Copyright © Jarosław Sochacki, 2016

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Redaktor prowadzący

Filip Karpow

Redakcja i korekta

Lidia Wrońska-Idziak

Projekt okładki

Aleksandra Kulik

Skład i łamanie

Justyna Nowaczyk

Opracowanie mapy

Mariusz Mamet

Ilustracje pochodzą z archiwum wydawnictwa.

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2016

eISBN 978-83-7976-531-7

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

1. Od Ludwika Niemca do Ludwika Dziecię

Ludwik urodzony około 806 r. był najmłodszym synem Ludwika Pobożnego i Irmingardy, a swój przydomek Niemiec uzyskał dopiero w XIX w. Jego ojciec, w tak zwanym Ordinatio Imperii z 817 r., odmiennie od swych poprzedników, wyznaczył na swego następcę najstarszego syna, Lotara I, wynosząc go równocześnie do rangi współcesarza. Ludwik Pobożny jednak nie mógł całkowicie zignorować przyzwyczajeń wynikających z germańskiego prawa spadkowego i dlatego też wydzielił swym dwóm młodszym synom, Pepinowi i Ludwikowi, dzielnice – pierwszemu w Akwitanii i Gaskonii, wraz z czterema hrabstwami w Septymanii (Carcassonne) i Burgundii (Autun, Avallon, Nevres), a drugiemu w Bawarii, Karyntii, Czechach, na terytoriach Awarów, w słowiańskich okręgach nad granicą bawarską oraz dwa dwory królewskie w Nordgau (Lauterhofen i Ingolstadt). Choć sprawowali oni tam władzę w randze królewskiej, to jednak byli zobowiązani wobec głównego spadkobiercy do corocznych odwiedzin, w celu omówienia najważniejszych kwestii dotyczących ogólnego dobra i zachowania pokoju; nie mogli wypowiadać wojny lub zawierać pokoju, mimo obowiązku odpierania niespodziewanych napaści; zasadniczo nie mogli pertraktować z przybyłymi do nich poselstwami (w ich kompetencjach leżały co najwyżej kwestie drugorzędne) oraz musieli informować Lotara I o sytuacji nad ich granicami. W zamian za to mogli oczekiwać od swojego brata pomocy wojskowej przeciw obcym ludom. Tego rodzaju rozwiązanie praktykowano już wcześniej, a dla tych tworów przyjęto w literaturze przedmiotu nazwę „podkrólestwo”. System ten miał obowiązywać także w przyszłości, ponieważ w podkrólestwach do dziedziczenia był uprawniony tylko jeden spośród prawowitych potomków, a w razie jego braku rządy miały przypaść Lotarowi I, w wypadku zaś jego bezpotomnej śmierci miano wybrać na jego miejsce któregoś z braci.

Po śmierci małżonki Ludwik Pobożny ożenił się powtórnie, w 819 r. z Judytą, a w 823 r. doczekał się nawet syna, Karola zwanego potem Łysym. Fakt ten miał bardzo duże znaczenie, ponieważ postanowienia zawarte w Ordinatio Imperii nie przewidywały dalszych podziałów. By jednak zapewnić nowemu synowi udział w dziedzictwie, podjął jego ojciec rozmowy z synami z poprzedniego małżeństwa i w końcu udało mu się skłonić Lotara I do zgody na wydzielenie Karolowi w przyszłości części państwa oraz do jego obrony przed wszystkimi nieprzyjaciółmi. Układ ten krył w sobie poważne niebezpieczeństwo nie tylko dlatego, że nie wiadomo było gdzie syn Judyty zostanie wyposażony, ale nie wiedziano również, jaki będzie jego status, czyli czy zostanie mu nadany tytuł króla, i jaka będzie jego pozycja względem Lotara I. W razie przyznania rangi mu takiej jak Pepinowi i Ludwikowi Niemcowi zapewne musiałby i on podlegać najstarszemu bratu, ale byłoby to już wykroczeniem przeciw zasadom edyktu z 817 r., a zaznaczyć jeszcze należy, że nie można było w tym czasie wykluczyć dalszych męskich potomków z nowego małżeństwa Ludwika Pobożnego.

W latach dwudziestych IX w. głównymi doradcami aktualnego cesarza byli hrabiowie Matfried i Hugo, opowiadający się za utrzymaniem w mocy regulacji zawartych w Ordinatio Imperii. Hugonowi, z którego córką Irmingardą ożeniony był Lotar I, udało się zniechęcić zięcia do udzielonej ojcu obietnicy w kwestii uposażenia Karola Łysego. Jednak ugrupowaniu opowiadającemu się za tradycyjnym podziałem państwa po śmierci panującego władcy udało się ich pozbyć z dworu, do czego pretekstem były wydarzenia w marchii hiszpańskiej, gdzie wybuchło powstanie Gotów pod przywództwem Aizo, wspieranego przez Arabów. Wysłani tam w 827 r. Matfried i Hugo nie mogli spełnić powierzonego im zadania i dlatego też w Akwizgranie w 828 r. zostali pozbawieni swych urzędów i związanych z nimi wpływów. Dzięki temu Ludwik Pobożny zdecydował się w 829 r. w Wormacji nadać Karolowi Łysemu Szwabię, Recję i część Burgundii. Krok ten nie tworzył jeszcze nowego podkrólestwa, zatem formalnie nie był wykroczeniem przeciw Ordinatio Imperii, ale trudno było oczekiwać, by zadowolił on konkurujące ze sobą stronnictwa, ponieważ, jak należy się spodziewać, Judyta, i jej zwolennicy widzieli w nim tylko etap przejściowy dla zrównania Karola Łysego przynajmniej z Pepinem i Ludwikiem Niemcem.

Ustosunkowane opozycyjnie do Judyty i jej zwolenników kręgi nie zamierzały się poddawać, co doprowadziło w 830 r. do wydarzeń nazywanych w historiografii „lojalną rewolucją”. Formalnie nie usunięto Ludwika Pobożnego z tronu, ale praktycznie rządy nad państwem przejął Lotar I. Niezadowolenie, jakie to wywołało u Pepina i Ludwika Niemca umożliwiło ojcu porozumienie się z nimi, który ponadto obiecał powiększenie przyznanych im działów. Do wypełnienia obietnicy doszło w 831 r. (Regni divisio), dzięki czemu Ludwik Niemiec, sprawujący w Bawarii rządy od 826 r., miał otrzymać: Turyngię, Rybuarię, Geldrię, Saksonię, Fryzję, Ardeny, Hasbengau, Brabancję, Flandrię i tamtejsze wybrzeża morskie, Hennegau, Austerban, Artois, Thérouanne, Boulogne-sur-Mer, Quentovicus, Cambrai i Verdun. W wyniku nowego buntu synów Ludwika Pobożnego z pierwszego małżeństwa, w 833 r. doszło do ponownego podziału państwa. Chociaż nie ma do dyspozycji szczegółowych relacji źródłowych, to jednak ogólnie można stwierdzić, że Ludwik Niemiec pozyskał teraz zwarty kompleks terytorialny po wschodniej stronie Renu, ponieważ w zamian za Szwabię zrezygnował z obszarów położonych na zachód od tej rzeki, a po kolejnym powrocie ojca do władzy w 834 r. uzyskał jeszcze Alzację. Po raz ostatni Ludwik Pobożny przeprowadził podział państwa w 839 r., pozostawiając najmłodszego syna tylko przy Bawarii, resztę jego terytoriów wraz z Italią powierzył Lotarowi I, a pozostałość Karolowi Łysemu.

Po śmierci Ludwika Pobożnego 20 czerwca 840 r. Lotar I przekroczył Alpy, pozostawiając w Italii swego syna Ludwika II, by przejąć dziedzictwo po swym ojcu w duchu Ordinatio Imperii. Mimo początkowych sukcesów i znacznego poparcia możnych, poniósł klęskę w bitwie pod Fontenoy 25 czerwca 841 r. z wojskami Karola Łysego i Ludwika Niemca (Pepin zmarł w 838 r). Mimo tej porażki, Lotar I nie uważał się jeszcze za pokonanego i usiłował obrócić na swoją korzyść wybuchłe w Saksonii powstanie oraz nadał normańskim przywódcom wyspę Walchern. W odpowiedzi jego bracia spotkali się na początku 842 r. w Strasburgu i w celu umocnienia swego sojuszu złożyli sobie przed swymi wojskami przysięgę obopólnej wierności, następnie udało im się wyprzeć Lotara I z Akwizgranu, co zachęciło ich do podziału państwa, z wyjątkiem Italii, tylko między siebie. W tej sytuacji Lotar I, zachęcany również przez swych doradców, zdecydował się porozumieć ze swymi młodszymi braćmi. Ostatecznie, po długotrwałych rokowaniach, ustalono w sierpniu 843 r. w Verdun nowy podział państwa. Na jego mocy Lotarowi I obok Italii przypadł długi pas obszaru na północy, obejmujący Fryzję, na wschodzie opierający się na Renie, a na zachodzie na Mozie. Karolowi Łysemu przyznano terytoria położone na zachód od tego tak zwanego w historiografii „państwa środkowego”, natomiast Ludwikowi Niemcowi na wschodzie, z tym że linię Renu przekraczał on obszarami wokół Moguncji, Wormacji i Spiry.

Podkreślić należy, że zawarty w Verdun układ nie znosił nominalnej jedności państwa. Reprezentować ją teraz miała tak zwana gmina braterska, zakładająca zaledwie podział władzy i wyznaczająca zakres kompetencji w sensie terytorialnym, natomiast całością miano teraz rządzić wspólnie. W tym celu uzgodniono spotkania wszystkich braci, w czasie których miano omawiać wspólne przedsięwzięcia. Do takich zebrań doszło jednak tylko trzykrotnie (Diedenhofen – 844 r. i dwukrotnie w Meersen – 847 i 851 r.), dominowały zaś spotkania dwustronne.

Po układzie w Verdun Lotar I nie zajmował już tak eksponowanego stanowiska, jakie przyznawano mu w Ordinatio Imperii, ale ze względu na jego tytuł cesarski jego pozycję wobec braci charakteryzowano w literaturze jako honorowe pierwszeństwo. On sam nie zadowalał się jednak taką rangą i usiłował zaakcentować swą przewagę chociażby poprzez mianowanie, z papieskim poparciem, Drogo na apostolskiego wikariusza Galii i Germanii. Chociaż tego rodzaju środki nie przyniosły wymiernego efektu, to jednak to z jego strony wychodziła inicjatywa polityczna, o czym świadczy fakt, że na szesnaście dwustronnych spotkań z lat 843-855 tylko trzy przypadły na Ludwika i Karola, natomiast pozostałe, mniej więcej po równo, odnosiły się do Lotara I i jego braci.

Pokojowe funkcjonowanie gminy braterskiej uległo zakłóceniu jeszcze przed śmiercią Lotara I w 855 r. Niezadowoleni z Karola Łysego możni akwitańscy wystosowali w 853 r. poselstwo do Ludwika Niemca z prośbą, by osobiście przejął nad nimi rządy lub chociaż przysłał tam swego syna. Ludwik Niemiec zdecydował się wysłać wiosną 854 r. do Akwitanii swego syna Ludwika Młodszego, jednakże ten, z powodu niedostatecznego poparcia, jesienią 855 r. został zmuszony przez swego kuzyna Pepina II (syna Pepina, brata Lotara I i Ludwika Niemca) do wycofania się. Sprawa uległa poważniejszemu zaostrzeniu trzy lata później, kiedy do Ludwika Niemca przybyli w lipcu posłowie od możnych zachodniofrankijskich, skarżąc się na ucisk i tyranię ze strony swego króla i w związku z tym domagali się od niego, jako legalnego i prawowitego pana, przejęcia władzy w państwie swego brata. Najprawdopodobniej takie uzasadnienie interwencji Ludwika Niemca powstało kilka lat później na dworze wschodniofrankijskim, ale odwoływało się ono do instytucji gminy braterskiej, zakładającej odpowiedzialność wszystkich przedstawicieli rodu karolińskiego za państwo frankijskie. Z prawnego punktu widzenia Ludwik Niemiec tylko przychylił się do życzenia zachodniofrankijskich primores regni, którzy przybyli do niego nie jako do sąsiedniego króla, ale po śmierci Lotara I jako do seniora rodu. W tej roli Ludwik Niemiec był nawet zobowiązany do przywrócenia pokoju wewnętrznego w państwie swego brata, a ponadto zatroszczenia się o Kościół i powodzenie ludu chrześcijańskiego. Do wyprawy przeciw Karolowi Łysemu doszło w sierpniu 858 r, gdy ten był zajęty odpieraniem najazdu normańskiego. W Ponthion (1 września) możni zachodniofrankijscy złożyli hołd nowemu władcy, a reszta opuściła Karola Łysego pod Brienne (12 października), zmuszając go do ucieczki do Burgundii.

Po odniesieniu tych sukcesów Ludwik Niemiec poczuł się na tyle pewnie, że w Troyes, jak prawowity król, poczynił nadania dla swych zwolenników, a po przybyciu do Attigny zaprosił kościelnych dostojników zachodniofrankijskich na synod w Reims, gdzie prawdopodobnie zamierzał przeprowadzić swą koronację. Zamiarowi temu był zdecydowanie przeciwny arcybiskup Reims Hinkmar, za którego przykładem poszła pozostała część duchowieństwa, odmawiając uczestnictwa w planowanym synodzie, oraz wielu świeckich możnych zachodniofrankijskich. Ludwik Niemiec obchodził święta Bożego Narodzenia jeszcze w Saint-Quentin, ale w obliczu zbliżania się Karola Łysego 15 stycznia 859 r. zdecydował się wycofać bez walki. Rokowania pokojowe za pośrednictwem episkopatu i Lotara II (syna Lotara I) ciągnęły się ponad rok, ponieważ Ludwik Niemiec nalegał, by jego brat objął amnestią wszystkich tych, którzy udzielili mu poparcia. Dopiero po spełnieniu tego warunku doszło na początku czerwca 860 r. do zawarcia pokoju w Koblencji, gdzie zaprzysiężono w języku romańskim i frankijskim wzajemne poszanowanie granic, być może dzięki czemu w następnym dziesięcioleciu nie doszło do konfliktów zbrojnych między władcami karolińskimi.

Lata sześćdziesiąte X w. zdominowała kwestia przyszłości państwa Lotara II, określanego od jego imienia w źródłach jako regnum Lotharii. Władca ten ożenił się z Theutbergą, jednakże dążył on do legalizacji swego związku z Waldrandą, z którą miał syna Hugona. Na początku 860 r. udało się Lotarowi II zamknąć swą prawowitą małżonkę w klasztorze. Ta jednak zbiegła do państwa zachodniofrankijskiego, gdzie odwołała się do papieża Mikołaja I (858–867). Mimo to na synodzie w Akwizgranie anulowano jego związek z Theutbergą i zezwolono na nowy ślub. Postanowienia synodu zaakceptowali również papiescy legaci w czerwcu 863 r. w Metzu. Wyroku tego nie uznał jednak Mikołaj I, a jego następnemu legatowi udało się nawet w 865 r. zmusić Lotara II do rozstania się z Waldrandą i przyjęcia Theutbergi. Nie trwało to długo, bo już w następnym roku udało się Lotarowi II nakłonić Theutbergę do zabiegów u papieża o rozwód, ale ten ponownie je odrzucił. Chociaż następca Mikołaja I Hadrian II (867–872) był skłonny do pojednania, to całą aferę rozwiązała rychła śmierć Lotara II 8 sierpnia 869 r.

W staraniach o legalizację swego związku z Waldrandą starał się Lotar II znaleźć poparcie wewnątrz dynastii karolińskiej. Dzięki układowi z 858 r. pozyskał najpierw swego młodszego brata Karola z Prowansji za odstąpienie mu dwóch biskupstw w Belley i Tarantaise, w ten sposób uzyskał też gwarancję dziedzictwa po nim, o ile nie doczeka się on własnych potomków. Lotarowi II udało się również przeciągnąć na swą stronę swego starszego brata, cesarza Ludwika II, w zamian za odstąpienie mu biskupstw i hrabstw Genewy, Lozanny i Sion w 859 r. oraz po śmierci Karola z Prowansji 24 stycznia 863 r. za dopuszczenie go do spadku po zmarłym bracie (Ludwik II otrzymał Prowansję i alpejską część Burgundii, natomiast Lotar II zachował Lyon i Vienne). Do tej sieci układów został również wciągnięty Ludwik Niemiec w 860 r., w zamian za obietnicę odstąpienia mu Alzacji.

Cały ten splot porozumień uległ przetasowaniu, kiedy Ludwik Niemiec i Karol Łysy w 867 r. porozumieli się w Metzu w sprawie podziału państw swych bratanków po ich bezpotomnej śmierci, a więc nie tylko Lotara II, ale również i Ludwika II. Po śmierci Lotara II Karol Łysy usiłował zagarnąć całą Lotaryngię tylko dla siebie, wykorzystując zaangażowanie się Ludwika II w walkę z Arabami oraz ciężką chorobę przebywającego w Ratyzbonie Ludwika Niemca, koronując się w Metzu 9 września 869 r. na króla. Jednakże nie zdołał utrzymać tej zdobyczy w całości. Zagrożony wojną ze strony Ludwika Niemca pojednał się z nim w marcu 870 r., a następnie obaj 8 sierpnia tego roku w Meersen ustalili szczegółowy podział Lotaryngii, na mocy którego Ludwikowi przypadły obszary na wschód od Mozy, górnej Mozeli i Saony, w zamian za co zrezygnował z obszarów wokół Lyonu i Vienne.

Jeszcze za życia Ludwika II rozpoczęła się konkurencja między jego stryjami o spadek po ich ostatnim żyjącym bratanku. Podczas gdy Karol Łysy nawiązał przyjazne kontakty z papieżem Hadrianem II i jego następcą Janem VIII (872-882), Ludwik Niemiec spotkał się z cesarzową Ingelbergą w Trydencie w maju 872 r., gdzie doszło do odstąpienia przez niego jego części Lotaryngii na rzecz Ludwika II, a w 874, nieopodal Werony, doszło do spotkania obu Ludwików – najprawdopodobniej w trakcie tych dwóch spotkań doszło do ustalenia następstwa najstarszego syna Ludwika wschodniofrankijskiego – Karlomana po Ludwiku II. Śmierć tego ostatniego (12 sierpnia 875 r.) położyła kres dyplomatycznym zabiegom. Wezwany przez papieża Karol Łysy pospiesznie wkroczył do Italii, dzięki czemu zdołał jesienią tego roku powstrzymać marsz najpierw Karola III, a potem Karlomana, wysłanych tam przez Ludwika Niemca, zaalarmowanego wcześniej przez cesarzową. W odwecie na posunięcia Karola Łysego król wschodniofrankijski wraz z synem Ludwikiem Młodszym postanowił dokonać z Metzu wypadu do państwa swego konkurenta o dziedzictwo po Ludwiku II. Dzięki niezadowoleniu możnych zachodniofrankijskich z nowego kursu politycznego ich władcy, w czasie gdy jego państwo było zagrożone od wewnątrz i zewnątrz, udało się Ludwikowi Niemcowi osiągnąć znaczne sukcesy, tak że święta Bożego Narodzenia obchodził w pałacu Karola w Attigny. Mimo to wycofał się do siebie na przełomie 875 i 876 r., a Karol Łysy kontynuował marsz na Rzym, gdzie 25 grudnia 875 r. został koronowany na cesarza.

W trakcie całego panowania najazdy normańskie trapiły Ludwika Niemca znacznie mniej niż jego brata na zachodzie. Najbardziej niszczący okazał się najazd Duńczyków, sprzymierzonych z Obodrytami, na Hamburg w 845 r., który został niemal całkowicie spalony, a ludność wzięta do niewoli, co spowodowało konieczność przeniesienia siedziby arcybiskupstwa do pobliskiej Bremy. Jeszcze w tym samym roku, jesienią, udało się Ludwikowi Niemcowi w Paderborn zmusić Duńczyków do wydania jeńców oraz do zawarcia pokoju, zapewniając tym samym państwu do końca swego życia spokój przed ich najazdami.

O wiele większe zainteresowanie wykazywał Ludwik Niemiec kwestią kontaktów ze Słowianami, o czym świadczyłby opis ich plemion, sporządzony przez tak zwanego Geografa Bawarskiego, jeżeli został on faktycznie dokonany przez opata Grimalda z St. Gallen wkrótce po 844 r. O ile o Związku Wieleckim i plemionach wchodzących w jego skład poza tym opisem źródła z IX w. całkowicie milczą, to wiadomo, że Obodryci zostali podporządkowani państwu frankijskiemu już za Karola Wielkiego, jednakże walki wewnętrzne między Ludwikiem Pobożnym a synami od 829 r. doprowadziły do znacznego poluzowania tego stosunku. W 844 r. udało się Ludwikowi Niemcowi przywrócić ich dawną zależność, czego wyrazem była obecność Obodrytów na zgromadzeniu w Paderborn w 845 r., gdzie również z nimi zawarł pokój. Nie wydaje się też, by tę sytuację wiele zmieniło ich powstanie z 858 i 862 r. Odnośnie do Serbów źródła informują o wielu ich reges czy duces poszczególnych plemion. Również oni zostali podporządkowani państwu frankijskiemu za Karola Wielkiego i w zasadzie do połowy IX w. nie sprawiali większych problemów. Nie oznacza to jednak, że zostali oni całkiem spacyfikowani, o czym świadczą walki z nimi z lat 869, 874 (być może również 856) i następnych, już po śmierci Ludwika Niemca, oraz zamordowanie w 858 r. przez Serbów Czcibora, zwolennika Franków.

Tak jak Obodryci i Serbowie również Czesi notują swe kontakty z państwem frankijskim od Karola Wielkiego. Za Ludwika Niemca pojawiło się czternastu książąt z Czech na zgromadzeniu w Ratyzbonie w 845 r. z prośbą o chrzest. Motywy tej prośby nie są do dziś jasne – być może czynili to zagrożeni naciskiem ze strony Moraw, a być może chcieli w ten sposób uniknąć walk z Frankami? W każdym razie do walk frankijsko-czeskich doszło jeszcze w 846 r., kiedy Ludwik Niemiec powracał z wyprawy morawskiej, oraz w latach 847-849. W 856 r. król wschodniofrankijski uzależnił od siebie przynajmniej część książąt czeskich, z których jeden wkrótce zbuntował się, co pociągnęło za sobą wyprawę frankijską z 859 r. W 869 r. Czesi przeszli do ataków na teren państwa wschodniofrankijskiego, łupiąc Bawarię oraz wspomagając Serbów i Susłów w najazdach na Turyngię. Jeszcze w tym samym roku zabiegali oni o pokój u Karlomana, ale ich ponowny najazd z 871 r. wywołał wyprawę odwetową w roku następnym. Być może w walkach tych współdziałali Czesi z Morawami, w każdym razie po pokoju we Forchheim w 874 r. przez kilka lat źródła z terenu frankijskiego nic na ich temat nie zanotowały.

Najgroźniejszym słowiańskim przeciwnikiem Ludwika Niemca okazało się państwo morawskie. W 846 r. na tronie morawskim po Mojmirze I został osadzony z pomocą frankijską jego bratanek Rościsław. Jednakże mimo to w latach następnych doszło do wzajemnych walk, co oznaczałoby, że nowy książę nie zamierzał na stałe uznawać nad sobą kurateli potężnego sąsiada. W 854 r. Ludwik Niemiec zorganizował wyprawę na państwo morawskie, która jednak nie przyniosła większych sukcesów, natomiast w 855 r. nie tylko musiał powrócić bez zwycięstwa, ale doszło również do splądrowania wielu przygranicznych miejscowości przez ścigającego go Rościsława. Ponadto ten ostatni, w celu rozluźnienia więzów kościelnych, jakie łączyły jego państwo z Frankami, nawiązał około 860 r. kontakty z Cesarstwem Bizantyńskim, prosząc o przysłanie misjonarzy, a także wspierał zbuntowanych synów władcy wschodniofrankijskiego, zwłaszcza Karlomana, który po morawskiej wyprawie z 858 r. zawarł z nim pokój, a w 861 r. nawet formalny sojusz. Dopiero w 863 i 864 r. w sojuszu z Bułgarami udało się Ludwikowi Niemcowi pokonać Rościsława i zmusić go do uznania swego zwierzchnictwa oraz wydania zakładników. Sukces ten jednak nie był trwały i do poważniejszych walk doszło już w 869 r., kiedy zaangażowane strony łupiły obszary swego przeciwnika. W tym czasie zbuntował się przeciw swemu stryjowi Świętopełk, któremu udało się pojmać Rościsława i odesłać go Karlomanowi do Ratyzbony. Tam, osądzony przez Ludwika Niemca, został skazany na śmierć, co w drodze aktu łaski zamieniono na karę oślepienia i zamknięcia w bawarskim klasztorze. Rychło jednak nowy władca morawski podjął antyfrankijską politykę swego poprzednika, co sprowokowało w 871 r. Karlomana do najechania Moraw, gdzie pozostawił swoich hrabiów i aresztował Świętopełka. Nie mogąc jednak opanować buntu Sławomira, zwolnił swego jeńca z niewoli, który z pomocą frankijską powrócił do ojczyzny. Za tę pomoc Świętopełk odwdzięczył się wymordowaniem posiłkujących go Franków oraz wyniszczeniem armii Karlomana w 872 r. Ostatecznie doszło w 874 r. do zwarcia pokoju we Forchheim, ponieważ, jak się przypuszcza, Świętopełk planował teraz rozpocząć podboje zewnętrzne, które doprowadziły do znacznego rozrostu terytorialnego jego państwa, a państwu wschodniofrankijskiemu zapewniło wieloletni spokój.

Ludwik Niemiec jeszcze na długo przed swą śmiercią (28 sierpnia 876 r.) poczynił dyspozycje w kwestii następstwa po sobie. Najprawdopodobniej w 865 lub na przełomie 866 i 867 r. osadził najstarszego Karlomana w Bawarii (dołączając do tego marchie przeciw Słowianom i Longobardom), Ludwika w Turyngii, wschodniej Frankonii i Saksonii, a najmłodszego Karola w Szwabii i Recji, jednakże bez tytułu królewskiego, co oznaczało, że nie wydzielono jego synom podkrólestw; znalazło to również odbicie w ich uprawnieniach – nie mieli prawa obsadzać biskupstw, opactw i hrabstw, nie podlegało im sądownictwo wyższe oraz pobór dochodów z publici fisci, zarządzali za to niektórymi posiadłościami i sprawowali nadzór nad sądownictwem niższym.

Ta powściągliwość Ludwika Niemca musiała wywołać niezadowolenie wśród jego synów. W każdym razie w 858 r. Karloman, sprawujący dowództwo we wschodniej Bawarii przeciw Morawom, zawarł z nimi samowolnie pokój i usuwał ludzi związanych z jego ojcem z obszarów na wschód od rzeki Inn. Ojciec i syn pojednali się czasowo, ale w 863 r. Ludwik Niemiec wyruszył przeciw synowi i zamknął go w areszcie na ponad rok. Do ostatecznego pojednania doszło dopiero w momencie, gdy król zdecydował się przydzielić każdemu swemu potomkowi odpowiedni obszar władczy, co nastąpiło, jak zaznaczono powyżej, w połowie lat sześćdziesiątych X w. Mimo to młodsi synowie Ludwika Niemca obawiali się znacznego uprzywilejowania Karlomana lub też nawet całkowitego wykluczenia ich z dziedzictwa. Pierwszy zbuntował się Ludwik Młodszy, niezadowolony z faktu odebrania mu pewnych lenn, które zostały powierzone Karlomanowi. W związku z tym zabiegał on o poparcie pewnych hrabiów i o sojusz z Rościsławem morawskim. Po paru jednak miesiącach został pokonany i powrócił do swych zadań nad granicą z Obodrytami i Serbami. Do buntów obu młodszych braci doszło jeszcze w latach 871 oraz 873 i w efekcie końcowym udało im się wypracować kompromis z ojcem oraz ustalić zadowalający każdego podział państwa. Chociaż nie jest znany jego opis, to na podstawie faktu, że po śmierci Ludwika Niemca każdy z jego synów otrzymał obszary przyznane mu już w 865 lub 866/867 r. można wnioskować, że juniorom udało się obronić pierwotny zamysł podziału państwa.

Śmierć Ludwika Niemca starał się wykorzystać jego brat przyrodni, Karol Łysy, i jeszcze w 876 r. wkroczył na teren państwa wschodniofrankijskiego. Trudno dziś sprecyzować, czy chodziło mu tylko o zajęcie wschodniej Lotaryngii oraz o zabór obszarów po zachodniej stronie Renu wokół Moguncji, Wormacji i Spiry, czy też zamierzał przywrócić państwo Franków w granicach z 840 r. W każdym razie kres jego planom położyła klęska zadana mu przez Ludwika Młodszego pod Andernach 8 października 876 r., co zmusiło go do natychmiastowego wycofania się. Natomiast inny syn Ludwika Niemca, Karloman, przygotowywał się od początku 877 r. do wkroczenia do Italii, czego dokonał jeszcze we wrześniu tego roku. Ponieważ nie spotkał się z poważniejszym oporem ze strony Karola Łysego, szybko wkroczył do Pawii, gdzie objął formalnie władzę królewską. Na wieść o śmierci cesarza Karola (6 października 877 r.) w trakcie pospiesznego opuszczania Italii podjął Karloman, przy poparciu cesarzowej Ingelbergi, wdowy po Ludwiku II, rozmowy z Janem VIII w sprawie swej koronacji cesarskiej. Realizacji tego zamierzenia stanęła naprzeciw choroba, na którą Karloman zapadł pod koniec października 877 r. w Weronie, wskutek czego, niezdolny już do sprawowania rządów, został odwieziony do ÖTting nad rzeką Inn w Bawarii. W nowej sytuacji politycznej doszło we Fouron 1/2 listopada 878 r. do porozumienia między następcą Karola Łysego Ludwikiem Jąkałą a Ludwikiem Młodszym, reprezentującym również Karlomana. Na mocy tego układu zawarto ostatecznie przyjaźń wraz z obowiązkiem pomocy, ponadto po omówieniu kwestii Italii zatwierdzono podział Lotaryngii z Meersen w 870 r. oraz zagwarantowano sobie wzajemne wsparcie w sprawie przejęcia dziedzictwa przez ich potomków.

Po śmierci Ludwika Jąkały (10 kwietnia 879 r.) zarysowały się w jego państwie dwa stronnictwa – pierwsze pod przywództwem opata Gozlina z Saint-Germain-des-Prés i Konrada z Paryża opowiadało się za objęciem rządów przez Ludwika Młodszego, drugie natomiast, z opatem Hugonem na czele, stało po stronie synów zmarłego władcy: Ludwika i Karlomana, z pominięciem Karola, zwanego później Prostakiem, zrodzonego już po śmierci ojca z drugą z kolei małżonką. Po spotkaniu się z Gozlinem i Konradem w Verdun Ludwik Młodszy zdecydował się w maju 879 r. wkroczyć na teren państwa zachodniofrankijskiego. Jednakże Hugo, pragnąc zachować swe wpływy w zamian za rezygnację z korony zaproponował Ludwikowi Młodszemu zachodnią część Lotaryngii, co ten przyjął i dzięki temu jesienią tego roku doszło do koronacji synów Ludwika Jąkały w Ferriéres. Hugo, sprawujący faktyczne rządy nad całym państwem, nie spieszył się jednak z wypełnieniem złożonej obietnicy, co sprowokowało ponowny wypad Ludwika Młodszego, zmierzającego i tym razem do zagarnięcia władzy królewskiej. Do zetknięcia się obu wrogich armii doszło w styczniu 880 r. pod Saint-Quentin, ale do bitwy w obliczu zagrożenia normańskiego nie doszło. Po wielodniowych rokowaniach, w lutym zawarto układ w Ribemont, przyznający ostatecznie całą Lotaryngię państwu wschodniofrankijskiemu oraz niejako legalizujący pozycję Hugona na zachodzie, czego konsekwencją było przeprowadzenie w marcu w Amiens podziału państwa Ludwika Jąkały.

W międzyczasie Ludwik Młodszy przejął rządy nad Bawarią, po tym jak zimą 878/879 r. jego brat Karloman doznał udaru mózgu, a następnie 22 września 880 r. zmarł. Natomiast Karol, najmłodszy z braci, zaproszony przez Jana VIII przekroczył w październiku 879 r. Alpy i uznany w Pawii przez możnych podążył dalej do Rawenny, gdzie przez papieża został namaszczony na króla. Życzeniem Jana VIII było, by kontynuował on swój marsz do Rzymu w celu odbycia cesarskiej koronacji, ale Karol uznał za stosowne najpierw porozumieć się w tej sprawie z najbliższymi krewnymi. Do spotkania z synami Ludwika Jąkały oraz wysłannikami Ludwika Młodszego doszło w czerwcu w 880 r. w Gondreville, gdzie też uzgodniono działania wojenne przeciw uzurpatorom (Boso z Vienne, Hugo – syn Lotara II). Nakłaniany przez papieża Karol ponownie wyruszył do Italii i tym razem 12 lutego 881 r. dostąpił godności cesarskiej.

Dzięki zawarciu pokoju w Ribemont doszło do wspólnej wyprawy wojsk wschodnio- i zachodniofrankijskich pod wodzą Ludwika Młodszego przeciw Normanom, zakończonej ich pogromem pod Thiméon, gdy powracali obładowani łupami do swych okrętów. Jednocześnie jednak Ludwik Młodszy dowiedział się o klęsce armii saskiej w walce z Normanami 2 lutego 880 r., w której poległ jej dowódca Brunon (brat małżonki Ludwika Młodszego Liutgardy) oraz liczni hrabiowie i dwóch biskupów. Jeszcze pod koniec tego roku wyprawił się Ludwik Młodszy przeciw Normanom – wprawdzie musiał zawrócić z powodu zbliżającej się zimy, ale udało mu się przynajmniej nakłonić najeźdźców do opuszczenia Nimwegen.

Do współdziałania królów wschodnio- i zachodniofrankijskich doszło także w walkach z Boso z Vienne, hrabią południowej Burgundii i Prowansji, który został przez miejscowych możnych obrany królem 15 października 879 r., a trzy dni później koronowanym na króla w katedrze w Lyonie, oraz z Hugonem, synem Lotara II, który w tym roku powrócił do Lotaryngii. Ten ostatni starł się jeszcze w 879 r. z Ludwikiem Młodszym, tracąc Verdun. W roku następnym uderzył na niego ponownie Ludwik Młodszy oraz synowie Ludwika Jąkały, pokonując niejakiego Teutbalda. Następnie wyruszono do Burgundii przeciw Bosonowi, gdzie przybył również cesarz Karol III Gruby. Bosona nie udało się pokonać, ale został on zmuszony do ucieczki w góry. Także mimo zdobycia w 882 r. Vienne – jego stolicy – nie zdołano go ostatecznie poskromić, ale choć Boso do końca swego życia (zm. 11 stycznia 887 r.) używał tytułu królewskiego, to nie zdołał już odegrać większej roli w polityce. Natomiast z Hugonem usiłowano nawet zawrzeć pokój. W 881 r. Ludwik Młodszy, w zamian za dochowanie mu wierności, obiecał Hugonowi kilka opactw i hrabstw – próba ta okazała się nieskuteczna, dlatego też został on zmuszony do opuszczenia Lotaryngii i ucieczki do Burgundii. Pojednać się z niespokojnym krewniakiem usiłował również Karol III Gruby, nadając Hugonowi w 882 r. dochody biskupstwa Metzu, co również nie przyniosło pozytywnych rezultatów. Wezwany przez grupę miejscowych możnych powrócił Hugo do Lotaryngii w 883 r., próbując jednocześnie umocnić tam swą pozycję. Dopiero w 885 r., zwabiony podstępnie obietnicami przez Karola III Grubego, udał się do Gondreville, gdzie został aresztowany i na rozkaz cesarza oślepiony oraz umieszczony w klasztorze. Przed śmiercią pozwolono mu powrócić do Lotaryngii, gdzie zakończył swe życie w klasztorze w Prüm (zm. po 895 r.).

Zimą 881/882 r. Normanowie ponownie pojawili się we wschodniej Lotaryngii, rabując Lüttich, Kolonię, Bonn, Prüm i Trewir, a w Akwizgranie, w kościele, w którym pogrzebano Karola Wielkiego, urządzili stajnię dla swych koni, podczas gdy śmiertelnie chory Ludwik Młodszy przebywał we Frankfurcie, gdzie 20 stycznia 882 r. zmarł. Podlegający jego władzy możni, wystosowali do przebywającego w Italii Karola III Grubego poselstwo z żądaniem przejęcia dziedzictwa po bracie, a gdy ten przybył do Bawarii, a następnie w maju do Wormacji, złożyli mu hołd jako swemu nowemu władcy. Karol III Gruby zdołał w bardzo krótkim czasie zgromadzić poważne siły wojskowe złożone z Franków, Bawarów, Szwabów, Turyngów, Sasów i innych, dzięki czemu obległ w lipcu zgrupowanych w Asselt Normanów. Do spodziewanego szturmu jednak nie doszło, ponieważ Karol III Gruby zezwolił Normanom na opuszczenie grodu oraz obiecał im wiele pieniędzy w zamian za przyjęcie chrztu przez ich wodza Gotfryda wraz z objęciem lenna we Fryzji i małżeństwem z Gizelą, córką Lotara II. Krok ten, obok nadania Hugonowi (bratu Gizeli) dochodów biskupstwa Metzu, zmierzał do pacyfikacji Lotaryngii, w efekcie jednak był odczuwany przez otoczenie Karola jako słabość niegodna cesarskiego autorytetu. Rozwiązanie to nie przyniosło jednak spodziewanego wyniku i gdy Normanowie ponowie wznowili swą ekspansję w tym obszarze, udało się hrabiemu Henrykowi z Grabfeldegau, podczas symulowanych rokowań w maju 885 r., pozbawić życia Gotfryda wraz z jego otoczeniem.

W państwie zachodniofrankijskim, jak już nadmieniono, sprawowali władzę synowie Ludwika Jąkały – Ludwik i Karloman. Pierwszy z nich zmarł jednak 5 sierpnia 882 r., a drugi, około 883/884 r. adoptowany przez Karola III Grubego, 12 grudnia 884 r. W tej sytuacji możnym zachodniofrankijskim pozostawał tylko wybór między ostatnim synem Ludwika Jąkały Karolem III Prostakiem, uważanym do tej pory za potomka z nieprawego łoża, a Karolem III Grubym. Nie tyle jednak status pierwszego z Karolów, ile jego wiek (5 lat) zadecydował o tym, że możni opowiedzieli się za jego kuzynem. Do przebywającego w Lombardii Karola III Grubego udało się poselstwo pod przywództwem hrabiego Teoderyka z Vermandois z propozycją objęcia władzy, do czego formalnie doszło w czerwcu 885 r. w Ponthion.

Karol III Gruby, sam chorowity, usiłował jeszcze za swego życia rozwiązać kwestię następstwa po sobie. Początkowo, po śmierci adoptowanego syna Karlomana, jego wybór padł na własnego syna z nieprawego łoża, Bernarda (jego matka nie jest znana z imienia), co jednakże wskutek oporu biskupów zakończyło się niepowodzeniem. Nie bez znaczenia był również fakt, że zaproszony do usankcjonowania tej decyzji papież Hadrian III (884-885) zmarł w drodze powrotnej. W tej sytuacji jego wybór padł na Ludwika, syna Bosona z Vienne i Ermengardy, córki cesarza Ludwika II. W tym celu zaprosił go wraz z matką do siebie i pod koniec maja 887 r. adoptował.

Być może zabiegi Karola III Grubego wywołały zaniepokojenie Arnulfa Karynckiego, syna z nieprawego łoża Karlomana wschodniofrankijskiego. Niestety, źródła nie do końca jasno i jednobrzmiąco przedstawiają okoliczności i przebieg tego buntu z 887 r. Według jednej wersji Roczników fuldajskich doszło do sprzysiężenia Franków, Sasów i Turyngów oraz niektórych możnych bawarskich i szwabskich, chcących wypowiedzieć Karolowi III Grubemu wierność, gdy ten zachorował. Dlatego też zaprosili oni Arnulfa i wynieśli go do godności królewskiej we Frankfurcie. Pokonanie sprzysiężonych natomiast okazało się niemożliwe ze względu na opuszczenie cesarza przez Szwabów. Z innej wersji tego rocznika wynika, że głównym powodem buntu były zachęty Liutwarda, pozbawionego swej wcześniejszej pozycji na dworze Karola III Grubego. Arnulf, zebrawszy armię składającą się z Noryków i Słowian, przyjął pod swoje zwierzchnictwo zbuntowanych przeciw cesarzowi Franków, a opornym odebrał ich lenna. Natomiast piszący z nieco dalszej perspektywy czasowej Regino z Prüm upatrywał powodu do buntu w chorobie cesarza, pozbawiającej go sił i rozumu, co spowodowało opowiedzenie się możnych po stronie Arnulfa i opuszczenie Karola III Grubego (zm. 13 stycznia 888 r.).

Siły i być może również ambicje Arnulfa Karynckiego były niewystarczające, by mógł on swobodnie zagarnąć całość władztwa Karola III Grubego. Fakt ten, obok znacznej naturalnej redukcji rodu karolińskiego, pozwolił na wyłonienie się nowych królów, niewywodzących się bezpośrednio z dotychczasowej dynastii, na terytoriach zasadniczo odpowiadającym wcześniejszym podziałom państwa frankijskiego. Jako jeden z pierwszych, na początku 888 r. (między 25 grudnia 887 a 15 lutego 888 r.), koronował się na króla Italii wnuk Ludwika Pobożnego, Brengar z Friuli, następnie Rudolf, zmierzający do odbudowania tak zwanego państwa środkowego w granicach ustalonych przez Lotara I lub Lotara II, w państwie zachodniofrankijskim rywalizowali zaś o koronę przedstawiciel rodu Robertynów Odo i Wido II ze Spoleto, nieco później Karol III Prostak, a na południu Akwitanii usiłował się w ten sposób usamodzielnić Ramnulf z Poitiers.

Nowi królowie usiłowali między innymi legitymować swą władzę poprzez uzyskanie akceptacji ze strony Arnulfa Karynckiego, co w efekcie pozwoliło mu zająć wobec nich nadrzędne stanowisko, przeniesione z płaszczyzny hegemonialnej na imperialną po jego koronacji cesarskiej. Po rezygnacji Widona II z korony zachodniofrankijskiej, część popierającego go możnowładztwa wystosowała w czerwcu 888 r. poselstwo do Arnulfa Karynckiego z propozycją przejęcia władzy, co ten, uznawszy Odona, odrzucił. W Wormacji tego roku nowy król wschodniofrankijski przyjął hołd Robertyna, w wyniku czego przeprowadzono jego ponowną koronację w Reims 13 listopada, używając korony przysłanej przez Arnulfa. W Reims 28 stycznia 883 r., został także koronowany przez możnych niezadowolonych z Odona, starającego się rozbudować potęgę materialną swego rodu, Karol III Prostak. Również on pragnął pozyskać poparcie Arnulfa Karynckiego, do którego udał się w 894 r. do Wormacji, gdzie przyznano mu dziedzictwo po ojcu. Ponieważ nie położyło to kresu dalszej rywalizacji, Arnulf w 895 r. wezwał do siebie do Wormacji zwaśnione strony. Karol III Prostak nie pojawił się tam osobiście, dlatego też Arnulf Karyncki odnowił dawny sojusz z Odonem. Ostatecznie obaj rywale pojednali się w 897 r., gdy Odon odstąpił Karolowi III Prostakowi część państwa, a w obliczu zbliżającej się śmierci (1 stycznia 898 r.) zobowiązał możnych do jego wyboru na króla, rozwiązując tym samym długoletni spór o koronę zachodniofrankijską. Ambicje Rudolfa, zmierzające do opanowania Lotaryngii, zmusiły Arnulfa Karynckiego do skierowania do Alzacji armii złożonej ze Szwabów, co zmusiło tegoż do wycofania się oraz szukania porozumienia. W październiku 888 r. udał się Rudolf do przebywającego w Ratyzbonie Arnulfa Karynckiego, który uznał go wprawdzie królem, ale tylko w górnej Burgundii, to jest w obszarze zachodnich Alp. By jednak ostatecznie położyć kres ekspansji Rudolfa, Arnulf Karyncki przyjął w maju 890 r. Ermengardę, wdowę po Bosonie z Vienne, zabiegającą o koronę w obszarze dolnej Burgundii i Prowansji dla swego syna Ludwika, adoptowanego przez Karola III Grubego. Do jego koronacji doszło jeszcze w tym samym roku w Valence, przy użyciu berła Arnulfa Karynckiego.

W Italii Arnulf Karyncki opowiedział się po stronie Berengara, z którym spotkał się w Trydencie 888 r., nie pozbawiając go korony. Na wieść o wyniesieniu Berengara w Italii pojawił się Wido II ze Spoleto, rezygnując tym samym z zabiegów o władzę w królestwie zachodniofrankijskim. W walkach z Berengarem udało się Widonowi opanować większą część Italii oraz zmusić papieża Stefana V (885–891) do koronowania go na cesarza 21 lutego 891 r., a po wyniesieniu swego syna Lamberta (zm. 15 października 898 r.) na współkróla (maj 891 r.) również jego koronację cesarską przez Formozusa (891-896) w kwietniu 892 r. w Rawennie. Dopiero po śmierci Widona II w listopadzie 894 r. doszło do porozumienia między jego synem a Berengarem w 896 r., na mocy którego podzielili się władzą w Italii.

Zarówno wydarzenia na Półwyspie Apenińskim, jak i prośba o pomoc ze strony papieża (wcześniejsza z 890 r. została odrzucona) i Berengara, skłoniły Arnulfa Karynckiego do podjęcia interwencji. W 893 r. wysłał on tam swego najstarszego syna Zwentibolda, który dotarł aż do Pawii, ale nie mógł ostatecznie pokonać Widona, natomiast na początku 894 r. wyruszył osobiście, zajmując Bergamo i zapewniając sobie uznanie w całej północnej Italii. Wyprawa ta jednak została przerwana i skierowana przeciw Rudolfowi, znacznie wzmocnionemu dzięki sukcesom Widona. Przeciw królowi burgundzkiemu przygotowywano jeszcze jedną wyprawę pod wodzą Zwentibolda oraz uzgodniono spotkanie Arnulfa Karynckiego z Ludwikiem z Prowansji. W celu przynajmniej zneutralizowania Rudolfa postanowił Arnulf Karyncki uregulować także kwestię następstwa po sobie. Już w 889 r. wyjednał zgodę możnych na objęcie dziedzictwa po nim przez dwóch synów z nieprawego łoża, to jest Zwentibolda i Ratolda, jednakże pod warunkiem, że nie doczeka się legalnych potomków. Po urodzeniu przez jego prawowitą małżonkę w 893 r. Ludwika, zwanego Dziecię, Arnulf Karyncki na próżno starał się w 894 r. wydzielić swemu najstarszemu synowi w Wormacji Lotaryngię. Dopiero rok później w tym samym grodzie został on koronowany i namaszczony na króla w Burgundii i całym królestwie Lotara. Do ponownej interwencji w Italii doszło zimą na przełomie 895 i 896 r. Tym razem Arnulf Karyncki zmierzał do objęcia władzy w nowym królestwie, co naturalnie poróżniło go z Berengarem. Po dotarciu do Rzymu został też koronowany na cesarza przez Formozusa (15/22 lutego 896 r.), mimo że Lambert jeszcze żył. Niestety, nagły udar mózgu zmusił Arnulfa Karynckiego do wycofania się z Italii do Bawarii.

W trakcie tych ostatnich wydarzeń Zwentibold nie wypełnił stawianego mu zadania, ponieważ zamiast osłaniać ojca przed ewentualnymi poczynaniami Rudolfa związał się jeszcze latem 895 r. z Karolem III Prostakiem i interweniował na jego rzecz w państwie zachodniofrankijskim. Zimą 895/896 r. oraz latem 896 r. udzielił schronienia zbiegłemu Karolowi III Prostakowi i nie przeszkodził mu w spotkaniu z Lambertem i być może Rudolfem. Do pojednania między ojcem a synem, poróżnionym nadto z lotaryńskimi możnymi, doszło w 897 r. w Wormacji, gdzie też uzgodniono małżeństwo Zwentibolda z Odą, córką Ottona Wspaniałego.

Na północy stoczył Arnulf Karyncki walki z Normanami, ostatnie, jakie przeżyło państwo wschodniofrankijskie. Po klęsce z nimi, poniesionej nad Geulenbach 25 czerwca 891 r., udało mu się jesienią tego roku pod Löwen nad rzeką Dyle (w tym miejscu Normanowie założyli swój obóz) zniszczyć część normańskich wojsk. Pozostała zaś część, wzmocniona niedobitkami, czuwająca nad pozostawionymi okrętami, czuła się jeszcze na tyle silna, żeby po przezimowaniu w lutym 892 r. dokonać spustoszeń na lewym brzegu Renu aż po Bonn, podczas których ponownie splądrowali klasztor w Prüm. Natomiast Słowianie połabscy w 889 r. podjęli wyprawę przeciw Obodrytom, która nie przyniosła większych sukcesów, ale w 895 r. wystosowali oni poselstwo do Arnulfa Karynckiego, zatem zasadniczo musieli uznawać jego zwierzchnictwo. W 880 r. Dalemińcy, Czesi i Serbowie na wieść o klęsce Sasów w bitwie z Normanami zaatakowali Turyngię, gdzie ponieśli dotkliwą klęskę. Przynajmniej Serbowie musieli jednak uznać nadrzędność pozycji Arnulfa Karynckiego, skoro jak Obodryci wysłali do niego poselstwo w 897 r.

Bardziej angażujące były jednak stosunki z państwem morawskim. Jeszcze w 885 r. Arnulf Karyncki zawarł pokój z Morawami, a w 890 r. nadał ich księciu Świętopełkowi Czechy w lenno oficjalnie, ponieważ łączyła go z nim przyjaźń, czego wyrazem było powierzenie mu roli ojca chrzestnego swego najstarszego syna, od którego ten przyjął swe imię (Świętopełk – Zwentibold), w rzeczywistości zaś akceptował stan faktyczny, to jest wcześniejszy zabór Czech, najprawdopodobniej w latach 882–884. Mimo podejmowania ze strony Arnulfa Karynckiego prób utrzymania tego pokoju (w 891 r. wysłał on na Morawy w tym celu poselstwo), musiał on wyprawić się na Morawy w 892 r., gdzie dołączyli się do niego Węgrzy, raczej przypadkowi niż formalni sojusznicy, oraz w 893 r. Dopiero po śmierci Świętopełka w 894 r. udało się zawrzeć pokój z jego następcami – Mojmirem II i Świętopełkiem II – oraz przywrócić dawną zwierzchność nad Czechami, którzy korzystając z wojny domowej, jaka wybuchła na Morawach, udali się w lipcu 895 r. do Ratyzbony, gdzie uznali zwierzchnictwo Arnulfa Karynckiego. Od tej pory państwo morawskie nie stanowiło problemu dla królów wschodniofrankijskich, ponieważ w wyniku najazdów węgierskich oraz bawarskich (za Arnulfa Karynckiego w 898 i 899 r.) uległo rozbiciu do 906 r.

Po śmierci Arnulfa Karynckiego (8 grudnia 899 r.) panowanie po nim objął jego sześcioletni syn Ludwik Dziecię (obwołany królem i koronowany 4 lutego 900 r. we Frankfurcie), wyjątkiem była Lotaryngia, gdzie władzę sprawował jego przyrodni brat. Niezadowoleni z jego rządów możni złożyli jednak na początku 900 r. w Diedenhofen hołd przybyłemu do nich Ludwikowi Dziecię. Do bezpośrednich walk między Ludwikiem Dziecię a Zwentiboldem jednak nie doszło, ponieważ ten 13 sierpnia 900 r. znalazł śmierć w bitwie ze zwolennikami nowego króla wschodniofrankijskiego.

Za rządów Ludwika Dziecię na pierwszy plan wysunęło się zagrożenie węgierskie. Początkowo główny ciężar walk z tym koczowniczym ludem spoczywał na Bawarii i zarządzającym nią Luitpoldzie. Jednakże podjęta w 907 r. ofensywa przeciw Węgrom zakończyła się 4 lipca pod Preszburgiem druzgocącą klęską Bawarów, gdzie zginął wódz wyprawy Luitpold, arcybiskup salzburski Theotmar i biskupi Udo z Freising oraz Zachariasz z Seben, a ponadto liczni hrabiowie i prałaci. Skutkiem tej bitwy była utrata terytoriów, które niegdyś Karol Wielki odebrał Awarom, a ponadto przeniesienie ciężkości państwa wschodniofrankijskiego z Bawarii na Frankonię. Już latem 906 r. Węgrzy najechali Saksonię, a dwa lata później ponownie Saksonię i Turyngię. W 909 r., zapewne po przemaszerowaniu przez Bawarię, zaatakowali Szwabię, ale w drodze powrotnej ponieśli dotkliwą klęskę nad Rott, zadaną im przez Arnulfa, syna Luitpolda. W 910 r. Ludwik Dziecię postanowił stawić czoło Węgrom, a nawet miał nadzieję ich pokonać, ponieważ zmobilizował znaczną część sił swego państwa. Jednakże Węgrzy nie dopuścili do zjednoczenia się jego wojsk, pokonując najpierw kontyngenty szwabskie (12 czerwca), a dziesięć dni później (22 czerwca) frankońskie, zabijając przy tym wodzów tych armii – Gebharda i Gozberta. Część armii węgierskiej udało się zniszczyć Bawarom pod Neuching, nieopodal Erding, przy czym udział Arnulfa zarówno w tej bitwie, jak i całej kampanii, nie da się źródłowo wykazać.

Nieco rok później Ludwik Dziecię zmarł (najprawdopodobniej 24 września 911 r.), a wraz z nim wygasła wschodniofrankijska linia Karolingów.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

POLECAMY RÓWNIEŻ:

Stanisław A. Sroka

Węgry

Przodkowie dzisiejszych Węgrów przywędrowali z dalekiej Azji do Europy Środkowej pod koniec IX wieku. Oddziały węgierskie budziły grozę w całej Europie Zachodniej, gdzie wznoszono modły „od powietrza, głodu, ognia i wojny oraz... strzał Węgrów uchroń nas Panie”. Dopiero w drugiej połowie X stulecia plemiona węgierskie przeszły na osiadły tryb życia i stworzyły w Kotlinie Naddunajskiej silne państwo.

Książka jest opowieścią o dziejach panującej na Węgrzech dynastii Arpadów do schyłku XII wieku. Opisuje zarówno budowę potęgi Węgier w dobie św. Stefana i św. Władysława, jak i bratobójcze walki o tron w XI–XII wieku. Czytelnik dowie się także, kim był bękart Borys i jaką odegrał rolę w historii Węgier. Osobnego omówienia doczekały się żony i córki Arpadów, zwłaszcza Niemka Gizela i Węgierka Piroska (Irena), która została cesarzową bizantyńską.

W dalszej części znajdziecie Państwo fragment książki.

W poszukiwaniu praojczyzny Madziarów. W drodze do Kotliny Naddunajskiej

Trudno zliczyć prace, które powstały w ciągu ostatnich dwóch wieków na temat lokalizacji praojczyzny Madziarów oraz ich wędrówki z dalekiej Azji do Kotliny Naddunajskiej. Jak zwykle aktywność wydawnicza dotycząca tego tematu zwiększała się przy okazji różnego rodzaju jubileuszy. Nie ulega jednak wątpliwości, że dwa takie jubileusze, w 1896 r. z okazji millenium przybycia do Europy Środkowej, oraz sto lat później, w 1996 r., gdy przypadła 1100 rocznica tegoż wydarzenia, spowodowały gwałtowny przyrost publikacji, zarówno naukowych, jak i popularnych na temat wędrówki Węgrów do ich obecnej ojczyzny. Ta olbrzymia liczba prac wcale nie rozjaśniła jednak mroków otaczających najdawniejsze pradzieje dzisiejszych mieszkańców Kotliny Naddunajskiej. A wszystko to z powodu wyjątkowego ubóstwa źródeł, które w odniesieniu do najstarszego okresu migracji Madziarów czerpiemy głównie z językoznawstwa, niekiedy tylko posiłkując się materiałem archeologicznym. Biorąc pod uwagę fakt, że w literaturze naukowej funkcjonuje obok siebie bardzo wiele poglądów na ten sam temat, musimy z konieczności, dla jasności niniejszej książki, niektóre uznać za wiodące, a o innych jedynie wspomnieć bez ich dokładniejszego analizowania. Tylko w ten sposób uda się zachować pewną logiczną całość tekstu, w przeciwnym wypadku Czytelnik miałby do czynienia z gąszczem trudnych do zweryfikowania hipotez.

Język węgierski należy do rodziny języków ugrofińskich. Języki te wydzieliły się około 4000 lat p.n.e. z tzw. prajęzyka uralskiego. Badacze nie są zgodni co do tego, gdzie mieszkali ludzie mówiący prajęzykiem uralskim. Niektórzy znawcy tematu lokalizują ich na wschód od Uralu, w zachodniej Syberii. Drudzy zaś są skłonni widzieć ich między rzekami Wołgą i Kamą a pasmem środkowego i południowego Uralu. W każdym razie Ugrofinowie zamieszkiwali tereny położone na zachód od Uralu. Gdzieś na przełomie 3000/2000 lat p.n.e. ta wspólnota językowa rozpadła się na dwie grupy: fińsko-permską i ugryjską. Przodkowie późniejszych Madziarów wchodzili w skład grupy języków ugryjskich. Ludy te zamieszkiwały wówczas (na początku drugiego tysiąclecia p.n.e.) tereny między rzekami Ural, Kama i Wołga (w literaturze węgierskiej określane mianem Baszkirii). W ciągu najbliższych wieków stali się powoli nomadami. Najbardziej tajemniczy w dziejach węgierskiej migracji jest okres tysiąca lat pomiędzy 500 r. p.n.e. a 500 r. n.e. Nie wiemy, co robili wówczas przodkowie dzisiejszych Węgrów ani jakie tereny zajmowali. Z pomocą nie przychodzi nam nawet archeologia. Sytuacja zmienia się dopiero w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia. Przodkowie Węgrów weszli wówczas w kontakt z ludami turskimi (przede wszystkim Turkutami), którzy dominowali na stepach kazachskich prawie przez dwa wieki (552–745 r.). Materialnym śladem tych kontaktów są liczne zapożyczenia do języka węgierskiego słów pochodzenia turskiego. Kontakty Prawęgrów z ludami turskimi nastąpiły dopiero po przemieszczeniu się Madziarów z ich siedzib zajmowanych dotychczas między Wołgą i Kamą w kierunku południowo-zachodnim. W swojej dalszej wędrówce przodkowie Madziarów przybyli nad Morze Czarne, na obszary między Donem a Dnieprem. Nie wiemy, kiedy dokładnie ta migracja nastąpiła, biorąc jednak pod uwagę liczne przejątki z języka ludów turskich do języka węgierskiego, trzeba przyjąć, że wędrówka Madziarów miała miejsce już około V-VI wieku, co stanowiło odpowiednio długi czas na wchłanianie nowego słownictwa do swojego języka.

Niektórzy uczeni widzą jednak trochę inaczej przemieszczenie się Prawęgrów ze swoich siedzib między Wołgą i Kamą. Uważają oni, że na początku VII wieku przodkowie Węgrów przybyli na ziemie pomiędzy rzekami Kubań i Don i już wówczas znaleźli się w ramach imperium Chazarów. Lokalizacja praojczyzny interesowała już Madziarów w średniowieczu. W 1232 roku w jej poszukiwaniu wyprawił się na Wschód dominikanin Otton i w okolicach Kaukazu spotkał ludzi, prawdopodobnie Węgrów, którzy udzielili mu rad, gdzie szukać siedzib tego ludu. Kilka lat później, w 1236 roku, inny mnich dominikański Julian wyprawił się na te tereny i znalazł na lewym brzegu Wołgi (w basenie jednego z dopływów) ludzi rozumiejących język węgierski i posiadających w swojej tradycji pamięć o przodkach, którzy powędrowali na Zachód. Dysponujemy dzisiaj ciekawą notką z tej wyprawy, przygotowaną dla kancelarii papieskiej na podstawie relacji mnicha Juliana. Jako że klasztor dominikański, z którego wywodził się Julian, znajdował się w średniowieczu na wzgórzu w Budzie, a w czasach nam współczesnych dokonano wyjątkowego połączenia ruin tego średniowiecznego klasztoru z nowoczesnym gmachem hotelu Hilton, w XX wieku postanowiono upamiętnić tę legendarną podróż mnicha Juliana w poszukiwaniu praprzodków Węgrów przez umieszczenie na dziedzińcu hotelowym pomnika Juliana i jego towarzysza podróży Gerarda oraz tablicy, na której wyryto szczegółowy tekst dotyczący tej wyprawy. Warto go tutaj przytoczyć w tłumaczeniu Aleksandra Nawrockiego:

Otóż brat Julian z zakonu dominikanów za życia króla Andrzeja II i z pomocą młodszego króla Beli IV wraz z trzema braćmi zakonnymi wyruszył, by odnaleźć i ochrzcić pogańskich Węgrów. O tych Wegrach wieść przywiózł w poprzednim czasie jego towarzysz zakonny Otton, który jednak w tydzień po powrocie zmarł i przekazał tylko tyle: którędy powinno się iść, by dojść do Węgrów. Julian i trzej zakonnicy w Konstantynopolu wsiedli na statek, potem wyszli na ląd przy cieśninie Kercz, po stronie kaukaskiej. Po 13 dniach doszli do ludu Alanów w okolicy Kumy i Tereku. Pół roku żyli tam, zarabiając na kaszę struganiem łyżek. Potem Julian i Gerard, wymieniany czasem jako Bernard, wraz z jakimiś poganami weszli na tereny pustynne i po strasznych męczarniach i głodzie, po 37 dniach, doszli do Saracenów (ziemia Vela, bliżej do dziś nieokreślona, i jej stolica Bunda również). W innym mieście Saracenów umarł Gerard, a Julian poszedł jako sługa przez Wielką Bułgarię. Po drodze przypadkowo poznał pewną Węgierkę i dowiedział się, że Węgrzy mieszkają na siedem dni drogi stamtąd, przy rzece Ethyl (Etel). Przypuszczalnie mowa tu o baszkirskiej rzece Bjelaja, nazywanej przez Arabów w X w. Itil, a przez Baszkirów i Tatarów po dziś AkIdil. Julian został przez Węgrów przyjęty bardzo mile i chętnie mu się przysłuchiwali, gdy wykładał im o wierze chrześcijańskiej i innych sprawach. [...] gdyż język ich był całkiem węgierski i on sam zrozumiał był ich, a oni jego. Gdy potem zasłyszał, że Tatarzy szykują się przeciw krajom leżącym na zachód, wyruszył do domu. Szedł przez ziemię Mordwinów i po 15 dniach podróży statkiem po Wołdze, potem przez Ruś i Polskę dotarł do domu w dwa dni po Bożym Narodzeniu roku 1236. Pół roku wcześniej rozstał się z pogańskimi Węgrami. Po powrocie pojechał do Rzymu zdać relację i w pół roku później, latem 1237 r., znowu pojechał na Wielkie Węgry (nazwa przez pewien czas stosowana na określenie praojczyzny), lecz w Suzdalu dowiedział się, że Tatarzy już całkowicie zniszczyli kraj pogańskich Węgrów i Bułgarów.

W XIV wieku do legendarnej Baszkirii dotarł kolejny węgierski mnich, tym razem franciszkanin Joganka, lecz jemu nie udało już się znaleźć ludzi rozumiejących jego mowę.

Niezależnie od tego, która grupa badaczy ma rację, jeśli chodzi o etapy migracji Węgrów, zaczynamy stąpać po bardziej trwałym gruncie dopiero w pierwszej połowie IX wieku. Pojawiają się bowiem wtedy pierwsze zapisy źródłowe o Węgrach. Najstarsza pisana wzmianka o Madziarach, odnoszona do roku 837, zamieszczona jest w kontynuacji kroniki Jerzego Mnicha, zwanego także Grzesznikiem. Bizantyński kronikarz zanotował, że Madziarzy byli sojusznikami Bułgarów i znajdowali się na lewym brzegu dolnego Dunaju. Z tego samego mniej więcej czasu pochodzi przekaz muzułmańskiego pisarza Ibn Rusty informujący o tym, że Madziarzy są sąsiadami Chazarów, a ci ostatni, zapewne w obawie przed atakami, wykopali przeciw nim rowy. Historycy domniemują, że relacja ta odnosi się do wzniesienia przez Chazarów twierdzy Szarkel nad dolnym Donem w latach 30. IX wieku. Relacja ta dowodzi jednak przede wszystkim, że Madziarzy w tym czasie uwolnili już się spod jarzma chazarskiego, pod które dostali się na początku VII stulecia. Najważniejszym przekazem pisanym z połowy IX wieku, odnoszącym się do Węgrów, jest relacja cesarza bizantyńskiego Konstantyna Porfirogenety zawarta w 38 rozdziale jego dzieła De administrando imperio (O zarządzaniu cesarstwem). Wedle cesarza bizantyńskiego Węgrzy przebywali wówczas na obszarze zwanym Lebedia od imienia pierwszego przywódcy Madziarów Lebedii. Przy lokalizacji tego obszaru bierze się pod uwagę nazwę rzeki płynącej przez ten teren, Chidmas, zwanej także Chingilus. I tak jak w przypadku dotychczasowych, owianych mrokiem tajemnicy dziejów Madziarów, istnieje mnóstwo hipotez na temat lokalizacji tego terytorium. Przyjmijmy jednak za większością badaczy, że Lebedia była położona pomiędzy Dnieprem i Donem. Pobyt Madziarów nad Donem potwierdzają z jednej strony nieliczne co prawda wykopaliska archeologiczne, a z drugiej silna u Węgrów tradycja przechowana w średniowiecznych kronikach. Przybycie Węgrów do Lebedii datuje się na około 830 rok. Wedle relacji Porfirogenety Węgrzy, którzy byli sąsiadami Chazarów, żyli z nimi w sojuszu przez trzy lata i w tym czasie wspomagali ich we wszystkich wojnach. Te trzy lata wydają się historykom tylko pewną symboliczną cyfrą, bo w rzeczywistości związek Węgrów z Chazarami był bardzo długi i trwał zapewne ponad dwieście lat. To długotrwałe uzależnienie od kaganatu chazarskiego zaowocowało przyjęciem przez Węgrów chazarskich zwyczajów czy też pewnych instytucji politycznych. Uczony cesarz bizantyński podaje, że przywódca Chazarów, doceniając męstwo Madziarów, oddał ich przywódcy Lebediosowi za żonę Chazarkę. Małżeństwo to było jednak bezdzietne.

Około połowy IX wieku Węgrzy opuścili Lebedię i przenieśli się na obszary zwane Etelköz (tj. międzyrzecze). Okoliczności tej kolejnej migracji tak opisuje Konstantyn Porfirogeneta:

Pieczyngowie, którzy dawniej byli nazywani „Kangar” spowodowali wojnę przeciw Chazarom i zostali pokonani i zmuszeni do opuszczenia własnego kraju i osiedlenia się w tamtym miejscu [tj. w Lebedii] Turków [Turkami nazywa cesarz bizantyński Węgrów — SAS]. A wówczas, kiedy nastąpiła bitwa pomiędzy Turkami i Pieczyngami, armia Turków została pobita i rozpadli się oni na dwie grupy. Jedni poszli na wschód i osiedlili się w stronę Persji i do dnia dzisiejszego nazywa się ich starą nazwą Turków „Sabartoi asphaloi”, lecz druga część razem z ich wojewodą i wodzem Lebediosem osiedliła się w zachodnich regionach w miejscu zwanym Atelkouzou, w których to miejscach naród Pieczyngów teraz żyje.

Wraz z plemionami węgierskimi kaganat chazarski opuściły też trzy plemiona kabarskie. Etelköz umieszcza się, podobnie jak Lebedię, pomiędzy Dunajem i Dnieprem. Węgrzy zatem coraz bardziej zbliżali się w kierunku Europy Środkowej. Zaczęły się o nich pojawiać wzmianki pisane w źródłach Europy Zachodniej. Pierwszym takim śladem jest przekaz roczników bertiniańskich pod rokiem 862, wedle którego Madziarzy dokonali wówczas najazdu na państwo wschodniofrankijskie. Niektórzy badacze uważali, że zanotowana pod rokiem 863 zapiska w Annales Alamannici (gens Hunorum christianitatis nomen agressa est) odnosi się do Madziarów, postrzeganych w średniowieczu jako sukcesorów Hunów. Po bliższej analizie okazało się, że zapis ten odnosi się do Bułgarów i z Węgrami nie ma nic wspólnego.

W latach 80. IX wieku oddziały węgierskie pojawiały się pod Wiedniem, w 892 roku walczyli Madziarzy po stronie króla wschodniofrankijskiego Arnulfa ze Świętopełkiem morawskim, a roku 894 zawarli sojusz z Bizancjum przeciw Bułgarom, co skutkowało najazdem węgierskim na Bułgarię. Car bułgarski Symeon wezwał na pomoc plemię Pieczyngów, które pokonawszy Węgrów, zmusiło ich do dalszej wędrówki. Dwa lata później, pod wodzą Kurszana i Arpada, zajęli Madziarzy Kotlinę Naddunajską. Proces zajmowania Kotliny, datowany na czas od 896 roku, nosi w historiografii węgierskiej miano honfoglalás (zajmowanie ojczyzny). Znamy nazwy plemion węgierskich z epoki honfoglalás, były to: Nyék, Megyer, Kürtgyarmat, Tarján, Jenö, Kara i Kaza. Zostały wymienione w takiej kolejności w 40 rozdziale dzieła cesarza bizantyńskiego Konstantyna Porfirogenety. Nazwa plemienia Nyék pochodziła z języka ugryjskiego i oznaczała ogrodzenie, co rozumieć należy w ten sposób, że w grupie plemion węgierskich Nyék pełniło rolę obronną. Potwierdza to również fakt wymienienia go w wykazie Konstantyna na pierwszym miejscu. Plemię Megyer dało z czasem nazwę całemu ludowi węgierskiemu. Plemię Kürtgyarmat początkowo składało się z dwóch oddzielnych plemion, Kürt i Gyarmat. Etymologię nazwy tego plemienia wywodzi się z języka tureckiego (śnieżyca). Turecką etymologię posiada też kolejna nazwa plemienna — Tarján, pochodząca od słowa oznaczającego tarkana, tj. wysokiej rangi godność. Bułgarsko-turecki rodowód ma natomiast nazwa kolejnego plemienia, Jenö, którą część badaczy łączy z określeniem stanowiska wojskowego w plemieniu.

W niektórych źródłach datowanych na XI i XII wiek pojawia się określenie Biali i Czarni Węgrzy. Historycy mieli duże problemy z wyjaśnieniem tych pojęć. W żywocie pięciu braci męczenników Bruno z Kwerfurtu, opisując swoją misję u Węgrów, pisał:

I zaniechawszy Prusów, do których ze względu na zabicie nowego świętego Wojciecha słuszniejsza przyczyna powinna była zaprowadzić, Czarnym Węgrom — do których wtedy w kierunku wschodnim popłynąłem statkiem — zacząłem nieść Ewangelię z niepowodzeniem i słabymi siłami.

Zatem uwzględniając czas misji chrystianizacyjnej Brunona na Węgrzech (lata 1003–1008, z przerwami), trzeba przyjąć, że na początku XI wieku przyszły święty nazywał mieszkańców Kotliny Naddunajskiej Czarnymi Węgrami. Takiego określenia użył Bruno również na określenie Węgrów w znanym liście do cesarza Henryka II, datowanym na przełom 1008/1009 roku: „Słyszałem także o Czarnym Węgrach, do których przybyło pierwsze poselstwo św. Piotra — a nie idzie ono nigdy na próżno — że wszyscy nawrócili się i stali się chrześcijanami”. Białych i Czarnych Węgrów wymienia francuski dziejopis Ademar z Chabannes w swojej kronice przedstawiającej dzieje Franków do 1028 roku. Pisze o wyprawie Brunona z Augsburga do Białych Węgrów (Alba Ungria), których należy odróżniać od Czarnych Węgrów (Ungrie Nigre), charakteryzujących się ciemną skórą podobnie jak Etiopczycy. Wreszcie w pochodzącej z początku XII wieku Powieści minionych lat znajduje się wzmianka o Białych Węgrach w odniesieniu do wydarzeń z VII wieku:

Gdy zaś naród słowiański, jako rzekliśmy, żył nad Dunajem, przyszli ze Scytii, to jest od Chazarów, tak zwani Bułgarzy, i siedli nad Dunajem i ciemiężyli Słowian. Potem przyszli Węgrzy Biali i zajęli ziemię słowiańską, wygnawszy Włochów, którzy przedtem opanowali byli ziemię słowiańską. Ci bowiem Węgrzy pojawili się za cesarza Herakliusza, z którym chodzili z wyprawą na Chosroesa, cesarza perskiego.

Pierwotnie uważano, że przez pojęcie Białych Węgrów należy rozumieć siedem węgierskich plemion, które z końcem IX wieku pod wodzą swoich przywódców przybyły do Kotliny Naddunajskiej, zaś w Czarnych Węgrach widziano owe wspomniane już wcześniej trzy plemiona kawarskie, które przyłączyły się do Madziarów. Inna hipoteza, która pojawiła się w trakcie długiej naukowej dyskusji nad rozwiązaniem tej zagadki, to pogląd, wedle którego Biali Węgrzy to trzy plemiona węgierskie (Megyer, Tarján i Kürt), które zasiedliły zachodnie obszary Węgier. Inna pociągająca hipoteza przyjmowała, że kolor wskazuje na rozróżnienie religijne. Czarni Węgrzy to poganie, co wyraźnie dowodzi przekaz Brunona z Kwerfurtu, zaś Biali Węgrzy to chrześcijanie. Na poparcie tego poglądu przywoływano przekaz XIV-wiecznej kroniki węgierskiej, która w odniesieniu do króla Andrzeja I (1046–1060) użyła określenia albus et catholicus (biały i katolik), zaś w stosunku do jego młodszego brata Beli użyto określenia calvus et colore brunus (łysy i śniady). Ostatnim głosem w tej naukowej polemice jest pogląd badacza węgierskiego Sándora László Tótha, wedle którego Czarni Węgrzy to siedem plemion węgierskich oraz trzy kawarskie, które zasiedliły Kotlinę Naddunajską, zaś Biali Węgrzy to mieszkańcy dawnej praojczyzny Madziarów nad rzeką Wołgą, którą zwano także Ungaria Maior.

Omawiając wędrówkę Madziarów z ich dalekiej praojczyzny do nowej siedziby w Kotlinie Naddunajskiej, warto też zastanowić się nad ich etnogenezą, zwłaszcza że w nauce występują dwie odrębne teorie na ten temat. Wedle pierwszej Węgrzy byli odrębnym etnosem już pięć wieków przed naszą erą, w czasie gdy rozpadła się ugryjska wspólnota językowa. Mieli nazywać się wówczas Magyar i mieć świadomość wspólnego pochodzenia. Wedle drugiej teorii powstanie narodu węgierskiego nastąpiło dopiero w IX wieku. Poglądy te, aczkolwiek mocno się różniące, opierają się jednak na tych samych źródłach. Najpierw trzeba się przyjrzeć nazwie Magyar oznaczającej Węgra. Wedle badaczy zakładających ukształtowanie świadomości etnicznej już kilka wieków przed naszą erą, nazwa Magyar pojawiła się wraz z rozpadem ugryjskiej wspólnoty językowej. Składa się ona z dwóch części: maď i er. Pierwsza, wywodząca się od słowa maňča, oznacza opowiadanie, natomiast er w języku ugrofińskim to człowiek. Zatem Magyar oznaczał przedstawiciela ludu „mówiącego”, w odróżnieniu od tych, którzy mówili językiem niezrozumiałym. Wedle znawców języka ugrofińskiego węgierski etnos powstał z połączenia dwóch dawnych ludów ugrofińskich, nazywających się odpowiednio maňča i er, którzy potem zaczęli się nazywać madžer, z czego z biegiem czasu wykształciło się słowo Magyar.

Ważnym przekazem dotyczącym świadomości wspólnego pochodzenia jest legenda o bracie Hunorze i Magorze, zwana także legendą o cudownej łani, zanotowana przez XIII-wiecznego kronikarza węgierskiego Szymona de Kéza. Synowie Menrota, Hunor i Mogor, w czasie polowania na łanię zgubili drogę, postanowili zatem zamieszkać w miejscu, w którym zabłądzili. Było to w pobliżu jeziora Meotydy. W trakcie jednej z wypraw bracia napotkali żony i dzieci księcia Belara oraz dwie córki księcia alańskiego Duli. Siostry zostały żonami Hunora i Mogora, natomiast ich potomkami byli Hunowie i Madziarzy. Podobne ludowe mity dotyczące wspólnego przodka występowały także wśród innych ludów koczowniczych. Nie wiemy, kiedy Węgrzy przyswoili sobie tę legendę, bo zdania historyków co do tego są rozbieżne. Niektórzy chcą już widzieć znajomość tej legendy około VI wieku, zaś inni lokalizują ją bezpiecznie dopiero w wieku IX.

Jak wspomniałem wyżej, na czele plemion węgierskich, które od roku 896 zaczęły osiedlać się w Kotlinie Naddunajskiej, stało dwóch przywódców: Kurszan i Arpad. Pierwszy z nich nosił tytuł kende, zaś drugi gyula. Pora zatem objaśnić te tajemnicze tytuły. Ich nazwy pojawiają się w źródłach muzułmańskich, przede wszystkim w dziełach Ibn Rusty i Gardiziego (X-XI wiek). Główny książę Madziarów jest tam zwany K.nd.h (kende), zaś faktyczny przywódca został określony mianem G.l.h (gyula). Kronikarze podkreślają w szczególności rolę gyuli podczas wojny i obrony przed atakiem wroga. Wynika z tego przekazu, że w IX-X wieku na czele plemion madziarskich stało dwóch przywódców, kende i gyula, przy czym ten pierwszy miał władzę o charakterze sakralnym, zaś drugi, gyula, wykonywał władzę faktyczną, przede wszystkim sądowniczą i wojskową. Gdybyśmy zatem starali się zestawić hierarchię tych urzędów, to na pierwszym miejscu byłby kende, a zaraz za nim gyula. W dziele Konstantyna Porfirogenety O zarządzaniu państwem — powstałym, przypomnijmy, w połowie X wieku — czytamy w rozdziale 38, że najwyższym naczelnikiem Madziarów był wojewoda Lebedia, którego przywódca Chazarów chciał uczynić księciem madziarskim. Lebedia odmówił, ale zaproponował na swoje miejsce innego naczelnika, a mianowicie Almosza lub jego syna Arpada:

Udał się zatem Lebedia do kagana Chazarów i zapytał o przyczynę, dla której go do siebie powołał. A kagan odrzekł mu: dlatego wezwaliśmy Cię, abyśmy Cię jako szlachetnego i rozumnego i wsławionego męstwem i pierwszego między Turkami [= Madziarami] przełożyli nad narodem Twoim jako księcia, i ażebyś podlegał rozkazowi i naszej władzy. Ów zaś odpowiedział kaganowi: wiele sobie cenię mniemanie twoje o mnie, i przeniesienie nad drugich, i oświadczam wdzięczność, jaka ci się należy. Gdy jednak niepodobieństwem jest dla mnie taka władza, być ci posłusznym nie mogę, ale raczej jest inny ode mnie wojewoda, imieniem Almosz, mający syna imieniem Arpad.

Po naradzie Chazarowie wybrali na księcia Madziarów Arpada. Te informacje w dziele cesarza bizantyńskiego znalazły się dzięki poselstwu węgierskiemu wysłanemu do Bizancjum w 948 roku, na czele którego stali Bulcsu i Termacsu. Co prawda informacje podane przez posłańców nie do końca odpowiadały prawdzie, bo pierwszym księciem Madziarów nie był Arpad, tylko Almosz. W rozdziale 40 swojego dzieła Porfirogeneta podaje, że Madziarzy za naczelnika głównego mają księcia z rodu Arpada oraz dwóch innych, gylasa i karchana, którzy sprawują władzę sądową. Nadto kronikarz dodał, że gylas i karchan to godności, a nie imiona własne. Widać spore podobieństwo tych tytułów do kende i gyula, można zatem przyjąć, że na czele związku plemiennego Madziarów w IX-X wieku stało — podkreślmy, że z inicjatywy kaganatu chazarskiego — dwóch przywódców, których godności nazywały się kende i gyula. Ważniejszą godnością, zbliżoną znaczeniem do kagana chazarskiego, był kende, który miał władzę sakralną, bardziej symboliczną. Faktyczną władzę nad związkiem plemiennym Madziarów sprawował natomiast gyula. Polegała ona głównie na wykonywaniu uprawnień sądowych i wojskowych.