieczór. Siadali na ganku owinięci w koce albo narzuty.

Lindholm załatwił im regularne dostawy węgierskiej prasy. Przychodziły z około dwudziestodniowym opóźnieniem, mniej więcej trzy razy w tygodniu. Gdy tylko prasa przychodziła, dzielili zmiętoszone, wydrukowane na fatalnym papierze gazety na cztery, zbierali się w grupki i zaglądając sobie przez ramię, chłonęli węgierski alfabet. Nad ich głowami tańcowała na wietrze żarówka. Raz na jakiś czas przerzucali stronę i czytali dalej w bladym świetle. Bezgłośnie poruszali ustami i w myślach odpływali do dalekiej ojczyzny.

Najnowszej konstrukcji parowiec o sile dwustu pięćdziesięciu koni mechanicznych wyruszył w pierwszą podróż.

W hotelu Gellért urządzono bankiet na cześć radzieckiego malarza Gierasimowa.

Dowódcy wojsk rosyjskich podarowali miastu Kecskemét trzysta wołów.

W Szeged odbył się wyścig rowerowy.

Ruszyły zdjęcia do filmu Nauczycielka.

Proszę sobie wyobrazić, udało nam się zdobyć jeden z październikowych numerów „Kossuth Népe”! Przeczytaliśmy go od deski do deski, łącznie z ogłoszeniami! Programy teatralne pękają w szwach! Czterostronicowa gazeta kosztuje dwa pengö, a kilo mąki czternaście. Trybunał ludowy po kolei skazuje Strzałokrzyżowców! Zmieniają nazwy ulic.

Plac Mussoliniego to teraz plac Marksa. Cały kraj przepełnia optymizm, ludzie chcą pracować. Nauczyciele i nauczycielki zostali wysłani na specjalne kursy reedukacyjne. Pierwszy wykład wygłosił sam Mátyás Rákosi. Chociaż on już pewnie ma po dziurki w nosie całej tej polityki…

* * *

Niewielka pracownia rentgenowska w Aveście wyglądała prawie identycznie jak ta w Lärbro. Jedynym, co je różniło, było cieniutkie jak pajęczyna pęknięcie na suficie. Ojciec uznał zresztą, że to znak, nadał mu zupełnie irracjonalną symbolikę.

Właśnie tam zrobili Ojcu nowe zdjęcia. I tam musiał stać nieskończenie długo, przyciśnięty zapadniętą klatką piersiową i chudymi plecami do ściany maszyny. O tym, że badanie dobiegło końca, przypomniał mu taki sam wysoki gwizd. I tak samo jak w Lärbro, kiedy zdjęcia były gotowe, nagle otwierały się drzwi i pokój zalewało oślepiające światło, zasłaniał oczy dłońmi. I wreszcie tam także w drzwiach stawał Lindholm, w chroniącym przed promieniowaniem skórzanym fartuchu.

Zdjęcia oceniono następnego dnia. Ojciec wszedł do gabinetu Lindholma i usiadł na takim samym jak kiedyś krześle, naprzeciwko jego biurka. Oparł się plecami i odchylił razem z krzesłem do tyłu. Dwie przednie nóżki uniosły się w powietrze. To właśnie tam, w Aveście, zaczął się bawić w tę irytującą zabawę. Postanowił, że zawsze kiedy będzie rozmawiał o sprawach życia i śmierci, będzie balansował na krześle. Przesunął więc ciężar ciała na plecy i z pełnym skupieniem próbował złapać równowagę. Ulubiona zabawa najgorszych podstawówkowych urwisów.

Lindholm patrzył mu prosto w oczy.

– Zdjęcie wyszło bardzo dobrze. Jest ostre, wszystko dobrze widać.

– Jakieś zmiany?

– Nie będę kłamał, że tak.

Pyk! Ojciec przechylił krzesło tak, że stanęło na dwóch przednich nóżkach.

– Niech mi pan lepiej opowie o swojej podróży. Niestety teraz jesteśmy jeszcze dalej od Eksjö. Nawet nie wiem, ile by potrwała taka podróż.

– Wystarczą mi trzy dni.

– Co rano ma pan bardzo wysoką gorączkę. A cudów nie będzie.

– Tu nie chodzi o mnie. Moja siostrzenica jest samotna i ma depresję. Jestem dla niej wszystkim.

Lindholm patrzył na niego z niedowierzaniem.

Niedawno skończyli z żoną urządzać nowe mieszkanie. Postanowił, że zaprosi Ojca do siebie. Może podczas jakiejś miłej rodzinnej kolacji uda mu się wyleczyć tego sympatycznego upartego młodzieńca z jego obsesji?

* * *

Lindholm i jego żona mieszkali przy torach kolejowych, więc raz na jakiś czas przerywał im pisk przejeżdżającego pociągu. Ojciec pożyczył na tę okazję marynarkę i krawat. W tym odświętnym, niecodziennym stroju czuł się strasznie sztywno. Rozmowa również z początku była dość kwadratowa, mimo że Ojciec był z żoną ordynatora, Mártą, w całkiem dobrych stosunkach. Była w Aveście oddziałową.

Podała gołąbki.

– Moja żona ugotowała to specjalnie dla pana. O ile wiem, to węgierska potrawa^6 – powiedział Lindholm, wsuwając za kołnierz serwetkę.

Pod oknem ze świstem przejechała kolejka podmiejska.

– Jedna z moich ulubionych – odpowiedział Ojciec. Żeby nie myśleć o krępującej ciszy, ułamał kawałek chleba. Odruchowo zaczął sprzątać ze stołu okruchy. Márta złapała go za rękę.

– Jeżeli natychmiast nie przestanie pan sprzątać, każę panu jeszcze pozmywać!

Ojciec spiekł raka. Przez jakiś czas w milczeniu dmuchali w gorącą kapustę.

Ojciec zakasłał.

– Pan ordynator zaskakująco dobrze mówi po węgiersku.

– To moje małe zwycięstwo. W każdej innej sprawie to Erik jest szefem – powiedziała Márta i uśmiechnęła się do męża.

Jedli. W pewnym momencie tłusty sos z gołąbków pociekł Ojcu po brodzie. Márta podała mu serwetkę. Ojciec wycierał twarz w nieskończoność.

– Mógłbym zapytać, jak się poznaliście?

Márta, która nawet siedząc, ledwo sięgała stołu, wyciągnęła rękę między szklankami i położyła ją na ramieniu męża. – Opowiedzieć?

Lindholm przytaknął.

– To było równo dziesięć lat temu. Byłam oddziałową w szpitalu Rókus. Pewnego dnia przyjechała do nas w delegację grupa szwedzkich lekarzy…

Do tej pory mówiła jednym tchem i nagle zamilkła. Lindholm wypił łyk wina. Nie zamierzał jej pomagać.

– Kiedy weszłam w wiek dojrzewania, dzieciaki zaczęły się ze mnie śmiać. Dobrze pan wie czemu, prawda, Miklósu? Wystarczy na mnie spojrzeć. Kiedy w klasie trzeba było otworzyć okno, musiałam prosić o pomoc. Jak miałam szesnaście lat, powiedziałam matce, że za kilka lat wyprowadzę się do Szwecji, że tam poszukam sobie męża. Zapisałam się nawet na kurs szwedzkiego.

Za oknem przejechał osobowy. Narobił takiego hałasu, jakby przejechał po stole, między talerzami.

– Dlaczego akurat do Szwecji?

Lindholm natychmiast powiedział:

– Bo tutaj mieszkają statystycznie najniżsi mężczyźni.

Minęło mniej więcej pięć sekund, zanim Ojciec odważył się zaśmiać. To ostatecznie rozładowało atmosferę. Zupełnie jakby ktoś spuścił powietrze z przesadnie nadmuchanego balonu. Całe skrępowanie zniknęło.

– W wieku trzydziestu pięciu lat płynnie mówiłam po szwedzku. Tymczasem doktorowi Lindholmowi znudziła się poprzednia żona. Pewnie dlatego, że była strasznie wielka, miała chyba z metr osiemdziesiąt. Dobrze pamiętam, Eriku?

Lindholm przytaknął z powagą.

– Co mi pozostało? Pewnej nocy go uwiodłam. W szpitalu, w pokoju sąsiadującym z salą operacyjną. Chyba niczego nie pominęłam, prawda, Eriku? No, to teraz kolej na pana, Miklósu. Napisał już pan tej dziewczynie o stanie swojego zdrowia?

Ojciec, który do tej pory zajmował się głównie swoją serwetką, nagle złapał za sztućce i zaczął łapczywie jeść.

– Tak trochę.

– Ja jestem zupełnie innego zdania niż Erik. Niech pan jedzie, niech pan pocieszy swoją… siostrzenicę. I siebie.

Lindholm westchnął i nalał wszystkim po kieliszku wina.

– W zeszłym tygodniu dostałem list od kolegi, który pracuje w Ädelfors. – Nagle zerwał się z krzesła i pobiegł do drugiego pokoju. Po jakiejś minucie był z powrotem – z listem.

– Chciałbym panu przeczytać jeden fragment, Miklósu. W Ädelfors jest obóz rehabilitacyjny dla kobiet. Jest ich tam około czterystu. No więc… mniej więcej pięćdziesiąt z nich trzeba było przenieść do innej, ściśle strzeżonej placówki.

Pomachał listem.

– Jak pan myśli, dlaczego?

Ojciec wzruszył ramionami. Lindholm nie czekał na odpowiedź.

– W związku z ich frywolnym stylem życia. Przeczytam panu, proszę posłuchać: …przyjmowały mężczyzn w swoich sypialniach i na polanach w pobliskim lesie…

Zapadła cisza.

– Czy to były Węgierki? – spytała drobniutka Márta.

– Tego nie wiem.

Ale Ojciec znał odpowiedź. Wtrącił tonem zwycięzcy:

– To były rozpieszczone panienki z wyższej klasy!

W jego głosie było słychać taką determinację, że Márta upuściła widelec.

– Co pan przez to rozumie, Miklósu?

Ojciec wreszcie wkroczył na znajomy grunt. Bardzo to lubił. Świeży powiew socjalizmu, który zdmuchuje z powierzchni ziemi stary, skostniały porządek świata.

– Tak samo jak do węża idealnie pasuje jego skóra, tak do tych kobiet pasuje swojego rodzaju moralność. Są wysztafirowane, noszą nylonowe pończochy i plotkują o tym, co na zewnątrz. A w środku – całkiem puste.

Takie argumenty zupełnie Lindholma nie interesowały.

– Tego akurat nie wiem. Wiem za to, że to okazja czyni złodzieja.

Ojciec, kiedy już poruszył ulubiony temat, nie zamierzał dać za wygraną.

– Burżujstwo ciężko wyleczyć, jest na to tylko jeden sposób.

– Jaki?

– Trzeba stworzyć nową rzeczywistość! Od podstaw!

W tamtej chwili zaczął wygłaszać – praktycznie na jednym oddechu – pean na cześć świętej trójcy: wolność–równość–braterstwo. Nawet nie zauważył, że w międzyczasie zdążyli zjeść deser.

Około północy samochód Lindholma podjechał pod szlaban przy wjeździe na teren obozu. Ojciec wysiadł zadowolony i pełen nadziei na rychłą wycieczkę do Eksjö. Pożegnał się z ordynatorem. Gdy doszedł do swojego baraku, zapalił świece i w przypływie zachwytu nad samym sobą pochylił się nad papierem, żeby w czterostronicowym liście streścić istotę zbawiennego dla świata systemu filozoficznego – jego autorstwa.

Radowałbym się niezmiernie, gdyby Pani także napisała, jakie ma Pani zdanie o powyższych sprawach. Tym bardziej że Pani należy do klasy średniej i prawdopodobnie potrafi to ocenić z jej punktu widzenia…

4

Po trzech tygodniach Svensson w końcu pozwolił Lili wstać z łóżka. Od rana wędrowała więc po wybrukowanych korytarzach szpitala wojskowego, na których drażniący nozdrza zapach lekarstw spotykał się z wonią świeżo umytej morskiej ryby. Oddział kobiecy mieścił się na trzecim piętrze. W innych częściach szpitala przyjmowano głównie ponurych szwedzkich żołnierzy.

Gdy dwa miesiące wcześniej przywieziono Węgierki do obozu w Smålandsstenar, każdej z nich przydzielono szwedzką rodzinę i teraz dzięki interwencji Svenssona mogła po raz pierwszy od kilku tygodni spędzić niedzielę w towarzystwie cieszących się szacunkiem miejscowej społeczności Björkmanów. Głowa rodziny, Sven Björkman, prowadził niewielki sklep papierniczy na starówce. Był też zagorzałym katolikiem.

To, że trafiła akurat do nich, nie było przypadkiem, lecz naturalną konsekwencją „zdrady”, której się dopuściła niecałe pięć miesięcy wcześniej. Gdy tylko odzyskała zdrowie w szpitalu w Bergen, już po oswobodzeniu z obozu koncentracyjnego, podjęła nieodwołalną decyzję, że odetnie się od swojej żydowskiej tożsamości. Katolicyzm wybrała losowo, ale sumienni i empatyczni Szwedzi zadbali o to, żeby jej przydzielono przykładnych pod tym względem Björkmanów.

Björkman i jego żona przyjechali do Eksjö w niedzielę rano. Poczekali na nią przy wejściu do szpitala, wyściskali, uradowani, że po kilkutygodniowej przerwie mogą ją znów zobaczyć, po czym wszyscy udali się prosto na mszę do Smålandsstenar.

Kościół w Smålandsstenar był prosty, jasny i przestronny. Björkmanowie usiedli w trzecim rzędzie, tym razem znów w towarzystwie wracającej do zdrowia Węgierki, Lili Reich. Promienne twarze zwrócili w stronę ozdobnej mównicy. Lili rozumiała po szwedzku tylko kilka słów, więc niedzielne kazanie wydało jej się równie podniosłe jak fuga organowa, która po nim zabrzmiała. Razem z innymi stanęła w kolejce do młodego księdza o powalająco niebieskich oczach – w kolejce po opłatek.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Przy Margit körút (bulwar Małgorzaty, II Dzielnica) pod numerem 85 znajdowało się do 1971 roku więzienie. Później jego miejsce zajęło Ministerstwo Gospodarki i Rozwoju Narodowego, które ostatecznie zburzono. Pod tym adresem wciąż jednak znajduje się pomnik Andrása Nagy Kissa z 1971 roku, poświęcony ofiarom walki z faszyzmem (przyp. tłum.). ↩

2. Gambrinus-udvar (przyp. tłum.). ↩

3. Na Węgrzech wprowadzono trzy ustawy antyżydowskie: w 1938, 1939 i 1941 roku. Pierwsza nakazywała między innymi ograniczenie liczby Żydów w wolnych zawodach do dwudziestu procent w ciągu najbliższych pięciu lat (przyp. tłum.). ↩

4. Aranybika Szálloda – obecnie Grand Hotel Aranybika (przyp. tłum.). ↩

5. Chodzi o książkę Liona Feuchtwangera z 1937 roku, która nie została przełożona na język polski. Jej tytuł to Moskau (przyp. tłum.). ↩

6. Węgierskie töltött káposzta to właściwie odpowiednik polskich gołąbków. Różnią się głównie sposobem doprawienia. Podaje się je polane łyżką śmietany, co w Polsce nie jest zbyt popularne (przyp. tłum.). ↩