Spis treści

Karta redakcyjna

Prolog

1. Mrok spowija ziemię

2. Koniec Niemiec

3. Woźnica

4. Zabić tyrana

5. Ktoś musi go zabić

6. Diabelne szczęście

7. Czarna kaplica

8. Ściśle tajne

9. Raport X

10. Ostrzeżenia płyną na Zachód

11. Brunatne ptaki

12. Kuć żelazo póki gorące

13. Sprzysiężenie

14. Rozmowy w krypcie

15. Strzały w świątyni

16. Dwie butelki koniaku

17. Plany „Zygfryda”

18. Biały rycerz

19. Więzień Watykanu

20. To musi się stać

21. Święte Niemcy

22. Skarb

23. Piekło

24. Szafot

25. Trup

26. Jezioro Szmaragdowe

Epilog

Podziękowania

Skróty

Źródła

Źródła ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału: CHURCH OF SPIES. THE POPE’S SECRET WAR AGAINST HITLER

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: MARTA DVOŘÁK

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK, ANETA TKACZYK

Wybór ilustracji: MARCIN STASIAK

Projekt okładki i stron redakcyjnych: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano fotografię przedstawiającą podpisanie konkordatu z Niemcami w 1933 r.
Źródło: Bundesarchiv, Bild 183-R70353/o.Ang.
© Keystone-France/Gamma-Keystone via Getty Images

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright: © 2015 by Mark Riebling
Po raz pierwszy opublikowane w Stanach Zjednoczonych przez Basic Books, podmiot z grupy Perseus Books
© Copyright for Polish translation by Jarosław Rybski
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2016

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05894-7

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

PROLOG

W kwietniu 1945 roku hitlerowcy próbowali złamać człowieka, o którym mówili: „najlepszy agent watykańskiego wywiadu w Niemczech”. Z wyglądu Josef Müller wydawał się zwykłym bawarskim wydawcą z odstającymi uszami, który tylko pykał sobie fajkę i kolekcjonował znaczki. Od czasu aresztowania za wyrabianie Żydom fałszywych papierów i dawanie im pieniędzy stał się jednak osobą o nieprawdopodobnym znaczeniu. Gestapo utrzymywało, że brał udział w spisku na życie Hitlera „przy wykorzystaniu siatki szpiegowskiej katolickiego kleru”[1]. Nie przyznał się do winy. „Müller miał nerwy jak postronki i panował nad sytuacją” – wspominał jeden z pracowników więzienia. Kiedy strażnicy zdjęli mu kajdanki, powalił ich na ziemię za pomocą chwytów jujitsu. Jego determinacja robiła wrażenie na współwięźniach, którzy do tej pory uważali go za pionka. „Na pierwszy rzut oka – pisał brytyjski szpieg przetrzymywany wraz z Müllerem – był zwyczajnym, przysadzistym, niskim mężczyzną o rumianej cerze i podgolonych, jasnopłowych włosach. Człowiekiem, którego nie zaszczyca się spojrzeniem podczas kolejnego spotkania, a jednak był to jeden z najodważniejszych i najbardziej nieugiętych ludzi, jakich znałem”[2].

Jednonogi, olbrzymi esesman wszedł do celi Müllera. Sturmbannführer Kurt Stawitzki[3] przykuł łańcuch pętający nogi więźnia do pręta wystającego ze ściany. W obozie koncentracyjnym Flossenbürg inni osadzeni byli świadkami, jak kładziono Müllerowi miskę na ziemi i zmuszano go do jedzenia niczym psa, podczas gdy ręce miał skute za plecami[4]. Przetrząsając jego walizkę, Stawitzki natrafił na kopertę. Zawierała list od żony, która próbowała się dowiedzieć, co się z nim stało. Była tam też wiadomość od córki piszącej, że w następną niedzielę przyjmie pierwszą komunię. Stawitzki zabrał listy i podarł[5].

Chciał wiedzieć więcej na temat powiązań Müllera z Watykanem. Jedne z akt nazywały go „niezwykle dzielnym człowiekiem ze szkoły jezuitów”, który umożliwił kontakty zbuntowanych niemieckich generałów z papieżem. Pius XII powiedział Müllerowi, o czym świadczą przechwycone zapiski, że niezbędnym dla pokoju warunkiem będzie zmiana rządów w Niemczech[6].

Stawitzki pokazał Müllerowi jeden z planów spisku. Myśl przewodnia tego dokumentu była następująca: „Przyzwoici Niemcy postanowili negocjować z Anglikami za pośrednictwem Watykanu”. Stawitzki odczytał ten tekst na głos i za każdym razem, gdy padały słowa „przyzwoici Niemcy”, walił Müllera w twarz. Więźniowi zaczęły wypadać zęby. W końcu Stawitzki uderzył go tak mocno, że przesłuchiwany przewrócił się wraz z krzesłem. Wtedy zaczął go kopać, wrzeszcząc: „Gadaj, bo zdechniesz!”[7].

W niedzielę ósmego kwietnia twarz Müllera była już cała posiniaczona i opuchnięta. Kiedy krążył po celi, powłócząc nogami, by się rozgrzać, drzwi otworzyły się na oścież. „Koniec zabawy – powiedział Stawitzki i krzyknął w stronę korytarza: – Czy na dziedzińcu straceń jest obecny adiutant?!”[8].

Szubienica stała na placu apelowym. Sześć drabin prowadziło na górę do rzędu haków, do których przymocowano stryczki. „Wieszani przeważnie byli rozbierani do naga – czytamy w raporcie zbrodni wojennych z Flossenbürga. – Przed egzekucją często ich bito, aż w końcu błagali o śmierć, by nie doświadczać już bólu. Wieszanie za nadgarstki z ciężką beczką przywiązaną do kostek było inną metodą egzekucji. W ten sposób rozrywano organy wewnętrzne, czego wynikiem była śmierć”[9].

Sowiecki więzień generał Piotr Priwałow widział, jak prowadzą Müllera na szafot. Zawołał skazańca, by dodać mu otuchy w ostatnich chwilach życia. Zrobił to po rosyjsku i dlatego Müller z początku nie zareagował. Kiedy w końcu podniósł wzrok, wydawał się „zadowolony”. Po chwili zniknął Priwałowowi z pola widzenia[10].

5

KTOŚ MUSI GO ZABIĆ

Siedemnastego października Josef Müller otrzymał odpowiedź od papieża. Strażnik krypt watykańskich monsignore Ludwig Kaas poinformował go o woli Ojca Świętego, a stało się to prawdopodobnie w tawernie nieopodal willi Piusa XII. Na drugi dzień, kiedy Müller leciał do Berlina, poczuł bolesne brzemię tajnego agenta, który choć przynosi dobre wieści, to nie może ich przekazać właściwie nikomu[1].

Müller założył, że jego prowadzący będą postępowali równie dyskretnie. Był cywilem, a oni byli zawodowcami. Dlatego zaszokowało go, kiedy dowiedział się w piątek 20 października, że pewien dopuszczony do tajemnicy oficer Abwehry zapisał wszystko w notatkach.

Major Helmuth Groscurth otworzył sejf, wyciągnął swój dziennik i położył go na biurku. Był łącznikiem między komórką Canaris–Oster a antyhitlerowskimi generałami. Miał już przygotowane ładunki wybuchowe potrzebne do zamachu i spisał rezultaty misji Müllera nie z germańskiego przymusu utrzymywania porządku w notatkach, ale z dwóch innych powodów. Po pierwsze, oficerowie wojskowego wywiadu zostali tak wyszkoleni. Spisywali relacje swoich kontaktów i przechowywali je w bezpiecznym miejscu na przyszłość, gdyż pamięć lubi płatać figle. Po drugie, niektórzy ze spiskowców chcieli zachować dla potomności fakt, że istnieli przyzwoici Niemcy. Założyli więc, że jeśli nie uda im się zabić Hitlera, to wciąż będą mogli pokazać wolę walki z tyranem. Tym samym porażka wiodłaby do zwycięstwa[2].

„Papież jest bardzo zainteresowany i uważa, że honorowe zawarcie pokoju jest możliwe – napisał Groscurth. – Osobiście gwarantuje, że Niemcy nie zostaną oszukani, tak jak w Lesie Compiègne [gdzie podpisano zawieszenie broni, które zakończyło pierwszą wojnę światową – M.R.]. W tych propozycjach testujących granice, do których mogą posunąć się w negocjacjach, napotyka się kategoryczne żądanie usunięcia Hitlera”[3].

Tego samego dnia Pius XII podpisał w swojej willi pierwszą encyklikę. Choć oficjalnie ukończył ją 8 października, „New York Times” oznajmił dziesięć dni później, że jej publikacja została odłożona w czasie. Dziennik nie podawał przyczyn, ale jego korespondent napisał artykuł, który ukazał się 17 października – w dniu, w którym Pius poparł niemiecki spisek. Notatka Josefa Müllera z czasów wojny sugerowała, że jawne działania Piusa XII chwilowo wstrzymano, zmieniono i w końcu wytłumiono jego publiczne stanowisko na temat hitlerowskich zbrodni. To spiskowcy prosili papieża, by nie protestował. Z dokumentu znalezionego wśród papierów prezydenta Franklina Roosevelta wynika, że spiskowcy nalegali, by Pius „unikał wszelkich publicznych wypowiedzi piętnujących nazistów – jak Müller przekazał amerykańskiemu dyplomacie – ponieważ niemieccy katolicy będą jeszcze bardziej podejrzani, niż byli, i ich swoboda działania na rzecz oporu będzie mocno ograniczona”[4].

Czekając więc na opóźnioną publikację encykliki, Pius XII złagodził swe słowa. Osłabił bądź wykreślił frazy krytykujące niemiecki „niepohamowany ekspansjonizm”, koncepcję „stosunków międzyludzkich przedstawionych jako walka” oraz „rządy siły”. Zachował jednak przestrogę, że gdy mowa jest o prawach człowieka, „nie ma ani katolika, ani żyda”. I to był właśnie ostatni raz, kiedy podczas wojny użył słowa „Żyd”[5].

Tymczasem w kwaterze Abwehry mentorzy Müllera zaczęli planować jego watykański „pokaz”. W żargonie szpiegowskim „pokaz” oznaczał całość złożoną z dwóch części – tajną operację i przykrywkę. Canaris mógł „przykryć” watykańskie kontakty Müllera jako część operacji Abwehry. Pomimo spodziewanego ataku Hitlera na Zachód – obecnie odłożonego na listopad – celem spiskowców były nie szybkie rezultaty, ale trwała zdolność do podejmowania działań pod skutecznym przykryciem. Spiskowcy nie liczyli na łut szczęścia, ale też nie planowali działań, zakładając wyłącznie jego brak. Hitleryzm mógł okazać się problemem na lata i tak długo, jak tego będą wymagały okoliczności, działania musiały mieć trwałe podstawy, by można je było kontynuować.

Kamuflaż był możliwy dzięki hitlerowskim uprzedzeniom. Führer uważał Włochów za sojuszników dość chwiejnych i spiskowcy postanowili zagrać na jego obawach. Abwehra wysyłała Müllera do Rzymu, by monitorował pacyfistyczne nastroje w mieście. Będzie udawał agenta zawiedzionych Niemców szukających drogi do utrzymania pokoju przez włoskie kontakty. Pozwoli mu to na pozorne sondowanie gadatliwych Włochów poprzez wprowadzonych w sprawę watykańskich dygnitarzy. Abwehra poinformuje zawczasu gestapo, że Müller udaje spiskowca. Canaris będzie nawet mógł wysyłać Hitlerowi raporty o nieodpowiedzialnych Włochach. W świetle wszystkich biurokratycznych źródeł Müller będzie wspomagał wysiłek militarny, udając, że nawołuje do pokoju.

Będzie wyłącznie udawał, że udaje. W rzeczywistości będzie spiskowcem, którego ma udawać. Stanie się spiskowcem pod przykrywką szpiega udającego spiskowca. Müller stawał się tym samym potrójnym agentem, i robił to bez mrugnięcia okiem.

To był klasyczny gambit Canarisa. Chowanie prawdy na widoku było dlań dość charakterystyczne. Wykorzystywał tę taktykę wielokrotnie, by wydostać spiskowców z tarapatów, choć nigdy w dokładnie ten sam sposób. O tym, jak dobrze działała przykrywka Müllera, mogła świadczyć jej późniejsza ocena dokonana przez CIA. Amerykańscy agenci oszacowali, że na potrzeby przyszłych zamachowców Müller w pierwszych trzech latach wojny odwiedził Watykan przynajmniej sto pięćdziesiąt razy, zawsze za zgodą i wiedzą rządu, który starał się obalić[6].

Przed wyjazdem pod koniec października 1939 roku do Rzymu Müller spotkał się z Canarisem. Kiedy tylko wszedł do gabinetu admirała, poczuł się jak w domu. Zobaczył stary perski dywan, a w rogu w koszyku spał jamnik. Na poplamionym atramentem dziewiętnastowiecznym biurku stał model małego krążownika „Dresden”. Canaris wyciągnął dłoń, jakby witał się ze starym przyjacielem, i poprosił Müllera, żeby się rozgościł[7].

Rozmawiali o Hitlerze. Canaris uważał go za „największego przestępcę wszech czasów”. Ostrzegał Führera, że zachodnie potęgi staną za Polską, ale Hitler i tak rozpoczął wojnę[8]. Co gorsza, planował także blitzkrieg w Holandii, Belgii i we Francji. Pogarda Hitlera dla prawa międzynarodowego, jak mówił Canaris, wiązała się z niedbałością przestępcy pewnego własnej bezkarności[9].

Ale wszystko to bledło, jak mówił admirał, w porównaniu z wydarzeniami w Polsce. Całe regiony kraju były dewastowane przez hołotę przypominającą stado kruków podążających za maszerującą armią. Niczym zgraja piratów esesmani działali całkowicie ponad prawem. A mimo to było jasne, że partia i przede wszystkim Hitler zachęcali ich do tego i prowokowali do jeszcze większych niegodziwości[10].

Canaris wiedział o wszystkim od swoich szpiegów w aparacie bezpieczeństwa partii. Szef Gestapo, główny inspektor kryminalny Arthur Nebe, zdjęty wyrzutami sumienia, wysłał bowiem admirałowi wiele tajnych raportów[11]. Stąd właśnie wiedza Canarisa o planowanych akcjach przeciwko Kościołowi – nie tylko w Niemczech, ale również w Rzymie. Cztery różne organizacje rywalizowały w szpiegowaniu papieża, kręgu jego najbliższych doradców oraz watykańskiego Sekretariatu Stanu. Rząd III Rzeszy złamał papieskie szyfry dyplomatyczne i instytucje religijne Rzymu zaroiły się od informatorów. Canaris obiecał, że dostarczy dodatkowych dowodów, by okazać papieżowi swoją chęć współpracy[12].

Następnie admirał przeszedł do omówienia przyszłych misji Müllera. Podkreślił trzy aspekty. Po pierwsze, nie chciał, aby tajna praca Müllera była dla niego zbyt dużym obciążeniem. Müller nie będzie dostawał żadnych rozkazów, chyba że zgłosi się na ochotnika do jakiegoś zadania[13].

Po drugie, Müller poprosi papieża, by ten kontaktował się wyłącznie z Brytyjczykami. Aby za wszelką cenę uniknąć podejrzenia, że Müller rozgrywa aliantów przeciwko sobie, spiskowcy nie będą negocjować z więcej niż jednym rządem naraz. Jeśli mają mieć jeden kontakt, musi to być Londyn. Anglicy byli odpowiedzialnymi dyplomatami. Choć byli twardymi negocjatorami, to zawsze dotrzymywali słowa[14].

W końcu Canaris poprosił Müllera, żeby w każdym raporcie z Rzymu znajdował się akapit zatytułowany Bieżące możliwości zawarcia pokoju. Müller mógł zamieszczać zaszyfrowane wiadomości na temat usunięcia Hitlera wyłącznie w tej części. Canaris będzie wydzielał wszystko, co zapisano pod tym tytułem, i przekazywał w tajemnicy innym. To dawało pewną ochronę, jeśli raport kiedykolwiek wpadłby w niepowołane ręce[15].

Następnie Canaris mówił z szacunkiem o Piusie XII. Zaskoczyło to Müllera, ale też sprawiło mu przyjemność. Wyczuwał, że Canaris i Oster, choć byli protestantami, uważali papieża za najważniejszego przedstawiciela chrześcijaństwa na świecie i pokładali w nim ufność. Nie szukali u Ojca Świętego jedynie wsparcia dla swych tajnych działań, lecz także pocieszenia i nadziei. Canaris przywołał zawoalowane papieskie ostrzeżenie dla Hitlera, które ujrzało światło dzienne na tydzień przed wybuchem wojny: „Imperia nieopierające się na pokoju nie mają błogosławieństwa bożego. Polityka odarta ze sprawiedliwości zdradza tych, którzy tego pragną”. Admirał powtarzał słowa papieża, nalewając sznapsa do kieliszków i zaproponował toast: Wir gedenken des Führers – uns zu entledigen! (Za Führera, którego możemy się pozbyć!)[16].

Udział papieża w planach zamachu stanu dodał spiskowcom energii. Szczególnie w komórce cywilnych konspiratorów pod wodzą byłego burmistrza Lipska Carla Goerdelera ta wiadomość wywołała euforię. Goerdeler już przygotował wystąpienie radiowe do narodu niemieckiego i zaczął obsadzać stanowiska w gabinecie cieni. Müller uważał te zabiegi za co najmniej przedwczesne. Kiedy Oster przekazał mu listę ministrów i sekretarzy, zwrócił ją bez czytania. „Zatrzymaj to, Hans – westchnął. – Jeśli nam się powiedzie, będziemy mieć więcej ministrów i sekretarzy stanu, niż potrzeba. Teraz potrzebujemy kogoś, kto go zabije”[17].

Kwestią otwartą pozostawało nie tylko kto, ale też w jaki sposób ma zgładzić Hitlera. Spory dotyczyły aspektu etycznego zamachu, pomysłów uwięzienia, postawienia dyktatora przed sądem, czy też orzeczenia o jego chorobie psychicznej. Niektórzy protestanccy spiskowcy sprzeciwiali się zabójstwu z powodów religijnych. Nawet generałowie i generałowie w stanie spoczynku, dla których przemoc była chlebem powszednim, nie chcieli używać siły. „Szczególnie luteranie w łonie opozycji wojskowej odmówili poparcia zamachu z powodów religijnych – wspominał Müller. – Odwoływali się do wyroku świętego Pawła, zgodnie z którym „cała władza pochodzi od Boga, tym samym on [Hitler] mógł domagać się posłuszeństwa”. Opierając swoją argumentację na trzynastym rozdziale Listu do Rzymian, Marcin Luter i Jan Kalwin sprzeciwiali się stosowaniu przemocy wobec rządzących. „Wolę raczej znosić księcia, który źle postępuje, niż naród, który postępuje słusznie”, pisał Luter, bowiem „nieposłuszeństwo jest większym grzechem niż morderstwo”[18].

Katolicy czerpali z innej tradycji. Idąc za głosem świętego Tomasza z Akwinu, jezuiccy teolodzy uważali, że polityczna przemoc jest nie tylko czasem dopuszczalna, ale wręcz konieczna. „Tylko jedno jest zakazane ludowi – pisał francuski Jezuita Jean Boucher w 1594 roku – właśnie zaakceptowanie heretyckiego króla”. W takich przypadkach, jak mówił hiszpański jezuita Martín Anton del Río, chrześcijanin musi „sprawić, by krew króla stała się ofiarą ku czci Boga”. Posługując się taką samą logiką, spiskowcy szukali w Rzymie moralnej sankcji i swego zamachowca znaleźli wśród laikatu. Katolicy weszli na teren, na który protestanci bali się wkroczyć. Dlatego też kontakt Müllera z Abwehry prosił go, by uzyskał formalne błogosławieństwo papieża dla zabicia tyrana[19].

Müller wiedział, że Watykan nie funkcjonuje w ten sposób. Otworzył oczy swoim katolickim współpracownikom, wyprowadzając ich z błędu – papież otwarcie nie poprze przemocy. Zmartwiony, jak mówił później, „nadużywaniem papieskiej władzy i pozycji”, określił zabicie tyrana jako „indywidualną sprawę sumienia”. Naciskany, czy podniesie ten problem w rozmowie ze swoim spowiednikiem, Müller odparł, że woli zastrzelić Hitlera jak wściekłego psa i zapomnieć o całej sprawie[20].

Tymczasem jeden z ważniejszych generałów, katolik, wyrażał najwyraźniej chęć dołączenia do spiskowców. Wiedząc, że zarówno głównodowodzący armii, jak i szef sztabu sprzeciwiają się planom Hitlera zaatakowania Zachodu, generał armii Wilhelm Ritter von Leeb zapewniał: „Jestem gotów, by w najbliższych dniach stanąć przy was osobiście, ze wszystkimi tego konsekwencjami”. Ponieważ jednak bogobojny von Leeb raz publicznie upokorzył Alfreda Rosenberga, hitlerowskiego apostoła antykatolicyzmu, Himmler teraz bacznie go obserwował. Uniemożliwiło to wtajemniczenie generała w plany spiskowców[21].

Pod koniec października plany przewrotu zaczęły się krystalizować. Katoliccy duchowni z Niemiec, którzy znali Müllera, zaczęli przebąkiwać o rychłym końcu Hitlera. Po długiej wizycie w domu Müllera 24 października benedyktyński opat Corbinian Hofmeister powiedział znajomemu księdzu, że wojna skończy się przed Bożym Narodzeniem, ponieważ na skutek dużego militarnego spisku kraj pozbędzie się Hitlera. Pod koniec miesiąca jeden z katolickich spiskowców w Ministerstwie Spraw Zagranicznych doktor Erich Kordt postanowił skrócić życie Adolfa Hitlera[22].

Na podjęciu przez Kordta tej niewzruszonej decyzji zaważyła jedna, rzucona od niechcenia, uwaga. „Gdyby tylko [generałowie] nie złożyli przysięgi wierności, która wiąże ich z Hitlerem...”, powiedział Oster, kiedy wychodzili z tajnego spotkania. Kordt doszedł do wniosku, że śmierć Hitlera zwolni generałów z przysięgi. Nie podzielał rozterek swych protestanckich kolegów odnośnie do zabicia tyrana. Jego mottem stała się fraza świętego Tomasza z Akwinu: „Kiedy nie ma wyjścia, ten, kto uwalnia swój kraj od tyrana, zasługuje na najwyższą pochwałę”[23].

Pierwszego listopada Kordt ponownie spotkał się z Osterem. „Nie mamy nikogo, kto rzuciłby bombę, by generałowie pozbyli się skrupułów”, psioczył Oster. Kordt powiedział, że właśnie przyszedł prosić go o bombę. Jako asystent w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Joachima von Ribbentropa Kordt miał dostęp do przedpokojów Hitlera. Znał jego zwyczaj wychodzenia gościom na powitanie albo żeby wydać jakiś rozkaz[24].

Oster obiecał dostarczyć mu materiał wybuchowy do 11 listopada. Hitler zaplanował atak na Zachód na 12 maja. Kordt zaczął odwiedzać kancelarię pod różnymi pretekstami, by przyzwyczaić wartowników do swego widoku[25].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

PROLOG

[1] „Najlepszy agent”: Hartl, „The Vatican Intelligence Service”, 9 stycznia 1947, CI-FIR/123. Wyrabianie Żydom fałszywych papierów: Kaiser, pamiętnik, 6 kwietnia 1943, NARA, RG 338, MS B-285; Hoffmann, Stauffenberg, 185. O nieprawdopodobnym zdarzeniu: CSDIC raport, „Kopkow’s Account of the Plot”, 9 kwietnia 1946, Dokumenty Lorda Dacre, DJ-38, Fol. 25. „Siatki szpiegowskiej katolickiego kleru”: Kaltenbrunner do Bormanna, 29 listopada 1944, KB, 508 („Durch die internationalen Verbindungen... der katholischen Geistlichkeit is hier ein besonderer Nachrichtendienst aufgezogen worden”).

[2] Nie przyznał się do winy: Huppenkothen, zeznanie, 24 kwietnia 1948; Müller, „Lebenslauf”, 7 listopada 1945, DNTC. „Nerwy jak postronki”: Schmäing, „Aussage”, Verfahren Roeder, MB 6/6, 787. Jujitsu: Müller, transkrypcja, wrzesień 1966, HDP, III, 1/7. „Na pierwszy rzut oka”: Best, Venlo Incident, 181.

[3] SS-Sturmbannführer Kurt Stawitzki vel Stawizki, współodpowiedzialny między innymi za mord profesorów lwowskich oraz deportacje Żydów do obozu w Bełżcu (przyp. tłum.).

[4] Za plecami: Gaevernitz, „From Caserta to Capri”, 5.

[5] Podarł: Müller, „Flossenbürg”, LK, 246.

[6] Przechwycone zapiski: Kaltenbrunner do Bormanna, 29 listopada 1944, KB, 508–510.

[7] „Gadaj, bo zdechniesz”: Huppenkothen, zapis, 5 lutego 1951, HDP, 2/10.

[8] „Na dziedzińcu straceń”: Müller, „Flossenbürg”, LK, 248.

[9] „Śmierć”: US 3rd Army JAG, War Crimes Branch, „Report of Investigation”, 21 czerwca 1945, NCA, IV, 2309-PS.

[10] Zniknął Priwałowowi z pola widzenia: „Flossenbürg”, LK, 248, 250; Müller, „Befreiung und Abschied”, LK, 274.

5. KTOŚ MUSI GO ZABIĆ

[1] Willa Piusa XII: Müller, transkrypcja, 24 marca 1966, HDP, III, 1/7. Drugi dzień: Huppenkothen, transkrypcja, 5 lutego 1951, 222, HDP, 2/10. Właściwie nikomu: Müller, Meine Römischen Gespräche, LK, 85.

[2] Figle: Dulles, „Elements of Intelligence Work”, n.d. [1943–1945], AWDP, Series 15a. Wiodłaby do zwycięstwa: Müller, „Unschätzbar wertvolle Dokumente”, LK, 108.

[3] „Usunięcie Hitlera”: Groscurth, Tagebücher, 20 Oct. 1939. Hoffmann sugeruje, że Groscurth opisywał wysiłki, by zapewnić układ pokojowy „poprzez szwedzkich bądź watykańskich pośredników” (History, 128; wyróżnienie autora). Ale cytując Groscurtha, Hoffmann pomija te słowa, czyniąc aluzję do Watykanu: „Papież jest bardzo zainteresowany”. Później w tym samym tekście (158, 585, n. 46), Hoffmann zapewnia, że Groscurth rzeczywiście cytował powiązania watykańskie i łączy słowa Groscurtha z powrotem Müllera z Rzymu 18 października (taką datę podawał były śledczy SS Walther Huppenkothen, transkrypcja z procesu, 5 lutego 1951, 222). Wpis w pamiętniku Groscurtha pasuje do chronologii watykańskich kontaktów, a nie do prób wybadania nastrojów w Szwecji, które zainicjowano miesiąc później (Groscurth wymienia je w wpisie w pamiętnikach z 27 października). Deutsch (Conspiracy, 120) potwierdza wzmianki Groscurtha odnośnie do papieża i tym samym wysnuwa wnioski na temat „watykańskich powiązań”. Zdanie o „kategorycznym żądaniu usunięcia Hitlera”, współgrające ze zdaniem Piusa o „jakimkolwiek rządzie, byle bez Hitlera”, pojawia się ponownie w Raporcie X z marca 1940 roku.

[4] Spiskowcy: Chadwick, Britain and the Vatican, 83–84, zbiera doniesienia „Times’a” na temat encykliki. Jak podano wyżej, Pius najwyraźniej przekazał swoją odpowiedź do 17 października włącznie, gdyż Müller wrócił do Berlina z taką odpowiedzią dzień później. Huppenkothen, transkrypcja, 5 lutego 1951, 222, HDP, 2/10. „Działanie na rzecz oporu”: Tittmann do Taylora, 4 czerwca 1945, Taylor Papers, FDRL.

[5] „Ani Żyda”: Pius XII, Summi Pontificatus, 20 października 1939.

[6] Zgoda rządu: Ruffner, „Eagle and Swastika”, CIA Draft Working Paper, kwiecień 2003, II, 30. „Niemieckie agencje wywiadu śledziły różne wątki wiodące do tajnej działalności Muellera, lecz admirał Wilhelm Canaris, szef Abwehry, był w stanie odwieść SD od jego aresztowania”. Ibid.

[7] Müller spotkał się z Canarisem: Relacja w „Geheimnisvolle Einladung”, LK, 17, określa pierwsze spotkanie z Canarisem w dzień później po spotkaniu Müllera z Osterem, czyli w dzień po 28–29 września, ale podczas składania zeznań dla HDP mówi o nim, jakby doszło do niego później (transkrypcja, 29 maja 1958, HDP, III, 1/7). Spotkanie najprawdopodobniej miało związek z ustaleniem przykrywki Müllera i jego formalnym związkiem z Abwehrą, które odbyło się dopiero po jego pierwszej wyprawie do Rzymu podczas wojny, na co zwracał uwagę sam Müller w swojej relacji. Tym samym spotkanie najpewniej odbyło się po 18–20 października, kiedy Abwehra dowiedziała się, że Pius „dał zielone światło” dla całej operacji, ale przed 23 października, kiedy to Müller starał się sam zapewnić sobie przykrywkę, „prezentując” swoją rzymską misję opatowi Corbinianowi Hofmeisterowi, którego to nakłaniał do rozwinięcia włoskich kontaktów celem uwiarygodnienia swojej misji. (Maier do Deutscha, 17 lipca 1967, CHTW, 127). Najpewniej Müller spotkał się z Canarisem 21–22 października, tuż po tym, jak rezultaty pierwszej misji Müllera wywołały „fale” zanotowane przez Groscurtha (Tagebücher, 20 października 1939). Żeby się rozgościł: Lina Heydrich, „Aussage”, c. 1953–1954, Bartz, Tragödie, 82; Gutterer, „Mitteilungen”, c. 1953, Bartz, Tragödie, 95.

[8] I tak rozpoczął wojnę: Müller, „Geheimnisvolle Einladung”, LK, 16.

[9] Niedbałość: Müller, transkrypcja, lipiec 1963, HDP, III, 1/7.

[10] Wydarzenia w Polsce: Zdanie „Przejawy okrucieństwa w Polsce” pojwiło się około 13 listopada 1939 (Müller, „Besprechung in Rom beim Vatikan”, IfZ, ZS 659); cf. Halder, transkrypcja, 7 sierpnia 1945, CSDIC, TRP, DJ 38, Folder 6. Zachęcali: Halder, transkrypcja, 26 lutego 1946, NCA, B/20; cf. Hassell, pamiętnik, 19 marca 1940, 82.

[11] Arthur Nebe: Schlabrendorff, „Events”, 1945, DNTC/93, 46.

[12] Szyfry dyplomatyczne: Müller, „Unkorr. NS üb. Gespräch”, 1963, IfZ, ZS 659/3, 23–24; Gisevius, Wo ist Nebe?, 227. Zaroiły się od informatorów: Müller, transkrypcja, 5 sierpnia 1963, Tape IV, HDP, III, 1/7. Okazać papieżowi chęć współpracy: „Besprechung mit Dr. Josef Müller”, 23 lutego 1952, IfZ, ZS A-49, 45; Müller, transkrypja, 8 sierpnia 1963, Tape V, HDP, III, 1/7; Müller, „Befragung [Fritschkrisse]”, 11 października 1969, IfZ, ZS 649/4,154; Müller, „Geheimberichte und Planspiele”, LK, 103; Müller, „Befragungen [Widerstand II]”, 26 marca 1963, IfZ, ZS 659/4, 200; c. Müller i Hofmeister, 8 sierpnia 1963, HDP, III, 1/7.

[13] Na ochotnika: Müller, transkrypcja, 24 marca 1966, HDP, III, 1/7.

[14] Dotrzymywali słowa: Müller, „Der Papst bleibt unbeirrt”, LK, 116.

[15] Niepowołane ręce: Müller, transkrypcja, kwiecień 1958, HDP, III, 1/7; CHTW, 117.

[16] Z szacunkiem: Müller, „Befragung”, 2 września 1954, IfZ, ZS 659/1, 56. Sprawiło mu przyjemność: Müller, „Geheimnisvolle Einladung”, LK, 16. Pocieszenie i nadzieja: Müller, „Meine Römischen Gespräche”, LK, 83. „Którzy tego pragną”: Pius XII, wystąpienie radiowe, 24 sierpnia 1939, ADSS, I, no. 113; cf. Blet, Pius XII, 21. „Możemy się pozbyć!”: Müller, transkrypcja, 31 maja 1958, HDP, III, 1/7; CHTW, 62.

[17] „Kto go zabije”: Müller, „Geheimberichte und Planspiele”, LK, 102.

[18] Różnica argumentów: Müller, „In der zweiten Heimat”, LK, 89. „Posłuszeństwo”: Müller, „Fehlgeschlagen”, LK, 158. Sprzeciw wobec rządzących: „Każdy niech będzie poddany władzom, sprawującym rządy nad innymi. Nie ma bowiem władzy, która by nie pochodziła od Boga, a te, które są, zostały ustanowione przez Boga”. List do Rzymian 13,1 (US Conference of Catholic Bishops, 2011). Słuszny czyn: Smith, Age of the Reformation, 594–595. „Morderstwo”: Luther, Selected Letters, Lulu.com, 223; Luther, Works (1915 Muhlenberg ed.), 1:242–248.

[19] Wręcz konieczna: brytyjski jezuita kardynał William Allen ogłosił, że jest to „nie tylko prawo, ale obowiązek” mówić o zabiciu tyrana (Ad persecutores Anglo pro Christianis responsio, 1582). Brytyjski jezuita Robert Parsons dowodził, że „jego poddani powinni być w takim przypadku raczej zobowiązani strącić go z tronu”, niż zaakceptować niesprawiedliwość (Andreae Philopatri ad Elizabethae reginae edictum responsio, no. 162). Hiszpański jezuita Immanuel Sa pisał w 1595: „Równie sprawiedliwą jest zasada, iż ktoś spośród ludu może zabić nieprawowitego księcia, lecz zamordowanie tyrana jest w istocie uważane za powinność”. Griesinger, Jesuits, 2,69. „Heretycki król”: Ranke, History, 216, n. „Ofiara ku czci Boga”: Cormenin, History, 2:288. Protestanci bali się wkroczyć: Później katolicy zgłaszali się na ochotnika, by zabić Hitlera, tacy jak Axel von dem Bussche i Claus von Stauffenberg. Wcześniej szwajcarski katolik, student teologii Maurice Bavaud próbował zabić Hitlera. Hoffmann, „Maurice Bavaud’s Attempt to Assassinate Hitler in 1938”, Police Forces in History 2 (1975), 173–204.

[20] „Pozycja”: Müller, „Gefährliche Reise”, LK, 107. Reszta w Müller, n.d., w Deutsch, Conspiracy, 196.

[21] „Konsekwencje”: Leeb do Brauchitscha i Haldera, 11 października 1939 i 31 października 1939, w Kosthorst, Die Deutsche Opposition, 160–168. W plany spiskowców: ibid., 51.

[22] Kraj pozbędzie się Hitlera: Maier, transkrypcja, 27 lipca 1967, HDP. Życie Hitlera: Hoffmann, History, 136.

[23] Przysięga: Kordt, „Denkschrift der Vortagenden Legationsräte im Auswärtigen Amt Dr. Hasso von Etzdorf under Dr. Erich Kordt”, październik 1939, Groscurth, Tagebücher, Anhang II, no. 70; Halder, „Erklärung”, 8 marca 1952, IfZ, ZS 240; Groscurth, Tagebücher, 219, n. 566. Rozterki odnośnie do zabicia tyrana: Kaltfleiter i Oswald, Spione im Vatikan, 133. „Najwyższa pochwała”: Kordt, Nicht aus den Akten, 370–371.

[24] Wydać rozkaz: Lahousen, „Zur Vorgeschichte des Anschlages vom 20. Juli 1944”, IfZ, ZS 658.

[25] Przyzwyczaić wartowników: Kordt, Nicht aus den Akten, 371, 373.