Tytuł oryginału:

THE FORGETTING TIME

—

Redakcja

Anna Wlaźnik

Projekt okładki

Izabella Marcinowska

Zdjęcia na okładce

© Christie Goodwin / Arcangel

Korekta

Maciej Korbasiński, Beata Wójcik

Redaktor prowadzący

Małgorzata Głodowska

Text Copyright © 2016 by Sharon Guskin

Published by arrangement with Flatiron Books.

All rights reserved.

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016

ISBN 978-83-8015-195-6

![logo-czarna-owca]

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla Douga, Eli i Bena

Rozdział pierwszy

W przededniu swoich trzydziestych dziewiątych urodzin, w najbardziej smętny dzień najbrzydszego lutego, jaki sobie przypominała, Janie podjęła decyzję, która miała okazać się najważniejszą decyzją w jej życiu. Postanowiła wziąć urlop.

Może i Trynidad to nie był najlepszy wybór. Jeśli już posunęła się tak daleko, to powinna pojechać na Tobago albo do Wenezueli, ale spodobał jej się dźwięk tego słowa, Try-ni-dad, jego melodyjność, która brzmiała niczym jakaś obietnica. Kupiła najtańszy bilet, jaki udało jej się znaleźć, i dotarła tam akurat wtedy, kiedy wszystkie karnawałowe lekkoduchy wracały już do domu, a rynsztoki pełne były najpiękniejszych śmieci, jakie kiedykolwiek widziała. Ulice opustoszały, ludzie odsypiali imprezę. Ekipa sprzątająca poruszała się powoli, mozolnie brnąc w wodzie. Zgarnęła z krawężnika garść konfetti oraz poniewierających się, błyszczących piór i plastikowej biżuterii i wepchnęła je sobie do kieszeni, próbując poddać się beztroskiemu nastrojowi.

W hotelu, gdzie się zatrzymała, trwało właśnie wesele, Amerykanka brała ślub z mężczyzną z Trynidadu i większość gości hotelowych przybyła z tej okazji. Przyglądała się, jak kręcili się wokół siebie, te ciotki, wujkowie i kuzyni opadający z sił w upale, z policzkami wypacykowanymi czerwonymi plamami opalenizny sprawiającymi, że wyglądali na szczęśliwszych, niż byli w rzeczywistości, i deprymowali Trynidadczyków, którzy stali w grupkach, śmiejąc się i rozmawiając szybko w lokalnym dialekcie trini.

Panowała tam bardzo duża wilgotność powietrza, ale wynagradzały ją ciepłe objęcia morza, niczym nagroda pocieszenia dla niekochanych. Plaża wyglądała identycznie jak na zdjęciu, ze wszystkimi tymi palmami, turkusową wodą i zielonymi wzgórzami, z moskitami muskającymi skórę i wbijającymi żądła w kostki u nogi, żeby przypomnieć ci, że to wszystko naprawdę istniało, i małymi budkami rozsianymi tu i ówdzie, w których sprzedawano rekina w cieście – rekina smażonego w głębokim oleju, zawiniętego w świeży, upieczony placek, smakującego lepiej niż wszystko, co do tej pory jadła. W hotelowym prysznicu raz leciała woda gorąca, raz zimna, a innym razem w ogóle nie było wody.

Dni mijały leniwie. Leżała na plaży z jednym z tych ilustrowanych magazynów, na które na co dzień nigdy sobie nie pozwalała, a jej nogi chłonęły promienie słońca i morską bryzę. Zima była taka długa, śnieżyce atakowały jedna po drugiej, jak seria klęsk żywiołowych, na które Nowy Jork nie był w ogóle przygotowany. Miała zająć się łazienkami w muzeum, projektowanymi przez jej firmę, ale często zasypiała przy swojej desce kreślarskiej, śniąc o niebieskich płytkach, albo po północy wracała samochodem do swojego zacisznego mieszkania i padała na łóżko, zanim zdążyła się zastanowić nad tym, jak to się stało, że jej życie tak się ułożyło.

W przedostatnią noc w Trynidadzie skończyła trzydzieści dziewięć lat. Siedziała sama przy barze na werandzie, słuchając odgłosów przyjęcia zaręczynowego, które dobiegały przez otwarte drzwi sali balowej. Była szczęśliwa, że uniknęła obowiązkowego „urodzinowego brunchu” w domu, tej chmary przyjaciółek ze swoimi mężami i dziećmi i ich entuzjastycznych kartek zapewniających ją, że „To właśnie jest ten rok!”.

Rok na co? – zawsze miała ochotę zapytać.

A przecież wiedziała, co miały na myśli – rok na mężczyznę. Brzmiało nieprawdopodobnie. Odkąd zmarła jej matka, straciła serce do chodzenia na randki, których potem we dwie nie mogły już analizować, chwila po chwili, przez telefon. Te niekończące się, niezbędne rozmowy czasem trwały dłużej niż same randki. Mężczyźni zawsze pojawiali się w jej życiu i znikali. Wyczuwała, jak odchodzili niepostrzeżenie, zanim jeszcze to zrobili. Jednak mama zawsze była, ze swoją miłością tak fundamentalną i niezastąpioną jak siła przyciągania, aż pewnego dnia jej zabrakło.

Teraz Janie zamówiła drinka i rzuciła okiem na barowe menu – wybrała curry z koziego mięsa, ponieważ jeszcze nigdy tego nie jadła.

– Czy jest pani tego pewna? – powiedział barman. Był chłopcem, naprawdę, nie miał więcej niż dwadzieścia lat, szczupłe ciało i ogromne, śmiejące się oczy. – Jest ostre.

– Dam sobie radę – odparła, uśmiechając się do niego i zastanawiając się, czy mogłaby przeżyć nieoczekiwaną przygodę w swoją przedostatnią noc i jak by to było znowu dotknąć czyjegoś ciała. Ale chłopak po prostu skinął głową i wkrótce potem przyniósł danie, nawet nie patrząc, jak jej poszło.

Kozie curry zaczęło palić ją w usta.

– Jestem pod wrażeniem. Chyba nie dałbym rady zjeść czegoś takiego – stwierdził mężczyzna siedzący o dwa stołki dalej. Był w sile wieku, kawał chłopa, klata i bary, z wianuszkiem sterczących jak szczecina blond włosów, które otaczały jego głowę niczym wieniec laurowy Juliusza Cezara, i z nosem boksera poniżej zuchwałych, niezwyciężonych oczu. Wraz z nią należał do jedynych gości, którzy nie zostali zaproszeni na przyjęcie weselne. Widziała go już w pobliżu hotelu oraz na plaży i nie doznała olśnienia na widok jego czasopism biznesowych ani ślubnej obrączki.

Skinęła do niego głową w odpowiedzi i nabrała sobie wyjątkowo dużą łyżkę curry, czując, jak ze wszystkich porów sączy się gorąco.

– Smakuje?

– Właściwie tak – przyznała – na swój szalony, wypalający usta sposób.

Wypiła łyk rumu z coca-colą, który zamówiła. Był zimny i zaskakujący po całym tym ogniu.

– Tak?

Spojrzał na nią znad talerza. Jego kości policzkowe i czubek głowy miały jasnoróżowy kolor, jakby doleciał do samego słońca, po czym rzucił się prosto do ucieczki.

– Czy mógłbym skosztować?

Utkwiła w nim spojrzenie, nieco skonsternowana, i wzruszyła ramionami. Co u diabła.

– Proszę bardzo.

Szybko przeniósł się na miejsce obok niej. Wziął do ręki jej łyżkę i przyglądała się, jak zawisł nad jej talerzem, po czym dał nura i nabrał całe usta curry, pozostawiając je między wargami.

– Je-zuu – powiedział.

Wyżłopał szklankę wody.

– Jezu Chryste.

Ale mówił to, śmiejąc się, a jego brązowe oczy nad brzegiem szklanki były pełne szczerego podziwu dla niej. Zapewne zauważył, jak uśmiechała się do tego chłopaka za barem, i uznał, że ma na coś ochotę.

Ale czy naprawdę miała? Spojrzała na niego i natychmiast wszystko zrozumiała – to zainteresowanie w jego oczach, ten gładki, powolny ruch jego dłoni, która przesunęła się nieco za koszyk na indyjski chlebek roti, chwilowo zasłaniający palec ze ślubną obrączką.

Przyjechał do Port of Spain w interesach, człowiek korporacji, który podpisał jakąś intratną umowę w sprawie franczyzy i postanowił zrobić sobie małą labę, żeby uczcić dobry interes. Powiedział dokładnie tak, „labę”, i musiała powstrzymać się od grymasu twarzy – kto mówi takie rzeczy? Nikt, kogo znała. Pochodził z Houston, gdzie nigdy nie była i nigdy nie odczuwała potrzeby, żeby tam pojechać. Miał rolexa z białego złota na opalonym nadgarstku, był to pierwszy rolex, który widziała z bliska. Kiedy mu o tym powiedziała, zdjął go i założył na jej drobny, wilgotny nadgarstek – i zwisał tak, ciężki i lśniący. Spodobało jej się to uczucie, spodobała jej się ta obcość na tej samej piegowatej dłoni, która zawsze do niej należała, spodobało jej się obserwowanie, jak unosił się w powietrzu niczym diamentowy helikopter nad jej kozim curry.

– Ładnie na tobie wygląda – powiedział i przesunął wzrok z nadgarstka na jej twarz z tak wyraźną intencją, że oblała się rumieńcem i wręczyła mu z powrotem zegarek. Cóż ona wyprawiała?

– Chyba powinnam się zbierać.

Te słowa zabrzmiały niepewnie nawet w jej uszach.

– Zostań i porozmawiaj ze mną jeszcze trochę.

W jego głosie słychać było nutę błagania, ale w oczach nadal miał zuchwałość.

– Daj spokój. Od tygodnia nie rozmawiało mi się z nikim tak miło. A ty jesteś taka…

– Jestem taka… jaka?

– Niezwykła.

Rzucił jej uśmiech, przymilny szeroki uśmiech mężczyzny wiedzącego, jak i kiedy użyć swoich wdzięków; jedną z broni w tym całym arsenale, która jednak nie doprowadziła do wybuchu, gdy tak na nią patrzył; uśmiech jak metal w słońcu, autentycznie jaśniejący – prawdziwym uczuciem, które spadło na nią w porywie gorąca.

– Och, jestem bardzo zwykła.

– Nieprawda.

Przyjrzał się jej.

– Skąd pochodzisz?

Wypiła kolejny łyk drinka. Nieco ją zamroczył.

– A kogo to obchodzi?

Miała chłodne i rozpalone usta.

– Mnie.

Kolejny szeroki uśmiech – szybki, przyciągający. Pojawił się i zniknął. Ale… był skuteczny.

– Dobrze, wobec tego mieszkam w Nowym Jorku.

– Ale nie jesteś rodowitą mieszkanką Nowego Jorku.

Powiedział to tonem stwierdzającym fakt.

Najeżyła się.

– Dlaczego? Sądzisz, że nie jestem wystarczająco nieustępliwa jak na mieszkankę Nowego Jorku?

Poczuła jego spojrzenie ślizgające się po jej twarzy i próbowała powstrzymać oznaki ciepła, które coraz bardziej rozgrzewało jej policzki.

– Zgoda, jesteś nieustępliwa – powiedział, przeciągając samogłoski – ale widać, że jesteś wrażliwa. A to nie jest cecha mieszkanek Nowego Jorku.

Widać jej wrażliwość? To była dla niej nowość. Chciała zapytać, gdzie ją było widać, żeby mogła wetknąć ją z powrotem tam, gdzie jej miejsce.

– A więc?

Pochylił się bliżej w jej kierunku. Pachniał emulsją do opalania o zapachu kokosowym, curry i potem.

– Skąd tak naprawdę jesteś?

To było podchwytliwe pytanie. Zwykle unikała na nie odpowiedzi. Ze środkowego wschodu, powiedziałaby. Albo z Wisconsin, ponieważ spędziła tam najwięcej czasu, wliczając w to studia. Jednak od tego czasu tam nie była.

Nigdy nie powiedziała nikomu prawdy. Może z wyjątkiem tej chwili, z jakichś powodów.

– Pochodzę znikąd.

Pokręcił się na swoim miejscu, marszcząc brwi.

– Co masz na myśli? Gdzie się wychowałaś?

– Ja nie… – Potrząsnęła głową. – Nie chcesz tego wszystkiego usłyszeć.

– Właśnie słucham.

Podniosła na niego wzrok. Naprawdę. Słuchał.

Ale słuchanie nie było tutaj właściwym słowem. A może było – to słowo zwykle określa postawę bierną, sugeruje pewnego rodzaju powściągliwą otwartość, akceptację dźwięków, które dochodzą od innej osoby – słyszę cię – podczas gdy to, co właśnie z nią robił, odczuwała jako przerażająco dynamiczne i intymne – wytężone słuchanie, jak zwierzęta nasłuchujące, żeby przeżyć w leśnej gęstwinie.

– Cóż…

Wzięła oddech.

– Mój tata był jednym z tych przedstawicieli regionalnych, których rzucają to tu, to tam. Cztery lata tu, dwa lata tam. Michigan, Massachusetts, stan Waszyngton, Wisconsin. Było nas tylko troje. Potem zaczął… ciągle się przenosić… Nie mam pojęcia, dokąd pojechał. W jakieś miejsce bez nas. Mieszkałyśmy z mamą w Wisconsin, dopóki nie skończyłam studiów, a potem ona przeprowadziła się do New Jersey i mieszkała tam aż do śmierci.

Nadal dziwnie się czuła, kiedy to opowiadała. Próbowała uciec przed jego uważnym wzrokiem, ale to było niemożliwe.

– W każdym razie potem przeniosłam się do Nowego Jorku, ponieważ większość ludzi, którzy tam mieszkają, też nie przynależy do żadnego miejsca. A więc nie jestem szczególnie przywiązana do żadnego miejsca. Jestem znikąd. Czy to nie jest zabawne?

Wzruszyła ramionami. Te słowa wylały się z jej wnętrza. Tak naprawdę wcale nie miała zamiaru ich wypowiedzieć.

– Brzmi to cholernie samotnie – powiedział, nadal marszcząc brwi, a to słowo niczym mała wykałaczka ukłuło tę miękką część jaźni, której nie miała zamiaru odsłaniać.

– Masz gdzieś rodzinę?

– No, jest jakaś ciotka na Hawajach, ale…

Co ona wyprawia? Dlaczego mu o tym mówi? Przestała mówić, przerażona. Potrząsnęła głową.

– Nie robię tak. Przepraszam.

– Ale my nic nie zrobiliśmy – odparł.

Nie było wątpliwości, że na jego twarzy pojawił się cień drapieżcy. Przyszedł jej do głowy wers z Szekspira, coś, co matka szeptała, kiedy przechodziły obok nastoletnich chłopców w centrum handlowym: „Spójrz na Kasjusza: chudy, jakby głodny”¹. Matka nieustannie mawiała takie rzeczy.

– Mam na myśli to – wyjąkała Janie. – Zwykle o tym nie mówię. Nie mam pojęcia, dlaczego ci teraz o tym opowiadam. To pewnie przez ten rum.

– A dlaczego nie powinnaś mi o tym opowiadać?

Spojrzała na niego. Nie mogła uwierzyć w to, że przed nim się otworzyła – że ulegała temu bez wątpienia ogromnemu urokowi biznesmena z Houston, który nosił obrączkę.

– No, jesteś…

– Kim?

Nieznajomym. Ale to brzmiało nazbyt dziecinnie. Uchwyciła się pierwszego słowa, które przyszło jej na myśl.

– Republikaninem?

Zaśmiała się niewyraźnie, próbując zrobić z tego dowcip. Nawet nie wiedziała, że to była prawda.

Irytacja rozlała się na jego twarzy jak pożar w zaroślach.

– A to czyni mnie kim? Rodzajem jakiegoś filistra?

– Co? Nie. Wcale nie.

– A jednak tak myślisz. Masz to wypisane na twarzy.

Siedział teraz wyprostowany jak struna.

– Myślisz, że nie czujemy tego samego co wy?

Jego brązowe oczy, które były tak pełne podziwu, przewiercały ją na wylot z wyrazem urażonej wściekłości.

– Możemy wrócić do rozmowy na temat curry?

– Myślisz, że nikt nie łamie nam serc albo nie wybuchamy płaczem, kiedy rodzą nam się dzieci, ani nie zastanawiamy się nad naszym miejscem w całej tej wielkiej układance wszechświata?

– Dobrze, dobrze. Rozumiem. „Ukłujcie nas – czyż nie będziemy krwawić?”². To z Kupca…

– Pojmujesz to, Shylocku? Naprawdę pojmujesz? Bo nie jestem pewien, czy to prawda.

– Zważ, kogo zwiesz Shylockiem.

– Dobrze. Shylocku.

– Hej.

– Cokolwiek sobie życzysz, Shylocku.

– Hej!

Teraz oboje uśmiechali się do siebie szeroko.

– A więc…

Spojrzała na niego z ukosa.

– Jakieś dzieci, co?

Odgonił od siebie to pytanie machnięciem ogromnej, różowej dłoni.

– W każdym razie – dodała – jakie to ma znaczenie, co ja myślę na jakiś temat?

– Oczywiście, że ma.

– Doprawdy? A dlaczego?

– Ponieważ jesteś bystra, jesteś istotą ludzką, jesteś tu i teraz i właśnie ze sobą rozmawiamy – odparł, pochylając się w jej kierunku gorliwie i dotykając delikatnie jej kolana w sposób, który powinien był być oślizgły, ale w żaden sposób nie był. Poczuła, jak szybko przebiegł po niej dreszcz – jego siła przewyższała wolę stłumienia go.

Spuściła wzrok na swój spustoszony talerz.

Zapewne mieszka w MacRezydencji i ma trójkę dzieci oraz żonę, która gra w tenisa, pomyślała.

Znała takich mężczyzn, oczywiście, ale do tej pory nigdy z żadnym nie flirtowała – mężczyzna z klubu, gdzie spotyka się miejscowa śmietanka towarzyska, mężczyzna, który ma smykałkę do sprzedaży. I do kobiet. Jednocześnie poczuła, że miał w sobie jeszcze coś, co ją pociągało – coś, co wiązało się z szybkością spojrzenia, niestałością emocji i wrażeniem, że myśli przebiegają mu przez głowę z prędkością miliona kilometrów na minutę.

– Posłuchaj. Mam zamiar sprawdzić jutro Rezerwat Przyrody Asa Wright – powiedział. – Chciałabyś się przyłączyć?

– A co to jest?

Machnął nogą z niecierpliwością.

– To rezerwat przyrody.

– Czy to daleko?

Wzruszył ramionami.

– Wynajmę motocykl.

– Sama nie wiem.

– Jak chcesz.

Gestem dłoni poprosił o rachunek. Poczuła, jak jego energia nagle zmieniła kierunek, odrywając się od niej. Chciała, żeby powróciła.

– Dobrze – powiedziała. – Dlaczego nie?

* * *

Rezerwat znajdował się o kilka godzin drogi od ich hotelu, ale nie przeszkadzało jej to. Na motorze przylgnęła kurczowo do jego pleców i rozkoszowała się prędkością, ogarniając wzrokiem obfitość krajobrazu oraz chaotyczne kłębowisko miasteczek, nowe betonowe domy graniczące bezpośrednio z rozpadającymi się, starymi drewnianymi chatami z metalowymi dachami połyskującymi w słońcu jeden obok drugiego. Dotarli tam w południe i zanurzywszy się w kojącej ciszy, ruszyli za przewodnikiem przez tropikalny las, chichocząc z nazw ptaków, które im pokazywał – cukrzyka i tłuszczaków, dzwonnika brodatego i piłodzioba wspaniałego, rudzianki wielkiej i bentewiego wielkodziobego. Zapanowała cisza, kiedy pili herbatę na podwieczorek na szerokiej werandzie dawnego domu właściciela plantacji i obserwowali szmaragdziki rudorzytne unoszące się przy karmnikach zawieszonych na werandzie – cztery, pięć, sześć szmaragdzików, które wzlatywały w górę i brzęczały w powietrzu jak jakaś magiczna sztuczka.

– Klimat czasów kolonializmu – powiedziała Janie, przechylając się do tyłu w swoim fotelu z wikliny.

– Stare dobre czasy, co?

Spojrzał na nią spod przymrużonych oczu, zagadkowo.

– Stroisz sobie żarty, prawda?

– Sam nie wiem. Pewnych ludzi traktowali dobrze.

Przez chwilę zachował obojętny wyraz twarzy, po czym wybuchnął śmiechem.

– Za jakiego dupka ty mnie uważasz? Wiesz, byłem stypendystą Rhodesa.

Powiedział to lekko, ale wiedziała, że próbował zrobić na niej wrażenie. I udało mu się.

– Naprawdę?

Powoli skinął głową, w jego bystrych oczach zaczął pojawiać się zachwyt.

– Uzyskałem tytuł magistra e-ko-no-mii na Bal-li-ol College. Oksford, Anglia.

Przeciągał sylaby, zgrywając prostaka.

Chciał usłyszeć śmiech i mu go podarowała.

– Nie powinieneś wykładać na Harvardzie albo czymś takim?

– Po pierwsze, zarabiam dwadzieścia razy tyle, ile zarabiałbym, ucząc na Harvardzie. I nie jestem od nikogo uzależniony. Od jakiegoś tam dziekana wydziału albo rektora uniwersytetu, albo innego rozpuszczonego matoła, syna głównego sponsora.

Potrząsnął głową.

– Samotny wilk, co?

Zrobił udawaną nadąsaną minę.

– Samotny wilk.

Roześmiali się razem. Śmiech współwinnych. Poczuła, jak coś jej się rozluźnia między łopatkami, jakiś mięsień, który pomyliła z kością, i ogarnęła ją lekkość. Babeczka rozpadła się na kawałki w jej dłoniach i zaczęła zlizywać oderwane okruszki ze swoich palców.

– Jesteś po prostu zajebiście urocza – powiedział.

– Urocza.

Zrobiła minę.

Szybko się poprawił.

– Piękna.

– Jasne.

– Naprawdę.

Wzruszyła ramionami.

– Nie wiesz o tym, prawda? – Potrząsnął głową. – Wiesz mnóstwo rzeczy, ale tego nie wiesz.

Gwałtownie szukała jakiejś sardonicznej riposty i postanowiła zamiast niej powiedzieć prawdę.

– Nie – przyznała, wzdychając. – Nie wiem. Niestety. Bo teraz…

Chciała powiedzieć, że miała prawie czterdziestkę i była na najlepszej drodze, żeby stracić wszystko, cokolwiek posiadała, była już prawie gotowa przyznać się do trzech siwych włosów i pogłębiającej się zmarszczki między brwiami, ale odgoniła te myśli od siebie machnięciem dłoni.

– Choćbyś miała sto lat, to nadal będziesz piękna – powiedział, jakby naprawdę tak myślał, i nie mogła się już powstrzymać, to była taka dobra kwestia – uśmiechnęła się do niego, zanurzając się w tym wywołującym mdłości poczuciu, że została zepchnięta w stronę jakiegoś brzegu, którego się nie spodziewała, i musiała teraz ostro wiosłować w przeciwnym kierunku, jeśli miała zamiar bezpiecznie dotrzeć do domu.

W drodze powrotnej znowu trzymała się go kurczowo w pasie. Było zbyt głośno, żeby cokolwiek mówić, za co odczuwała wdzięczność; żadnych decyzji, które trzeba podjąć, nic, czym należało się martwić, tylko palmy i blaszane dachy zostające za nią w tyle, wiatr smagający włosami jej twarz i bliskość ciepłego ciała. Jedna chwila za drugą. Szczęście zaczęło szemrać u podstawy kręgosłupa i płynąć, w zawrotnym tempie, w górę ciała. A więc tak to wyglądało – bycie tu i teraz. Poczuła to jak objawienie.

Czyż nie było to właśnie tym, czego tak szukała – tą beztroską{::}, która nagle przybywa galopem, chwyta cię w pasie i porywa za sobą? Jak można jej nie ulec, choćby było wiadomo, że skończysz, siedząc zraniona na ziemi? Przypuszczała, że musiał istnieć jakiś inny sposób doświadczania tej zawrotnej pogoni za życiem – może coś w naszym wnętrzu? – ale nie wiedziała, co to było ani jak się tam dostać o własnych siłach.

Potem przejażdżka się zakończyła i stali tak z zakłopotaniem przed hotelem. Zrobiło się późno, byli zmęczeni. Jej włosy pokrywał pył niesiony przez wiatr. Niezręczna chwila i nic, co pozwoliłoby im szybko przejść nad nią do porządku dziennego. Powinnam wejść do środka i spakować się, pomyślała, ale w sali balowej nadal trwało przyjęcie, a teraz było słychać, jak zaczęli grać na steel pan³, których dźwięki rozbrzmiewały pośród nocy, niosąc ze sobą charakterystyczne, głuche bębnienie – instrument skonstruowano wiele lat temu z beczek wyrzuconych przez firmy naftowe, muzyka ze śmieci. Kim ona była, żeby się oprzeć? Wilgotne powietrze tuliło ją niczym ogromna, wilgotna dłoń.

– Chcesz pójść na spacer?

Powiedzieli to jednocześnie, jakby tak właśnie miało być.

Kłopoty, kłopoty, kłopoty, mówiła do siebie w myślach, gdy tak szli, ale czuła ciepło jego dłoni w swojej i pomyślała, że może to sobie podaruje. Może wszystko było w porządku. Żona to zapewne jedna z tych kobiet o surowej, doskonałej twarzy i blond włosach, które błyszczały wokół ogromnych, diamentowych kolczyków. Nosiła krótkie, białe spódniczki i flirtowała z trenerem tenisa. Więc dlaczegóż by Janie miała się tym przejmować? Ale nie, to nie w porządku, prawda? Oczy tego mężczyzny były ciepłe, a nawet szczere, oczywiście jeśli można być jednocześnie wyrachowanym i szczerym, co wydaje się niemożliwe. I podobała mu się, ta Janie, ze swoją niedoskonałą twarzą, ładnymi niebieskimi oczami, nieco haczykowatym nosem i kręconymi włosami. A więc zapewne… zapewne żona była śliczna. Miała długie, brązowe, pofalowane włosy i przyjazne spojrzenie. Kiedyś pracowała jako nauczycielka, ale teraz zajmowała się domem, opiekując się maluchami, cierpliwa i łagodna, zbyt elegancka jak na brutalność życia. Wysysało to z niej życiowe soki, a jednak jednocześnie ją karmiło – była kochająca, tak właśnie było, tego mężczyznę bardzo kochano (widać to po swobodnym sposobie poruszania się, blasku na twarzy). Teraz jego żona spała ze wszystkimi maluszkami w ich dużym łóżku, bo tak łatwiej i lubiła ciepło wtulonych w nią drobnych ciał. Tak bardzo za nim tęskniła i być może przychodziło jej na myśl, że podczas tych długich, długich podróży coś kombinował, ale ufała mu, ponieważ chciała mu ufać z powodu tej zuchwałości w jego oczach, tej żywotności…

Dlaczego ma to robić samej sobie? Czy nie może pozwolić sobie na to, żeby cokolwiek mieć?

On pokazywał muszelki rozrzucone po plaży, podczas gdy ona była pogrążona we własnych myślach.

Skinęła głową z roztargnieniem.

– Nie. Spójrz – powiedział, biorąc jej twarz w swoje duże, ciepłe dłonie i kierując ją w stronę brzegu. – Musisz popatrzeć.

Muszelki toczyły się po piasku w kierunku wody, jakby morze przyciągało je siłą swojego uroku.

– Ale… jak?

– Kraby pływające – wyjaśnił.

Nadal trzymał jej twarz w swoich dłoniach, więc bez trudu odwrócił ją do siebie i pocałował raz, dwa razy, tylko dwa razy, myślała sobie, zaledwie przedsmak i potem od razu będą wracać, ale wtedy pocałował ją po raz trzeci i tym razem poczuła, jak wezbrało w niej pożądanie, niczym dżin zamknięty w butelce przez sto lat w postaci wonnej smugi dymu, krążąc wokół tego mężczyzny, którego ledwie znała – chociaż znało go jej ciało, owinął się ciasno wokół niego i pocałował je, jakby było najukochańszym z kochanych. Zasieki opadły podobnie jak ich ubrania. Być może zadziałała jakaś mieszanka związków chemicznych pobudzających feromony, a może byli parą kochanków z czasów faraonów i właśnie się odnaleźli, kto to wiedział tak naprawdę? Kto to, do cholery, wiedział?

– Je-zuuu – jęknął.

Odsunął się od niej nieco, a ona z przyjemnością zauważyła, że pewność siebie zniknęła z jego twarzy i był tym podobnie oszołomiony jak ona – siłą tej pasji, której w ogóle nie powinno tam być, ale była tam tak po prostu, niespodziewanie wydobywając z nich obojga okrzyki zaskoczenia, jak gdyby podczas jakiejś zabawy z planszą ouija⁴ na domowej imprezie z noclegiem dla dzieci wywołano prawdziwego ducha.

Seks na plaży (Czy to nie był drink? Czy to naprawdę jej życie – tandetny koktajl?) z nieznajomym mężczyzną, który zabawiał się z kobietami, bez prezerwatywy, to bardzo, bardzo, bardzo zły pomysł. Ale jej ciało było innego zdania. W swoim życiu nigdy nie poddała się niczemu w pełni i może właśnie teraz nadszedł ten czas. Słyszała steel drums, które brzęczały jak metaliczne bańki zataczające pętlę w powietrzu, szczęśliwe okrzyki tańczących imprezowiczów oraz śmiech panny młodej i pana młodego, którzy też tańczyli pod tym wysokim, krytym strzechą dachem. A ona miała prawie czterdziestkę na karku i mogła już nigdy nie wyjść za mąż. I była jeszcze śliczna żona śpiąca w ogromnym łóżku z tymi wszystkimi dziećmi o różowych policzkach, a ona nie miała nikogo, do kogo mogłaby wrócić, żadnego domu, żadnych dzieci i żadnego męża, nikogo, kto by ją kochał z wyjątkiem tego ciepłego ciała z jego szybkim, miarowym biciem serca i płonącą wolą życia. Czuła się tak, jakby stronę, na której żyła, nagle wyrwano z okładki, i teraz znalazła się na tej luźnej kartce, na oderwanej, uwolnionej kartce opadającej łagodnie na piaszczysty brzeg, a wysoko na niebie unosił się księżyc.

Kiedy ich ciała w końcu doznały spełnienia, przywarli do siebie na plaży, ciężko dysząc.

– Ty…

Potrząsnął głową, uśmiechając się ze zdumieniem, te pełne życia i podziwu oczy chłonęły jej białe, otarte od piasku ciało, które płonęło na plaży. Nie dokończył tej myśli. Powstrzymał się, zanim dokończył, przez całe dorosłe życie przyzwyczajony do takiej właśnie samodyscypliny, i nie wiedziała, co miał zamiar o niej powiedzieć, chociaż wiedziała, że ma resztę życia na to, żeby rozważać różne możliwości. Ogarnęła ją nagła chęć, żeby mu coś wyznać… żeby wyznać mu wszystko, wszystkie sekrety, szybko, teraz, zanim ciepło zacznie stygnąć, w nadziei, że może znalazłoby się tam coś, czego mogłaby się uchwycić, jakiś związek, który mogłaby utrzymać…

Utrzymać? Prawie roześmiała się z samej siebie. Nawet pomimo tego tu i teraz, które rozkwitło uśmiechem na jej twarzy, nie mogła się powstrzymać, żeby nie odwrócić się w drugą stronę.

Koniec szybko się ujawnił. Nadal przetwarzała to, co się wydarzyło, nadal odtwarzała wszystko w myślach, kiedy powoli wracali spacerem do hotelu, w ciszy, ramię w ramię, gdy tak szli, jego dłoń dotykała lekko jej pleców gestem, który częściowo był troską, a częściowo popychaniem jej do przodu.

– Zdaje się, że to tyle.

Stanął przed drzwiami do swojego pokoju.

– Naprawdę przyjemnie było spędzić z tobą czas.

Jego twarz miała poprawny łagodny i ponury wyraz, ale wyczuwała, że targał nim wiatr, przebiegał po nim ten pośpiech, który był przeciwieństwem tego, co przebiegało przez nią, i wiedziała bez słów, że jej pragnienie uwikłania się i zwlekania nie miało żadnych szans w obliczu jego potrzeby, żeby jak najszybciej zjeżdżać z tego korytarza i znaleźć się znowu sam na sam.

– Może powinniśmy… wymienić się adresami mailowymi albo czymś takim? Hej, przyjeżdżasz czasem w interesach do Nowego Jorku?

Chciała, żeby jej głos zabrzmiał beztrosko, ale on spojrzał na nią smutnym wzrokiem.

Przygryzła usta.

– Wobec tego w porządku – powiedziała.

Mogła to zrobić. Naprawdę to zrobiła. Pochylił się i pocałował ją beznamiętnym mężowskim pocałunkiem, który jednak zabrał niewielką cząstkę jej samej.

Nie znała jego nazwiska. Uświadomiła to sobie później. Nie potrzebowała go znać, ograniczenia tej sytuacji były tak jasne, że z pewnością nie trzeba ich opisywać. Jednak później żałowała, że go nie poznała – nie na potrzeby aktu urodzenia ani z powodu chęci dotarcia do niego i skomplikowania mu życia, ale po prostu dla samej historii, żeby mogła kiedyś powiedzieć do Noaha: „Pewnego wieczoru spotkałam tego mężczyznę i to był najpiękniejszy wieczór w moim życiu. Nazywał się…”.

Jeff. Jeff jakiś tam.

A może właśnie tak chciała. Może tak to zaplanowała. Ponieważ nie było żadnych poszukiwań Jeffa jakiegoś tam z Houston, to jeszcze bardziej związało ją z Noahem, sprawiło, że stał się jeszcze bardziej jej.

Rozdział drugi

– Ale nie jestem skończony. – Takie słowa wymknęły się nieopatrznie z ust Jerome’a Andersona, kiedy neurolożka oznajmiła mu, że jego życie pod względem sprawności funkcjonalnej było skończone.

– Oczywiście, że nie. Panie Anderson, to w żadnym wypadku nie oznacza wyroku śmierci.

I bynajmniej nie miała na myśli jego życia. Mówiła o jego pracy. Która była jego życiem, kiedy się temu lepiej przyjrzeć.

– Doktorze Anderson – poprawił ją.

Opanował swój strach, obserwując neurolożkę, która siedziała naprzeciw niego przy stole, przebierała nerwowo swoimi wypielęgnowanymi palcami, kiedy zaczęła wyjaśniać mu istotę jego choroby.

W ciągu roku po śmierci jego żony każda spotkana kobieta po prostu Nie Była Sheilą, i po sprawie. Ale nagle zaczął sobie na nowo uświadamiać te szczegóły charakterystyczne tylko dla żyjących kobiet – sposób, w jaki oczy pani doktor zwilgotniały ze współczucia, podnoszące się i opadające miękkie, krągłe kształty, które ledwo co dostrzegał pod białym fartuchem, kiedy oddychała. Zauważył jej czarne, błyszczące włosy skąpane w świetle słońca, kiedy siedziała przy swoim biurku, wdychał jej zapach, który był połączeniem mydła antybakteryjnego z czymś lekkim, dobrze znanym – cytrusowym zapachem perfum.

Coś się w nim przewracało, kiedy tak na nią patrzył, jakby budził się z długiej drzemki. Teraz? Naprawdę? Cóż, nikt nie twierdził, że ludzki umysł jest prosty, a tym bardziej ciało. W połączeniu mogły spłatać jakiegoś psikusa. Potencjalny temat badania naukowego. Czy pacjenci w obliczu poważnego upośledzenia albo śmierci doświadczają pobudzenia organów płciowych? Powinien wysłać e-mail do Clarka na ten temat. Zajmuje się ciekawymi badaniami nad związkiem umysłu z ciałem. Mogliby to nazwać: „Dochodzenie w sprawie Erosa i Tanatosa”.

– Doktorze Anderson?

Zegar na biurku tykał, słyszała też pulsowanie ich oddechów.

– Doktorze Anderson. Czy pan rozumie, o czym mówię?

Oddychanie, słowo oznaczające wdech i wydech. Kiedy tracisz takie słowo, tracisz wszystko.

– Doktorze…

– Czy rozumiem? Tak, nie jest ze mną aż tak źle. Jeszcze nie. Wygląda na to, że nadal potrafię odczytać znaczenie podstawowych struktur zdania.

Czuł, że głos zaczyna wymykać mu się spod kontroli, z trudem nad nim panował.

– Dobrze się pan czuje?

Wyczuł swój puls. Wydawał mu się prawidłowy, ale nie ufał swojemu wrażeniu.

– Mogę pożyczyć pani stetoskop?

– Słucham?

– Chcę zbadać sobie tętno. Sprawdzić, jak się naprawdę czuję. – Uśmiechnął się, co trochę go kosztowało, musiał sięgnąć do słabnących zasobów. – Proszę. Zaraz go pani oddam.

Mrugnął okiem. Co do cholery. Zaraz wezwie do niego psychiatrę.

– Obiecuję.

Ściągnęła stetoskop ze swojej smukłej szyi i podała mu go. Miała zdumione, badawcze spojrzenie. Czyżby w tej ruinie człowieka była nadal jakaś iskra seksapilu? Zerknął na swoje odbicie w szybie za jej plecami, ledwo widoczne zza rażącego, metalicznego blasku samochodów na parkingu – czy ten upiór z zapadniętymi policzkami to była jego twarz? Nigdy nie dbał za bardzo o swój wygląd, choć wiedział, że czasem pomagał mu on w pracy z uczestnikami eksperymentów, a jednak teraz odczuwał ukłucie żalu z powodu tej straty. Nadal miał włosy, ale loki, które kobiety tak lubiły, dawno zniknęły.

Stetoskop pachniał równie zniewalająco jak ona. Uświadomił sobie, dlaczego te perfumy były mu tak dobrze znane. Sheila używała ich, kiedy wychodzili do jakiegoś przyjemnego miejsca na kolację. Prawdopodobnie sam je kupił. Nie miał pojęcia, co to były za perfumy. Zawsze pisała na kartce, co chciała, a on posłusznie dawał jej to w prezencie na Boże Narodzenie i urodziny, nigdy nie przywiązywał uwagi do szczegółów, miał myśli zajęte innymi sprawami.

Tętno było nieco za wysokie, chociaż nie tak szybkie, jak przypuszczał.

Sheila by się z niego śmiała, „Daj spokój, przestań się badać, po prostu to poczuj, dobrze?” – sposób, w jaki śmiała się z niego w czasie nocy poślubnej (czy to już było czterdzieści cztery lata temu?), kiedy zarzucał ją pytaniami, w samym środku stosunku, „a tak jest dobrze, o tak? A tak, w tym miejscu, nie jest?”, w swoim pragnieniu, żeby dowiedzieć się, co działało, w ciekawości, która go nakręcała, tak silnej jak samo pożądanie. I co w tym złego? Seks, podobnie jak śmierć, był ważny, a jednak dlaczego nikomu nie zależy na tyle, żeby zadawać pytania, które są ważne? Kinsey zadał i Kübler-Ross (i on też, przynajmniej próbował), ale należało to do rzadkości i często spotykało się z wrogością ograniczonego, zacofanego środowiska naukowego… „Odpuść to, Jer”, słyszał słowa Sheili. „Po prostu odpuść”.

Powinien być zakłopotany – panna młoda śmiała się z niego podczas nocy poślubnej, czysta komedia – ale to jedynie potwierdziło słuszność dokonanego wyboru. Śmiała się, ponieważ wiedziała, z jakim gatunkiem miała do czynienia, akceptowała jego potrzebę dociekania razem z całą resztą, z całym tym ludzkim bagażem dziwactw i uczuć.

– Doktorze Anderson – wyszła zza biurka i położyła rękę na jego ramieniu.

Nigdy o tym nie myślał, lata temu, kiedy był lekarzem rezydentem, który przekazywał złe wieści – o mocy dotyku. Czuł delikatny nacisk jej paznokci przez bawełniany podkoszulek. Zaczął oblewać się potem na myśl, że miałaby zabrać dłoń, więc brutalnie wyszarpał rękę, zauważając, że przestraszyła się, instynktownie marszcząc brwi, kiedy przeżywała odrzucenie. Wycofała się za swoje biurko, otoczone po obu stronach dyplomami przypominającymi oddanych żołnierzyków w łacińskich mundurach.

– Czy dobrze się pan czuje? Czy mogę odpowiedzieć na jakieś pytania?

Powrócił z trudem myślami do tego, co mówiła. Do chwili, gdy wypowiedziała to słowo – afazja. Słowo niczym ładna dziewczyna w letniej sukience, która dzierży w dłoni sztylet wymierzony prosto w jego serce.

„Afazja”, pochodzi od greckiego słowa aphatos, oznaczającego „niemy”.

– Czy diagnoza jest pewna?

Korytarzem na zewnątrz gabinetu przejechał wózek, pobrzękując szklankami z napojami.

– Diagnoza jest pewna.

Na pewno były jeszcze jakieś pytania.

– Nie jestem pewien, czy dobrze rozumiem. Nie miałem żadnego urazu mózgu ani udaru.

– To rzadziej występująca postać afazji. Afazja pierwotna postępująca to demencja o charakterze progresywnym, uszkadza ośrodek mózgu odpowiedzialny za mowę.

„Demencja”. To dopiero było słowo, którego najchętniej by się pozbył.

– Tak jak w… – Zmusił się do powiedzenie tego na głos. – Chorobie Alzheimera?

Czy uczył się o tym na studiach medycznych? Czy to było znaczące, że tego nie pamiętał?

– PPA to rodzaj zaburzenia mowy, ale tak. Można powiedzieć, że są kuzynami.

– Cóż za rodzinka. – Roześmiał się.

– Doktorze Anderson? – Patrzyła na niego, jakby był stuknięty.

– Proszę się wyluzować, doktor Rothenberg. Nic mi nie jest. Po prostu… przewijam sobie film, jak to mówią. W końcu to moje życie… – Westchnął. – Takie, jakim było. „Jakie mogą nas nawiedzić sny w drzemce śmierci, gdy ścichnie za nami doczesny zamęt? Niepewni, wolimy wstrzymać się chwilę”⁵.

Uśmiechnął się do niej, ale wyraz jej twarzy pozostał niezmieniony.

– Och, dobry Boże, kobieto, nie bądź taka przerażona – czy na Yale już nie uczą Szekspira?

Zerwał z siebie stetoskop i wręczył go jej. Rozumiesz, co muszę stracić? W środku się w nim gotowało. Istnieją rzeczy, o których nigdy nie myślałem, że je stracę. Czy jest jakieś życie poza Szekspirem? Teraz to jest pytanie, które warto zadać.

Czy istnieje jakieś życie poza pracą?

Ale przecież nie był skończony.

– Może chciałby pan z kimś porozmawiać – z pielęgniarką – albo, jeśli pan woli, z psychiatrą…

– Jestem psychiatrą.

– Doktorze Anderson. Proszę posłuchać. – Zauważył to, ale nie poczuł, tę troskę w jej spojrzeniu. – Wiele osób cierpiących na afazję pierwotną postępującą radzi sobie samodzielnie przez sześć albo nawet siedem lat. W niektórych przypadkach dłużej. A pana choroba jest w bardzo wczesnym stadium.

– Więc będę mógł sam się karmić i… podcierać, i robić całą resztę? Przez najbliższe lata?

– Najprawdopodobniej.

– Tylko nie będę mógł mówić. Ani czytać. Ani porozumiewać się w jakikolwiek sposób z resztą rodzaju ludzkiego.

– Choroba ma charakter postępujący, jak już wspominałam. Tak, przyjdzie taki czas, że komunikacja werbalna i pisemna stanie się wyjątkowo trudna. Ale występuje duże zróżnicowanie przypadków. U wielu pacjentów upośledzenie postępuje dość powoli.

– A potem?

– Mogą się rozwinąć objawy przypominające chorobę Parkinsona, którym towarzyszy pogorszenie pamięci, umiejętności oceny sytuacji, zdolności poruszania się et cetera. – Przerwała. – Może to często wpływać na długość życia.

– Przedział czasowy? – Te dwa słowa były wszystkim, co zdołał powiedzieć.

– Wiedza konwencjonalna mówi, że od momentu postawienia diagnozy do śmierci upływa od siedmiu do dziesięciu lat. Ale według najnowszych badań…

– A leczenie?

Znowu zamilkła.

– Na dzień dzisiejszy nie istnieją żadne metody leczenia PPA.

– Ach tak. Rozumiem. Cóż, dzięki Bogu to nie jest wyrok śmierci.

A więc tak to się czuje. Zawsze się nad tym zastanawiał. Wiedział, jak to jest być po tej drugiej stronie biurka. Minęło od tamtej pory tyle lat, miesiącami zmuszano stażystów na oddziale psychiatrii do przekazywania najcięższych diagnoz, nazywając to „praktyką”, chociaż bardziej przypominało to sadyzm. Pamiętał ten lęk wprawiający dłonie w drżenie przed wejściem do tamtego gabinetu, gdzie czekał pacjent (ręce w kieszeniach, tak wyglądała wtedy jego mantra – ręce w kieszeniach, opanowany ton głosu, maska profesjonalisty, która nikogo nie była w stanie oszukać). A potem to uczucie głębokiej ulgi, że już po wszystkim. W łazience na oddziale psychiatrii trzymali sobie pod umywalką butelkę wódki na takie okazje.

Tymczasem ta lekarka, ta postępowa neurolożka, do której go wysłano (misternie ułożona fryzura, wytworna – sam jej makijaż był swego rodzaju brawurą), musiała odbywać ponad tuzin takich rozmów miesięcznie (w końcu to jedna z jej specjalizacji), a jednak wyglądała tak, jakby była na skraju wytrzymałości nerwowej. Miał nadzieję, że kiedy będzie już po wszystkim, czeka na nią gdzieś jakaś butelka.

– Doktorze Anderson…

– Jerry.

– Czy jest ktoś, po kogo możemy zadzwonić? Może jakieś dziecko? Rodzeństwo? Albo… żona?

Ich spojrzenia się spotkały.

– Nie mam nikogo.

– Och. – To współczucie w jej oczach było nie do zniesienia.

Przyjął to wszystko i jednocześnie od siebie odepchnął. Nie był skończony. Nie pozwoli sobie na to, żeby być skończonym. Nadal mógł jeszcze napisać tę książkę. Będzie szybko pisał. Tyle może zrobić. Mógłby skończyć ją w ciągu roku lub dwóch lat, zanim proste rzeczowniki, a potem sam język staną się dla niego czymś niezrozumiałym.

Wiedział, że był coraz bardziej zmęczony. Przypuszczał, że to się właśnie okaże. Dlatego czasem nie potrafił znaleźć właściwych słów na określenie różnych rzeczy, chociaż przecież wiedział, że je znał. Nie mogły przejść mu przez usta albo wyjść spod pióra i sądził, że to z powodu wyczerpania. Lata przecież leciały, a on zawsze pracował do późna. A może złapał jakąś zarazę podczas swojej ostatniej podróży do Indii, więc poszedł zrobić sobie badania kontrolne, i tak po nitce do kłębka, od jednego lekarza do drugiego, ale nie obawiał się niczego. Był człowiekiem, który nie bał się śmierci i nigdy nie pozwalał sobie na to, żeby ból go zatrzymał, człowiekiem, który przeżył żółtaczkę, malarię i był w stanie pracować normalnie podczas lżejszych chorób, na które prawie nie zwracał uwagi, więc nie miał się czego bać – a jednak teraz jakimś zbiegiem okoliczności znalazł się w tym miejscu, na skraju przepaści. Ale w nią nie wpadł, przynajmniej na razie.

Tak wiele słów. Och, nie był gotowy na to, żeby rozstać się z żadnym z nich. Kochał je wszystkie. Szekspir. Solniczka. Sheila.

Co powiedziałaby mu Sheila, gdyby tutaj była? Zawsze była bardziej bystra niż on, chociaż ludzie śmiali się, kiedy tak mówił – nauczycielka przedszkola bardziej inteligentna niż psychiatra? Ale ludzie byli idiotami. Naprawdę. Dostrzegali jedynie burzę jej blond włosów i jego tytuły naukowe, tymczasem każdy półgłówek mógł dostrzec, jaka była mądra, jak wiele rozumiała, jak wiele pozwalała sobie zrozumieć.

Gdyby Sheila tutaj była…

A może była? Czy mogła do niego przychodzić w trudnych chwilach? Czuł jej zapach. Nie miał żadnych szczególnych doświadczeń z duchami, ale także nie zaprzeczał ich istnieniu. To przedmiot badań z niewystarczającą ilością danych, pomimo że tu i ówdzie podejmowano śmiałe próby ich zdobycia, choćby przypadek ducha pani Butler opisany przez C.J. Ducasse’a albo zjawa z Cheltenham opisana przez Myersa, nie wspominając już o pracach Williama Jamesa i jemu podobnych z początku dziewiętnastego wieku na temat mediów spirytystycznych.

Zamknął na chwilę oczy i próbował wyczuć jej obecność. Poczuł albo chciał poczuć, coś. Pobudzenie. Och, Sheilo.

– Jerry. – Głos doktor Rothenberg był niski. – Naprawdę sądzę, że powinieneś z kimś porozmawiać.

Otworzył oczy.

– Proszę, nie wzywaj psychiatry. Wszystko ze mną w porządku. Naprawdę.

– Dobrze – powiedziała miękkim głosem.

Przez chwilę siedzieli w ciszy, patrząc na siebie nawzajem z dwóch stron biurka, jakby siedzieli na dwóch przeciwległych brzegach wzburzonej rzeki. Jakimi dziwnymi stworzeniami są inne istoty ludzkie, pomyślał. To zadziwiające, że ludzie w ogóle się porozumiewają.

Dość. Pochylił się do przodu, złapał oddech.

– A zatem to już wszystko?

Potraktuj to jako przysługę, pomyślał. Niniejszym jesteś uwolniona od zezowatej atencji mężczyzny w stanie rozpadu.

– Masz jeszcze jakieś pytania? Coś na temat… przebiegu choroby?

Czego ona od niego chciała? Nagle ogarnęła go fala paniki. Chwycił się kurczowo krawędzi krzesła i dostrzegł, że w końcu się rozluźniła na widok jego słabości. Zmusił się do tego, żeby zwolnić uścisk.

– Żadnych, na które możesz mi odpowiedzieć. Żadnych, na które można by udzielić odpowiedzi na czas.

Zdołał wstać, nie chwiejąc się na nogach. Zasalutował jej słabo.

Obserwował, jak przyglądała się, gdy zbierał swoją aktówkę i kurtkę, dostrzegł zmieszanie spowodowane przez jej dezorientację. W sumie nie takiej reakcji się spodziewała.

Niech to będzie dla ciebie lekcja, pomyślał, kiedy zamknął za sobą drzwi i oparł się o ścianę, próbując złapać oddech w tym zbyt jasnym, oświetlonym światłem lamp fluorescencyjnych korytarzu, pośród narastającego, nieprzerwanego krzyku zdrowych i chorych. Nigdy nie wiadomo.

To była jego życiowa lekcja.

Rozdział trzeci

Janie klęczała na różowej terakocie w swojej najlepszej małej czarnej i próbowała wyciszyć umysł. Brudna woda z kąpieli sączyła się po podłodze, mocząc pończochy na jej kolanach i plamiąc brzeg aksamitnej sukienki. Zawsze lubiła tę sukienkę z powodu wysokiego stanu, który współgrał z jej sylwetką, a aksamit nadawał jej wesoły, artystyczny styl, ale teraz, poplamiona żółtkiem i pieniącymi się pasmami szamponu, świecącymi jak ślina, zamieniła się w jej najwytworniejszą szmatę.

Z trudem stanęła na nogach, rzuciła okiem do lustra.

Wyglądała jak nieboskie stworzenie, to prawda. Tusz do rzęs poczernił miejsca pod jej oczami, jakby ktoś podbił jej oko. Cienie do oczu pozostawiły błyszczące, brązowe pasma w poprzek skroni, a lewe ucho krwawiło. Jednak włosy nadal wyglądały dobrze, falami i lokami układając się wokół twarzy, jakby nie dostała żadnej wiadomości.

Należy jej się za to, że myślała o tym, by na jedną noc uwolnić się od Noaha.

No i była taka podekscytowana.

Janie zdawała sobie sprawę z tego, że to zapewne irracjonalne ekscytować się jakąś randką z kimś, kogo właściwie nie znała. Ale spodobało jej się zdjęcie Boba, wyraz otwartości na jego twarzy i miłe, zmrużone oczy, i podobał jej się jego żartobliwy ton głosu przez telefon, sposób, w jaki głęboko wibrował w jej ciele, budząc je. Rozmawiali przez ponad godzinę, zadowoleni z tego, że tak wiele ich łączyło – oboje wychowali się na Środkowym Zachodzie i po studiach ruszyli do Nowego Jorku. Oboje byli jedynymi dziećmi budzących szacunek matek. Oboje wyglądali przyzwoicie i byli ludźmi umiejącymi funkcjonować w towarzystwie, zaskoczonymi tym, że żyli samotnie w mieście, które uwielbiali. Trudno im było nie zastanawiać się nad tym (nie powiedzieli tego na głos, ale dało się to wyczuć w tonie ich głosu, w ich niewymuszonym śmiechu), czy cała ta ekscytacja nagle gdzieś nie zniknie.

I umówili się na kolację! Kolacja była stanowczo obiecująca.

Musiała tylko jakoś przeżyć ten dzień. To był męczący poranek, który przypominał bardziej terapię par niż pracę architekta, ponieważ państwo Ferdinand wahali się, czy trzecia sypialnia miała być pokojem do ćwiczeń czy męską jaskinią, a Williamsowie w ostatniej chwili przyznali, że chcieli przedzielić pokój dziecięcy na pół, ponieważ właściwie będą potrzebowali dwóch głównych sypialni w domu, a nie jednej, co na pewno da się zrobić. Nie obchodziło jej to, czy będą spali razem czy osobno, tylko dlaczego nie powiedzieli jej o tym, zanim skończyła projekt. W ciągu dnia, pomiędzy spotkaniami, przyłapała się na tym, że ciągle sprawdzała telefon, ponieważ Bob wysyłał do niej ekscytujące, naładowane emocjami wiadomości: „Już nie mogę się doczekać!”. Wyobrażała go sobie (wysoki czy może niski? zapewne wysoki…), jak siedział w swoim boksie (albo w jakimś innym miejscu, gdzie pracowali programiści) i ożywiał się, kiedy brzęczenie telefonu oznajmiało, że doszła odpowiedź od niej: „Ja też!” – oboje wysyłali sobie esemesy, jak para nastolatków, brnąc przez ten dzień, bo przecież każde z nich potrzebowało czegoś, co pozwoliło im przetrwać, prawda?

I szczerze mówiąc, nie mogła się już doczekać wolnego wieczoru bez Noaha. Prawie od roku nie była na żadnej randce. Kolacja z Bobem zaintrygowała ją, uzmysławiając jej, że nie wiodła życia, jakie sobie zaplanowała.

Poświęcenie samotnej matki stanowiło mantrę, którą matka powtarzała przez całe jej dzieciństwo, nieodmiennie z tym samym, nieco smutnym uśmiechem, jakby złożenie ofiary z reszty swojego życia było ceną, którą należało zapłacić za tę jedyną rzecz mającą znaczenie. Chociaż starała się z całych sił, Janie nie potrafiła przywołać sobie innego wizerunku swojej matki niż tego w fartuchu pielęgniarki, schludnie wyprasowanym i ściągniętym ciasno paskiem, w białych butach i z włosami koloru grafitowego ostrzyżonymi na boba, bystrymi, mądrymi oczami, bez śladu upływu czasu, makijażu ani wyraźnego żalu (nie wierzyła w to).

Nie można było zadzierać z Ruthie Zimmerman. Nawet chirurdzy, z którymi pracowała, najwyraźniej nieco się jej obawiali, mrugając nerwowo oczami, kiedy wpadały na nich razem z Jane w supermarkecie, a wzrok Ruth wędrował wyraźną ścieżką od jej wózka wyładowanego po brzegi warzywami i tofu do ich sześciopaków piwa i opakowań boczku i chipsów. Podobnie trudno było sobie wyobrazić, że poszłaby na randkę albo spałaby w czymś innym niż we flanelowej piżamie w kratę.

Kiedy Janie postanowiła, że urodzi Noaha, zdecydowała, że ona będzie robić to wszystko inaczej. Zapewne dlatego tamtej nocy trzymała się swojego planu, nawet wtedy, gdy sprawy potoczyły się w zupełnie innym kierunku.

Przyjechała o dziesięć minut za wcześnie do szkoły Noaha i spędziła ten czas, na przemian sprawdzając esemesy od Boba i wypatrując Noaha przez szybę sali czterolatków. Pozostałe dzieci robiły coś, co wymagało naklejania pomalowanego na niebiesko makaronu na papierowe talerzyki, podczas gdy jej synek, jak zwykle, stał tuż przy boku Sondry, przerzucając z ręki do ręki kulkę ciastoliny Play-Doh i obserwując, jak dogląda jego rówieśników. Janie zdusiła w sobie ukłucie zazdrości. Od pierwszego dnia w przedszkolu Noah, w niewytłumaczalny sposób przyklejony do tej pogodnej, pochodzącej z Jamajki nauczycielki, chodził za nią krok w krok jak szczeniak. Gdyby tak chociaż w połowie lubił jedną ze swoich opiekunek, byłoby jej o wiele łatwiej wychodzić z domu…

Marissa, dyrektorka przedszkola, kobieta pełna naturalnej radości albo pobudzona kofeiną, dostrzegła ją przy oknie i pomachała rękami, jakby naprowadzała samolot, mówiąc bezgłośnie: „Możemy porozmawiać?”.

Janie westchnęła – znowu? – i klapnęła na ławkę w korytarzu pod rzędem wiszących lampionów w kształcie dyni z kolorowego papieru.

– Jak tam idzie mycie rączek? Jakieś postępy? – Marissa rzuciła dodający otuchy uśmiech.

– Niewielkie – odparła, co było kłamstwem, ale lepsze to, pomyślała, niż „nie ma żadnych”.

– Bo dzisiaj znowu musiał opuścić zajęcia plastyczne.

– To niedobrze. – Janie wzruszyła ramionami w sposób, który – jak miała nadzieję – nie umniejszył wartości makaronowego obrazka. – Ale wygląda na to, że mu to nie przeszkadza.

– I robi się trochę… – Zmarszczyła nos, zbyt uprzejma, żeby dokończyć zdanie. Powiedz to, pomyślała Janie. Brudny. Jej syn był brudny. Każdy widoczny centymetr jego skóry był poklejony albo poplamiony atramentem, kredą lub klejem. Przynajmniej od dwóch tygodni miał na szyi czerwoną smugę od magic markera. Robiła, co mogła, wycierając go mokrymi chusteczkami i smarując jego dłonie i nadgarstki środkiem do dezynfekcji dłoni, który wydawał się utrwalać ten pył, jakby pokryła go warstwą laminatu.

Niektóre dzieci bez przerwy myły rączki. Jej dziecko nie zbliżyło się do kropli wody bez walki. Dzięki Bogu, że jeszcze nie wszedł w okres dojrzewania, bo przypominałby bezdomnego mężczyznę w metrze, którego smród czuć z sąsiedniego wagonu.

– A, hm, będziemy piec. Jutro? Muffiny z jagodami? Nie chciałabym, żeby to przegapił!

– Porozmawiam z nim.

– Dobrze. Bo… – Marissa przechyliła głowę na bok, a jej brązowe oczy wypełniły się troską.

– O co chodzi?

Nauczycielka potrząsnęła głową.

– Byłoby mu przyjemnie, to wszystko.

Przecież to tylko muffiny, pomyślała Janie, ale nie odezwała się słowem. Wstała. Widziała Noaha przez małe okienko. Był w części sali z przebraniami i pomagał Sondrze zbierać kapelusze. Żartobliwie wrzuciła fedorę na jego głowę i Janie skrzywiła się. Wyglądał na zachwyconego, ale ostatnią rzeczą, której teraz potrzebowali, były wszy.

Zdejmij ten kapelusz, Noah, prosiła go po cichu.

A głos Marissy dzwonił jej w uchu.

– I proszę posłuchać… Czy mogłaby pani poprosić go, żeby nie opowiadał tyle o Voldemorcie na zajęciach? Niektóre dzieci się tym niepokoją.

– Dobrze. – Zdejmij. To. Z głowy. – A kto to jest Voldemort?

– Postać z książek o Harrym Potterze. Chodzi o to, że całkowicie rozumiem, że chce mu pani czytać te książki. Sama je uwielbiam, ale rzecz w tym… że oczywiście Noah jest rozwinięty ponad swój wiek, ale te książki nie są odpowiednie dla pozostałych dzieci.

Janie westchnęła. Zawsze snuli błędne przypuszczenia co do jej syna. Miał fenomenalny mózg chłonący informacje z powietrza – kto wie, być może była to jakaś luźna uwaga, którą kiedyś usłyszał? – ale oni zawsze próbowali doszukać się w tym innego znaczenia.

– Noah nie ma pojęcia o istnieniu Harry’ego Pottera. Sama nigdy nie czytałam tych książek. I nigdy nie pozwoliłabym mu oglądać takich filmów. Może jakieś inne dziecko mu o nich opowiedziało, jakieś, które ma starsze rodzeństwo?

– Ale… – Nauczycielka zamrugała brązowymi oczami. Otworzyła ponownie usta, żeby coś powiedzieć, ale potem najwyraźniej zmieniła zdanie. – Cóż, niech pani mnie posłucha, po prostu proszę mu powiedzieć, żeby dał sobie spokój z tymi mrocznymi tematami, dobrze? Dziękuję bardzo… – powiedziała, otwierając drzwi do dzikiego kłębowiska czterolatków oblepionych niebieską farbą i makaronem.

Janie stanęła w drzwiach i czekała, aż Noah ją dostrzeże.

Ach, to zawsze była najmilsza część jej dnia – to, jak się rozpromieniał, kiedy już ją wypatrzył, i ten szelmowski uśmieszek pojawiający się na jego twarzy, kiedy gnał na łeb na szyję, robił salto z rozbiegu i rzucał się w jej ramiona. Zaplatał nogi wokół jej talii jak małpka i przyciskał swoje czoło do jej czoła, patrząc na nią z jedyną w swoim rodzaju żartobliwą powagą, jakby chciał powiedzieć: „Ach tak, poznaję cię”. Patrzył na nią oczyma, w których kryło się spojrzenie jej matki, a także jej własne, przejrzysty błękit, który dzięki Bogu wyglądał całkiem nieźle na jej twarzy, ale na buzi Noaha, otoczonej przez burzę blond loczków, nabierał całkiem innego wymiaru i ludzie zawsze ukradkiem spoglądali na niego jeszcze raz, jakby to nieziemskie piękno, które znalazło wyraz w tym chłopcu, było jedynie jakimś złudzeniem.

Pokłady jego radości zawsze ją zadziwiały, było to coś, czego uczył ją samym swoim spojrzeniem.

Tymczasem wyszła z Noahem na zewnątrz, zanurzając się w zmierzchu październikowego popołudnia, i poczuła, jak cały wszechświat skupił się chwilowo na tej małej postaci podskakującej na paluszkach u jej boku. Szli pod drzewami, trzymając się za ręce, a brązowe kamienie jak okiem sięgnąć leżały rzędami wzdłuż krawędzi chodnika.

Telefon zabrzęczał jej w kieszeni, nagle ściągając jej uwagę w kierunku Boba, tego niewidzialnego zbioru charakterystycznych cech (głęboki głos, rozkoszny śmiech), która jeszcze nie połączyła się w całą istotę ludzką.

– Czuję się tak, jakbym już cię znał. Dziwne?

– Nie! – odpisała. – Mam tak samo! (Czy to prawda? Może). Czy powinna napisać „x”? Czy to byłoby zbyt poufałe? Postanowiła napisać jedno „x”. Odpowiedział natychmiast: „XXX!”⁶.

Och! Poczuła, jak wezbrała w niej fala gorąca, jakby wpłynęła w akwen ciepłej wody w zimnym jeziorze.

Przechodzili obok kafejki na rogu ich domu i przyciągnął ją ten zapach. Postanowiła wzmocnić się przed rozmową, która ją czekała. Wciągnęła do środka Noaha.

– Dokąd idziemy, mamusiu-mamo?

– Potrzebuję wypić kawę. Pośpieszę się.

– Mamo, jeśli teraz wypijesz kawę, nie będziesz mogła spać do rana.

Roześmiała się. Było to zdanie, które mógłby wypowiedzieć jakiś dorosły.

– Masz rację, Noey. Wezmę sobie bezkofeinową. Dobrze?

– A mogę dostać bezkofeinowego, kukurydzianego muffina?

– Dobrze.

Oczywiście to było tuż przed jego porą obiadową, ale co tam u licha?

– A bezkofeinowe smoothie?

Zmierzwiła mu włosy.

– Bezkofeinowa woda dla ciebie, mój przyjacielu.

Kawa pachniała zniewalająco, kiedy w końcu usiedli ze wszystkimi smakołykami na podeście pod drzwiami wejściowymi do ich domu. Słońce chowało się za budynkami. Światło – różowe i łagodne – wywoływało rumieniec na zbudowanych z cegły domkach jednorodzinnych w zabudowie szeregowej, a także na budynkach z czerwonobrunatnego piaskowca, i rzucało blask na liście opadłe z drzew. Latarnia gazowa przed wejściem migotała. To okazało się decydującym czynnikiem i skłoniło ją do wynajęcia tego mieszkania, pomimo że było drogie, w suterenie i bez dostępu do światła dziennego. Ale stolarka z drewna mahoniowego wewnątrz, przyjemne żywopłoty i latarnia gazowa przed wejściem sprawiały, że czuła się przytulnie, jakby mogli się razem z Noahem bezpiecznie tam schować, z dala od świata i poza czasem. Nie wzięła pod uwagę tego, że nieustannie mrugające światło przed frontowym oknem będzie ściągało jej wzrok w różnych dziwnych porach dnia, a w nocy będzie odbijało się w oknach kuchni na tyłach domu, wywołując w niej nieraz strach i wrażenie, że dom się palił.

Wyczyściła brudne rączki Noaha antybakteryjną chusteczką i podała mu muffina.

– Wiesz, jutro w przedszkolu będą piec muffiny. Co ty na to?

Ugryzł kawałek, wyzwalając całą lawinę okruchów.

– Czy potem będę musiał się umyć?

– Cóż, przy gotowaniu człowiek się brudzi. Jest mąka i surowe jajka…

– Och. – Oblizał swoje paluszki. – Wobec tego nie.

– Nie możemy tak robić do końca świata, robaczku.

– Dlaczego nie?

Nie starała się odpowiedzieć mu na to pytanie – ciągle to wałkowali, a były jeszcze inne rzeczy, o których musiała mu powiedzieć.

– Hej. – Szturchnęła go lekko.

Był zajęty – zawzięcie zajadał swojego kukurydzianego muffina. Jak mogła pozwolić, żeby to sobie zamówił? To ciastko wydawało się ogromne.

– Posłuchaj, wychodzę dzisiaj wieczorem.

Utkwił w niej wzrok. Odłożył muffina.

– Nie wychodzisz.

Wzięła głęboki oddech.

– Przykro mi, dzieciaku.

W jego oczach pojawił się błysk wściekłości.

– Ale ja nie chcę, żebyś gdzieś szła.

– Wiem, ale mamusia musi czasem gdzieś wychodzić, Noah.

– To zabierz mnie ze sobą.

– Nie mogę.

– Dlaczego nie?

Ponieważ mamusi nic złego się nie stanie, jeśli przynajmniej raz będzie uprawiać seks, zanim wyjedziesz na studia.

– To sprawy dla dorosłych.

Spiorunował ją rozpaczliwym, krzywym uśmiechem.

– Ale ja jestem rozwinięty ponad swój wiek.

– Wszystko to pięknie, ale nie, kolego. Wszystko będzie dobrze. Lubisz Annie. Pamiętasz? Przyszła w zeszły weekend do mamusi do biura i bawiła się z tobą klockami Lego?

– A jak będę miał zły sen?

Wzięła to pod uwagę. Często miewał złe sny. Kiedyś przyśniło mu się coś strasznego, kiedy była na branżowym spotkaniu networkingowym. Wróciła i zastała go ze szklistymi oczami, trzęsącego się, jak oglądał puszczoną z płyty bajkę Dora poznaje świat, podczas gdy opiekunka (która wydawała się taka uduchowiona i która przyniosła ciasteczka czekoladowe własnej roboty!) ledwo uniosła do góry kilka palców, słabo machając z miejsca, gdzie leżała na sofie, wycieńczona i zszokowana. Ta też już nigdy więcej nie przyszła.

– Wtedy Annie cię obudzi, przytuli i zadzwoni po mamusię. Ale nie będziesz miał złych snów.

– A jeśli będę miał atak astmy?

– Wtedy Annie poda ci nebulizator, a ja natychmiast wrócę do domu. Ale od dawna nie miałeś ataku.

– Nie idź, proszę. – Ale jego głos drżał, jakby Noah wiedział, że było już po zawodach.

Była już ubrana, poprawiając włosy i kątem oka śledząc film na YouTubie, na którym jakaś chichocząca nastolatka pokazywała, jak prawidłowo nakładać cienie do oczu – co właściwie okazało się zaskakująco pomocne – kiedy usłyszała piskliwy głos Noaha wzywający ją z salonu.

– Mamusiu-mamo! Przyjdź tutaj!

Czyżby SpongeBob już się skończył? Nie emitowali tych odcinków w kółko?

Poszła do pokoju po cichu, stąpając stopami odzianymi w czarne pończochy. Wszystko stało tak, jak to zostawiła, miska minimarchewek nietknięta na stoliku kawowym obitym skórą, wyjący SpongeBob, który spacerowym krokiem szedł sobie przez ekran na swoich dziwacznych, pałąkowatych nogach, ale nigdzie w zasięgu wzroku nie było Noaha. Coś mignęło w przejściu do kuchni. Czyżby to refleks migoczącej latarni gazowej?

– Hej, popatrz na to!

Nie była to migocząca latarnia gazowa.

Kiedy wyjrzała za róg pokoju i dostrzegła go, jak stał przy ladzie kuchennej obok otwartego opakowania brązowych jajek wzbogaconych organicznymi kwasami omega-3 i uderzał jednym za drugim w głowę z burzą blond loczków, poczuła, że ta noc wyślizguje jej się z rąk.

Nie. Nie może na to pozwolić. Nagle znikąd pojawiła się złość – to jej życie, jej życie, jedyne życie, czyż nie mogła mieć choć trochę radości, tylko w ten jeden wieczór? Czyżby to zbyt wiele, żeby o to prosić?

– Widzisz, mamusiu? – powiedział, odpowiednio słodko, ale nie było wątpliwości, że na jego twarzy wyraźnie malował się upór. – Robię sobie ajer-Noah. Rozumiesz? Jak ajerkoniak?

Skąd w ogóle wiedział, co to był ajerkoniak? Skąd wiedział o rzeczach, o których nikt wcześniej mu nie mówił?

– Spójrz. – Wziął kolejne jajko, zamach, zamachnął się ręką i cisnął nim w sam środek ściany, wydając okrzyk radości, kiedy się rozprysło. – Szybka piłka.

– Co jest z tobą nie w porządku? – zapytała.

Wzdrygnął się i przerzucił jajko do drugiej dłoni.

Próbowała modulować głos.

– Po co miałbyś to robić?

– Nie mam pojęcia. – Wyglądał na lekko przestraszonego.

Usiłowała się uspokoić.

– Będziesz musiał teraz wziąć kąpiel. Wiesz o tym, prawda?

Wzdrygnął się na to słowo. Jajko spływało mu po twarzy, zbierając się w zagłębieniu szyi.

– Nie idź – powiedział, a spojrzenie jego niebieskich oczu przyszpilało ją do ściany swoim żądaniem.

Nie był głupi. Ocenił, że warto zaakceptować to, czego nienawidził najbardziej na świecie, po to, żeby zatrzymać ją w domu. Tak bardzo chciał, żeby została. Czy Bob, który nawet jej jeszcze nie poznał, mógł być dla niego konkurencją?

Nie, nie, nie. Pójdzie tam! Na miłość boską, tego już za wiele! Nie będzie ulegać takiemu szantażowi, szczególnie ze strony dziecka! Mimo wszystko to ona była dorosła – czyż nie tak mówiono w jej grupie wsparcia dla samotnych matek? To ty ustalasz zasady. Musisz być twarda, szczególnie dlatego, że jesteś jedyną dorosłą osobą w tej rodzinie. Nie wyświadczacie im żadnej przysługi, poddając się.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

W. Shakespeare, Juliusz Cezar, przeł. Stanisław Barańczak, Znak, Kraków 2000, s. 22 (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza). [wróć]

W. Shakespeare, Komedie, przeł. Stanisław Barańczak, Kupiec wenecki, Znak, Kraków 2012, s. 546. [wróć]

steel pan (albo steel drums) – instrument muzyczny i forma muzyki, wywodzące się z wysp Trynidad i Tobago na Karaibach. Instrument ma formę blaszanych bębnów, które posiadają wgłębienia umożliwiające wydobycie różnych dźwięków za pomocą uderzeń pałeczkami. [wróć]

ouija – plansza z wydrukowanymi literami alfabetu, używana podczas seansów spirytystycznych. [wróć]

W. Shakespeare, Hamlet w: Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, przeł. Stanisław Barańczak, Znak, Kraków 2006, s. 281. [wróć]

xxx – symbol używany w krajach anglojęzycznych w esemesach, który oznacza „całusy”. [wróć]