Tytuł oryginału: Kösem

Projekt okładki: © İNKILAP KİTABEVİ 2016

Opracowanie graficzne: KRZYSZTOF CHODOROWSKI

Konsultacja naukowa: dr BARBARA PODOLAK

Redakcja: „BALTAZAR” RING JACEK, WOJCIECHOWSKA-RING DOROTA

Korekta: URSZULA WŁODARSKA

Skład: JAROSŁAW DANIELAK AD FONTES AGENCJA WYDAWNICZA

First published in 2015 by Inkilâp Kitabevi Yayin Sanayi ve Ticaret AŞ, Istanbul

© 2015 Inkilâp Kitabevi Yayin Sanayi ve Ticaret AŞ

© 2015 Solmaz Kâmuran

© 2015 Kalem Agency

All rights reserved

Polish edition © Publicat S.A. MMXVI (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora, w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

ISBN 978-83-245-8238-9

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

PUBLICAT S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: ksiaznica@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

I

1603

1604

1605

II

1606

1608

1609

1610

1611

1612

1613

1614

1615

III

1616

1617

1618

1619

1620

1621

1622

1623

IV

1623

1624

1625

1626

1627

1628

1630

1631

1632

V

1633

1634

1635

1636–1637

1638

1639

1640

VI

1641

1642

1643

1644

1645

1646

1647

1648

VII

1649

1649–1650

1651

Przypisy

I

1603

22 grudnia, harem sułtański

– Najdłuższa i najciemniejsza noc... Być może słońce już nigdy nie wzejdzie, wszystko skończone...

Rozedrgane płomienie lamp rzucały na ściany przerażające cienie. Wąż wysunął swój rozwidlony język i wijąc się, pląsał taniec śmierci; wampiry pod postaciami nietoperzy wisiały u sufitu, czyhając na kolejne ofiary; diabeł z kozią bródką oraz spiczastymi uszami i ogonem uniósł widły; po parapetach biegały głodne szczury, a w załamaniach zasłon spacerowały pająki... Czy to nawiedzony dom? Safiye, walida[1], siedziała bez ruchu na swoim stałym miejscu i wpatrując się w owe złowieszcze zjawy, powtarzała w myślach wciąż to samo zdanie:

– Wszystko skończone...

Opatuliła się w futro z soboli, było jej zimno, lecz jednocześnie pociła się pod pachami i po wewnętrznej stronie dłoni. Lodowaty pot... Nie chciała poddawać się losowi, lecz to, co ją czekało, było mniej więcej do przewidzenia. Głęboki bunt narastał w niej niczym wzburzone morze, miała w sobie sprzeciw, którego nie potrafiła wyrazić. Jej syn, Mehmed, umarł nagle, co oznaczało, że insygnia władzy, jakie nosiła od dwudziestu ośmiu lat, zostaną jej odebrane; nie umiała tego znieść. W jakiż sposób potężna kobieta, która przez całe życie piła nektar władzy, mogłaby opuścić sułtański harem i przenieść się do tego więzienia, zwanego Starym Pałacem, gdzie niczym miecz rdzewiejący w pochwie żyłaby skrępowana, bierna, milcząca i bezsilna wśród jakichś niewolnic... Trudno by nawet nazwać to życiem; musiała znaleźć jakieś wyjście. Jej wierni słudzy, kızlar ağası[2] i kapı ağası[3], nie mogli jej już pomóc. Mogła ufać tylko sobie; zresztą teraz w głowie miała mętlik.

Przypomniała sobie swoją powiernicę, nauczycielkę, starą Ester, zwaną Kiraze. „Nektar władzy ma zapach krwi... Walczysz o wpływy, o potęgę, lecz nie zapominaj: wszystko ma swoją cenę”. Własnymi rękoma zdobyła wpływy i potęgę, a mimo to nie zdołała powstrzymać nienasyconych morderców przed rozszarpaniem Kiraze na środku ulicy w czasie powstania spahisów[4], a nawet dała im na to przyzwolenie. Wszystko ma swoją cenę...

Od lat nie było w jej życiu miejsca na żal, teraz jednak żałowała przynajmniej jednej rzeczy. Dlaczego nie odczyniła uroków rzuconych na jej syna przez tę przeklętą kobietę, matkę księcia Mahmuda, dlaczego nie złożyła ofiar, nie przebłagała Boga, dlaczego?

Najokrutniejsza okrutniczko, sułtanko[5] Safiye, kazałaś zabić mojego syna i Bóg Wszechmogący cię za to ukarze. Życzę ci, by ten potwór, twój syn, nie przeżył nawet sześciu miesięcy od dziś. Niech moja klątwa obejmie cię na zawsze.

Mehmed III, syn sułtanki Safiye, który natychmiast po objęciu tronu kazał udusić swoich dziewiętnastu braci, ostatni wyrok śmierci w swoim ośmioletnim panowaniu istotnie wydał sześć miesięcy wcześniej na własnego syna, szesnastoletniego Mahmuda. Gdy zaczęto poszeptywać, że książę jest zainteresowany władzą, sułtanka Safiye ostrzegła syna i pokazała mu listy dostarczone przez kızlar ağası. Prawdę powiedziawszy, nie miała teraz wyrzutów sumienia ani wobec ogarniętego żądzą władzy księcia Mahmuda, ani wobec tych, którzy go podżegali. Zasady polityki były jasne: zdradę karano albo jedwabnym powrozem, albo srebrnym sztyletem...

Następnym w kolejności pretendentem do tronu był teraz Ahmed – jeden z dwóch wnuków Safiye. Jeszcze nawet nieobrzezany, trzynastoletni syn Handan, Ahmed... Był też syn Fuldane, Mustafa, dwunastolatek. Gdyby zamordować Mustafę, przyszłość rodu stanęłaby pod znakiem zapytania, więc nie mogli tego zrobić. Sułtanka Safiye zastanawiała się, na ile dobrze uczyniła, wpływając na swojego syna, tak by żadna z tych kobiet nie zyskała tytułu sułtańskiej ulubienicy. Dopóki ona pozostawała w pałacu walidą, dopóty tamte kobiety nie miały żadnego znaczenia, żadnego wpływu na sprawy związane z władzą. Ale teraz... Ach, gdyby tylko zdołała znaleźć sposób, by nie przenosić się do Starego Pałacu, pokonanie ich byłoby dziecięcą igraszką, ale teraz...

Wstała z miejsca. W sali panowała cisza, wszyscy nieruchomi niczym posągi czekali, aż się odezwie. Powolnym krokiem podeszła do zakratowanego okna i spojrzała na ciemne jak atrament wody Bosforu; tej nocy na niebie nie było księżyca, świeciło tylko kilka gwiazd widocznych pomiędzy chmurami... Łączące dwa brzegi błękitne morze, które zwykle płynęło niczym rzeka to w stronę morza Marmara, to ku Morzu Czarnemu, pozostawiając na powierzchni białą pianę i srebrzyste rozbłyski, tej nocy gubiło się w przerażającym mroku. Zdawało się, że wszystko, czego widokiem nie nasyciła się w świetle dnia, przepadło na wieki. Gdzieś w głębi haremowego ogrodu zahukała sowa. Safiye przeszedł dreszcz, jeszcze mocniej owinęła się w futro. Miała wrażenie, że została połknięta przez jakiegoś potwora, że jest w brzuchu smoka, w ciemnym lochu, sama, zupełnie samotna. Po raz pierwszy po tylu latach pragnęła stąd uciec. Do miejsca, gdzie się narodziła...

Mimo upływu tylu lat owo mgliste miasto, Wenecja, nie pokryło się w jej umyśle mgłą niepamięci. Żyło w niej ze wszystkimi swoimi dźwiękami, zapachami i barwami.

Tak, to prawda, tam nie mogłaby sobie nawet wyobrazić, że posiądzie taką władzę, jaką zdobyła w osmańskim pałacu. Krwawy nektar władzy sprawił, że zapomniała o tęsknocie za rodziną, miastem i swoją przeszłością; teraz jej umysł, zniewolony troskami, zmartwieniami i lękami, szukał jakiegoś schronienia i odnajdywał je w fantazjowaniu o Wenecji.

Ukochana Wenecja...

Wysepki, kanały, kamienne domy o drzwiach otwierających się na wodę i stopniach spotykających się z morzem... Kopuły rozbłyskujące w świetle słońca, mosty o przeróżnych historiach: Rialto, Scalzi, Tette, Sospiri, Accademia... Latarnie z różowymi szybkami, oświetlające wąziutkie uliczki magicznym światłem jak z baśni... Trzepot skrzydeł dziesiątek gołębi, równocześnie wzlatujących ku niebu, brzmienie kościelnych dzwonów i zegara z wieży na placu Świętego Marka... Gondole, regaty, maski, karnawały...

Nazywała się wówczas Sophia Baffo i była jedyną córką potężnego gubernatora, której wszyscy wszystkiego zazdrościli; marzyła wówczas o zupełnie innej przyszłości, a z Wenecją wiązało ją magiczne uczucie. Skąd miałaby wiedzieć, że pewnego dnia jako niewolnica trafi do Konstantynopola, miasta będącego prawowitym właścicielem tych czterech koni sprzed bazyliki Świętego Marka; że na targu niewolników zostanie sprzedana do pałacu, gdzie ze zwykłej odaliski stanie się sułtańską ulubienicą, a następnie walidą; że przez lata – choć jedynie z kuluarów – będzie rządziła imperium osmańskim? Skąd miałaby wiedzieć, że nigdy więcej nie wróci do Wenecji...

Nektar władzy...

– Nie – wyszeptała tak cicho, że oprócz niej nikt nie mógł tego słyszeć. – Nie, nie żałuję. Za nic nie będę gdybać...

Otrząsnęła się i zebrała w sobie; nie powinna dać się porywać takim zwodniczym, miękkim, dziecinnym emocjom – one by ją osłabiły, a słabość oznaczała śmierć.

W tej chwili muezzin w Hagii Sophii rozpoczął wezwanie do porannej modlitwy. As-salatu chajrum min an-naum... As-salatu chajrum min an-naum... As-salatu chajrum min an-naum[6]... Modlitwa jest lepsza od snu... Teraz te boskie słowa rozbrzmiewały już ze wszystkich minaretów na obu brzegach Bosforu. Niedługo zacznie świtać; czy najdłuższa noc się kończyła? Gwiazdy gasły. Safiye odwróciła się i odeszła od okna, po czym zwróciła się do kapı ağası czekającego w wejściu do komnaty:

– Niech wiadomość zostanie przekazana, niech zostanie zrobione wszystko, co konieczne.

Wieść o nagłej śmierci Mehmeda III nie była jeszcze znana ani w pałacu, ani na ulicy, toteż wezyrowie i inni najważniejsi urzędnicy zebrali się jak co rano na dywanie. Zanim zdążyli rozpocząć obrady, do środka wszedł porucznik straży i pozdrowiwszy wszystkich, wręczył wezyrowi Kasımowi Paszy owinięty w jedwab edykt. Wezyr nie potrafił odczytać tekstu i zwrócił się do mężczyzny z pytaniem:

– Kto ci to dał?

– To edykt sułtana, przed chwilą przyniósł go kapı ağası.

– W tym tekście są braki, nie da się go odczytać, poza tym pismo nie przypomina pisma sułtana. – Zwrócił się do głównego skryby: – Proszę na to spojrzeć. To chyba jakiś kod, nie ma wszystkich znaków.

Skryba wziął edykt i uważnie go przestudiował. Na jego twarzy pojawiło się zatroskanie. Nachylił się do ucha wezyra i po cichu odczytał mu treść pisma:

– „Kasımie Paszo, mój ojciec z woli Boga zmarł, a ja przejąłem po nim tron. Niech w mieście zapanuje spokój, bo jeśli powstanie jakikolwiek zamęt, zetnę ci głowę”.

Kasım Pasza był zdezorientowany, widać było, że trudno mu uwierzyć w to, co słyszy. Polecił napisać do kızlar ağası, że dotarł do niego edykt, lecz nie wie, co on oznacza, i prosi o rozwianie wątpliwości.

Po jakimś czasie porucznik straży powrócił i zaprowadził Kasıma Paszę do pałacu. Ahmed, najstarszy syn Mehmeda III, siedział na tronie w otoczeniu najbliższej służby. Wezyr upewnił się już w sytuacji: sułtan Mehmed zmarł nieoczekiwanie w młodym wieku na atak serca, a nowym władcą był Ahmed I. Natychmiast wydano konieczne rozkazy, wysłano do muftiego wiadomość w sprawie pogrzebu, a członków dywanu wezwano do pałacu.

Kiedy wszyscy się już zebrali, przeszli dziedziniec oddzielający miejsce obradowania dywanu od pałacu i podeszli do ustawionego tam tronu. Nie znali przyczyny. Nikt nic nie mówił, lecz spojrzenia wszystkich zadawały jedno i to samo pytanie: „Co się dzieje?”. Nagle otworzyły się drzwi do części haremowej pałacu i oczom wszystkich ukazał się trzynastoletni Ahmed w czarnym turbanie na głowie. Pozdrowił zgromadzonych, po czym zasiadł na tronie. Dookoła dały się słyszeć okrzyki radości, po czym wszyscy po kolei, z muftim, kajmakamem[7], wezyrami, sędziami wojskowymi i agami[8] janczarów na czele, ucałowali dłoń nowego sułtana.

Chłopiec siedział wyprostowany z dumnym wyrazem twarzy, tak jakby wielokrotnie to ćwiczył. Po wydaniu zarządzeń dotyczących pogrzebu ojca powrócił do haremu w towarzystwie nauczyciela, Mustafy Efendiego. Członkowie dywanu i inni notable natychmiast kazali przynieść sobie czarne żałobne turbany, a ci, którzy ich nie mieli, przywiązali do nakryć głowy czarne wstążki.

Jeszcze tego samego dnia sułtan Mehmed III został po nabożeństwie pogrzebowym pochowany w Hagii Sophii, gdzie znajdowały się także groby jego dziewiętnastu braci, których kazał zamordować, gdy wstępował na tron.

Władza spoczywała teraz w rękach Ahmeda I.

1604

Styczeń

Walida opuściła wraz z orszakiem Stary Pałac, przeszła przez bramę Imperialną i rozdając po drodze, jak nakazywała tradycja, kaftany, prezenty i złote monety urzędnikom, podążała w stronę rezydencji sułtana pomiędzy wielkimi, pozbawionymi liści platanami. Na wysokości wejścia do pałacowego szpitala ustawili się rzędem słudzy haremowi z kijami w rękach, mieli za zadanie nie wpuszczać ludzi nieuprawnionych do wzięcia udziału w ceremonii.

Orszak stanął u wejścia do pałacowej piekarni. Trzynastoletni sułtan Ahmed, który czekał na nich w otoczeniu urzędników dworskich, odźwiernych, agów, innych dostojników, a także straży przybocznej, postąpił do przodu, tak jak go nauczono, podszedł do lektyki niosącej jego matkę i z szacunkiem ją pozdrowił. Sułtanka Handan wyciągnęła dłoń, by syn mógł ją ucałować. Choć nie było widać jej twarzy, sama wyprostowana ręka zdawała się pokazywać, jak wielka przepełnia ją duma, jak bardzo triumfuje. Gdy sułtan ucałował dłoń matki i dotknął nią swojego czoła, czauszowie[9] rozpoczęli entuzjastyczne owacje.

Wszyscy rozstąpili się na dwie strony i pochód wszedł przez środkową bramę do pałacu.

Tytuł walidy przysługiwał odtąd Handan, Greczynce, którą niegdyś zwano Heleną. Od lat czekała z boku, aż przyjdzie na nią kolej. Teraz nadszedł wreszcie jej czas.

Minęło ledwie sześć dni, odkąd nowemu sułtanowi Ahmedowi I przypasano uroczyście w meczecie Eyüp Sultan szablę, a już stało się to, czego tak obawiała się sułtanka Safiye. Wraz ze służbą i odaliskami była teraz w Starym Pałacu. Wiedziała, że od teraz czas będzie upływał powoli oraz że jest całkiem sama... Zdawała też sobie sprawę z tego, że zwolnienie kapı ağası i kapı kethüdası, którzy służyli jej przez lata, oznacza, iż w niedługim czasie zostaną oni zamordowani, a ich majątki skonfiskowane.

Takie były zasady tej gry. Safiye musiała bardzo uważać, ją też mogli chcieć zniszczyć: otruć albo sprawić, że poślizgnie się w łaźni. Jedyne pocieszenie, coś, z czym potajemnie wiązała nadzieję, stanowił dla niej fakt, że nie ubyło jej nic z trzech tysięcy srebrnych akcze[10], które otrzymała. Mogło to oznaczać, że pewnego dnia wnuk wezwie ją, by poprosić o radę. Nie tak łatwo było odrzucić dwudziestoośmioletnie doświadczenie w zajmowaniu się sprawami państwa. No tak, któż lepiej niż ona znał się na imperium osmańskim? Potrzebowali jej i któregoś dnia to zrozumieją.

Kiedy tak się pocieszała, nagle przypominała sobie Handan i od razu psuł się jej nastrój. Czy Handan kiedykolwiek pozwoli na jej powrót? Ach, gdyby tak mogła się jej pozbyć. Nie miała zamiaru czekać grzecznie na uboczu w Starym Pałacu, musiała na nowo wzmocnić swoje wpływy w sułtańskim haremie.

Zmartwienia, skomplikowane plany intryg, marzenia i nadzieje kręciły się w umyśle Safiye niczym igła kompasu – to w jedną, to w drugą stronę.

Była jednak pewna jednego: Stary Pałac zmieni się, musi się zmienić dzięki jej obecności.

Nowymi mieszkańcami Starego Pałacu byli nie tylko Safiye i jej służba, lecz także matka Mustafy, brata Ahmeda, młodszego od niego o rok, sułtanka Fuldâne, którą przeniesiono tu, by pozbyć się jej z głównej rezydencji władcy. Sam Mustafa zaś przebywał w Şimşirliku, gdzie przetrzymywano wszystkich książąt. Nie obowiązywała już wieloletnia tradycja bratobójstwa. Wszystko zmienił lęk przed wygaśnięciem dynastii. Pod wpływem matki, sułtanki Handan, i nauczyciela, Mustafy Efendiego, Ahmed nie targnął się na życie brata, poprzestając na odesłaniu go z pałacu i zamknięciu w klatce. Teraz Mustafa mógł odzyskać wolność jedynie wtedy, gdy jego brat umrze. Sułtanka Fuldâne dziękowała Bogu, że jej syn nie został zamordowany. Sułtanka Safiye zaś myślała o zupełnie innych rzeczach. Dobiegła końca najdłuższa noc, lecz nie skończyła się jeszcze być może jej gra o władzę...

Sułtanka Handan, choć przed jej imieniem nigdy nie pojawił się tytuł sułtańskiej faworyty, była teraz najpotężniejszą kobietą na osmańskim dworze. W końcu została walidą. Jedyną gospodynią haremu zamieszkiwanego przez setki osób. Wszyscy się jej bali i schodzili z drogi. Wszyscy słuchali jej rozkazów. Nie byłaby oczywiście w stanie sama zawiadywać tak wieloma ludźmi, więc pracowała dla niej liczna świta. I nic z tego nie było proste, zwłaszcza że na tronie zasiadał sułtan będący jeszcze dzieckiem. Ponieważ teściowa, sułtanka Safiye, przez lata trzymała ją z dala od spraw państwa, niewiele o nich wiedziała. Ufała jednak ludziom, których mogła się radzić, a w szczególności nauczycielowi syna – Mustafie Efendiemu. Wiedziała, że w Anatolii trwają powstania Celali[11], na wschodzie wojska ścierają się z siłami szacha perskiego Abbasa, a na zachodzie imperium ma problemy z Austrią. Wenecja, Anglia i Francja naciskały na odnowienie kapitulacji[12]. Nie były to sprawy proste do załatwienia, ale z bożą pomocą wszystko miało ułożyć się pomyślnie.

Najbardziej trapił sułtankę Handan bardzo młody wiek syna – w zasadzie był jeszcze dzieckiem – oraz to, że nie cieszył się najlepszym zdrowiem. Obrzezano go nawet dopiero po tym, jak objął tron, a w dodatku złapał potem jakąś infekcję i przez wiele dni leżał z gorączką. Jakby tego było mało, zanim zupełnie wyzdrowiał, zachorował na tę przeklętą ospę. Wszyscy pałacowi medycy uwijali się jak szaleni, by go wykurować. Niekiedy, gdy jej syn przybliżał się do granicy dzielącej życie od śmierci, sułtanka Handan traciła całą nadzieję i pocieszenie znajdowała tylko w modlitwie. Teraz władca wszystkich władców, jej jedyny syn, był – Bogu niech będą dzięki – zdrów, więc ona, jako matka oraz przede wszystkim piastunka sułtana, pragnęła tylko, by jak najszybciej spłodził dzieci. Rozmówiła się w tej kwestii zarówno z Mustafą Efendim, jak i z harem ağası. Wszyscy się z nią zgadzali, należało jak najszybciej zadbać o tę kwestię. Pozostawało jedynie pytanie, z kim młody sułtan powinien zacząć starania o dziecko.

Mercan Aga wymienił sułtance Handan imiona wielu odalisek, zaznaczył jednak, że najlepszą z nich jest przywieziona z greckich wysp Mahfiruz. Bez końca wyliczał zalety dziewczyny: piękna, dobrze wychowana, zdolna... Sułtanka ją znała i nie miała żadnych obiekcji, ale nie mogło być mowy tylko o jednej nałożnicy. Oczywiście jej syn nie musiał zawsze mieć w łóżku jakiejś kobiety, tak jak jego dziadek Murad III – takie rozwiązanie było wręcz niepożądane. Wiele kobiet oznaczało liczne kłopoty, ale kilka ulubionych nałożnic to zupełnie inna sprawa. Byłoby źle, gdyby kierował się wyłącznie pragnieniami ciała, lecz powinien z umiarem kosztować uciech łoża, zapewniając trwanie dynastii w zdrowiu i spokoju.

Sułtanka Handan chciała dla syna jak najlepiej. Poleciła Mercanowi, by rozpuścił wieści i co dwa tygodnie wybierał się na targ niewolników. Rzecz jasna mogli rozpocząć te szlachetne starania od Mahfiruz.

Koniec marca, wyspa Tinos

Gdy marcowe słońce chowało się za chmurami i wyłaniało zza nich, jego złote promienie odgrywały na grubych okładkach tomów pokrywających kamienne ściany biblioteki spektakl świateł i cieni. Pozłacane napisy na grzbietach ksiąg to rozświetlały się, to znów pogrążały w ciemności. W pewnym momencie silna wiązka światła skupiła się na złoconej ikonie przedstawiającej Maryję i matka Jezusa zajaśniała niczym słońce. Czy to cud? Stary mnich i młoda dziewczyna grający przy stole w szachy unieśli głowy i wpatrzeni w ikonę zmówili modlitwę. Z powodu chmur niesionych silnym wiatrem nie było wiadomo, kto jest Madonną: teraz światło padało bowiem na twarz młodej dziewczyny, a mnich patrzył na nią z szacunkiem i podziwem. Następnie słońce znów się schowało i pomieszczenie pogrążyło się w półmroku.

Mnich spojrzał na stojące przed nim szachy wykonane z białego marmuru.

– Tym razem wygram, spójrz, mam przewagę: zostały mi dwa piony, wieża i król – odezwał się.

Dziewczyna odgarnęła kasztanowe włosy spływające jej na twarz, uniosła grube brwi i lekko przygryzła wargi – zawsze to robiła, gdy się nad czymś zastanawiała.

– Tak, ojcze Marcu, wydaje się, że masz przewagę, bo mnie został tylko jeden pion, wieża i król. Mimo to dziś także nie uda się ojcu ze mną wygrać, ale nie wygram i ja. Co ojciec powie na remis?

Mnich wyciągnął kościstą dłoń i kilkakrotnie zmieniał ustawienie bierek na szachownicy, po czym po dłuższym namyśle przywrócił wszystko do punktu wyjścia.

– Masz rację, Anastazjo, remis... – Uśmiechnął się.

Dziewczyna natychmiast zaczęła zbierać szachy i wkładać je do aksamitnego woreczka leżącego obok niej.

– Bardzo lubisz swoje szachy, prawda?

– Tak, wie ojciec przecież, że mój tata sam je dla mnie zrobił.

– Jak mógłbym nie wiedzieć? Twój ojciec był nie tylko człowiekiem głębokiej wiary, lecz także bardzo utalentowanym artystą, potrafiącym tchnąć życie w marmur. Wszystko, co wyszło spod jego rąk, jest dziełem sztuki. – Spojrzał na figurkę Jezusa z białego marmuru stojącą pomiędzy książkami. – Był ulubieńcem Boga, dlatego tak szybko Pan wezwał go do siebie.

– A co z moją mamą? Dlaczego ona odeszła tak młodo? Nawet jej nie pamiętam...

– Nie bluźnij, dziecko, nie wolno ci tak mówić. Nic nam do tego, jaki los i z jakich powodów przeznacza nam Bóg. Musimy być mu posłuszni. On jest naszym Panem. On wie wszystko. Twoi rodzice są razem w niebie, i to na wieczność.

– Ale ja jestem sama.

– Masz nas: babcię, swoich krewnych i mnie... Wszyscy bardzo cię kochamy. Jesteś mądrą, rozważną, inteligentną i piękną dziewczyną. Bóg ofiarował ci liczne dary. Ile jest na tym świecie twoich rówieśników, którzy tak dobrze jak ty potrafią grać w szachy? Pomyśl, ile znasz języków: włoski, grecki, łacinę... Powinnaś dziękować Bogu, moje dziecko.

– Ma ojciec rację, ojcze Marcu, powinnam dziękować i dziękuję. A teraz muszę iść.

– Dokąd, Anastazjo?

– Najpierw nakarmię gołębie, a potem zejdę na brzeg kupić ryby do domu.

– Uważaj na siebie. Dni są już co prawda dłuższe, ale wciąż bardzo szybko się ściemnia. Widzimy się jutro na lekcji łaciny. A po lekcji może rozegramy kolejną partię? Co ty na to?

Anastazja zawiesiła sobie na szyi aksamitny woreczek z szachami.

– W takim razie szachownica niech zostanie tutaj – odparła.

– Zostaw też szachy, po co masz je nosić?

Dziewczyna uśmiechnęła się, ukazując zęby i podwijając górną wargę.

– Nie, one przynoszą mi szczęście, a poza tym wcale nie są ciężkie. Z Bogiem, ojcze Marcu.

– Do zobaczenia, Anastazjo, niech Bóg ma cię w swojej opiece.

Kiedy dziewczyna wychodziła, mnich zawołał do niej jeszcze:

– Skończyłaś książkę, którą ci dałem?

– Zostało mi niewiele – odpowiedziała, odwracając się jeszcze w drzwiach. – Medyceusze to wspaniała rodzina. Lektura zrobiła na mnie duże wrażenie: pałace, artyści, renesans...

– I władza... Szkoda, że to wszystko nie skończyło się na sztuce, prawda?

– Ma ojciec rację. Chcę o coś zapytać: czy to prawda, że Katarzyna Medycejska zabiła swojego syna, pokrywając trucizną kartki książki, którą czytał?

– Tak się mówi, ale to nic pewnego. Prawdopodobnie chciała w ten okrutny sposób zabić nie syna, lecz zięcia, ale uwielbiający lekturę syn wziął książkę wcześniej. I truł się powoli, przewracając strony.

– To straszne: przyczynić się do śmierci własnego dziecka...

– Tak, żądza władzy to potworna rzecz, czyni z człowieka zwierzę, bestię.

– Zgadza się. No nic, ja już pójdę. Jeśli skończę książkę, przyniosę ją jutro. Do zobaczenia.

– Niech Bóg ma cię w swojej opiece, dziecko.

Gdy Anastazja wyszła, mnich podszedł do okna, otworzył ciężkie okiennice i oparł dłonie na ogrzanym przez słońce marmurowym parapecie. Jaki wspaniały widok roztaczał się z góry Eksobourgo, na której szczycie zbudowano miasto. Bezkresne morze, żyzne zielone ziemie, błękitne niebo... Eksobourgo było majestatycznym szczytem wznoszącym się pośrodku szerokiej równiny; zdawało się, jakby ni stąd, ni zowąd wzbiło się z niej ku niebu. Było naturalnym schronieniem dla mieszkańców wyspy, szukających ochrony przed wrogami... Wąziutkie drogi w obrębie murów twierdzy schodziły w dół krętymi serpentynami. Dymiły ogniska, które kobiety paliły w ogrodach kamiennych domów, by podgrzać wodę do prania czy gotowania. Rosnące tu i ówdzie śliwy i migdałowce już dawno rozkwitły. Gdzieś na morzu, na dalekim horyzoncie majaczyły granatowe sylwetki innych wysp. Uwagę mnicha przykuł zbliżający się do wyspy statek: o tej porze roku do portu nie zawijało ich zbyt wiele, sztormy jeszcze bowiem nie ustały. Ojciec Marco zmrużył oczy i uważniej przyjrzał się statkowi: z powodu wielkiej odległości nie widział nic poza tym, że miał zwinięte żagle; nie było nawet do końca jasne, czy zbliża się do wyspy, czy od niej oddala. Dlaczego mimo wiatru żeglarze korzystali z wioseł? Nagle mnich się zaniepokoił: czy mogli to być piraci? Czasami urządzali niespodziewane najazdy na wyspy. Co prawda do twierdzy nikt nie mógł się dostać, ale co z ludźmi pozostałymi na zewnątrz...

W tej chwili oczom mnicha ukazała się Anastazja. Wyszła już poza mury i schodziła szybko w dół zbocza, skacząc po kamiennych murkach ogradzających żyzne pola. Gdy rozwiane wiatrem włosy podskakującej co jakiś czas dziewczyny opadały z powrotem na ramiona, świeciły w słońcu niczym ogień. Ojciec Marco wyszeptał do siebie:

– Niech Bóg ci sprzyja, moje dziecko, niech twoja przyszłość będzie tak świetlana jak słońce.

Następnie znów zwrócił wzrok ku morzu i zauważył, że statek przyjął kurs na północ, co oznaczało, iż wyspa Tinos nie leżała na jego trasie. Mnich uspokoił się, odetchnął, zamknął okiennice i poszedł pomodlić się do kościoła.

Na Tinos żyły tysiące gołębi, była to tradycja, którą Wenecjanie wprowadzili na zarządzanej przez siebie od wieków wyspie. To nimi właśnie zaspokajali swoje zapotrzebowanie na mięso. Anastazja uwielbiała te ptaki i za nic w świecie by ich nie skrzywdziła. Zawsze powtarzała, że prędzej będzie głodować, niż jeść gołębie. Dlatego też nigdy nie ociągała się przed zejściem na wybrzeże, by zapytać, czy są ryby. Gdy dotarła do najbliższego brzegu gołębnika, otworzyła zawieszoną na ramieniu torbę z karmą i rzuciła garść w powietrze, krzycząc jednocześnie:

– Chodźcie tu, moje kochane, chodźcie!

Nagle dał się słyszeć głośny trzepot skrzydeł i w niebo wzleciały setki gołębi. Zatoczywszy wokół Anastazji kilka kręgów, przysiadły na ziemi i zaczęły szukać leżących na niej ziaren. Dziewczyna wciąż rzucała karmę, a niektóre ptaki brały ją z jej ręki. Jakże bezlitośni byli ci ludzi, jak mogli tak po prostu mordować te słodkie ptaki? Przepełniały ją litość i współczucie. Gdy karma się skończyła, Anastazja rozpostarła ramiona i pomachała gołębiom:

– Lećcie, wracajcie do gniazd – wołała.

Ptaki jeszcze przez chwilę krążyły wokół niej, tak jakby chciały jej towarzyszyć. Potem jednak zrezygnowały i ruszyły z powrotem do gołębnika.

Anastazja spojrzała na słońce. Było jeszcze trochę czasu do zmroku, ale i tak powinna się spieszyć, bo nie zdoła wejść na górę tak szybko, jak z niej zeszła. Powietrze przepięknie pachniało: zapach soli i glonów niesiony przez przyjemną bryzę wiejącą od morza mieszał się z aromatem tymianku porastającego łąki. Woń kocimiętki wciąż przyprawiała o zawroty głowy, zwłaszcza gdy mieszała się z zapachem migdałów... Kiedy Anastazja zostawała tak sam na sam z przyrodą, zapominała o wszystkim i była szczęśliwa. Po polach biegały zające, co jakiś czas przystając, by popatrzeć na nią i uciec w popłochu. Dziewczyna zatrzymała się na dłużej przy mrowisku. Ciekawe, skąd te mrówki przychodziły i dokąd szły; każda z nich coś niosła. Później Anastazja z zachwytem obserwowała owada o półprzezroczystych, błękitnych skrzydełkach, który przysiadł na ostropeście. Nad krzakiem dzikiej róży latały setki pszczół. Jakie piękne i pełne ruchu było życie, gdy mu się przyjrzeć z bliska.

Gdy Anastazja dotarła do portu, doznała rozczarowania. Podeszła do rybaków. Wszyscy mieli ponure miny.

– Dzień dobry, mistrzu Yorgo. Dziś chyba nie ma ryb, prawda? – odezwała się do jednego z nich.

Zatroskany mężczyzna uniósł głowę znad składanej właśnie przez siebie sieci i odparł:

– Morze się wyczerpało. Od trzech dni nie złowiliśmy ani jednej ryby.

Stojący nieopodal chłopak trzymający wędkę rzucił:

– Zacznij już jeść gołębie, Anastazjo.

Dziewczyna spojrzała na niego gniewnie.

– Nigdy! – odpowiedziała tylko.

– No ale dlaczego? Przecież ich nie ubędzie, jak zjesz jednego, i tak są ich tysiące. Rozmawiałem z mamą, na wieczór robi potrawkę. Możesz przyjść...

Anastazja już nie odpowiedziała. Tak naprawdę nie miała wielkiej ochoty na ryby, ale się uparła i postanowiła ruszyć do kolejnej wsi. Może tam uda jej się coś znaleźć? Jak wspaniale by było przejść tędy, wymachując dwiema wielkimi rybami trzymanymi w rękach. Odwróciła się i zaczęła iść. Młody rybak odezwał się ponownie:

– Niedługo się ściemni, Anastazjo, tam też nic nie ma, uwierz. Chodź, dam ci dwa tłuściutkie gołąbki...

Anastazja spojrzała na słońce i przyspieszyła kroku, by przed zmrokiem chociaż dotrzeć do wsi i wrócić.

[...]

Przypisy

[1] Matka panującego sułtana.

[2] Inaczej harem ağası – nadzorca czarnych eunuchów, tytuł w hierarchii haremowej.

[3] Nadzorca białych eunuchów, tytuł w hierarchii haremowej.

[4] Spahisi – doborowa jazda turecka; dzielili się na lennych (za gotowość do walki otrzymywali lenna, tzw. timary, stąd też nazwa timarioci) i na najemnych (żołdowych, tworzących regularną konnicę).

[5] Tytuł przysługujący matce, żonom i córkom sułtana.

[6] Modlitwa jest lepsza od snu (arab.).

[7] Kajmakam – 1) zastępca wielkiego wezyra; 2) przedstawiciel centralnej władzy państwowej w prowincjach.

[8] Aga – wysoki stopień oficerski w wojsku osmańskim. Także: tytuł przysługujący eunuchom wysoko postawionym w hierarchii haremu i innym urzędnikom administracyjnym.

[9] Czausz – członek straży porządkowej pałacu sułtańskiego, goniec i poseł w służbie sułtana.

[10] Drobna srebrna moneta, podstawowy środek płatniczy imperium osmańskiego.

[11] Celali – buntujący się przeciwko państwu.

[12] Kapitulacje osmańskie – umowy międzynarodowe przyznające niektórym państwom Europy przywileje handlowe obowiązujące na terenie całego imperium osmańskiego.