Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Ilustracja na okładce Lee Avison/Getty Images

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Małgorzata Żakowska

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Recenzenci

prof. dr hab. Irena Obuchowska

prof. dr hab. Teresa Rostowska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-18852-8

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I – dodruk)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

CZĘŚĆ I.

CZŁOWIEK W SYSTEMIE RODZINY

Rozdział 1

Rodzina w ujęciu systemowym (Waldemar Świętochowski)

1.1. Podstawowe zasady teorii systemów

1.2. Struktura systemu rodziny

1.2.1. Granice w systemie rodziny

1.2.2. Podsystemy

1.2.3. Role i pozycje w rodzinie

1.3. Procesy systemowe w rodzinie

1.3.1. Indywiduacja

1.3.2. Komunikacja

1.3.3. „Logika” systemu rodziny: homeostaza funkcjonalna

1.4. Zadania rodziny w kolejnych fazach rozwojowych Wspólnota i ciągłość

1.5. W kierunku rodziny funkcjonalnej. Wskazówki praktyczne

Rozdział 2

Specyfika komunikacji interpersonalnej w rodzinie ujmowanej jako system (Barbara Harwas-Napierała)

2.1. Modele komunikacji interpersonalnej

2.1.1. Jednostronny model komunikacji

2.1.2. Dwustronny model komunikacji

2.1.3. Relacyjny model komunikacji

2.2. Podstawowe uwarunkowania komunikacji w rodzinie

2.2.1. Uwarunkowania podmiotowe

2.2.2. Uwarunkowania pozapodmiotowe

2.3. Rozwojowe zmiany komunikacji w systemie rodziny

2.3.1. Komunikacja w podsystemie małżeńskim

2.3.2. Zmiany rozwojowe komunikacji w podsystemie rodzicielskim

2.3.3. Komunikacja w podsystemie rodzeństwa

2.4. Warunki kształtowania prawidłowej komunikacji

2.4.1. Kształtowanie umiejętności usprawniających komunikację rodzinną

Rozdział 3

Narracje rodzinne (Elżbieta Dryll)

3.1. Rodzina jako nisza semantyczna

3.2. Geneza treści rodzinnych narracji

3.2.1. Tradycja

3.2.2. Przekaz międzypokoleniowy

3.2.3. Historia życia rodziny nuklearnej

3.3. Dlaczego ważne jest badanie narracji rodzinnych

Rozdział 4

Role i funkcje rodziny (Katarzyna Walęcka-Matyja)

4.1. Współczesne ujęcie roli rodziny

4.2. Kierunki przemian współczesnej rodziny a role i funkcje rodzinne

4.3. Role w systemie rodziny

4.4. Funkcje rodziny

4.5. Psychospołeczne uwarunkowania funkcji rodziny

Rozdział 5

Modele funkcjonowania rodziny. Style wychowania (Hanna Liberska, Mirosława Matuszewska)

5.1. Modele rodziny

5.1.1. Klasyfikacja modeli funkcjonowania rodziny

5.2. Styl wychowania

5.2.1. Pojęcia podstawowe: wychowanie, styl wychowania

5.2.2. Rodzaje stylów wychowania

5.3. Modele funkcjonowania rodziny a style wychowania

Rozdział 6

Więzi małżeńskie i rodzinne w perspektywie teorii przywiązania (Mieczysław Plopa)

6.1. Założenia i inspiracje teorii przywiązania

6.1.1. Aspekt ewolucyjny

6.1.2. Aspekt neuropsychologiczny

6.2. Przywiązanie w okresie dzieciństwa

6.3. Przywiązanie w okresie dorosłości

6.4. Przywiązanie a relacje w bliskich związkach

Rozdział 7

Seksualność w związkach małżeńskich (Magdalena Grabowska)

7.1. Pojęcie seksualności

7.2. Aktywność seksualna małżonków i jej uwarunkowania

7.2.1. Wiek małżonków

7.2.2. Staż małżeństwa

7.2.3. Relacje między małżonkami

7.3. Problemy seksualne małżonków

Rozdział 8

Transmisja międzypokoleniowa – procesy zachodzące na styku pokoleń (Marzanna Farnicka, Hanna Liberska)

8.1. Istota i mechanizmy transmisji międzypokoleniowej w rodzinie

8.1.1. Naśladownictwo

8.1.2. Modelowanie

8.1.3. Identyfikacja

8.2. Obszary transmisji międzypokoleniowej w rodzinie

8.3. Transmisja międzypokoleniowa w różnych podejściach psychologicznych

8.4. Transmisja międzypokoleniowa jako proces formowania rodziny – model Murraya Bowena

8.5. Kierunki badań nad transmisją w rodzinie

8.5.1. Wyzwania dla badań nad transmisją w rodzinie

Rozdział 9

Psychologia religijności/duchowości rodziny (Elżbieta Rydz)

9.1. Religijność i duchowość – definicje

9.2. Współczesne podejścia badawcze w psychologii religijności/duchowości rodziny

9.2.1. Rozwój struktury i funkcji religijności

9.2.2. Rozwój struktury i funkcji rodziny

9.3. Rozwój religijności człowieka w kontekście cyklu życia rodzinnego w ujęciu Evelyn Duvall

9.3.1. Religijność i duchowość w małżeństwie bez dzieci

9.3.2. Rodziny wychowujące małe dzieci

9.3.3. Rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym

9.3.4. Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym

9.3.5. Rodziny z nastolatkami

9.3.6. Rodziny jako instytucje wypuszczające dzieci w świat

9.3.7. Starzejący się członkowie rodziny

9.4. Perspektywy badań dotyczących religijności w rodzinie

Rozdział 10

Rozwój rodziny i rozwój w rodzinie (Hanna Liberska)

10.1. Rozwój rodziny

10.2. Rozwój w rodzinie

10.3. Wyznaczniki rozwoju w systemie rodziny

10.3.1. Miejsce rodziny wśród innych systemów

10.3.2. Wymiary zmian w systemach społeczno-kulturowych

10.4. Zmiany w strukturze systemu rodziny

10.5. Rodzina jako kontekst rozwoju indywidualnego

CZĘŚĆ II.

ZRÓŻNICOWANE FORMY ŻYCIA RODZINNEGO

Rozdział 1

Samotne rodzicielstwo (Sylwia Rydz)

1.1. Specyfika roli kobiecej – matka i samotna matka

1.2. Specyfika roli męskiej – ojciec i samotny ojciec

1.3. Funkcjonowanie rodziny niepełnej

1.4. Konsekwencje samotnego rodzicielstwa

1.5. Migracja zarobkowa jako czasowe samotne rodzicielstwo

1.6. Pomoc samotnym rodzicom

Rozdział 2

Związki kohabitacyjne (Iwona Janicka)

2.1. Kohabitacja jako nowa forma życia pary

2.2. Przyczyny kohabitacji

2.3. Charakterystyka osób kohabitujących

2.4. Przedślubna kohabitacja a małżeństwo

2.5. Kohabitacja a rokowania odnośnie do trwałości związku

2.5.1. Efekt selekcji

2.5.2. Efekt kohabitacji

2.6. Zaangażowanie w relację a trwałość związków intymnych

2.6.1. Wybrane teorie zaangażowania

2.6.2. Rola zaangażowania

2.6.3. Zaangażowanie partnerów kohabitujących i poślubionych

Rozdział 3

Partnerzy kohabitujący jako rodzice (Iwona Janicka)

3.1. Dzieci urodzone poza małżeństwem

3.2. Rodziny kohabitacyjne

3.2.1. Fazy rozwoju rodziny kohabitacyjnej

3.2.2. Kohabitacja a zaangażowane rodzicielstwo

3.3. Problem stabilności rodzin kohabitacyjnych

3.3.1. Niestabilność kohabitacji a rodzicielstwo

3.3.2. Niestabilność kohabitacji a dzieci

3.4. Warunki życia rodzin kohabitacyjnych

Rozdział 4

Rodzina zrekonstruowana (Aleksandra Lewandowska-Walter)

4.1. Definicje i statystyki

4.1.1. Definicje

4.1.2. Statystyki

4.2. Rodzina zrekonstruowana jako system

4.3. Małżeństwo powtórne jako podstawa rekonstrukcji rodziny

4.4. Rodzicielstwo w rodzinie zrekonstruowanej

4.5. Dziecko w rodzinie zrekonstruowanej

4.5.1. Typy rodzin zrekonstruowanych

4.6. Wskazówki do pracy psychoedukacyjnej i terapeutycznej

Rozdział 5

Rodzina adopcyjna (Alicja Kalus)

5.1. Specyfika rodziny adopcyjnej

5.2. Rodzina adopcyjna z perspektywy prawnej

5.3. Rodzina adopcyjna z perspektywy medycznej

5.4. Rodzina adopcyjna z perspektywy psychologicznej

5.4.1. Etap małżeństwa bezdzietnego

5.4.2. Doświadczenie straty w rodzinie adopcyjnej

5.4.3. Decyzja o adopcji dziecka i proces adopcyjny

5.5. Rodzina adopcyjna z dzieckiem w okresie wczesnego dzieciństwa

5.6. Rodzina adopcyjna z dzieckiem w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym

5.7. Rodzina z dorastającym nastolatkiem

Rozdział 6

Rodzina zastępcza (Alicja Kalus)

6.1. Rodzina zastępcza z perspektywy prawnej

6.2. Specyfika rodziny zastępczej

6.3. Rodzinny dom dziecka jako rodzinna forma opieki zastępczej

6.3.1. Perspektywa prawna

Rozdział 7

Kulturowa różnorodność rodziny (Jolanta Miluska)

7.1. Status współczesnej rodziny

7.2. Wartości kulturowe a interakcje w rodzinie

7.3. Rodziny wielokulturowe

7.4. Przyszłość rodziny w kontekście procesu zmiany społecznej

CZĘŚĆ III.

ZDROWOTNE I SPOŁECZNE PROBLEMY W RODZINIE

Rozdział 1

Choroba przewlekła w systemie rodziny (Waldemar Świętochowski)

1.1. Trzy ujęcia choroby

1.2. Choroba jako nienormatywny kryzys w rodzinie

1.3. Rodzina wobec przewlekłej choroby

1.3.1. Reakcje na poziomie zachowań

1.3.2. Reakcje na poziomie procesów (ujęcie systemowe)

1.4. Adaptacja do kryzysu: jak problemy pomagają w adaptacji

1.5. Dlaczego przewlekła choroba jest przewlekła

Rozdział 2

Trudności w realizacji planów prokreacyjnych i ich skutki dla rodziny (Eleonora Bielawska-Batorowicz)

2.1. Trudności w realizacji planów prokreacyjnych i ich medyczne uwarunkowania

2.1.1. Niepłodność – rodzaje, przyczyny, rozpowszechnienie

2.1.2. Poronienia, martwe urodzenia i śmierć dziecka w okresie okołoporodowym – rozpowszechnienie, przyczyny

2.2. Następstwa trudności w realizacji planów prokreacyjnych

2.2.1. Diagnoza niepłodności i jej następstwa psychologiczne

2.2.2. Straty ciąży i ich następstwa psychologiczne

2.3. Przezwyciężanie trudności prokreacyjnych – na przykładzie niepłodności

2.3.1. Techniki wspomaganego rozrodu w leczeniu niepłodności

2.3.2. Rozwój dzieci urodzonych w wyniku zastosowania technik rozrodu wspomaganego

2.3.3. Relacje w rodzinie powstałej w wyniku zastosowaniu technik rozrodu wspomaganego

Rozdział 3

Rodzina z dzieckiem niepełnosprawnym (Ewa Marat)

3.1. Informowanie rodziców o zaburzeniach w rozwoju dziecka

3.1.1. W jaki sposób należy przekazywać rodzicom diagnozę

3.1.2. Modelowa procedura informowania o zaburzeniach dziecka

3.2. Niepełnosprawność dziecka a zmiany w systemie rodzinnym

3.2.1. Model żałoby i chronicznego smutku

3.2.2. Stres rodzicielski

3.2.3. Niepełnosprawność dziecka jako sytuacja kryzysowa

3.3. Adaptacja rodziców do niepełnosprawności dziecka

3.3.1. Zespół wypalania sił u rodziców dzieci niepełnosprawnych

3.4. Rola wsparcia społecznego w procesie radzenia sobie przez rodziców dzieci niepełnosprawnych

3.5. Społeczne, emocjonalne i adaptacyjne problemy doświadczane przez rodzeństwo dzieci z zaburzeniami rozwoju

3.6. Pomoc dla rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi

Rozdział 4

Rozwód jako sytuacja kryzysowa w rodzinie (Magdalena Błażek)

4.1. Kryzys rozwodowy – charakterystyka

4.2. Przyczyny rozwodów

4.3. Predyktory powodzenia i niepowodzenia związku

4.4. Fazy procesu rozwodowego

4.5. Funkcjonowanie psychologiczne dorosłych w sytuacji rozwodu z uwzględnieniem różnic płciowych

4.6. Funkcjonowanie psychologiczne dzieci w sytuacji rozwodu rodziców

4.6.1. Płeć dziecka a proces radzenia sobie z rozwodem rodziców

4.6.2. Cechy indywidualne dziecka i wsparcie społeczne a radzenie sobie z rozwodem rodziców

Rozdział 5

Agresja i przemoc w rodzinie (Grażyna Poraj)

5.1. Metody wychowawcze i postawy rodzicielskie sprzyjające agresji u dzieci i młodzieży

5.1.1. System wartości i orientacja życiowa rodziców

5.1.2. Nieprawidłowe stosunki uczuciowe między rodzicami a dziećmi

5.2. Agresja między rodzeństwem

5.3. Przemoc w małżeństwie, czyli dostarczanie dzieciom wzorów zachowań agresywnych

5.4. Zapobieganie i kontrolowanie agresji

5.4.1. Zapobieganie i redukowanie agresji u dzieci

5.4.2. Zapobieganie i redukowanie agresji wśród rodzeństwa

5.4.3. Zapobieganie i redukowanie przemocy w rodzinie (wobec dzieci i współmałżonka)

Rozdział 6

Rodzina a zachowanie antyspołeczne (Mieczysław Radochoński, Lidia Perenc, Anna Radochońska)

6.1. Zachowania antyspołeczne i ich przyczyny

6.2. Rodzina jako miejsce rozwoju zachowań antyspołecznych

6.2.1. Rola czynników genetycznych

6.2.2. Struktura rodziny

6.2.3. Charakterystyczne cechy matki

6.2.4. Charakterystyczne cechy dzieci

6.2.5. Relacje w rodzinie

6.2.6. Osadzenie rodzica w zakładzie karnym

6.3. Mechanizm transmisji międzypokoleniowej a zachowania antyspołeczne

CZĘŚĆ IV.

TERAPIA RODZIN I TERAPEUTYCZNA ROLA RODZINY

Rozdział 1

Współczesne nurty w terapii rodzin (Tadeusz Pietras)

1.1. Historia terapii rodzin

1.2. Zasady terapii rodzin

1.3. Wskazania i przeciwwskazania do terapii rodzin

Rozdział 2

Pozytywna psychologia rodziny – w teorii i praktyce (Bogusława Lachowska)

2.1. Obszary psychologii rodziny

2.2. Obszary psychologii pozytywnej

2.2.1. Najważniejsze koncepcje i pojęcia psychologii pozytywnej

2.2.2. Siły i cnoty charakteru

2.3. Zainteresowanie pozytywnością na gruncie psychologii rodziny

2.3.1. Koncepcja sił rodziny

2.3.2. Pozytywna interwencja w rodzinę – interwencje skoncentrowane na siłach rodziny

2.3.3. Prężność rodziny

Literatura

O Autorach

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Od tysiącleci rodzina jest podstawowym środowiskiem społecznym, w którym powstaje człowiek – w sensie biologicznym i psychologicznym. Doświadczenia wyniesione z rodziny pochodzenia wywierają niezatarty wpływ na całe życie człowieka. Poszukując odpowiedzi na pytania: „Jaki jest człowiek?”, „Dlaczego funkcjonuje w określony sposób?”, odwołujemy się do historii jego życia, zwłaszcza tej związanej z obszarem rodzinnym. Stąd badania nad rodziną są szczególnie ważne i dotyczą jej struktury, procesów rodzinnych, roli rodziny w funkcjonowaniu i rozwoju jednostek oraz jej związków z innymi środowiskami społecznymi. Podstawowe pytanie: „Czym jest rodzina?”, wydaje się pozornie proste. Obserwacje z ostatniego okresu pokazują jednak, że nie jest łatwo na nie odpowiedzieć. Jeśli odejdziemy od regulacji prawnych i religijnych, to można przyjąć, że coraz częstsze są formy życia rodzinnego o charakterze niezalegalizowanym, które opierają się na woli „bycia razem”. Ale takie podejście wydaje się do przyjęcia w odniesieniu do dorosłych. Czy jest ono także adekwatne w przypadku dzieci? W tym punkcie wiedza psychologiczna okazuje się zdecydowanie niewystarczająca ze względu na zaledwie szczątkowe rozpoznanie zakresu i siły transmisji w rodzinach „postmodernistycznych”.

Pytań dotyczących rodziny, na które ciągle brakuje satysfakcjonującej odpowiedzi jest wiele. Rodzina stanowi część świata społecznego, twór kulturowy, a w związku z głębokimi i szybkimi zmianami, jakie wciąż się dokonują, być może trudno o ponadczasowe ustalenia dotyczące jej charakteru. Rodzina jest żywym „organizmem”, tak jak ludzie, którzy ją tworzą, i nauka może dostarczać tylko kolejnych przybliżonych obrazów jej funkcjonowania, chociaż podstawowe mechanizmy wydają się niezmienne.

Treści zawarte w tej książce miały na celu ukazanie ogromnego potencjału tkwiącego w bliskich relacjach rodzinnych i zasobów rodziny z perspektywy procesów adaptacyjnych. Wiedza o zasobach rodziny, ale też o jej ograniczeniach, zrozumienie mechanizmów równoważenia w rodzinie i na „styku” rodzina–środowisko zewnętrzne są szczególnie ważne w kontekście dynamicznych przeobrażeń społeczno-kulturowych, których jesteśmy uczestnikami. Niepokoje związane z kryzysem rodziny – prawdziwym, a może tylko kreowanym – pobudzają familiologów do zintensyfikowania badań nad rodziną i jej przeobrażeniami w czasie. Efektem tych badań są nowe podejścia do rodziny, opracowywanie takich modeli i teorii rodziny, które przybliżają nas do pełniejszego zrozumienia fenomenu, jakim jest życie rodzinne.

Współcześnie coraz wyraźniej odchodzi się od traktowania rodziny jako pewnej stałej, niezmiennej w czasie konstrukcji społecznej i coraz większą uwagę zwraca się na bliskie relacje łączące członków rodziny, ich jakość, siłę, trwałość, plastyczność, otwartość. Czynników umacniających rodzinę poszukuje się, przede wszystkim, w procesach komunikacji wewnątrzrodzinnej. O „mocy” czy też atrakcyjności rodziny decyduje jej zdolność do stworzenia warunków rozwoju podmiotowości każdego z jej członków, w zależności od ich rozwoju indywidualnego i fazy rozwoju rodziny – przy zachowaniu wspólnotowości bytowania. Być może zabrzmi to banalnie, ale atrakcyjność rodziny polega także na tym, że zwykle jest ona dla każdego ze swych członków azylem, źródłem wsparcia, miejscem do odzyskania sił po stresach wyniesionych z innych środowisk, których są aktywnymi uczestnikami (praca, szkoła, kręgi towarzyskie itd.).

Nie wszystkie jednak rodziny radzą sobie z problemami. Jest to kolejne ważne zagadnienie, które przyciąga uwagę familiologów. Badacze rodziny tworzą modele jej rozwoju: od „rodziny w kryzysie” do „rodziny zwycięskiej” – zrównoważonej, zrekonstruowanej, zdrowej itd. Kolejne badania dostarczają coraz więcej wiedzy na temat mechanizmów radzenia sobie z kryzysem w rodzinie oraz ich uwarunkowań jednostkowych i ponadjednostkowych. Stanowią one dobry punkt wyjścia do pracy nad programami terapii rodzin oraz interwencji kryzysowej.

W prezentowanej książce do opisu i wyjaśniania procesów zachodzących w rodzinie przyjęto podejście systemowe. Pozwala ono najtrafniej ukazać konstrukcję rodziny przez pryzmat tworzących ją osób i znaczenie relacji w niej zachodzących. Współczesne spojrzenie na rodzinę, chociaż koncentruje się, przede wszystkim, na analizie wzajemnych i częstych interakcji w niej zachodzących, nie odrzuca indywidualnych właściwości czy cech osobowości osób konstytuujących rodzinę i znaczących dla przebiegu tych interakcji.

Problematyka rodziny jest bardzo złożona. Stanowi istotny obszar badań mieszczący się w ramach psychologii społecznej, ale jednocześnie dotyka innych ważnych, poza psychologią, nauk, takich jak: socjologia, pedagogika, prawo, medycyna, ekonomia. Monografia ta została przygotowana przez psychologów, ale niektóre zagadnienia wymagały interdyscyplinarnego podejścia i zgodnie z nim zostały zaprezentowane.

W publikacji wyróżniono cztery części. Część I jest poświęcona funkcjonowaniu człowieka w systemie rodziny. Część II dotyczy, coraz bardziej popularnych obecnie, nietradycyjnych i zróżnicowanych form życia rodzinnego. W części III wskazano na najczęściej spotykane problemy (zdrowotne i społeczne). Natomiast część IV obejmuje zagadnienia terapii rodzin i możliwych interwencji terapeutycznych, które opierają się w znacznym stopniu na zasobach tkwiących w rodzinie.

Rozdziały części I prezentują zagadnienia ogólne, związane z funkcjonowaniem systemu rodziny (rozdz. 1–5) oraz jego różnych, węższych obszarów (rozdz. 6–10). W rozdziale 1 scharakteryzowano rodzinę w ujęciu systemowym – jej strukturę, procesy systemowe oraz funkcjonalność i dysfunkcjonalność. W rozdziale 2 przedstawiono rolę i specyfikę komunikacji w systemie rodzinnym. Na uwagę zasługuje szczególnie komunikacja w różnych podsystemach (małżeńskim, rodzicielskim, rodzeństwa) oraz ocena warunków prawidłowej komunikacji w rodzinie. W najnowszych badaniach podkreśla się znaczenie komunikacji rozumianej jako subiektywny i celowy przekaz związany z tworzeniem wspólnoty i porozumienia w ramach różnych grup, również rodzinnych. To niezwykle interesujące podejście, określane jako narracje rodzinne, wraz z jego genezą ukazano w rozdziale 3. W rozdziale 4 wskazano na znaczenie ról i funkcji rodziny, ich wpływu na jakość i funkcjonalność systemu rodziny. W rozdziale 5 przedstawiono modele rodziny: strukturalne, kulturowe (tradycyjne i nietradycyjne) oraz operacyjne, a także związane z nimi style wychowania. Kolejne rozdziały dotyczą wybranych obszarów funkcjonowania jednostki w systemie rodzinnym. W rozdziale 6 zwrócono uwagę na znaczenie więzi małżeńskich i rodzinnych, odwołując się do teorii przywiązania. Wskazano na rolę przywiązania w okresie dzieciństwa i dorosłości oraz w relacji dziecko–dorosły i dorosły–dorosły. Ta druga relacja jest analizowana w kontekście bliskich związków o charakterze romantycznym i wyjaśniana doświadczeniami związanymi z kształtowaniem się przywiązania w okresie niemowlęcym. Z kolei aspektowi seksualnemu więzi małżeńskiej poświęcono rozdział 7; zwrócono tu uwagę na uwarunkowania aktywności seksualnej małżonków oraz problemy z nią związane. Rozdział 8 traktuje o roli międzypokoleniowego transmitowania wzorców zachowań, szczegółowo prezentuje zagadnienia dotyczące wpływu wcześniejszych pokoleń na funkcjonowanie jednostek oraz na proces kształtowania się rodziny. Kolejny, rozdział 9 jest związany z problematyką religijności/duchowości w rodzinie. Odwołując się do cyklów życia rodziny, podano, jak kształtuje się religijność i jakie znaczenie, w tym procesie, mają relacje między rodzicami a dziećmi. Ostatni w tej części rozdział 10 stanowi o procesie rozwoju człowieka w systemie rodzinnym oraz o zmianach tego systemu i ich wpływie na rozwój jednostki i relacje interpersonalne w rodzinie. Wzajemne oddziaływanie rozwoju jednostki i rozwoju rodziny można odnieść również do treści omawianych we wcześniejszych rozdziałach.

Część II jest poświęcona zróżnicowanym formom życia rodzinnego. Popularne obecnie na świecie i w Polsce alternatywne formy życia rodzinnego, to: samotne rodzicielstwo, kohabitacje, rodziny zrekonstruowane, rodziny adopcyjne, rodziny zastępcze oraz rodziny wielokulturowe. Za rodzinę XXI w. uznaje się też pojedynczego rodzica; na gruncie polskim częściej określa się taką formę życia rodzinnego jako samotne rodzicielstwo. Samotne rodzicielstwo kobiet lub mężczyzn – trwałe (z powodu rozwodu, śmierci małżonka) i czasowe (w wyniku migracji zarobkowej) – przedstawiono w rozdziale 1. Wskazano w nim na znaczenie i konieczność pomocy dla rodzin niepełnych. Coraz bardziej powszechną formą życia rodzinnego są związki niezalegalizowane – kohabitacyjne. Traktuje się je jako efekt kryzysu małżeństwa i rodziny lub transformacji życia małżeńskiego i rodzinnego. Badania koncentrują się tu na ocenie jakości i trwałości tych związków oraz ich perspektyw rodzinnych. W rozdziale 2 podjęto próbę odpowiedzi na pytania: „Dlaczego ludzie kohabitują?”, „Jakie są rokowania dla małżeństw poprzedzonych przedślubną kohabitacją?” oraz „Jak kształtuje się zaangażowanie w związek partnerów kohabitujących (w porównaniu do poślubionych) i czy ma to wpływ na jego trwałość?” Z kolei silny wzrost urodzeń pozamałżeńskich wymaga również oceny możliwości efektywnego podejmowania, przez partnerów kohabitujących, ról rodzicielskich. W rozdziale 3 dokonano porównania rodzin tworzonych przez partnerów kohabitujących i poślubionych pod względem zaangażowania w rolę rodzica, stabilności rodziny i warunków jej życia. W rozdziale 4 bardzo szczegółowo scharakteryzowano rodziny zrekonstruowane – złożone układy życia rodzinnego wyznaczone różnymi kombinacjami interakcji rodzinnych. Obejmują one: kolejne i wcześniejsze małżeństwa, rodziców z dziećmi biologicznymi i niebiologicznymi oraz dzieci należące – bywa – nawet do wielu systemów rodzinnych. To najbardziej problematyczne rodziny, nierzadko potrzebujące psychoterapii. Rozdziały 5 i 6 zostały poświęcone rodzinom adopcyjnym i zastępczym. W obu tych typach rodzin uwzględniono ujęcia – oprócz psychologicznego – medyczne i prawne; pokazano problemy natury psychologicznej dotyczące szczególnie rodzin adopcyjnych. Odnoszą się one do bezdzietności, doświadczania straty, podjęcia nowych ról i dostosowania wzajemnego w nowej rodzinie, co może zależeć także od wieku adoptowanego dziecka. W rozdziale 7 przedstawiono jeszcze inne formy życia rodzinnego, jakimi są rodziny wielokulturowe. Za znaczące uznano tu takie zagadnienia, jak: wpływ wartości kulturowych na funkcjonowanie rodziny, strategię akulturacji, różnice funkcjonowania różnych kulturowo systemów rodzinnych oraz specyficzne wartości w krajach spoza kultury europejskiej. Te przykładowe zmienne kulturowe i ich ewentualne interakcje zostały potraktowane jako regulatory relacji w rodzinie.

Część III monografii obejmuje problemy życia rodzinnego. Wybrano najczęściej spotykane problemy (zdrowotne i społeczne), które zwykle zakłócają funkcjonowanie rodziny. Należą do nich: choroba przewlekła w systemie rodziny (rozdz. 1), trudności w realizacji planów prokreacyjnych (rozdz. 2), posiadanie dziecka niepełnosprawnego (rozdz. 3), rozwód (rozdz. 4), agresja i przemoc w rodzinie (rozdz. 5) oraz zachowania antyspołeczne w rodzinie (rozdz. 6). Wszystkie wymienione problemy mogą prowadzić do nienormatywnych etapów życia rodzinnego oraz do sytuacji kryzysowych doświadczanych przez rodzinę, stwarzających ryzyko wypracowania przez nią nie zawsze pożądanych form zachowań. Zagadnienia zawarte w tej części monografii zostały dokładnie rozpatrzone, począwszy od przedstawienia charakterystyki „systemu rodziny z problemem”, przez konsekwencje dla funkcjonowania członków rodziny uwikłanych w problem, aż po sposoby radzenia sobie z problemem przez system rodziny. Przezwyciężanie rozpoznanych tu trudności wymaga aktywizowania zasobów rodzinnych. W zależności od problemu, z którym zmaga się dana rodzina, za ważne uznano: proces adaptacji do sytuacji kryzysowej, aktywność rodziny w poszukiwaniu wsparcia i korzystania z działań pomocowych oraz szeroko rozumianą terapię, a w przypadku agresji, przemocy czy zachowań antyspołecznych – również pomoc socjalną oraz wczesną profilaktykę skoncentrowaną na rodzinie.

W części IV – Terapia rodzin i terapeutyczna rola rodziny – znajdują się jedynie dwa rozdziały, ponieważ większość wcześniejszych nawiązuje do praktyki psychologicznej w odniesieniu do konkretnych problemów życia rodzinnego. W rozdziale 1 tej części zaprezentowano współczesne nurty terapii rodzin, odwołując się, przede wszystkim, do jej ujęcia strategicznego i strukturalnego. Uwzględniono podstawowe zasady terapii rodzin oraz wskazania i przeciwwskazania do jej stosowania. W rozdziale 2 zarysowano rolę psychologii pozytywnej w psychologii rodziny. Polega ona na przypisywaniu rodzinie takich atrybutów, jak siła i prężność – niezbędnych do udanego realizowania wymagań czy radzenia sobie z kryzysami. Terapia rodziny, określana tu jako pozytywna interwencja, ma na celu identyfikowanie i budowanie sił rodziny, jej zasobów i potencjału oraz, co jest szczególnie ważne, pozwala na uzyskanie długoterminowych korzystnych rezultatów.

Książka obejmuje bogatą panoramę zagadnień dotyczących ważnych obszarów funkcjonowania rodziny. Jest ona adresowana do osób zainteresowanych problematyką życia rodzinnego, a w szczególności do specjalistów pracujących z rodzinami. Głównym jednak celem było przygotowanie publikacji zawierającej treści przydatne dla studentów psychologii i kierunków pokrewnych (socjologia, pedagogika, medycyna, prawo). Przekazujemy tę książkę do rąk Czytelnika z nadzieją, że jej lektura pozwoli w pełni docenić wartość i siłę potencjału tkwiącego we współczesnej rodzinie.

Składamy serdeczne podziękowania wszystkim Autorom, dzięki których kompetencjom i zaangażowaniu powstała ta monografia. Pięknie dziękujemy Recenzentkom, Pani Profesor dr hab. Irenie Obuchowskiej i Pani Profesor dr hab. Teresie Rostowskiej za ich życzliwość, docenienie ważności problematyki i konstruktywne uwagi, które przyczyniły się do ostatecznego kształtu tej publikacji

Iwona Janicka i Hanna Liberska

Bydgoszcz–Łódź, czerwiec 2014 r.