SZTUKA LICZENIA DO TRZECH

JAK ROZMAWIAĆ Z DZIEĆMI O PIENIĄDZACH

RON LIEBER

Przełożył Roman Palewicz

Tytuł oryginalny: The Opposite of Spoiled

Copyright © 2015 by Ron Lieber

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o., Warszawa 2016

All rights reserved

Redaktor inicjująca: Magdalena Gołdanowska

Kompleksowe opracowanie projektu: Agencja Wydawnicza Synergy Elżbieta Meissner

Tłumaczenie: Roman Palewicz

Konsultacja: Michał Komorek, Grupa Solvik

Redakcja: Elżbieta Meissner i Marta Pomorska

Korekta: Dorota Majcher

Skład i łamanie: Radosław Baturo

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: (c) jayz/shutterstock.com

Wydawca:

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

Al. 3 Maja 12, 00-391 Warszawa

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-3791-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

Dedykacja

Nota autora

Rozdział pierwszy. Dlaczego potrzebujemy rozmów o pieniądzach

Wielkie pytania, silne emocje

Nowy świat pieniędzy

Cisza wokół pieniędzy: rażący adultyzm instytucjonalny

Rozpieszczone i niezepsute

Rozmowa o pieniądzach i wartościach

Rozdział drugi. Jak rozpocząć rozmowy o pieniądzach

Skąd to milczenie?

Żadnych kłamstw

Czy udało ci się zadać dzisiaj trafne pytanie?

Dlaczego pytasz?

Dziewczynki też

Wielkie pytania

Rozdział trzeci. Kieszonkowe

Cierpliwość to jednak cnota

Kieszonkowe: kiedy, ile, gdzie, jak

Korzystanie z banku (lub nie)

Zachcianki i potrzeby (i mięsożerne rośliny)

Nieprzekraczalna granica

Nowe zasady: wypracowania próbne, biustonosze push-up i podatki od niedogodności

Smartfony: zazwyczaj nie są potrzebą

Samochód: kto go tak naprawdę potrzebuje?

Obowiązki, kieszonkowe i kreatywne dzieciaki

Rozdział czwarty. Najsprytniejsze sposoby wydawania pieniędzy przez dzieci

Współczynnik Frajdy i zasada „Więcej Dobra – Mniej Szkody”

Wartość talonów, opłaconych z góry kart debetowych i zakupów w sklepach z artykułami używanymi

Rodzinne rytuały: babcine prezenty, sklepy z płytami i nauki płynące z Wielkiego Postu

Tworzenie własnego kontrprogramowania

Rozdział piąty. Czy wychowujemy dzieci na materialistów?

Spełnianie zachcianek: nowe normy dla dzieci i konsumpcjonizm

W jakim stopniu nasze dzieci są materialistami?

Antymaterialistyczne idee profesora od materializmu

Utrata zębów mlecznych i urodziny: skromniej (ale bardziej wyjątkowo)

Wyjazdy sportowe: om więcej wydajemy, tym większą presję odczuwają dzieci

Zwrot ku skromności, dokonany przez pewną szkołę

Materialistyczna interwencja

Zasada Deweya – jak długo kazać dzieciom czekać?

Rozdział szósty. Jak rozmawiać o dawaniu

Dlaczego i jak dajemy?

Kwestia bezdomności i jak sobie z nią radzić

Proste przedsięwzięcie rodzinne: torba podarunkowa

Małe dzieci, listy z prośbami o pomoc i znaczenie osobistego uczestnictwa

Dawanie bez korzyści własnych

Dopuszczanie dzieci do planowania wydatków na dobroczynność

Ile dawać i czego?

Szkoła, w której dawanie zastępuje branie

Rozdział siódmy. Dlaczego dzieci powinny pracować

Dzieci lubią pracować (więc dlaczego im na to nie pozwalamy?)

Bardziej odpowiedzialne obowiązki, w większych ilościach i jeszcze wcześniej

Czego możemy się nauczyć od rodzin rolniczych

Ułatwianie sobie pracy: skutery wodne, podmiejskie prostaczki i pragnienie posiadania konia

Mogą też częściowo płacić za naukę

Puszki, butelki i wielka zapłata

Rozdział ósmy. Najwięksi szczęściarze

Dlaczego nie wiemy, co myśleć o klasach społecznych

Wdzięczność i takt: wskrzeszanie rodzinnego rytuału

Nabieranie poczucia dystansu: koledzy z drużyny, wspólne zabawy i wycieczki edukacyjne

Nabieranie poczucia dystansu: pomaganie innym

Argument przeciwko wolontarystycznym wyjazdom do krajów rozwijających się

Jak może pomóc krótki obóz

Jak właściwie podchodzić do wakacji

Podróż pewnej rodziny i studium przypadku dla naszych dzieci

Rozdział dziewiąty. Ile to jest dosyć?

Definiowanie pojęcia „dosyć” i opowiadanie o decyzjach dotyczących wydawania

Słowo, od którego dzieci mądrzeją: kompromis

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

O autorze

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Jodi i Talii, które mnie rozpieściły…

Nota autora

Ta książka powstała po to, by zapoczątkować rozmowy o pieniądzach w naszych domach, szkołach i społecznościach. Ma jednakże stanowić jedynie ich pierwsze słowo, nigdy zaś ostatnie.

Choć wstępnie zakładałem, że dochody gospodarstw domowych większości czytelników będą przekraczać 75 000 dolarów rocznie, prawie wszystkie przytoczone na jej stronach wskazówki oraz idee mogą się sprawdzić również zarówno w wypadku rodzin zarabiających mniej, jak i tych, które mają do dyspozycji miliony. Weźcie te idee, uznajcie je za swoje, wypróbujcie różne rady na różnych dzieciach w różnym wieku i dajcie mi znać, czy wam pomogły. Możecie kontaktować się ze mną przez stronę internetową http://ronlieber.com.

Często używam w tej książce pierwszej osoby oraz liczby mnogiej. Piszę „my” i „dzieci”, a robię to z dwóch powodów. W końcu my, rodzice, tkwimy w tym wszystkim razem. Myślę, że większość z nas chce dla swoich dzieci tego samego, gdy przychodzi do wpajania im wartości, cnót i cech charakteru. Co do liczby mnogiej – „dzieci” – stosuję ją dla wygody; sam jestem ojcem jednego dziecka i wiem, że nie każda rodzina ma ich dwoje lub więcej. Stosowanie słowa „dzieci”, pozwoliło mi po prostu unikać zaimków określających płeć, takich jak „on” i „ona”.

Wiele z tych idei przetestowałem osobiście; część osób, o których przeczytacie w książce, poznałem na mojej stronie http://facebook.com/ronlieberauthor. Proszę was o „lajki”, aby dyskusja mogła trwać w nadchodzących latach. Inne pomysły wzięły się z pogadanek, które wygłaszałem w szkołach i lokalnych społecznościach całego kraju, a także z moich artykułów dla „New York Times”.

Każdy cytat w tej książce jest autentyczny, podobnie jak osoby, które się w niej pojawiają. Zdarzenia, które opisuję, też są prawdziwe. W kilku miejscach zmieniłem nazwy miast (ale nic poza tym), kiedy opisywane osoby nie chciały zwracać na siebie uwagi bądź obawiały się, że wprawią w zakłopotanie swoich krewnych lub przyjaciół. Nazwiska Magnolia Davis, Bramson Dewey, Lucy Gilchrist i Stephanie Joss nie są prawdziwe.

Rozdział pierwszy
Dlaczego potrzebujemy rozmów o pieniądzach

Potęga prawdziwej wymiany myśli i obowiązki, których nie mieliśmy w wieku naszych dzieci

W połowie 2011 roku, w ciągu jednego tygodnia, skontaktowało się ze mną dwoje rodziców różnych dzieci zmagających się z niewygodnymi pytaniami o pieniądze. Rozpoczynała się wówczas narodowa debata na temat nierówności – kto ma pieniądze, jak dużo i dlaczego. Kampania prezydencka nabierała tempa i w następnym roku miało się rozstrzygnąć, kto będzie reprezentować całą Amerykę.

Nikt nie wiedział, jak powszechna i głośna będzie ta dyskusja, ale wśród ciekawskich dzieciaków z gimnazjów i szkół średnich pojawiły się wątpliwości. Ci młodzi ludzie obserwowali bieżące wydarzenia, czytali wiadomości i odnosili je do swoich środowisk. Zaczęli głośno zadawać pytania: Czy jesteśmy bogaci? Kto z naszych znajomych jest bogaty? Dlaczego wybraliście takie, a nie inne posady, skoro mogliście zdecydować się na coś innego, co pozwoliłoby nam mieć ładniejszy dom i jeździć na lepsze wakacje?

Rodzice tych dzieci nie wiedzieli, jak reagować, a ja od razu pojąłem, dlaczego po odpowiedź zwrócili się właśnie do mnie. Szkoły niezbyt dobrze radzą sobie z takimi pytaniami. Jeśli nauczyciele odpowiadają na nie opowieściami o rządzie czy podatkach, ma to wydźwięk polityczny (i jest nudne). Jeżeli zaczynają mówić o zachowaniu i ambicji jednostki, ich odpowiedzi ocierają się o oceny moralne. Bez względu na to, jaki obrót przybiorą sprawy w szkole, po powrocie do domu dzieciaki poruszają drażliwe tematy, a następnego ranka rodzice dzwonią do dyrektora z prośbą o wyjaśnienia. W szkołach prywatnych, gdzie program nauczania jest trochę swobodniejszy, rozmowy o pieniądzach i nierównościach społecznych są szczególnie skomplikowane. Większość rodzin związanych z takimi placówkami uważa, że mają szczęście, ponieważ stać je na posyłanie tam swoich dzieci albo otrzymują w tym celu wsparcie finansowe. Jednak zarówno rodzice, jak i dyrekcja denerwują się, ilekroć ktoś porusza temat zamożności i jej wpływu na małoletnich.

Wielkie pytania, silne emocje

A dziennikarze? My uwielbiamy niewygodne pytania. Toteż na rok przed tym, kiedy zwrócili się do mnie owi rodzice, zacząłem zbierać najbardziej kłopotliwe pytania dotyczące pieniędzy, zadawane przez dzieci w różnym wieku. Ilekroć natrafiłem na szczególnie ciekawe zagadnienie, umieszczałem je na stronie internetowej „New York Times”. Dlaczego jakiś żebrak prosi nas o pieniądze, gdy stoimy na czerwonym świetle? Czy nie powinniśmy oddać naszego letniego domku komuś, kto nie ma gdzie mieszkać? Dlaczego my nie mamy letniego domku? Czy ty zarabiasz mniej pieniędzy niż tatuś? Czy jesteśmy biedni? Czy ludzie, którzy nie mają ładnych ubrań, są leniwi? Czy teraz, kiedy jesteś bez pracy, skończą się nam pieniądze? Sugerowałem odpowiedź na każde z tych pytań, a czytelnicy wnosili swoje poprawki, co było bardzo interesujące. Moja córka, która ma obecnie dziewięć lat, inspirowała mnie do działania, bo sama zadawała niektóre z takich pytań.

Wspomniana na początku dwójka rodziców, którzy zaprosili mnie do wystąpienia w szkołach ich dzieci, śledziła rozmowy w internecie. To zaproszenie było dla mnie wyzwaniem. Czy zechcę doradzić rodzicom, jak rozmawiać z dziećmi o pieniądzach? I czy będę mieć na uwadze, że niektóre rodziny, posiadające więcej pieniędzy niż większość, zaczną czuć się napiętnowane, a te, które mają mniej, będą czuły się tak, jakby ci zamożniejsi chcieli utrzeć im nosa? Byłoby dobrze, dodali rodzice, gdybym zdołał przemawiać w taki sposób, by nikt z obecnych nie poczuł się urażony.

Zgodziłem się od razu. W kwestii rodzicielstwa i pieniędzy nie ma zbyt wielu nowych wyzwań, ale akurat to wydawało się jednym z nich. I to z paru powodów.

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat naukowcy stworzyli nową dziedzinę wiedzy, zwaną ekonomią behawioralną. Jeśli czytaliście którąś z ich pokręconych rozpraw, to wiecie, o co chodzi. Ludzkie dziwactwa i uczucia mają potężny wpływ na decyzje ekonomiczne, poczynając od całych państw, a na jednostkach kończąc. Nasze postanowienia dotyczące pieniędzy, a także sumy, jakie zarabiamy w danym momencie, wywołują całą masę emocji. Z jednej strony są duma, radość i ekscytacja z powodu rzeczy, na które możemy sobie pozwolić, z drugiej jednak, czasem wkradają się wątpliwości, zakłopotanie, a nawet zawstydzenie oraz zazdrość. Większość ludzi, czytających uważnie zestawienia operacji ze swoich kart kredytowych bądź debetowych, doznała co najmniej raz któregoś z tych uczuć. Podczas dziesięciu lat pisania o pieniądzach dla „The Wall Street Journal” oraz „New York Times” odkryłem, że umiejętność rozpoznawania i kontrolowania tych emocji jest najważniejszym czynnikiem w wyborze właściwego funduszu inwestycyjnego albo kredytu hipotecznego. W końcu to właśnie uczucia są źródłem złego zachowania i podejmowania marnych decyzji.

Wiedziałem, że jestem w stanie pomóc rodzicom w sprawach kieszonkowego i kontrolowania wydatków ich nastoletnich dzieci. Jednak każda rozmowa o pieniądzach musi uwzględniać także kontekst emocjonalny – szereg mieszanych odczuć, jakie większość z nas przeżywa, myśląc o tym, co mamy, oraz o tym, ile wydają inni. Wobec pieniędzy nikt nie pozostaje obojętny, a już rodzice z pewnością nie podchodzą w tym względzie do swoich pociech w sposób beznamiętny i racjonalny. Ta potężna mieszanka emocji sprawia, że otwarte i uczciwe rozmowy rodziców z dziećmi na temat finansów są częstokroć wyjątkowo trudne.

Jest to temat skomplikowany bez względu na sytuację socjoekonomiczną. Zamożni rodzice, posiadający więcej pieniędzy niż im potrzeba, z definicji będą bezustannie ustanawiać sztuczne granice dotyczące wydatków na dzieci. W rezultacie ich decyzje, ile wydać na młodsze pociechy albo kiedy „zakręcić kurek” nastolatkom, są uwarunkowane raczej emocjami niż możliwościami finansowymi. Osoby z klasy średniej i niższej muszą borykać się z wyzwaniem, jak przeżyć od wypłaty do wypłaty, starając się zarazem w możliwie największym stopniu wzbogacić i uprzyjemnić życie swoich dzieci. Jednak i tutaj wchodzą w grę emocje, bo zdarza się, że dzieci pytają, dlaczego ich rodzina nie ma więcej pieniędzy, a rodzice odbierają te pytania jako oskarżenie.